جَدَلًا عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ، أَيْ مَا ضَرَبُوهُ لِشَيْءٍ إِلَّا لِلْجَدَلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ عَلَى الْحَالِ بِتَأْوِيلِهِ بِمُجَادِلِينَ أَيْ مَا ضَرَبُوهُ فِي حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ إِلَّا فِي حَالِ أَنَّهُمْ مُجَادِلُونَ لَا مُؤْمِنُونَ بِذَلِكَ.
{ جَدَلًا } lafzının mef'ûlün lieclih olarak mansub olması caizdir; yani: «Onu tartışmadan başka hiçbir şey için getirmediler.» «Mücâdilîn» (tartışmacılar olarak) şeklinde tevil edilerek hal olarak mansub olması da caizdir; yani: «Onu hiçbir hallerinde getirmediler, ancak buna iman edenler değil, sırf tartışmacı oldukları bir halde getirdiler» demektir.
وَقَوْلُهُ: بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ إِلَى وَصْفِهِمْ بِحُبِّ الْخِصَامِ وَإِظْهَارِهِمْ مِنَ الْحُجَجِ مَا لَا يَعْتَقِدُونَهُ تَمْوِيهًا عَلَى عَامَّتِهِمْ.
Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur” kavli, onların çekişmeyi sevdiklerini ve avam halkı yanıltmak için kendilerinin de inanmadığı delilleri öne sürdüklerini vasfetmeye yönelik bir idrâb-ı intikālîdir (başka bir konuya geçiş vurgusudur).
وَالْخَصْمُ بِكَسْرِ الصَّادِ: شَدِيدُ التَّمَسُّكِ بِالْخُصُومَةِ وَاللَّجَاجِ مَعَ ظُهُورِ الْحَقِّ عِنْدَهُ، فَهُوَ يُظْهِرُ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِحَقٍّ.
«Sâd» harfinin kesresiyle el-hasım (الْخَصِم): Hak kendisi nezdinde apaçık olduğu halde husumete ve inatçılığa sıkı sıkıya sarılan kimsedir; böylece o, hakkın hak olmadığını göstermeye çalışır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور آلِهَتُنا بِتَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكسَائِيّ بتخفيفها.
Çoğunluk { آلِهَتُنا } kelimesini ikinci hemzenin teshili ile okumuştur. Âsım, Hamza ve el-Kisâî ise onu tahfif ile okumuşlardır.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٥٩]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 59]
إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩)
{ إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) } “O, sadece kendisine nimet verdiğimiz ve İsrailoğullarına bir ibret kıldığımız bir kuldur.”
لَمَّا ذُكِرَ مَا يُشِيرُ إِلَى قِصَّةِ جِدَالِ ابْنِ الزِّبَعْرَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاء: ٩٨] ، وَكَانَ سَبَبُ جِدَالِهِ هُوَ أَنَّ عِيسَى قَدْ عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمْ يَتْرُكِ الْكَلَامَ يَنْقَضِي دُونَ أَنْ يُرْدِفَ بِتَقْرِيرِ عُبُودِيَّةِ عِيسَى لِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ، إِظْهَارًا لِخَطَلِ رَأْيِ الَّذِينَ ادَّعَوْا إِلَهِيَّتَهُ وَعَبَدُوهُ وَهُمُ النَّصَارَى حِرْصًا عَلَى الِاسْتِدْلَالِ لِلْحَقِّ.
Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } [el-Enbiyâ: 98] kavlindeki İbnü'z-Ziba'râ'nın tartışma kıssasına işaret eden husus zikredilip onun tartışmasının sebebi de İsâ'ya Allah'tan başka tapınılmış olması olunca; hakka delil getirmeye verilen önem dolayısıyla, onun ilahlığını iddia edip ona tapanların —ki onlar Hristiyanlardır— görüşlerinin tutarsızlığını göstermek üzere bu münasebetle İsâ'nın kulluğunu tekit etmeksizin sözü bitirmemiştir.
وَقَدْ قُصِرَ عِيسَى عَلَى الْعُبُودِيَّةِ عَلَى طَرِيقَةِ قَصْرِ الْقَلْبِ لِلرَّدِّ عَلَى الَّذِينَ زَعَمُوهُ إِلَهًا، أَيْ مَا هُوَ إِلَّا عَبْدٌ لَا إِلَهٌ لِأَنَّ الْإِلَهِيَّةَ تُنَافِي الْعُبُودِيَّةَ. ثُمَّ كَانَ قَوْلُهُ: أَنْعَمْنا عَلَيْهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ قَدْ فُضِّلَ بِنِعْمَةِ الرِّسَالَةِ، أَيْ فَلَيْسَتْ لَهُ خُصُوصِيَّةُ مَزِيَّةٍ عَلَى بَقِيَّةِ الرُّسُلِ، وَلَيْسَ تَكْوِينُهُ بِدُونِ أَبٍ إِلَّا إِرْهَاصًا.
Onun ilah olduğunu iddia edenleri reddetmek amacıyla kasr-ı kalb yoluyla İsâ'nın vasfı kulluğa hasredilmiştir; yani: «O ancak bir kuldur, ilah değildir; çünkü ilahlık kullukla bağdaşmaz.» Ardından gelen: { أَنْعَمْنا عَلَيْهِ } “Kendisine nimet verdik” kavli, onun peygamberlik nimetiyle üstün kılındığına bir işarettir; yani diğer elçilere karşı onun zâtî bir üstünlük ayrıcalığı yoktur ve babasız yaratılışı da bir irhâsattan (nübüvvet öncesi harikulade hallerden) ibarettir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَجَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرائِيلَ فَهُوَ إِبْطَالٌ لِشُبْهَةِ الَّذِينَ أَلَّهُوهُ
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَجَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “Ve onu İsrailoğullarına bir ibret kıldık” kavline gelince; bu, onu ilahlaştıranların şüphesini iptal etmektedir;
بِتَوَهُّمِهِمْ أَنَّ كَوْنَهُ خُلِقَ بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ يُفِيدُ أَنَّهُ جُزْءٌ مِنَ اللَّهِ فَهُوَ حَقِيقٌ بِالْإِلَهِيَّةِ، أَيْ كَانَ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ دُونَ أَنْ يَقْرَبَهَا ذَكَرٌ لِيَكُونَ عِبْرَةً عَجِيبَةً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ ضَعُفَ إِيمَانُهُمْ بِالْغَيْبِ وَبَعْدَ عَهْدِهِمْ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ فَبَعَثَ اللَّهُ عِيسَى مُجَدِّدًا لِلْإِيمَانِ بَيْنَهُمْ، وَمُبَرْهِنًا بِمُعْجِزَاتِهِ عَلَى عِظَمِ قُدْرَةِ اللَّهِ، وَمُعِيدًا لِتَشْرِيفِ اللَّهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَعَلَ فِيهِمْ أَنْبِيَاءَ لِيَكُونَ ذَلِكَ سَبَبًا لِقُوَّةِ الْإِيمَانِ فِيهِمْ، وَمُظْهِرًا لِفَضِيلَةِ أَهْلِ الْفَضْلِ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَلِعِنَادِ الَّذِينَ مَنَعَهُمُ الدَّفْعُ عَنْ حُرْمَتِهِمْ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِمُعْجِزَاتِهِ فَنَاصَبُوهُ الْعَدَاءَ وَسَعَوْا لِلتَّنْكِيلِ بِهِ وَقَتْلِهِ فَعَصَمَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ وَرَفَعَهُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَاهْتَدَى بِهِ أَقْوَامٌ وَافْتَتَنَ بِهِ آخَرُونَ. فَالْمَثَلُ هُنَا بِمَعْنَى
onların, onun Allah'tan bir kelime ile yaratılmış olmasının Allah'tan bir cüz olduğunu ve dolayısıyla ilahlığa lâyık olduğunu ifade ettiği zannını çürütmektedir. Yani onun, anasına hiçbir erkek yaklaşmaksızın ana rahminde yaratılması, İsrailoğulları için şaşılacak bir ibret olsun diyedir; çünkü onların gayba olan imanları zayıflamış ve elçi gönderilme döneminin üzerinden uzun zaman geçmişti. Bunun üzerine Allah, aralarında imanı yenileyen, mucizeleriyle Allah'ın kudretinin büyüklüğünü kanıtlayan ve içlerinden peygamberler çıkarmak suretiyle Allah'ın İsrailoğullarına bahşettiği şerefi tazeleyerek bunun onlarda imanın kuvvetlenmesine bir vesile olmasını sağlayan; ayrıca ona iman eden fazilet sahiplerinin üstünlüğünü ve mevkilerini koruma gayretinin mucizelerini itiraf etmekten alıkoyduğu inatçıların düşmanlığını ortaya çıkaran bir elçi olarak İsâ'yı gönderdi. Onlar İsâ'ya düşmanlık besleyip ona işkence etmeye ve onu öldürmeye çalıştılar; Allah da onu onların şerrinden korudu ve aralarından kendi katına yükseltti. Böylece bir kısım kavimler onunla hidayet bulurken diğerleri onun yüzünden fitneye düştü. Buradaki mesel lafzı,
الْعِبْرَةِ كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ آنِفًا فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ [الزخرف: ٥٦] .
az önce geçen: { فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ } [ez-Zuhruf: 56] kavlindeki gibi ibret manasındadır.
وَفِي قَوْلِهِ: لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ عِيسَى لَمْ يُبْعَثْ إِلَّا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَنَّهُ لَمْ يَدْعُ غَيْرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى اتِّبَاعِ دِينِهِ، وَمَنِ اتَّبَعُوهُ مِنْ غَيْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي عُصُورِ الْكُفْرِ وَالشِّرْكِ فَإِنَّمَا تَقَلَّدُوا دَعْوَتَهُ لِأَنَّهَا تُنْقِذُهُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الشِّرْكِ والوثنية والتعطيل.
Cenâb-ı Hakk'ın: { لِبَنِي إِسْرائِيلَ } (İsrailoğullarına) kavlinde; İsâ'nın ancak İsrailoğullarına gönderildiğine ve İsrailoğullarından başkasını kendi dinine uymaya davet etmediğine bir işaret vardır. Küfür ve şirk çağlarında İsrailoğulları dışından ona tabi olanlar ise onun davetine sırf kendilerini şirkin, putperestliğin ve ta'tîlin (ilâhî sıfatları inkârın) karanlıklarından kurtardığı için sarılmışlardır.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٦٠]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 60]
وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠)
{ وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠) } “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik.”
لَمَّا أَشَارَتِ الْآيَةُ السَّابِقَةُ إِلَى إِبْطَالِ ضَلَالَةِ الَّذِينَ زَعَمُوا عِيسَى ﵇ ابْنًا لِلَّهِ تَعَالَى، مِنْ قَصْرِهِ عَلَى كَوْنِهِ عَبْدًا لِلَّهِ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالرِّسَالَةِ وَأَنَّهُ عِبْرَةٌ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ عُقِّبَ ذَلِكَ بِإِبْطَالِ مَا يُمَاثِلُ تِلْكَ الضَّلَالَةَ، وَهِيَ ضَلَالَةُ بَعْضِ الْمُشْرِكِينَ فِي ادِّعَاءِ بُنُوَّةِ الْمَلَائِكَةِ لِلَّهِ تَعَالَى الْمُتَقَدِّمِ حِكَايَتُهَا فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً [الزخرف: ١٥] الْآيَاتِ فَأُشِيرَ إِلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ عِبَادٌ لِلَّهِ تَعَالَى جَعَلَ مَكَانَهُمُ الْعَوَالِمَ الْعُلْيَا، وَأَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُمْ مِنْ سُكَّانِ الْأَرْضِ بَدَلًا عَنِ النَّاسِ، أَيْ أَنَّ كَوْنَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْعَوَالِمِ الْعُلْيَا لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا لَهُمْ بِالذَّاتِ وَمَا هُوَ إِلَّا وَضْعٌ بِجَعْلٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا جَعَلَ لِلْأَرْضِ سُكَّانًا، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَعَكَسَ فَجَعَلَ الْمَلَائِكَةَ فِي الْأَرْضِ بَدَلًا عَنْ
Önceki ayet, İsâ'yı [aleyhisselâm] Allah'ın kendisine risalet nimeti verdiği bir kulu ve İsrailoğulları için bir ibret olmaktan ibaret kılarak onun Allah'ın oğlu olduğunu iddia edenlerin sapıklığını iptal etmeye işaret edince; bunun hemen ardından bu sapıklığın bir benzerini, yani müşriklerden bazılarının meleklerin Allah'ın kızları olduğu iddiasındaki sapıklığını iptal etme hususu getirilmiştir ki bu iddia daha önce: { وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً } [ez-Zuhruf: 15] “Kulları arasından O'na bir cüz/parça isnat ettiler” ayetlerinde nakledilmişti. Böylece meleklerin, makamları yüce âlemler kılınmış olan Allah'ın kulları olduğuna ve şayet Allah dileseydi insanlara bedel onları yeryüzü sakinleri kılabileceğine işaret edilmiştir; yani onların yüce âlemlerin ehlinden olmaları kendileri için zâtî bir zorunluluk olmayıp Allah Teâlâ'nın yeryüzüne sakinler var ettiği gibi O'nun kılmasıyla gerçekleşen bir durumdur. Şayet Allah dileseydi bunun aksini yapar ve insanlara bedel melekleri yeryüzünde
النَّاسِ، فَلَيْسَ تَشْرِيفُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِسُكْنَى الْعَوَالِمِ الْعُلْيَا بِمُوجِبٍ بُنُوَّتَهُمْ لِلَّهِ وَلَا بِمُقْتَضٍ لَهُمْ إِلَهِيَّةً، كَمَا لَمْ يَكُنْ تَشْرِيفُ عِيسَى بِنِعْمَةِ الرِّسَالَةِ وَلَا تَمْيِيزُهُ بِالتَّكَوُّنِ مِنْ دُونِ أَبٍ مُقْتَضِيًا لَهُ إِلَهِيَّةً وَإِنَّمَا هُوَ بِجَعْلِ اللَّهِ وَخَلْقِهِ.
kılardı. Dolayısıyla Allah'ın melekleri yüce âlemlerde iskân ederek şereflendirmesi onların Allah'ın çocukları olmasını gerektirmediği gibi onlara ilahlık da kazandırmaz; tıpkı İsâ'nın risalet nimetiyle şereflendirilmesinin ve babasız yaratılmakla imtiyaz sahibi kılınmasının ona bir ilahlık kazandırmadığı, aksine bunun tamamen Allah'ın kılması ve yaratmasıyla olduğu gibi.
وَجُعِلَ شَرْطُ لَوْ فِعْلًا مُسْتَقْبَلًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَشِيئَةَ لَمْ تَزَلْ مُمْكِنَةً بِأَنْ يُعَوِّضَ لِلْمَلَائِكَةِ سُكْنَى الْأَرْضِ.
Lev (لَوْ) edatının şartı, meleklerin yeryüzünde iskân ettirilmesiyle yer değiştirmenin her zaman mümkün olduğuna delalet etmesi için muzari (gelecek/geniş zaman) fiil olarak getirilmiştir.
وَمَعْنَى (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْكُمْ الْبَدَلِيِّةُ وَالْعِوَضُ كَالَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ [التَّوْبَة: ٣٨] .
{ مِنْكُمْ } ifadesindeki min (مِنْ) edatının anlamı, Allah Teâlâ'nın: { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ } [et-Tevbe: 38] “Ahirete bedel dünya hayatına mı razı oldunuz?” ayetinde olduğu gibi bedel ve ivaz (karşılık) bildirmektir.
وَالْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقٌ بِ (جَعَلَنَا) ، وَقُدِّمَ عَلَى مَفْعُولِ الْفِعْلِ لِلِاهْتِمَامِ بِمَعْنَى هَذِهِ الْبَدَلِيِّةِ لِتَتَعَمَّقَ أَفْهَامُ السَّامِعِينَ فِي تَدَبُّرِهَا.
Car-mecrûr (minküm), cealnâ (جَعَلْنَا) fiiline mütealliktir (bağlıdır); dinleyicilerin zihinleri bunun tefekkürüne iyice dalsın diye bu bedel olma manasına dikkat çekmek için fiilin mefulünün önüne geçirilmiştir.
وَجُمْلَةُ فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ بَيَانٌ لِمَضْمُونِ شِبْهِ الْجُمْلَةِ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْكُمْ وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَخْلُفُونَ لِدَلَالَةِ مِنْكُمْ عَلَيْهِ، وَتَقْدِيمُ هَذَا الْمَجْرُورِ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا هُوَ أَدَلُّ عَلَى كَوْنِ الْجُمْلَةِ بَيَانًا لِمَضْمُونِ مِنْكُمْ. وَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَعَلَيْهِ دَرَجَ الْمُحَقِّقُونَ. وَمُحَاوَلَةُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» حَمْلُ مِنْكُمْ عَلَى مَعْنَى الِابْتِدَائِيَّةِ وَالِاتِّصَالُ لَا يُلَاقِي سِيَاق الْآيَات.
{ فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ } cümlesi, { مِنْكُمْ } ifadesine kadarki şibh-i cümlenin (harf-i cerli yapının) mazmununun bir beyanıdır. { مِنْكُمْ } ifadesinin ona delalet etmesinden ötürü yahlefûn (يَخْلُفُونَ) fiilinin mefulü hazfedilmiştir. Bu car-mecrûrun (fi'l-ardı) öne geçirilmesi ise, cümlenin minküm (مِنْكُمْ) ifadesinin mazmununa beyan olduğunu daha açık gösteren şeye önem vermek içindir. Ayetin manasındaki doğru vecih budur ve muhakkik âlimler bu görüş üzeredir. Keşşâf sahibinin minküm (مِنْكُمْ) ifadesini ibtidâiyye (başlangıç) ve ittisâl (bağlantı) manasına hamletme çabası ise ayetlerin akışına uygun düşmemektedir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٦١]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 61]
وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١)
{ وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) } “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir. Sakın onda şüpheye düşmeyin ve bana uyun. Dosdoğru yol budur.”
وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها.
{ وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها } “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir. Sakın onda şüpheye düşmeyin.”
الْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [الزخرف: ٤٤] وَيَكُونُ مَا بَيْنَهُمَا مُسْتَطْرِدَاتٍ وَاعْتِرَاضًا اقْتَضَتْهُ الْمُنَاسَبَةُ.
Daha zahir olan [görüş], bu cümlenin { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } [ez-Zuhruf: 44] “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir şereftir/öğüttür” cümlesine matuf olmasıdır. Bu ikisi arasındaki kısım ise konunun gerektirdiği istitratlar (ara açıklamalar) ve itiraziyye (ara cümle) kabilindendir.
لَمَّا أُشْبِعَ مَقَامُ إِبْطَالِ إِلَهِيَّةِ غَيْرِ اللَّهِ بِدَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ ثُنِي الْعِنَانُ إِلَى إِثْبَاتِ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ، عَوْدًا عَلَى بَدْءٍ. وَهَذَا كَلَامٌ مُوَجَّهٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى الْمُنْكِرِينَ يَوْمَ الْبَعْثِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَام النبيء ﷺ.
Allah'tan başkasının ilahlığını tevhid delilleriyle iptal etme makamı doyurucu bir şekilde işlenince, başa dönülerek Kur'an'ın hak olduğunu ispata yönelinmiştir. Bu söz, Allah Teâlâ tarafından kıyamet gününü inkâr edenlere yöneltilmiş bir hitaptır; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözü olması da caizdir.
وَضَمِيرُ الْمُذَكَّرِ الْغَائِبُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ مُرَادٌ بِهِ الْقُرْآنُ وَبِذَلِكَ
{ وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } kavlindeki müzekker gaib zamiriyle Kur'an kastedilmiştir. Nitekim
فَسَّرَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فَيَكُونُ هَذَا ثَنَاءً ثَامِنًا عَلَى الْقُرْآنِ، فَالثَّنَاءُ عَلَى الْقُرْآنِ اسْتَمَرَّ مُتَّصِلًا مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ آخِذًا بَعْضَهُ بِحُجَزِ بَعْضٍ مُتَخَلَّلًا بِالْمُعْتَرِضَاتِ وَالْمُسْتَطْرِدَاتِ وَمُتَخَلِّصًا إِلَى هَذَا الثَّنَاءِ الْأَخِيرِ بِأَنَّ الْقُرْآنَ أَعْلَمَ النَّاسَ بِوُقُوعِ السَّاعَةِ.
el-Hasan, Katâde ve Saîd b. Cübeyr de bunu böyle tefsir etmiştir. Bu durumda bu [ifade], Kur'an'a yönelik sekizinci bir övgü olur. Zira Kur'an'a övgü, surenin başından itibaren birbirine kenetlenerek, araya itirazî cümleler ve istitratlar girerek kesintisiz sürmüş ve nihayet Kur'an'ın insanlara kıyametin kopacağını bildirdiği şeklindeki bu son övgüye ulaşmıştır.
وَيُفَسِّرُهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ [الزخرف: ٤٣] وَيُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ، عَلَى أَنَّ وُرُودَ مِثْلِ هَذَا الضَّمِيرِ فِي الْقُرْآنِ مُرَادًا بِهِ الْقُرْآنُ كَثِيرٌ مَعْلُومٌ مِنْ غَيْرِ مَعَادٍ فَضْلًا عَلَى وُجُودِ مَعَادِهِ.
Daha önce geçen { بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ } [ez-Zuhruf: 43] “Sana vahyolunana [sımsıkı sarıl]” buyruğu bunu tefsir etmekte, arkasından gelen { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Dosdoğru yol budur” buyruğu da bunu açıklamaktadır. Kaldı ki Kur'an'da bu tür bir zamirin, mercî (döndüğü yer) mevcut olmasa bile Kur'an kastıyla gelmesi çokça bilinen bir durumdur; nerede kaldı ki burada mercîsi de mevcuttur.
وَمَعْنَى تَحْقِيقِ أَنَّ الْقُرْآنَ عِلْمٌ لِلسَّاعَةِ أَنَّهُ جَاءَ بِالدِّينِ الْخَاتَمِ لِلشَّرَائِعِ فَلَمْ يَبْقَ بَعْدَ مَجِيءِ الْقُرْآنِ إِلَّا انْتِظَارُ انْتِهَاءِ الْعَالَمِ. وَهَذَا مَعْنَى مَا
Kur'an'ın kıyamet için bir ilim (bilgi vesilesi) olduğunun tahkik edilmesinin manası; onun şeriatları sonlandıran nihai din ile gelmiş olmasıdır; öyle ki Kur'an'ın gelişinden sonra artık âlemin sonunu beklemekten başka bir şey kalmamıştır. Şu rivayette
رُوِيَ مِنْ قَول الرَّسُول ﷺ: «بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةِ كَهَاتَيْنِ، وَقَرَنَ بَيْنَ السَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى مُشِيرًا إِلَيْهِمَا»
Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakledilen: «Ben ve kıyamet şu ikisi gibi [yakın] gönderildik» buyurup şehadet parmağı ile orta parmağını birleştirerek onlara işaret etmesinin manası da işte budur;
، وَالْمُشَابَهَةُ فِي عَدَمِ الْفَصْلِ بَينهمَا.
buradaki benzerlik, ikisi arasında fasılanın (başka bir şeriatın) bulunmayışıdır.
وَإسْنَاد لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ إِلَى ضَمِيرِ الْقُرْآنِ إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ لِأَنَّ الْقُرْآنَ سَبَبُ الْعِلْمِ بِوُقُوعِ السَّاعَةِ إِذْ فِيهِ الدَّلَائِلُ الْمُتَنَوِّعَةُ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ وَوُقُوعِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِطْلَاقُ الْعِلْمِ بِمَعْنَى الْمُعْلِمِ، مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمَصْدَرِ بِمَعْنَى اسْمِ الْفَاعِلِ مُبَالَغَةً فِي كَوْنِهِ مُحَصِّلًا لِلْعِلْمِ بِالسَّاعَةِ إِذْ لَمْ يُقَارِبْهُ فِي ذَلِكَ كِتَابٌ مِنْ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ.
{ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } ifadesinin Kur'an zamirine isnat edilmesi mecâzî bir isnattır; çünkü Kur'an kıyametin kopacağını bilmenin sebebidir, zira onda yeniden dirilişin imkânına ve vukuuna dair çeşitli deliller vardır. Buradaki ilm (عِلْم) lafzının mu'lim (öğreten/bildiren) manasında kullanılması, yani kıyamet bilgisini kazandırmadaki yetkinliğinde mübalağa amacıyla masdarın ism-i fâil yerine kullanılması da caizdir; zira peygamberlerin kitaplarından hiçbir kitap bu hususta ona yaklaşamamıştır.
وَقَدْ نَاسَبَ هَذَا الْمَجَازَ أَوِ الْمُبَالَغَةَ التَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَمْتَرُنَّ بِها لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَمْ يُبْقِ لِأَحَدٍ مِرْيَةً فِي أَنَّ الْبَعْثَ وَاقِعٌ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ أَنَّ الضَّمِيرَ لِعِيسَى، وَتَأَوَّلُوهُ بِأَنَّ نُزُولَ عِيسَى عَلَامَةُ السَّاعَةِ، أَيْ سَبَبُ عِلْمٍ بِالسَّاعَةِ، أَيْ بِقُرْبِهَا، وَهُوَ تَأْوِيلٌ
Bu mecaza yahut mübalağaya, { فَلا تَمْتَرُنَّ بِها } kavlindeki ta'lilî/tafri'î [bağlantı] pek uygun düşmüştür; zira Kur'an hiç kimsede yeniden dirilişin vaki olacağına dair bir şüphe bırakmamıştır. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den zamirin İsâ'ya ait olduğu rivayet edilmiş ve onlar bunu, İsâ'nın nüzulünün kıyametin bir alameti yani kıyametin bilinmesinin ve yaklaşmasının bir sebebi olduğu şeklinde tevil etmişlerdir. Ancak bu,
بَعِيدٌ فَإِنَّ تَقْدِيرَ مُضَافٍ وَهُوَ نُزُولُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ وَيُنَاكِدُهُ إِظْهَارُ اسْمِ عِيسَى فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَ عِيسى [الزخرف: ٦٣] إِلَخْ. وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ إِنَّهُ ضَمِيرَ شَأْنٍ، أَيْ أَنَّ الْأَمْرَ الْمُهِمَّ لِعِلْمِ النَّاسِ بِوُقُوعِ السَّاعَةِ.
uzak bir tevildir; zira takdir edilecek muzâf olan "nüzûl" kelimesine bir delil yoktur ve arkasından gelen { وَلَمَّا جاءَ عِيسى } [ez-Zuhruf: 63] vd. kavlinde İsâ isminin açıkça zikredilmesi de buna aykırıdır. Bana göre { إِنَّهُ } ifadesindeki zamirin zamîr-i şân olması da caizdir; yani "şüphesiz mühim olan mesele, insanların kıyametin kopacağını bilmeleridir".
وَعُدِّيَ فِعْلُ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها بِالْبَاءِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى: لَا تُكَذِّبُنَّ بِهَا، أَوِ الْبَاءِ بِمَعْنَى (فِي) الظَّرْفِيَّةِ.
{ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها } fiili, "sakın onu yalanlamayın" manasını tazammun ettiği için bâ (بِ) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır ya da buradaki bâ harfi fî (فِي) zarfiyet manasındadır.
وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ.
{ وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Ve bana uyun. Dosdoğru yol budur.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ عَائِدًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيِ اتَّبَعُوا مَا أَرْسَلْتُ إِلَيْكُمْ مِنْ كَلَامِي وَرَسُولِي، جَرْيًا عَلَى غَالِبِ الضَّمَائِرِ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، فَالْمُرَادُ بِاتِّبَاعِ اللَّهِ:
Mütekellim zamirinin Allah Teâlâ'ya dönmesi caizdir; yani surenin başından beri gelen zamirlerin çoğunluğuna uygun olarak daha önce geçtiği üzere: "Kelamımdan ve Resulümden size gönderdiğim şeylere uyun" demektir. Allah'a tabi olmaktan maksat ise:
اتِّبَاعُ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ وَإِرْشَادِهِ الْوَارِدِ عَلَى لِسَانِ رَسُول الله ﷺ، فَاتِّبَاعُ اللَّهِ تَمْثِيلٌ لِامْتِثَالِهِمْ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ بِأَنَّ شَبَّهَ حَالَ الْمُمْتَثِلِينَ أَمْرَ اللَّهِ بِحَالِ السَّالِكِينَ صِرَاطًا دَلَّهُمْ عَلَيْهِ دَلِيلٌ. وَيَكُونُ هَذَا كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الشُّورَى [٥٢، ٥٣] وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى النبيء ﷺ بِتَقْدِيرِ: وَقُلِ اتَّبِعُونِ، وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ.
Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) diliyle gelen emirlerine, yasaklarına ve irşadına uymaktır. Allah'a tabi olmak, Allah'ın emrine boyun eğenlerin durumunu, bir rehberin kendilerine gösterdiği yolda yürüyenlerin durumuna benzeterek O'nun davet ettiği şeyi yerine getirmelerini anlatan temsîlî bir ifadedir. Bu durum, Şûrâ Suresi'ndeki: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } [eş-Şûrâ: 52-53] “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola, göklerde ve yerde ne varsa hepsinin sahibi olan Allah'ın yoluna iletmektesin” buyruğu gibidir. [Zamir'in] { وَقُلِ اتَّبِعُونِ } ["De ki: Bana uyun"] takdiriyle Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) dönmesi de caizdir ve Kur'an'da bunun benzeri çoktur.
وَالْإِشَارَةُ فِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ لِلْقُرْآنِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ أَوِ الْإِشَارَةِ إِلَى مَا هُوَ حَاضِرٌ فِي الْأَذْهَانِ مِمَّا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ أَوِ الْإِشَارَةِ إِلَى دِينِ الْإِسْلَامِ الْمَعْلُومِ مِنَ الْمَقَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ [الْأَنْعَام:
{ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } ifadesindeki işaret, daha önce { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } kavlinde zikri geçen Kur'an'a veya Kur'an'dan inen kısımlardan zihinlerde hazır olan şeylere ya da Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } [el-En'âm: 153] “İşte bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun” kavlinde olduğu gibi makamdan anlaşılan İslam dinine işarettir.
١٥٣] .
153].
وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ تَخْفِيفًا مَعَ بَقَاءِ نُونِ الْوِقَايَةِ دَلِيلا عَلَيْهَا.
Mütekellim yâ'sı hafifletme maksadıyla hazfedilmiş, vikaye nûnu ise ona delalet etmek üzere baki bırakılmıştır.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٦٢]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 62]
وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢)
{ وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢) } “Şeytan sakın sizi alıkoymasın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.”
لَمَّا أُبْلِغَتْ أَسْمَاعُهُمْ أَفَانِينَ الْمَوَاعِظِ وَالْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَجَرَى فِي خِلَالِ ذَلِكَ تَحْذِيرُهُمْ مِنَ الْإِصْرَارِ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ الْقُرْآنِ، وَإِعْلَامُهُمْ بِأَنَّ ذَلِكَ يُفْضِي بِهِمْ إِلَى مُقَارَنَةِ الشَّيْطَانِ، وَأَخَذَ ذَلِكَ حَظَّهُ مِنَ الْبَيَانِ انْتَقَلَ الْكَلَامُ إِلَى نَهْيِهِمْ عَنْ أَنْ يَحْصُلَ صَدُّ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُمْ عَنْ هَذَا الدِّينِ وَالْقُرْآنِ الَّذِي دَعَوَا إِلَى اتِّبَاعِهِ بِقَوْلِهِ: وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ [الزخرف: ٦١] تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الصُّدُودَ عَنْ هَذَا الدِّينِ مِنْ وَسْوَسَةِ
Kulaklarına çeşit çeşit öğütler, emirler ve yasaklar ulaştırılıp bu esnada Kur'an'dan yüz çevirmekte ısrar etmekten sakındırılmaları ve bunun kendilerini şeytanla arkadaşlığa götüreceği bildirilip bu husus beyandan nasibini fazlasıyla alınca; söz, bu dine sırt çevirmenin şeytanın vesvesesinden kaynaklandığına dikkat çekmek üzere, { وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } [ez-Zuhruf: 61] buyruğu ile tabi olmaya davet edildikleri bu dinden ve Kur'an'dan şeytanın onları alıkoymasını nehyetmeye intikal etmiştir.
الشَّيْطَانِ، وَتَذْكِيرًا بِعَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ لِلْإِنْسَانِ عَدَاوَةً قَوِيَّةً لَا يُفَارِقُهَا الدَّفْعُ بِالنَّاسِ إِلَى مساوئ الْأَعْمَالِ لِيُوقِعَهُمْ فِي الْعَذَابِ تَشَفِّيًا لِعَدَاوَتِهِ.
Ayrıca bu, şeytanın insana olan şiddetli düşmanlığını hatırlatmak içindir; öyle bir düşmanlık ki, düşmanlığının hırsını almak adına onları azaba uğratmak için insanları kötü amellere sevk etmekten asla geri durmaz.
وَقَدْ صِيغَ النَّهْيُ عَنِ اتِّبَاعِ الشَّيْطَانِ فِي صَدِّهِ إِيَّاهُمْ بِصِيغَةِ نَهْيِ الشَّيْطَانِ عَنْ أَنْ يَصُدَّهُمْ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ فِي مُكْنَتِهِمُ الِاحْتِفَاظَ مِنَ الِارْتِبَاقِ فِي شِبَاكِ الشَّيْطَانِ، فَكُنِّيَ بِنَهْيِ الشَّيْطَانِ عَنْ صَدِّهِمْ عَنْ نَهْيِهِمْ عَنِ الطَّاعَةِ لَهُ بِأَبْلَغَ مِنْ تَوْجِيه النبيء ﷺ إِلَيْهِمْ، عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِ الْعَرَبِ: لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا، وَلَا أَلْفَيَنَّكَ فِي مَوْضِعِ كَذَا.
Şeytana tabi olarak onların kendilerini engellemesine izin vermeleri, şeytanın onları engellemesinin nehyedilmesi kalıbıyla ifade edilmiştir; bu, onların şeytanın tuzaklarına düşmekten sakınmaya güç yetirebileceklerine işaret etmek içindir. Böylece şeytanın onları engellemesinin nehyedilmesi, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara doğrudan hitap etmesinden daha beliğ bir şekilde onların şeytana itaat etmesini nehyetmekten kinaye kılınmıştır; nitekim Arapların: "Seni şöyle yaparken görmeyeyim!" yahut "Seni falan yerde bulmayayım!" demesi de bu kabildendir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنْ أَنْ يَصُدَّهُمُ الشَّيْطَانُ فَإِنَّ شَأْنَ الْعَاقِلِ أَنْ يُحَذِّرَ مِنْ مَكَائِدِ عَدُّوهِ. وَعَدَاوَةُ الشَّيْطَانِ لِلْبَشَرِ نَاشِئَةٌ مِنْ خُبْثِ كَيْنُونَتِهِ مَعَ مَا انْضَمَّ إِلَى ذَلِكَ الْخُبْثِ مَنْ تَنَافِي الْعُنْصُرَيْنِ فَإِذَا الْتَقَى التَّنَافِي مَعَ خُبْثِ الطَّبْعِ نَشَأَ مِنْ مَجْمُوعِهِمَا الْقَصْدُ بِالْأَذَى، وَقَدْ أَذْكَى تِلْكَ الْعَدَاوَةَ حَدَثٌ قَارَنَ نَشْأَةَ نَوْعِ الْإِنْسَانِ عِنْدَ تَكْوِينِهِ، فِي قِصَّتِهِ مَعَ آدَمَ كَمَا قَصَّهُ الْقُرْآنُ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَحَرْفُ (إِنْ) هُنَا مَوْقِعُهُ مَوْقِعُ فَاءِ التَّسَبُّبِ فِي إِفَادَة التَّعْلِيل.
{ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } cümlesi, şeytanın onları alıkoymasının nehyedilmesinin gerekçesidir (ta'lilidir); zira akıl sahibinin şiarı, düşmanının tuzaklarından sakınmaktır. Şeytanın insana olan düşmanlığı, iki unsurun (ateş ile toprağın) zıtlığının bu kötülüğe eklenmesiyle birlikte kendi varlığının kötülüğünden (hubs) kaynaklanmaktadır. Zıtlık ile fıtrattaki kötülük bir araya gelince, bu ikisinden eziyet etme kastı doğar. Kur'an'ın defalarca anlattığı üzere Âdem ile olan kıssasında, insan türünün yaratılış anında meydana gelen hadise de bu düşmanlığı alevlendirmiştir. Buradaki inne (إِنَّ) harfi, ta'lil (gerekçelendirme) bildirmede sebebiyet fâ'sı konumundadır.
[٦٣، ٦٤]
[63, 64]
[سُورَة الزخرف (٤٣) : الْآيَات ٦٣ إِلَى ٦٤]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 63-64]
وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤)
{ وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) } “İsâ apaçık delillerle geldiği zaman şöyle dedi: «Ben size hikmetle ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklamak için geldim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah, işte O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. Dosdoğru yol budur.»”
قَدْ عَلِمْتَ آنِفًا أَنَّ هَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ عِيسَى ﵇ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى قِصَّةِ إِرْسَالِ مُوسَى.
Az önce öğrendin ki İsâ'nın [aleyhisselâm] zikredilmesinden asıl maksat budur; dolayısıyla bu, Mûsâ'nın gönderilmesi kıssasına matuftur.
وَلَمْ يُذْكَرْ جَوَابُ لَمَّا فَهُوَ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ بَقِيَّةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. وَمَوْقِعُ حَرْفِ لَمَّا هُنَا أَنَّ مَجِيءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ صَارَ مَعْلُومًا لِلسَّامِعِ مِمَّا تَقَدَّمَ
Lemmâ (لَمَّا) edatının cevabı zikredilmemiştir; sözün geri kalanı ona delalet ettiği için mahzuftur. Lemmâ edatının buradaki konumu şudur: İsâ'nın apaçık delillerle gelmesi, daha önce geçen
فِي قَوْلِهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرائِيلَ [الزخرف: ٥٩] الْآيَةَ، أَيْ لَمَّا جَاءَهُمْ عِيسَى اخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ فِيمَا جَاءَ بِهِ، فَحُذِفَ جَوَابُ لَمَّا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ قَوْلُهُ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ [الزخرف: ٦٥] لِأَنَّهُ يُفِيدُ أَنَّ سَنَنَ الْأُمَمِ الْمَبْعُوثِ إِلَيْهِمُ الرُّسُلُ لَمْ يَخْتَلِفْ فَإِنَّهُ لَمْ يَخْلُ رَسُولٌ عَنْ قَوْمٍ آمَنُوا بِهِ وَقَوْمٍ كَذَّبُوهُ ثُمَّ كَانُوا سَوَاءً فِي نِسْبَةِ الشُّرَكَاءِ فِي الْإِلَهِيَّةِ بِمَزَاعِمِ النَّصَارَى أَنَّ عِيسَى ابْنٌ لِلَّهِ تَعَالَى كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا [الزخرف: ٦٥] أَيْ أَشْرَكُوا كَمَا هُوَ اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ غَالِبًا. فَتَمَّ التَّشَابُهُ بَيْنَ الرُّسُلِ السَّابِقِينَ وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، فَحَصَلَ فِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ تَدُلُّ عَلَيْهِ فَاءُ التَّفْرِيعِ.
{ إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } [ez-Zuhruf: 59] “O, kendisine nimet verdiğimiz ve İsrailoğullarına bir örnek kıldığımız bir kuldan başkası değildir” ayetinden dinleyici nezdinde malum olmuştur. Yani "İsâ onlara gelince, getirdiği şeyler hakkında fırkalar ihtilafa düştü" demektir. Lemmâ'nın cevabı hazfedilmiştir; çünkü asıl kastedilen: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } [ez-Zuhruf: 65] “Artık zulmedenlerin acı bir günün azabından vay haline!” kavlidir. Zira bu, kendilerine peygamber gönderilen ümmetlerin sünnetinin (âdetinin) değişmediğini ifade etmektedir; çünkü her peygamberin kendisine inanan bir kavmi ve onu yalanlayan bir kavmi muhakkak olmuştur. Sonra Hıristiyanların, İsâ'nın Allah Teâlâ'nın oğlu olduğuna dair iddialarıyla ilahlıkta ortak koşma hususunda eşit olmuşlardır; nitekim { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } [ez-Zuhruf: 65] kavli de buna işaret etmektedir, yani Kur'an'ın ekseri ıstılahında olduğu gibi "şirk koşanların vay haline" demektir. Böylece önceki peygamberler ile Muhammed —Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun— arasındaki benzerlik tamamlanmış ve tafri' fâ'sının delalet ettiği üzere sözde bir îcâz (vecizlik) hâsıl olmuştur.
وَفِي قِصَّةِ عِيسَى مَعَ قَوْمِهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِشْرَاكَ مِنْ عَوَارِضِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ لَا يَلْبَثُ أَنْ يُخَامِرَ نُفُوسَهُمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَالِقًا بِهَا مِنْ قبل، فَإِن عيس بُعِثَ إِلَى قَوْمٍ لَمْ يَكُونُوا
İsâ'nın kavmiyle olan kıssasında, şirkin sapıklık ehlinin arızî hallerinden olduğuna ve daha önce nefislerine bulaşmamış olsa bile çok geçmeden içlerine sızıvereceğine bir dikkat çekme vardır. Zira İsâ,
يَدِينُونَ بِالشِّرْكِ إِذْ هُوَ قَدْ بُعِثَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَكُلُّهُمْ مُوَحِّدُونَ فَلَمَّا اخْتَلَفَ أَتْبَاعُهُ بَيْنَهُمْ وَكَذَّبَتْ بِهِ فِرَقٌ وَصَدَّقَهُ فَرِيقٌ ثُمَّ لَمْ يَتَّبِعُوا مَا أَمَرَهُمْ بِهِ لَمْ يَلْبَثُوا أَنْ حَدَثَتْ فِيهِمْ نِحْلَةُ الْإِشْرَاكِ.
şirk dinine mensup olmayan bir topluma gönderilmiştir; zira o İsrailoğullarına gönderilmiştir ve onların hepsi muvahhiddir (tek ilaha inanan kimselerdir). Tabiileri kendi aralarında ihtilafa düşüp fırkalardan bir kısmı onu yalanlayıp bir kısmı da tasdik ettiğinde, ardından da emrettiği şeye uymayınca, çok geçmeden aralarında şirk mezhebi türeyivermiştir.
وَجُمْلَةُ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ وَلَيْسَتْ جَوَابًا لِشَرْطِ لَمَّا الَّذِي جُعِلَ التَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ [مَرْيَم: ٣٧] دَلِيلًا عَلَيْهِ. وَفِي إِيقَاعِ جُمْلَةِ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ بَيَانًا لِجُمْلَةِ جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُ بَادَأَهُمْ بِهَذَا الْقَوْلِ، لِأَنَّ شَأْنَ أَهْلِ الضَّلَالَةِ أَنْ يُسْرِعُوا إِلَى غَايَاتِهَا وَلَوْ كَانَتْ مَبَادِئُ الدَّعْوَةِ تُنَافِي عَقَائِدَهُمْ، أَيْ لَمْ يَدْعُهُمْ عِيسَى إِلَى أَكْثَرَ مِنِ اتِّبَاعِ الْحِكْمَةِ وَبَيَانِ الْمُخْتَلَفِ فِيهِ وَلَمْ يَدْعُهُمْ إِلَى مَا يُنَافِي أُصُولَ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ وَمَعَ ذَلِكَ لَمْ يَخْلُ حَالُهُ مِنْ صُدُودٍ مُرِيعٍ عَنْهُ وَتَكْذِيبٍ.
{ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ } cümlesi, { جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ } cümlesini açıklayıcıdır; { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } [Meryem: 37] kavlindeki tafri'in kendisine delil kılındığı lemmâ şartının cevabı değildir. { قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ } cümlesinin { جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ } cümlesine beyan olarak getirilmesinde, onun söze bu ifadeyle başladığına bir ima vardır; zira sapıklık ehlinin şiarı, davetin ilk ilkeleri inançlarına ters olsa bile hızla nihai hedeflerine varmaktır. Yani İsâ onları hikmete tabi olmaktan ve ihtilaf edilen hususları açıklamaktan fazlasına davet etmemiş, Tevrat şeriatının asıllarına aykırı bir şeye çağırmamıştı; buna rağmen onun hali de korkunç bir yüz çevirme ve yalanlamadan uzak kalmamıştır.
وَابْتِدَاؤُهُ بِإِعْلَامِهِمْ أَنَّهُ جَاءَهُمْ بِالْحِكْمَةِ وَالْبَيَانِ وَهُوَ إِجْمَالُ حَالِ رِسَالَتِهِ تَرْغِيبٌ لَهُمْ فِي وَعْيِ مَا سَيُلْقِيهِ إِلَيْهِمْ مِنْ تَفَاصِيلِ الدَّعْوَةِ الْمُفَرَّعِ بَعْضُهَا عَلَى هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ بِقَوْلِهِ:
Söze, kendilerine hikmet ve apaçık delillerle geldiğini bildirerek başlaması —ki bu onun risaletinin durumunun icmalidir— bir kısmı bu mukaddimeye dayandırılan şu sözüyle,
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ.
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah, işte O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin” diyerek kendilerine aktaracağı davet detaylarını kavramaları için onları bir teşviktir.
وَالْحِكْمَةُ هِيَ مَعْرِفَةُ مَا يُؤَدِّي إِلَى الْحَسَنِ وَيَكُفُّ عَنِ الْقَبِيحِ وَهِي هُنَا النبوءة،
Hikmet; güzel olana götüren ve çirkin olandan alıkoyan şeyi bilmektir ve buradaki anlamı peygamberliktir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٩] .
Buna dair açıklama, Bakara Suresi'ndeki: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } [el-Bakara: 269] “O, hikmeti dilediğine verir” ayetinde daha önce geçmişti.
وَقَدْ جَاءَ عِيسَى بِتَعْلِيمِهِمْ حَقَائِقَ مِنَ الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ وَالْمَوَاعِظِ.
Nitekim İsâ onlara faziletli ahlaka ve öğütlere dair hakikatleri öğretmekle gelmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ، عُطِفَ عَلَى بِالْحِكْمَةِ لِأَنَّ كِلَيْهِمَا مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ جِئْتُكُمْ. وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ. وَالتَّبْيِينُ: تَجْلِيَةُ الْمَعَانِي الْخَفِيَّةِ لِغُمُوضٍ أَوْ سُوءِ تَأْوِيلٍ، وَالْمُرَادُ مَا بَيَّنَهُ عِيسَى فِي الْإِنْجِيلِ وَغَيْرِهِ مِمَّا اخْتَلَفَتْ فِيهِ أَفْهَامُ الْيَهُودِ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِفَهْمِ التَّوْرَاةِ أَوْ بِتَعْيِينِ الْأَحْكَامِ لِلْحَوَادِثِ الطَّارِئَةِ. وَلَمْ يَذْكُرْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَهُ الْمَحْكِيَّ فِي آيَة سُورَة آل عمرَان [٥٠] وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ قَالَهُ فِي مَقَامٍ آخَرَ.
{ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ } kavli, { بِالْحِكْمَةِ } ifadesine matuftur; çünkü her ikisi de ci'tüküm (جِئْتُكُمْ) fiiline bağlıdır. Lâm harfi ta'lil (gerekçe) içindir. Tebyîn (تَبْيِين); kapalılık veya kötü tevil sebebiyle gizli kalan anlamları açığa çıkarmaktır. Buradaki murad; Tevrat'ın anlaşılmasıyla veya sonradan ortaya çıkan hadiselerin hükümlerinin tayiniyle ilgili Yahudilerin anlayışlarının ihtilafa düştüğü hükümlerden İsâ'nın İncil'de ve diğerlerinde açıkladığı hususlardır. Âl-i İmrân Suresi'ndeki ayette [50] nakledilen: { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için [geldim]” sözü bu ayette zikredilmemiştir; çünkü o bunu başka bir makamda söylemiştir.
وَالْمَقْصُودُ حِكَايَةُ مَا قَالَهُ لَهُمْ مِمَّا لَيْسَ شَأْنُهُ أَنْ يُثِيرَ عَلَيْهِ قَوْمَهُ بِالتَّكْذِيبِ فَهُمْ كَذَّبُوهُ فِي وَقْتٍ لَمْ يَذْكُرْ لَهُمْ فِيهِ أَنَّهُ جَاءَ بِنَسْخِ بَعْضِ الْأَحْكَامِ مِنَ التَّوْرَاةِ، أَيْ كَذَّبُوهُ فِي حَالِ ظُهُورِ آيَاتِ صِدْقِهِ بِالْمُعْجِزَاتِ وَفِي حَالِ انْتِفَاءِ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُثِيرَ عَلَيْهِ شَكًّا. وَإِنَّمَا قَالَ:
Buradaki asıl maksat, kavmini kendisini yalanlamaya kışkırtacak cinsten olmayan sözlerini hikaye etmektir; nitekim onlar, Tevrat'tan bazı hükümleri neshetmek üzere geldiğini kendilerine söylemediği bir anda da onu yalanlamışlardır. Yani mucizelerle doğruluğunun delilleri apaçık ortadayken ve hakkında şüphe uyandıracak bir durum bulunmazken onu yalanlamışlardır. Nitekim onun:
بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ، إِمَّا لِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمَهُ بِأَنَّ الْمَصْلَحَةَ لَمْ تَتَعَلَّقْ بِبَيَانِ كُلِّ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ بَلْ يَقْتَصِرُ عَلَى الْبَعْضِ ثُمَّ يَكْمُلُ بَيَانُ الْبَاقِي عَلَى لِسَانِ رَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِهِ
{ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını” demesi; ya Allah'ın, maslahatın ihtilaf ettikleri her şeyi açıklamaya taalluk etmediğini, bilakis bir kısmıyla yetinilip geri kalanının açıklamasının kendisinden sonra gelecek bir peygamberin diliyle tamamlanacağını ona bildirmesinden ötürüdür,
يُبَيِّنُ جَمِيعَ مَا يَحْتَاجُ إِلَى الْبَيَانِ. وَإِمَّا لِأَنَّ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ مِنَ الْبَيَانِ غَيْرُ شَامِلٍ لِجَمِيعِ مَا هُمْ مُخْتَلِفُونَ فِي حُكْمِهِ وَهُوَ يَنْتَظِرُ بَيَانَهُ مِنْ بَعْدُ تَدْرِيجًا فِي التَّشْرِيعِ كَمَا وَقَعَ فِي تَدْرِيجِ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ فِي الْإِسْلَامِ.
açıklanmaya muhtaç olan her şeyi açıklayacak [bir peygamberin diliyle tamamlanacağını bildirmesindendir]. Ya da hükmünde ihtilaf ettikleri hususların tamamını kendisine vahyedilen açıklamanın kapsamamış olmasından ve İslâm'da içkinin haram kılınmasının aşamalı olması gibi, teşride tedricilik gereği onun daha sonra açıklanmasını beklemesindendir.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ مَا كَانَ الِاخْتِلَافُ فِيهِ رَاجِعًا إِلَى أَحْكَامِ الدِّينِ دُونَ مَا كَانَ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا.
Şöyle de denilmiştir: { بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını” ifadesiyle murad, dünya işlerindeki ihtilaflar değil, dine dair hükümlere raci olan ihtilaflardır.
وَفِي قَوْلِهِ: بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ تَهْيِئَةٌ لَهُمْ لِقَبُولِ مَا سَيُبَيَّنُ لَهُمْ حِينَئِذٍ أَوْ مِنْ بَعْدُ.
{ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını” sözünde, o anda veya daha sonra kendilerine açıklanacak olanı kabule onları bir hazırlama vardır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى جَوَازِ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ فِيمَا لَهُ ظَاهِرٌ وَفِي مَا يَرْجِعُ إِلَى الْبَيَانِ بِالنَّسْخِ، وَالْمَسْأَلَةُ مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ.
Bu ayet, zahir bir manası bulunan hususlarda ve nesh yoluyla beyana raci olan konularda beyanın tehir edilmesinin caiz olduğuna delalet eder; bu mesele de fıkıh usulündendir.
وَفَرَّعَ عَلَى إِجْمَالِ فَاتِحَةِ كَلَامِهِ قَوْلَهُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ. وَهَذَا كَلَامٌ جَامِعٌ لِتَفَاصِيلِ الْحِكْمَةِ وَبَيَانِ مَا يَخْتَلِفُونَ فِيهِ، فَإِنَّ التَّقْوَى مَخَافَةَ اللَّهِ. وَقَدْ
Sözünün başındaki mücmel ifadeye binaen: { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah’a karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin” demiştir. Bu, hikmetin ve ihtilaf ettikleri şeylerin beyanının ayrıntılarını toplayan veciz bir sözdür; zira takva, Allah korkusudur. Nitekim
جَاءَ فِي الْأَثَرِ «رَأْسُ الْحِكْمَةِ مَخَافَةُ اللَّهِ»
eserde: «Hikmetin başı Allah korkusudur» şeklinde rivayet edilmiştir
(١) ، وَطَاعَةُ الرَّسُولِ تَشْمَلُ مَعْنَى وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَإِذَا أَطَاعُوهُ عَمِلُوا بِمَا يُبَيِّنُ لَهُمْ فَيَحْصُلُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْبَيَانِ وَهُوَ الْعَمَلُ. وَأَجْمَعُ مِنْهُ
(١) Peygambere itaat ise, { وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklayayım diye [geldim]” manasını kapsar; zira ona itaat ettiklerinde kendilerine açıkladığı şeyle amel ederler ve böylece beyandan maksat olan şey, yani amel hasıl olur. Bundan daha toparlayıcı olanı ise
قَول النبيء ﷺ لِسُفْيَانَ الثَّقَفِيِّ وَقَدْ سَأَلَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُ فِي الْإِسْلَامِ قَوْلًا لَا يَسْأَلُ عَنْهُ أَحَدًا غَيْرَهُ «قُلْ آمَنْتُ بِاللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kendisine İslâm hakkında başkasına sormayacağı bir söz söylemesini isteyen Süfyân es-Sekafî'ye: «Allah'a inandım de, sonra da dosdoğru ol!» buyurmasıdır.
، لِأَنَّهُ أَلْيَقُ بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ فِي شَرِيعَةٍ لَا يُتَرَقَّبُ بَعْدَهَا مَجِيءُ شَرِيعَةٍ أُخْرَى، بِخِلَافِ قَوْلِ عِيسَى ﵇ وَأَطِيعُونِ فَإِنَّهُ مَحْدُودٌ بِمُدَّةِ وُجُودِهِ بَيْنَهُمْ.
Zira bu ifade, kendisinden sonra başka bir şeriatın gelmesi beklenmeyen bir şeriat için câmi (kapsayıcı) bir söz olmaya daha uygundur. İsâ aleyhisselâm'ın: { وَأَطِيعُونِ } “bana itaat edin” sözü ise böyle değildir; zira o, kendisinin onların arasında bulunduğu süreyle sınırlıdır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ لِأَنَّهُ إِذَا ثَبَتَ تَفَرُّدُهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ تَوَجَّهَ الْأَمْرُ بِعِبَادَتِهِ إِذْ لَا يَخَافُ اللَّهَ إِلَّا مَنِ اعْتَرَفَ بِرُبُوبِيَّتِهِ وَانْفِرَادِهِ بِهَا.
{ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” cümlesi, { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah’a karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin” cümlesinin gerekçesidir; çünkü rububiyette O'nun tekliği sabit olunca O'na ibadet etme emri yönelir; zira Allah'tan ancak O'nun rububiyetini ve bunda tek olduğunu kabul eden kimse korkar.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ أَفَادَ الْقَصْرَ، أَيِ اللَّهُ رَبِّي لَا غَيْرُهُ. وَهَذَا إِعْلَانٌ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَإِنْ كَانَ الْقَوْمُ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ عِيسَى مُوَحِّدِينَ، لَكِنْ قَدْ ظَهَرَتْ بِدْعَةٌ فِي بَعْضِ فِرَقِهِمُ الَّذِينَ قَالُوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ. وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِ إِنَّ لِمَزِيدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ فَإِنَّ الْمُخَاطَبِينَ غَيْرُ مُنْكِرِينَ ذَلِكَ.
Fasıl zamiri hasr ifade etmiştir; yani "Rabbim sadece Allah'tır, başkası değil." Bu, İsâ'nın gönderildiği kavim muvahhit olsa da vahdaniyetin ilanıdır; zira onların: "Üzeyir Allah'ın oğludur" diyen bazı fırkalarında bir bidat ortaya çıkmıştı. Cümlenin { إِنَّ } ile tekit edilmesi habere verilen önemin fazlalığındandır; zira muhataplar bunu inkâr etmemektedirler.
وَتَقْدِيمُ نَفْسِهِ عَلَى قَوْمِهِ فِي قَوْلِهِ: رَبِّي وَرَبُّكُمْ لِقَصْدِ سَدِّ ذَرَائِعِ الْغُلُوِّ فِي تَقْدِيسِ
{ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” sözünde kendini kavminden önce zikretmesi, İsâ'yı takdiste aşırılığa kaçma yollarını tıkamak maksadıyla yapılmıştır.
عِيسَى، وَذَلِكَ مِنْ مُعْجِزَاتِهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّهُ سَتَغْلُو فِيهِ فِرَقٌ مِنْ أَتْبَاعِهِ فَيَزْعُمُونَ بُنُوَّتَهَ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَيَضِلُّونَ بِكَلِمَاتِ الْإِنْجِيلِ الَّتِي يَقُولُ فِيهَا عِيسَى: أَبِي، مُرِيدًا بِهِ اللَّهَ تَعَالَى.
Bu onun mucizelerindendir; çünkü Allah, onun tâbilerinden birtakım fırkaların onun hakkında aşırılığa kaçarak gerçek manada Allah'ın oğlu olduğunu iddia edeceklerini ve İsâ'nın Allah Teâlâ'yı kastederek "Babam" dediği İncil'deki kelimelerle sapkınlığa düşeceklerini biliyordu.
وَفُرِّعَ عَلَى إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ لِلَّهِ الْأَمْرُ بِعِبَادَتِهِ بِقَوْلِهِ: فَاعْبُدُوهُ فَإِنَّ الْمُنْفَرِدَ بِالْإِلَهِيَّةِ حَقِيقٌ بِأَنْ يُعْبَدَ.
{ فَاعْبُدُوهُ } “Ona kulluk edin” ifadesiyle, Allah’ın birliğinin (tevhid) ispatlanması üzerine O’na ibadet edilmesi emri terettüp ettirilmiştir. Zira ilahlıkta tek olan varlık, ibadet edilmeye yegâne layık olandır.
وَالْإِشَارَةُ بِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ إِلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ، أَيْ هَذَا طَرِيقُ الْوُصُولِ إِلَى الْفَوْزِ عَنْ بَصِيرَةٍ وَدُونَ تَرَدُّدٍ، كَمَا أَنَّ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ لَا يَنْبَهِمُ السَّيْرُ فِيهِ على السائر.
{ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “İşte dosdoğru yol budur” sözündeki işaret, { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah’a karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin” ifadesinin mazmununadır. Yani bu, bir basiret üzere ve tereddütsüzce kurtuluşa ulaşma yoludur; tıpkı dosdoğru yolda yürüyüşün yolcuya kapalı kalmaması gibi.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٦٥]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 65]
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥)
{ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Ama aralarından çıkan fırkalar birbiriyle ihtilafa düştüler. Acı bir günün azabı karşısında vay o zulmedenlerin hâline!” (65)
هَذَا التَّفْرِيعُ هُوَ الْمَقْصُودُ مَنْ سَوْقِ الْقِصَّةِ مَسَاقَ التَّنْظِيرِ بَيْنَ أَحْوَالِ الرُّسُلِ، أَيْ عَقِبَ دَعْوَتِهِ اخْتِلَافَ الْأَحْزَابِ مِنْ بَيْنِ الْأُمَّةِ الَّذِينَ بُعِثَ إِلَيْهِمْ وَالَّذِينَ تَقَلَّدُوا مِلَّتَهُ طَلَبًا لِلِاهْتِدَاءِ.
Bu tafri' (çıkarım), peygamberlerin halleri arasında benzerlik kurma üslubuyla kıssanın sevk edilmesindeki asıl maksattır. Yani onun davetinin ardından, kendisine gönderildiği ümmet arasından ve hidayet bulma talebiyle onun dinine bağlananlar arasından fırkalar ihtilafa düştü.
وَهَذَا التَّفْرِيعُ دَلِيلٌ عَلَى جَوَابِ (لَمَّا) الْمَحْذُوفِ.
Bu tafri', hazfedilmiş olan [lemmâ] (لَمَّا) edatının cevabına bir delildir.
وَضَمِيرُ بَيْنِهِمْ مُرَادٌ بِهِ الَّذِينَ جَاءَهُمْ عِيسَى لِأَنَّهُمْ مَعْلُومُونَ مِنْ سِيَاقِ الْقِصَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: جاءَ عِيسى [الزخرف: ٦٣] فَإِنَّ الْمَجِيءَ يَقْتَضِي مَجِيئًا إِلَيْهِ وَهُمُ الْيَهُودُ.
{ بَيْنِهِمْ } ifadesindeki zamirle, İsâ'nın kendilerine geldiği kimseler kastedilmiştir; çünkü onlar: { جاءَ عِيسى } [ez-Zuhruf: 63] sözünden kıssanın bağlamı gereği bilinmektedir; zira gelmek, kendisine gelinen birilerini iktiza eder ki onlar da Yahudilerdir.
ومِنْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَزِيدَةً لِتَأْكِيدِ مَدْلُولِ بَيْنِهِمْ أَيِ اخْتَلَفُوا اخْتِلَافَ أُمَّةٍ وَاحِدَةٍ، أَيْ فَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّقَ عِيسَى وَهُمْ: يحيى بن زَكَرِيَّاء وَمَرْيَمُ أَمُّ عِيسَى وَالْحَوَارِيُّونَ الِاثْنَا عَشَرَ وَبَعْضُ نِسَاءٍ مِثْلُ مَرْيَمَ الْمَجْدَلِيَّةِ وَنَفَرٍ قَلِيلٍ، وَكَفَرَ بِهِ جُمْهُورُ الْيَهُودِ وَأَحْبَارُهُمْ، وَكَانَ مَا كَانَ مَنْ تَأَلُّبِ الْيَهُودِ عَلَيْهِ حَتَّى رَفَعَهُ اللَّهُ. ثُمَّ انْتَشَرَ الْحَوَارِيُّونَ يَدْعُونَ إِلَى شَرِيعَةِ عِيسَى فَاتَّبَعَهُمْ أَقْوَامٌ فِي بِلَادِ رُومِيَّةَ وَبِلَادِ الْيُونَانِ وَلَمْ يَلْبَثُوا أَنِ اخْتَلَفُوا مِنْ بَيْنِهِمْ فِي أُصُولِ الدِّيَانَةِ فَتَفَرَّقُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ: نَسْطُورِيَّةٍ، وَيَعَاقِبَةَ، وَمَلْكَانِيَّةٍ. فَقَالَتِ النَّسْطُورِيَّةُ: عِيسَى ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَتِ الْيَعَاقِبَةُ: عِيسَى هُوَ اللَّهُ، أَيْ بِطَرِيقِ الْحُلُولِ، وَقَالَتِ الْمَلْكَانِيَّةُ وَهُمُ الْكَاثُولِيكُ: عِيسَى ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ مَجْمُوعُهَا هُوَ الْإِلَهُ، وَتِلْكَ هِيَ: الْأَبُ اللَّهُ، وَالِابْنُ عِيسَى، وَرُوحُ الْقُدُسِ جِبْرِيلُ فَالْإِلَهُ عِنْدَهُمْ أَقَانِيمُ ثَلَاثَةٌ.
{ مِنْ } harfi, { بَيْنِهِمْ } ifadesinin medlulünü pekiştirmek için zaid olabilir; yani tek bir ümmetin ihtilafı gibi ihtilaf ettiler demektir. Şöyle ki, onlardan bir kısmı İsâ'yı tasdik etti; bunlar Zekeriyya oğlu Yahya, İsâ'nın annesi Meryem, on iki Havari, Mecdelli Meryem gibi bazı kadınlar ve az sayıda kimsedir. Yahudilerin cumhuru ve din adamları ise onu inkâr ettiler. Allah onu [katına] yükseltinceye kadar Yahudilerin ona karşı kışkırtmaları devam edip durdu. Sonra Havariler İsâ'nın şeriatına davet ederek yayıldılar; Roma ve Yunan diyarındaki topluluklar onlara uydu ve çok geçmeden kendi aralarında dinin asıllarında ihtilafa düşüp üç fırkaya ayrıldılar: Nasturîler, Yakubîler ve Melkanîler (Melkitler). Nasturîler: "İsâ Allah'ın oğludur" dediler; Yakubîler: "İsâ Allah'tır" yani hulûl yoluyla dediler; Melkanîler, yani Katolikler ise: "İsâ üçün üçüncüsüdür, bunların toplamı ilahtır" dediler. Bunlar da: Baba Allah, Oğul İsâ ve Kutsal Ruh Cebrail'dir; dolayısıyla onlara göre ilah üç uknumdur (unsurdur).
وَقَدْ شَمِلَتِ الْآيَةُ كِلَا الِاخْتِلَافَيْنِ فَتَكُونُ الْفَاءُ مُسْتَعْمَلَةً فِي حَقِيقَةِ التَّعْقِيبِ وَمَجَازِهِ بِأَنْ يَكُونَ شُمُولُهَا لِلِاخْتِلَافِ الْأَخِيرِ مَجَازًا عَلَاقَتُهُ الْمُشَابَهَةُ لِتَشْبِيهِ مُفَاجَأَةِ
Ayet her iki ihtilafı da kapsamıştır. Bu durumda fâ harfi hem hakiki hem de mecazi ta'kib (ardışıklık) manasında kullanılmış olur; zira onun son ihtilafı kapsaması, benzeme alakasıyla mecazdır; çünkü
طُرُوِّ الِاخْتِلَافِ
ihtilafın aniden ortaya çıkması,
بَيْنَ أَتْبَاعِهِ مَعَ وُجُودِ الشَّرِيعَةِ الْمَانِعَةِ مِنْ مِثْلِهِ كَأَنَّهُ حَدَثَ عَقِبَ بَعْثَةِ عِيسَى وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا زَمَانٌ طَوِيلٌ دَبَّتْ فِيهِ بِدْعَتُهُمْ، وَاسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ شَائِعٌ لِأَنَّ الْمَدَارَ عَلَى أَنْ تَكُونَ قَرِينَةُ الْمَجَازِ مَانِعَةً مِنْ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ وَحْدَهُ عَلَى التَّحْقِيقِ. وَهَذَا الِاخْتِلَافُ أَجْمَلُ هُنَا وَوَقَعَ تَفْصِيلُهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ تَتَعَلَّقُ بِمَا تَلَقَّى بِهِ الْيَهُودُ دَعْوَةَ عِيسَى، وَآيَاتٍ تَتَعَلَّقُ بِمَا أَحْدَثَهُ النَّصَارَى فِي دِينِ عِيسَى مِنْ زَعْمِ بُنُوَّتِهِ مِنَ اللَّهِ وَإِلَهِيَّتِهِ.
benzerini meneden şeriatın varlığına rağmen tâbileri arasında, sanki aradan bidatlerinin yayıldığı uzun bir zaman geçmiş olmasına rağmen İsâ'nın gönderilmesinin hemen ardından gerçekleşmiş gibi teşbih edilmiştir. Lafzın hakikatinde ve mecazında [aynı anda] kullanılması yaygındır; zira muhakkik âlimlere göre esas olan, mecaz karinesinin yalnızca hakiki mananın kastedilmesine engel olmasıdır. Bu ihtilaf burada mücmel bırakılmış, Yahudilerin İsâ'nın davetini nasıl karşıladığına dair pek çok ayette ve Hristiyanların onun Allah'ın oğlu ve ilah olduğu iddiasıyla İsâ'nın dininde sonradan ihdas ettikleri bidatlere dair ayetlerde ayrıntılı olarak yer almıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَيْنِهِمْ ابْتِدَائِيَّةً مُتَعَلِّقَةً بِ (اخْتَلَفَ) أَيْ نَشَأَ الِاخْتِلَافُ مِنْ بَيْنِهِمْ دُونَ أَنْ يُدْخِلَهُ عَلَيْهِمْ غَيْرَهُمْ، أَيْ كَانَ دِينُهُمْ سَالِمًا فَنَشَأَ فِيهِمْ الِاخْتِلَافُ.
{ مِنْ بَيْنِهِمْ } kavlindeki { مِنْ } harfinin, ibtidaiyye olup { اخْتَلَفَ } fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani ihtilaf, başkaları bunu onlara sokmaksızın kendi aralarından neşet etmiştir. Yani dinleri selamette idi de ihtilaf onların kendi içlerinde ortaya çıktı.
وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَخْتَصُّ الْخِلَافُ بِأَتْبَاعِ عِيسَى ﵇ مِنَ النَّصَارَى إِذِ اخْتَلَفُوا فِرَقًا وَابْتَدَعُوا قَضِيَّةَ بُنُوَّةِ عِيسَى مِنَ اللَّهِ فَتَكُونُ الْفَاءُ خَالِصَةً لِلتَّعْقِيبِ الْمَجَازِيِّ.
Bu veche göre ihtilaf, fırkalara bölündüklerinde ve İsâ'nın Allah'ın oğlu olduğu davasını uydurduklarında Hristiyanlardan İsâ aleyhisselâm'ın tâbilerine mahsus olur. Bu durumda fâ harfi sırf mecazi ta'kib (ardışıklık) için olur.
وَفُرِّعَ عَلَى ذِكْرِ الِاخْتِلَافِ تَهْدِيدٌ بِوَعِيدٍ لِلَّذِينِ ظَلَمُوا بِالْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَفْرِيعُ التَّذْيِيلِ عَلَى الْمُذَيَّلِ، فَالَّذِينَ ظَلَمُوا يَشْمَلُ جَمِيعَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] ، وَهَذَا إِطْلَاقُ الظُّلْمِ غَالِبًا فِي الْقُرْآنِ، فَعُلِمَ أَنَّ الِاخْتِلَافَ بَيْنَ الْأَحْزَابِ أَفْضَى بِهِمْ أَنْ صَارَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ بِقَرِينَةِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ مِنْ لُزُومِ مُنَاسَبَةِ التَّذْيِيلِ لِلْمُذَيَّلِ، بِأَنْ يَكُونَ التَّذْيِيلُ يَعُمُّ الْمُذَيَّلَ وَغَيْرَهُ فَيَشْمَلُ عُمُومُ هَذَا التَّذْيِيلِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ الْمَقْصُودِينَ مِنْ هَذِهِ الْأَمْثَالِ وَالْعِبَرِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ وَقَعَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٣٧] قَوْلُهُ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ فَجُعِلَتِ الصِّلَةُ فِعْلَ كَفَرُوا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ آيَةِ سُورَةِ مَرْيَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّصَارَى وَلِذَلِكَ أَرْدَفَ بِقَوْلِهِ: لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [مَرْيَم: ٣٨] لَمَّا أُرِيدَ التَّخَلُّصُ إِلَى إِنْذَارِ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ إنذار النَّصَارَى.
İhtilafın zikrinin ardından, tezyilin müzeyyele bağlanması kabilinden, kıyamet gününde zulmedenlere yönelik azap tehdidi getirilmiştir. { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenler” ifadesi, ilahlıkta Allah'a başkasını ortak koşanların tamamını kapsar: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür”; Kur'an'da zulmün mutlak kullanımı çoğunlukla böyledir. Böylece, kullanımdaki tezyilin müzeyyele uygun düşmesi gerekliliği karinesiyle, tezyilin müzeyyeli ve başkalarını kapsaması suretiyle fırkalar arasındaki ihtilafın çoğunun müşrik olmasına vardığı anlaşılır. Dolayısıyla bu tezyilin umumiliği, bu meseller ve ibretlerle kastedilen Arap müşriklerini de kapsar. Görmez misin ki Meryem Suresi'nde [37]: { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler. Büyük bir günün şahitliğinden vay o inkâr edenlerin hâline!” buyrulmuş ve sıla olarak { كَفَرُوا } fiili getirilmiştir; zira Meryem Suresi'ndeki ayetten maksat Hristiyanlardan inkâr edenlerdir. Bu sebepledir ki, Hristiyanları uyardıktan sonra müşrikleri uyarmaya geçilmek istendiğinde: { لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Meryem: 38] “Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler” sözü peşinden getirilmiştir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٦٦]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 66]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٦٦)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar, farkında değillerken o saatin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” (66)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ بِتَنْزِيلِ سَامِعِ قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ [الزخرف:
[Bu], O'nun: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Acı bir günün azabı karşısında vay o zulmedenlerin hâline!” [ez-Zuhruf: kavlini işiten kimsenin [şu] makama konulmasıyla yapılmış bir isti'nâf-ı beyânîdir:
٦٥] مَنْزِلَةَ مَنْ يَطْلُبُ الْبَيَانَ فَيَسْأَلُ: مَتَى يَحُلُّ هَذَا الْيَوْمُ الْأَلِيمُ؟ وَمَا هُوَ هَذَا الْوَيْلُ؟ فَوَرَدَتْ جُمْلَةُ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً جَوَابًا عَنِ الشِّقِّ الْأَوَّلِ مِنَ السُّؤَالِ، وَسَيَجِيءُ الْجَوَابُ عَنِ الشِّقِّ الثَّانِي فِي قَوْلِهِ: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [الزخرف: ٦٧] وَفِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ [الزخرف: ٧٤] الْآيَاتِ.
65] “Acı bir günün azabı karşısında vay o zulmedenlerin hâline!” sözünü işiten kimsenin, açıklama talep edip: "Bu acı gün ne zaman gerçekleşecek? Ve bu veyl (helak) nedir?" diye soran kimse makamına konulmasıyla yapılmış bir isti'nâf-ı beyânîdir. { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } “Onlar, o saatin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” cümlesi, sorunun birinci kısmına cevap olarak gelmiştir. İkinci kısma cevap ise: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } [ez-Zuhruf: 67] “O gün dostlar birbirine düşmandır” ve { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ } [ez-Zuhruf: 74] “Şüphesiz suçlular cehennem azabındadırlar” ayetlerinde gelecektir.
وَقَدْ جَرَى الْجَوَابُ عَلَى طَرِيقَةِ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا الْعَذَابَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ سَوَاءٌ قُرْبَ زَمَانِ وُقُوعِهِ أَمْ بَعْدُ، فَلَا يُرِيبُكُمْ عَدَمُ تَعْجِيلِهِ قَالَ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ [يُونُس: ٥٠] ، وَقَدْ أَشْعَرَ بِهَذَا الْمَعْنَى تَقْيِيدُ إِتْيَانِ السَّاعَةِ بِقَيْدِ بَغْتَةً فَإِنَّ الشَّيْءَ الَّذِي لَا تَسْبِقُهُ أَمَارَةٌ لَا يُدْرَى وَقْتُ حُلُولِهِ.
Cevap, üslûb-ı hakîm yoluyla cereyan etmiştir. Manası şudur: Vuku bulma zamanı ister yakın ister uzak olsun, bu azap şüphesiz gerçekleşecektir; öyleyse onun çabuklaştırılmaması sizi şüpheye düşürmesin. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } [Yûnus: 50] “De ki: Söyleyin bakalım, O'nun azabı size geceleyin veya gündüzün gelirse, suçlular bunun nesini acele istiyorlar?” Kıyametin gelişinin { بَغْتَةً } “ansızın” kaydıyla kayıtlanması bu manayı hissettirmiştir; zira öncesinde bir alamet bulunmayan şeyin ne zaman vuku bulacağı bilinemez.
ويَنْظُرُونَ بِمَعْنَى يَنْتَظِرُونَ، وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا يَنْتَظِرُونَ بَعْدَ أَنْ أَشْرَكُوا لِحُصُولِ الْعَذَابِ إِلَّا حُلُولَ السَّاعَةِ. وَعَبَّرَ عَنِ الْيَوْمِ بِالسَّاعَةِ تَلْمِيحًا لِسُرْعَةِ مَا يَحْصُلُ فِيهِ.
{ يَنْظُرُونَ }, [yentezırûne / bekliyorlar] manasındadır. İstifham inkârîdir; yani şirk koştuktan sonra azabın hasıl olması için o saatin gelip çatmasından başkasını beklemiyorlar. İçinde gerçekleşecek şeylerin süratine telmihte bulunmak için gün yerine saat (es-Sâat) kelimesi kullanılmıştır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي السَّاعَةَ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ. وَالْبَغْتَةُ: الْفَجْأَةُ، وَهِيَ: حُصُولُ الشَّيْءِ عَنْ غَيْرِ تَرَقُّبٍ.
{ السَّاعَةَ } kelimesindeki belirlilik ahid içindir. Bağtet (بَغْتَةً) ise apansızlık olup bir şeyin beklenmedik bir anda gerçekleşmesidir.
وأَنْ تَأْتِيَهُمْ بَدَلٌ مِنَ السَّاعَةَ بَدَلًا مُطَابِقًا فَإِنَّ إِتْيَانَ السَّاعَةِ هُوَ عَيْنُ السَّاعَةِ لِأَنَّ مُسَمَّى السَّاعَةِ حُلُولُ الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ، وَالْحُلُولُ هُوَ الْمَجِيءُ الْمَجَازِيُّ الْمُرَادُ هُنَا.
{ أَنْ تَأْتِيَهُمْ } ifadesi, { السَّاعَةَ } kelimesinden bedel-i mutabıktır; zira o saatin gelmesi saatin ta kendisidir. Çünkü saat diye isimlendirilen şey muayyen vaktin gelip çatmasıdır; gelip çatması ise burada kastedilen mecazi geliştir.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ النَّصْبِ فِي تَأْتِيَهُمْ.
{ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } cümlesi, { تَأْتِيَهُمْ } fiilindeki nasb zamirinden hal konumundadır.