Binûn

43- Zuhruf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَتَخْصِيصُ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ بَقِيَّةِ الصِّفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ لِأَنَّهَا مُضَادَّةٌ لِصِفَاتِ الْأَصْنَامِ فَإِنَّ الْأَصْنَامَ عَاجِزَةٌ عَنْ دَفْعِ الْأَيْدِي.

İlahi sıfatlar arasından özellikle bu iki sıfatın zikredilmesi, putların sıfatlarına bütünüyle zıt olmalarındandır; zira putlar [kendilerine uzanan] elleri defetmekten bile acizdirler.

وَالتَّقْدِيرُ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لِيَقُولُنَّ اللَّهُ، وَإِنْ سَأَلْتَهُمْ: أَهْوَ الْعَزِيز الْعَلِيم.

Takdiri şöyledir: «Andolsun onlara gökleri ve yeri kimin yarattığını sorsan mutlaka 'Allah' derler. Peki O, Azîz ve Alîm midir? diye sorsan [yine evet derler]».

[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ١٠]

[Zuhruf Sûresi (43), Âyet 10]

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠)

{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠) } “O, yeri size bir beşik kılan ve doğru gidesiniz diye orada sizin için yollar açandır.”

هَذَا كَلَامٌ مُوَجَّهٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، هُوَ تَخَلُّصٌ مِنْ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى تَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ بِأَنَّهُ الْمُنْفَرِدُ بِخَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِأَنَّهُ الْمُنْفَرِدُ بِإِسْدَاءِ النِّعَمِ الَّتِي بِهَا قِوَامُ أَوَدِ حَيَاةِ النَّاسِ. فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ حُذِفَ مِنْهَا الْمُبْتَدَأُ، وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ

Bu, Allah Teâlâ tarafından yöneltilmiş bir söz olup, gökleri ve yeri yaratmada tek olduğuna dayanarak ilahlıkta tek oluşunu ispat etme delilinden, insanların hayatının devamını sağlayan nimetleri lütfetmede tek olduğuna dayanarak delil getirmeye bir geçiştir (tahallüs). Dolayısıyla cümle, mübtedası hazfedilmiş bir istînâftır; takdiri: «O,

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مِهَادًا. وَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الزخرف: ٩] الْآيَةَ وَجُمْلَةِ وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً [الزخرف: ١٥] الْآيَةَ.

size yeri bir beşik kılandır» şeklindedir. Bu istînâf, { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [ez-Zuhruf: 9] ayeti ile { وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً } [ez-Zuhruf: 15] ayeti arasına girmiş bir ara cümledir (mu'tarıza).

وَاسْمُ الْمَوْصُولِ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ وَهُوَ مِنْ حَذْفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ الْوَارِدِ عَلَى مُتَابَعَةِ الِاسْتِعْمَالِ فِي تَسْمِيَةِ السَّكَّاكِيِّ حَيْثُ تَقَدَّمَ الْحَدِيثُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ. وَاجْتِلَابُ الْمَوْصُولِ لِلِاشْتِهَارِ بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ فَسَاوَى الِاسْمَ الْعَلَمَ فِي الدَّلَالَةِ.

İsm-i mevsûl, takdiri «O, sizin için kılandır» şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir. Bu, bu cümleden önce Allah Teâlâ'dan bahsedilmiş olması sebebiyle Sekkâkî'nin isimlendirmesinde «kullanımın akışına uyularak müsnedün ileyhin hazfedilmesi» türündendir. Mevsûlün getirilmesi, sıla cümlesinin içeriğiyle meşhur olması sebebiyledir; böylece delalet bakımından özel isim (alem) seviyesine ulaşmıştır.

وَذُكِرَتْ صِلَتَانِ فِيهِمَا دَلَالَةٌ عَلَى الِانْفِرَادِ بِالْقُدْرَةِ الْعَظِيمَةِ وَعَلَى النِّعْمَةِ عَلَيْهِمْ، وَلِذَلِكَ أُقْحِمَ لَفْظُ لَكُمُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَلَمْ يَقُلْ: الَّذِي جَعَلَ الْأَرْضَ مِهَادًا وَجَعَلَ فِيهَا سُبُلًا كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً وَالْجِبالَ أَوْتاداً [النبأ: ٦، ٧] لِأَنَّ ذَلِكَ مَقَامُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ، فَسِيقَ لَهُمُ الِاسْتِدْلَالُ بِإِنْشَاءِ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي لَا تُعَدُّ إِعَادَةُ خَلْقِ الْإِنْسَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا شَيْئًا عَجِيبًا.

Yüce kudrette tek olunduğuna ve insanlara yönelik nimete delalet eden iki sıla zikredilmiştir. Bundan dolayı { لَكُمُ } lafzı her iki yerde de araya getirilmiştir; { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً وَالْجِبالَ أَوْتاداً } [en-Nebe: 6, 7] buyruğunda olduğu gibi «Yeri beşik kılan ve orada yollar açan» denilmemiştir. Çünkü orası dirilişi inkâr edenlere karşı delil getirme makamıdır; bu sebeple onlara karşı, insanın yeniden yaratılmasının kendisine kıyasla şaşılacak bir şey sayılmayacağı muazzam varlıkların yaratılışı delil olarak getirilmiştir.

وَلَمْ يُكَرِّرِ اسْمَ الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا لِأَنَّ الصِّلَتَيْنِ تَجْتَمِعَانِ فِي الْجَامِعِ الْخَيَالِيِّ إِذْ كِلْتَاهُمَا مِنْ أَحْوَالِ الْأَرْضِ فَجَعْلُهُمَا كَجَعْلٍ وَاحِدٍ. وَضَمَائِرُ الْخِطَابِ الْأَحَدَ عَشَرَ الْوَاقِعَةُ فِي الْآيَاتِ الْأَرْبَعِ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مِهَادًا إِلَى قَوْله مُقْرِنِينَ [الزخرف: ١٠- ١٣] لَيْسَتْ مِنْ قَبِيلِ الِالْتِفَاتِ بَلْ هِيَ جَارِيَةٌ عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.

{ وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا } buyruğunda ism-i mevsûl tekrarlanmamıştır; çünkü iki sıla zihinsel ortak paydada (el-câmiu'l-hayâlî) birleşmektedir, zira her ikisi de yerin hallerindendir ve bu yüzden ikisinin kılınışı tek bir kılınış gibidir. { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مِهَادًا } kavlinden { مُقْرِنِينَ } [ez-Zuhruf: 10-13] kavline kadar olan dört ayette geçen on bir hitap zamiri iltifat kabilinden olmayıp zahirin gereğine göre cereyan etmektedir.

وَالْمِهَادُ: اسْمٌ لِشَيْءٍ يُمَهَّدُ، أَيْ يُوَطَّأُ وَيُسَهَّلُ لِمَا يَحِلُّ فِيهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٤١] . وَوَجْهُ الِامْتِنَانِ أَنَّهُ جَعَلَ ظَاهِرَ الْأَرْضِ مُنْبَسِطًا وَذَلِكَ الِانْبِسَاطُ لِنَفْعِ الْبَشَرِ السَّاكِنِينَ عَلَيْهَا. وَهَذَا لَا يُنَافِي أَنَّ جِسْمَ الْأَرْضِ كُرَوِيٌّ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ لِأَنَّ كُرَوِيَّتَهَا لَيْسَتْ مَنْفَعَةً لِلنَّاسِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ مَهْداً بِدُونِ أَلْفٍ بَعْدِ الْهَاءِ وَهُوَ مُرَادٌ بِهِ الْمِهَادُ.

Mihâd (مِهَاد), döşenen, yani içine yerleşecek şey için yayılıp kolaylaştırılan şeyin adıdır; A'râf sûresindeki [41] { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ } buyruğunda geçmişti. Minnetlendirme yönü, yerin yüzeyini düz kılmış olmasıdır ve bu düzlük üzerinde yaşayan insanların faydasınadır. Bu durum, açık olduğu üzere yer küresinin yuvarlak olmasına mani değildir; çünkü onun yuvarlaklığı insanlar için [doğrudan] bir menfaat değildir. Âsım, he harfinden sonra elif olmaksızın { مَهْداً } şeklinde okumuştur ki bununla da kastedilen mihâddır.

وَالسُّبُلُ: جَمْعُ سَبِيلٍ، وَهُوَ الطَّرِيقُ، وَيُطْلَقُ السَّبِيلُ عَلَى وَسِيلَةِ الشَّيْءِ كَقَوْلِهِ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ [الشورى: ٤٤] . وَيَصِحُّ إِرَادَةُ الْمَعْنَيَيْنِ هُنَا لِأَنَّ فِي الْأَرْضِ طُرُقًا يُمْكِنُ سُلُوكُهَا، وَهِيَ السُّهُولُ وَسُفُوحُ الْجِبَالِ وَشِعَابُهَا، أَيْ لَمْ يَجْعَلِ الْأَرْضَ كُلَّهَا

{ السُّبُلُ } kelimesi, yol manasına gelen sebil (سَبِيل) kelimesinin çoğuludur. Sebil, { يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ } [eş-Şûrâ: 44] kavlinde olduğu gibi bir şeyin vasıtasına da ıtlak olunur. Burada her iki mananın da kastedilmesi sahihtir; zira yeryüzünde yürünebilecek yollar vardır ki bunlar ovalar, dağ etekleri ve dağ geçitleridir; yani [Allah] yerin tamamını

جِبَالًا فَيَعْسُرَ عَلَى الْمَاشِينَ سُلُوكُهَا، بَلْ جَعَلَ فِيهَا سُبُلًا سَهْلَةً وَجَعَلَ جِبَالًا لِحِكْمَةٍ أُخْرَى وَلِأَنَّ الْأَرْضَ صَالِحَةٌ لِاتِّخَاذِ طُرُقٍ مَطْرُوقَةٍ سَابِلَةٍ.

yürüyenlerin geçmesini zorlaştıracak dağlar kılmamış, bilakis onda kolay yollar kılmış ve dağları da başka bir hikmet için var etmiştir; ayrıca yer, işlek ve gidilip gelinen yollar edinilmeye elverişlidir.

وَمَعْنَى جَعْلِ اللَّهِ تِلْكَ الطُّرُقَ بِهَذَا الْمَعْنَى: أَنَّهُ جَعَلَ لِلنَّاسِ مَعْرِفَةَ السَّيْرِ فِي الْأَرْضِ وَاتِّبَاعَ بَعْضِهِمْ آثَارَ بَعْضٍ حَتَّى تَتَعَبَّدَ الطُّرُقُ لَهُمْ وَتَتَسَهَّلَ وَيَعْلَمَ السَّائِرُ، أَيَّ تِلْكَ السُّبُلِ يُوصِلُهُ إِلَى مَقْصِدِهِ.

Allah'ın o yolları bu manada kılmasının anlamı: İnsanlara yeryüzünde yürüme ve birbirlerinin izlerini takip etme bilgisini vermesidir; böylece yollar onlar için işlek ve kolay hale gelir ve yolcu, o yollardan hangisinin kendisini hedefine ulaştıracağını bilir.

وَفِي تَيْسِيرِ وَسَائِلِ السَّيْرِ فِي الْأَرْضِ لُطْفٌ عَظِيمٌ لِأَنَّ بِهِ تَيْسِيرَ التَّجَمُّعِ وَالتَّعَارُفِ وَاجْتِلَابَ الْمَنَافِعِ وَالِاسْتِعَانَةَ عَلَى دَفْعِ الْغَوَائِلِ وَالْأَضْرَارِ وَالسَّيْرُ فِي الْأَرْضِ قَرِيبًا أَوْ بَعِيدًا مِنْ أَكْبَرِ مَظَاهِرِ الْمَدَنِيَّةِ الْإِنْسَانِيَّةِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ فِي الْأَرْضِ مَعَايِشَ النَّاسِ مِنَ النَّبَاتِ وَالثَّمَرِ وَوَرَقِ الشَّجَرِ وَالْكَمْأَةِ وَالْفَقْعِ وَهِيَ وَسَائِلُ الْعَيْشِ فَهِيَ سُبُلٌ مَجَازِيَّةٌ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ

Yeryüzünde yürüme vasıtalarının kolaylaştırılmasında büyük bir lütuf vardır; zira bununla toplanma, tanışma, menfaatleri elde etme ve tehlikeler ile zararları defetmede yardımlaşma kolaylaşır. Yeryüzünde yakına veya uzağa yolculuk yapmak insan medeniyetinin en büyük tezahürlerindendir. Ayrıca Allah, bitkilerden, meyvelerden, ağaç yapraklarından, keme ve mantarlardan insanların geçimliklerini yeryüzünde var etmiştir ki bunlar geçim vesileleridir, dolayısıyla mecazi yollardır. Bu ayetin benzeri

هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ طه.

Tâhâ sûresinde geçmişti.

وَالِاهْتِدَاءُ: مُطَاوِعُ هَدَاهُ فَاهْتَدَى. وَالْهِدَايَةُ حَقِيقَتُهَا: الدَّلَالَةُ عَلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الدَّالُّ عَلَى الطَّرَائِقِ هَادِيًا، وَتُطْلَقُ عَلَى تَعْرِيفِ الْحَقَائِقِ الْمَطْلُوبَةِ وَمِنْهُ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَة: ٤٤] . وَالْمَقْصُودُ هُنَا الْمَعْنَى الثَّانِي، أَيْ رَجَاءَ حُصُولِ عِلْمِكُمْ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ وَبِمَا يَجِبُ لَهُ، وَتَقَدَّمَ فِي اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ [الْفَاتِحَة: ٦] .

İhtidâ (الِاهْتِدَاءُ), «ona yol gösterdi, o da doğru yolu buldu» (hadehü fe'htedâ) ifadesinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Hidâyetin hakiki manası, hedeflenen mekana yol göstermektir; bu sebeple yolları gösteren kimseye hâdî denilmiştir. Ayrıca arzulanan hakikatleri bildirmeye de ıtlak olunur ki { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } [el-Mâide: 44] ayetindeki kullanımı böyledir. Burada kastedilen ikinci manadır, yani Allah'ın birliğini ve O'na karşı vacip olan şeyleri bilmenizin umulmasıdır; nitekim { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } [el-Fâtiha: 6] ayetinde geçmişti.

وَمَعْنَى الرَّجَاءِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ (لَعَلَّ) اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ تَبَعِيَّةٌ، مَثَّلَ حَالَ مَنْ كَانَتْ وَسَائِلُ الشَّيْءِ حَاضِرَةً لَدَيْهِ بِحَالِ مَنْ يُرْجَى لِحُصُولِ المتوسل إِلَيْهِ.

{ لَعَلَّ } edatından anlaşılan recâ (umut) manası, tebeî bir temsîlî istiâredir; bir şeyin vasıtaları elinde hazır bulunan kimsenin durumu, vesile olunan şeye ulaşması umulan kimsenin durumuna benzetilmiştir.

[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ١١]

[Zuhruf Sûresi (43), Âyet 11]

وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ تُخْرَجُونَ (١١)

{ وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ تُخْرَجُونَ (١١) } “O, gökten bir ölçüye göre su indirendir. Biz onunla ölü bir beldeye can verdik (onu dirilttik). İşte siz de böyle çıkarılacaksınız.”

انْتَقَلَ مِنْ الِاسْتِدْلَالِ وَالِامْتِنَانِ بِخَلْقِ الْأَرْضِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ وَالِامْتِنَانِ بِخَلْقِ وَسَائِلِ الْعَيْشِ فِيهَا، وَهُوَ مَاءُ الْمَطَرِ الَّذِي بِهِ تُنْبِتُ الْأَرْضُ مَا يصلح لاقيات النَّاسِ.

Yerin yaratılışıyla delil getirme ve minnetlendirmeden, oradaki geçim vasıtalarının yaratılışıyla delil getirme ve minnetlendirmeye geçilmiştir ki bu da toprağın insanların gıdasına elverişli şeyleri kendisiyle bitirdiği yağmur suyudur.

وَأُعِيدَ اسْمُ الْمَوْصُولِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذِهِ الصِّلَةِ اهْتِمَامًا يَجْعَلُهَا مُسْتَقِلَّةً فَلَا يَخْطُرُ حُضُورُهَا بِالْبَالِ عِنْدَ حُظُورِ الصِّلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا فَلَا جَامِعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُمَا فِي الْجَامِعِ

İsm-i mevsûl, bu sıla cümlesine, onu müstakil kılacak ve önceki iki sıla akla geldiğinde hatıra gelmeyecek derecede önem vermek için tekrarlanmıştır; zira bununla önceki iki sıla arasında zihinsel

الْخَيَالِيِّ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ وَغَيْرِهَا فَأُعِيدَ اسْمُ الْمَوْصُولِ لِأَنَّ مِصْدَاقَهُ هُوَ فَاعِلُ جَمِيعِهَا.

ortak paydada (el-câmiu'l-hayâlî) bir ortaklık yoktur. Bunun benzerine dair açıklama Ra'd sûresinde ve diğer yerlerde geçmişti; dolayısıyla ism-i mevsûl, onun bizzat kendisinin bütün bunların faili olması sebebiyle tekrarlanmıştır.

وَالْإِنْشَاءُ: الْإِحْيَاءُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ [عبس: ٢٢] .

İnşâ (الْإِنْشَاءُ), { ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ } [Abese: 22] ayetinde olduğu gibi ihya etmek (diriltmek) demektir.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَنْكَرَ عَلَى مَنْ قَرَأَ كَيْفَ نُنْشِزُها [الْبَقَرَة: ٢٥٩] بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الشِّينِ وَتَلَا ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ [عبس: ٢٢] فَأَصْلُ الْهَمْزَةِ فِيهِ لِلتَّعْدِيَةِ وَفِعْلُهُ الْمُجَرَّدُ نَشَرَ بِمَعْنَى حَيِيَ، يُقَالُ: نَشَرَ الْمَيِّتُ، بِرَفْعِ الْمَيِّتِ قَالَ الْأَعْشَى:

İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, { كَيْفَ نُنْشِزُها } [el-Bakara: 259] kavlini nûn'un fethası ve şîn'in dammesiyle okuyan kimseyi yadırgamış ve { ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ } [Abese: 22] ayetini okumuştur. Zira bundaki hemzenin aslı ta'diye (geçişlilik) içindir ve mücerred fiili olan neşere (نَشَرَ), yaşadı/canlandı manasındadır; el-meyyit lafzının merfu oluşuyla «neşere'l-meyyit» (ölü dirildi) denilir. el-A'şâ şöyle demiştir:

حَتَّى يَقُولَ النَّاسُ مِمَّا رَأَوْا ... يَا عَجَبًا لِلْمَيِّتِ النَّاشِرِ

«Öyle ki insanlar gördüklerinden dolayı derler: / Şaşılır şu dirilen ölüye!»

وَأَصْلُ النَّشْرِ بَسْطُ مَا كَانَ مَطْوِيًّا وَتَفَرَّعَتْ مِنْ ذَلِكَ مَعَانِي الْإِعَادَةِ وَالِانْتِشَارِ.

Neşr (النَّشْرُ) kelimesinin aslı, dürülü olan bir şeyi sermek/yaymaktır; yeniden diriltme ve yayılma manaları bundan türemiştir.

وَالنَّشْرُ هُنَا مَجَازٌ لِأَنَّ الْإِحْيَاءَ لِلْأَرْضِ مَجَازٌ، وَزَادَهُ حُسْنًا هُنَا أَنْ يَكُونَ مُقَدِّمَةً لِقَوْلِهِ: كَذلِكَ تُخْرَجُونَ.

Buradaki neşr mecazdır; zira yerin ihya edilmesi mecazdır. Burada onu daha da güzelleştiren husus, { كَذلِكَ تُخْرَجُونَ } kavline bir mukaddime olmasıdır.

وَضَمِيرُ فَأَنْشَرْنا الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ. وَالْمَيِّتُ ضِدُّ الْحَيِّ. وَوَصْفُ الْبَلْدَةِ بِهِ مَجَازٌ شَائِعٌ قَالَ تَعَالَى: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها [يس: ٣٣] .

{ فَأَنْشَرْنا } fiilindeki zamir, gaipten mütekellime iltifattır. Meyyit (الْمَيِّتُ), dirinin zıddıdır. Beldenin bununla nitelenmesi yaygın bir mecazdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها } [Yâsîn: 33].

وَإِنَّمَا وُصِفَتِ الْبَلْدَةُ وَهِيَ مُؤَنَّثٌ بِالْمَيِّتِ وَهُوَ مُذَكَّرٌ لِكَوْنِهِ عَلَى زِنَةِ الْوَصْفِ الَّذِي أَصْلُهُ مَصْدَرٌ نَحْوَ: عَدْلٌ وَزُورٌ فَحَسُنَ تَجْرِيدُهُ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ عَلَى أَنَّ الْمَوْصُوفَ مَجَازِيُّ التَّأْنِيثِ.

Müennes olan belde kelimesinin müzekker olan { مَيْتًا } ile nitelenmesi, aslı adl (عَدْلٌ) ve zûr (زُورٌ) gibi masdar olan bir vasıf vezninde bulunmasındandır; mevsûfun mecazi müennes olmasıyla birlikte dişilik alametinden soyutlanması güzel olmuştur.

وَجُمْلَةُ كَذلِكَ تُخْرَجُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفِينَ وَهُوَ اسْتِطْرَادٌ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى مَا جَاءَ بِهِ النبيء ﷺ مِنْ إِثْبَاتِ الْبَعْثِ، بِمُنَاسَبَةِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ بِدَلَائِلَ فِي بَعْضِهَا دَلَالَةٌ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ وَإِبْطَالِ إِحَالَتِهِمْ إِيَّاهُ. وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى الِانْتِشَارِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فَأَنْشَرْنا، أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الِانْتِشَارِ تُخْرَجُونَ مِنَ الْأَرْضِ بَعْدَ فَنَائِكُمْ، وَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ إِحْدَاثُ الْحَيِّ بَعْدَ مَوْتِهِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّشْبِيهِ إِظْهَارُ إِمْكَانِ الْمُشَبَّهَ كَقَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:

{ كَذلِكَ تُخْرَجُونَ } cümlesi, matuflar arasına girmiş bir ara cümledir (mu'tarıza) ve bazılarında dirilişin imkânına ve onların bunu imkânsız görmelerinin batıllığına delalet bulunan delillerle Allah'ın ilahlıkta tek oluşuna delil getirme münasebetiyle, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği dirilişin ispatına dair istidrâdî bir delillendirmedir. { ذلِكَ } ile yapılan işaret, { فَأَنْشَرْنا } ifadesinden anlaşılan dirilmeye (intişara) yöneliktir; yani işte bu diriltilme gibi, siz de yok oluşunuzun ardından topraktan çıkarılacaksınız demektir. Benzetme yönü (vech-i şebeh), ölümünden sonra canlının yeniden var edilmesidir. Teşbihten maksat, Ebü't-Tayyib [el-Mütenebbî]'nin şu sözünde olduğu gibi, benzetilenin (müşebbehin) imkânını ortaya koymaktır:

فَإِنْ تَفُقِ الْأَنَامَ وَأَنْتَ مِنْهُمْ ... فَإِنَّ الْمِسْكَ بَعْضُ دَمِ الْغَزَالِ

«Onlardan biri olduğun halde insanlardan üstün olursan [şaşılmaz], / Çünkü misk de geyiğin kanının bir parçasıdır.»

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تُخْرَجُونَ بِالْبِنَاءِ لِلنَّائِبِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ تُخْرَجُونَ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَالْمعْنَى وَاحِد.

Cumhur { تُخْرَجُونَ } lafzını meçhul (nâib-i fâil) bina ile okumuştur. Hamza, Kisâî ve İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ise { تَخْرُجُونَ } şeklinde malum (fâil) bina ile okumuşlardır; mana birdir.

[١٢- ١٤]

[12-14]

[سُورَة الزخرف (٤٣) : الْآيَات ١٢ إِلَى ١٤]

[Zuhruf Sûresi (43), Âyetler 12-14]

وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ (١٢) لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هَذَا وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ (١٣) وَإِنَّا إِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ (١٤)

{ وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ (١٢) لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هَذَا وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ (١٣) وَإِنَّا إِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ (١٤) } “Bütün çiftleri O yarattı. Ve sizin için bineceğiniz gemiler ve hayvanlar var etti. Ta ki onların sırtlarına kurulasınız, sonra üzerlerine yerleştiğinizde Rabbinizin nimetini anıp: «Bunu bizim hizmetimize veren Allah'ın şânı ne yücedir! Yoksa bizim buna gücümüz yetmezdi. Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz» diyesiniz.”

هَذَا الِانْتِقَالُ مِنْ الِاسْتِدْلَالِ وَالِامْتِنَانِ بِخَلْقِ وَسَائِلِ الْحَيَاةِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ وَسَائِلِ الِاكْتِسَابِ لِصَلَاحِ الْمَعَاشِ، وَذَكَرَ مِنْهَا وَسَائِلَ الْإِنْتَاجِ وَأَتْبَعَهَا بِوَسَائِلِ الِاكْتِسَابِ بِالْأَسْفَارِ لِلتِّجَارَةِ. وَإِعَادَةُ اسْمِ الْمَوْصُولِ لِمَا تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهِ آنِفًا.

Bu, hayat vasıtalarının yaratılışıyla delil getirme ve minnetlendirmeden, geçimin salahı için kazanma vesilelerinin yaratılışıyla delil getirmeye bir geçiştir. Bunlardan üretim vasıtalarını zikretmiş, ardından da ticaret için yapılan yolculuklardaki kazanma vasıtalarını eklemiştir. İsm-i mevsûlün tekrarlanması, az önce benzerinde geçen gerekçeden ötürüdür.

وَالْأَزْوَاجُ: جَمْعُ زَوْجٍ، وَهُوَ كُلُّ مَا يَصِيرُ بِهِ الْوَاحِدُ ثَانِيًا، فَيُطْلَقُ عَلَى كُلٍّ مِنْهُمَا أَنَّهُ زَوْجٌ لِلْآخَرِ مِثْلَ الشَّفْعِ. وَغُلِّبَ الزَّوْجُ عَلَى الذَّكَرِ وَأُنْثَاهُ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَمِنْهُ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٣] ، وَتُوُسِّعَ فِيهِ فَأُطْلِقَ الزَّوْجُ عَلَى الصِّنْفِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

{ الْأَزْوَاجُ } lafzı, kendisiyle birin iki olduğu her şey demek olan zevc (زَوْج) kelimesinin çoğuludur; çift (şef') gibi her birine diğerinin zevci ıtlak olunur. Zevc kelimesi hayvanlardan erkek ve dişisine galebe çalmıştır; En'âm sûresindeki [143] { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } buyruğu bundandır. Anlamı genişletilerek zevc kelimesi türe/çeşide de ıtlak edilmiştir; nitekim şu buyruk böyledir:

وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ [الرَّعْد: ٣] . وَكِلَا الْإِطْلَاقَيْنِ يَصِحُّ أَنْ يُرَادَ هُنَا، وَفِي أَزْوَاجِ الْأَنْعَامِ مَنَافِعُ بِأَلْبَانِهَا وَأَصْوَافِهَا وَأَشْعَارِهَا وَلُحُومِهَا وَنِتَاجِهَا.

{ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } [er-Ra'd: 3] “Orada her meyveden ikişer çift yarattı.” Burada her iki kullanımın da kastedilmesi sahihtir. Ehli hayvanların çiftlerinde sütleri, yünleri, kılları, etleri ve yavrulamaları bakımından nice faydalar vardır.

وَلَمَّا كَانَ الْمُتَبَادَرُ من الْأزْوَاج بادىء النَّظَرِ أَزْوَاجَ الْأَنْعَامِ وَكَانَ مِنْ أَهَمِّهَا عِنْدَهُمُ الرَّوَاحِلُ عَطَفَ عَلَيْهَا مَا هُوَ مِنْهَا وَسَائِلُ لِلتَّنَقُّلِ بَرَّا وَأَدْمَجَ مَعَهَا وَسَائِلَ السَّفَرِ بَحْرًا. فَقَالَ:

İlk bakışta ezvâc kelimesinden akla gelen ehli hayvanların (en'âm) çiftleri olunca ve onların nezdinde bunların en önemlileri binekler olunca, karada ulaşım vasıtası olanları buna atfetti ve denizdeki yolculuk vasıtalarını da buna dahil etti. Böylece şöyle buyurdu:

وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ فَالْمُرَادُ بِ مَا تَرْكَبُونَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَنْعَامِ

{ وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ } “Ve sizin için gemilerden ve hayvanlardan bineceğiniz şeyler kıldı.” Ehli hayvanlar (en'âm) nispetiyle { مَا تَرْكَبُونَ } kavlinden maksat

هُوَ الْإِبِلُ لِأَنَّهَا وَسِيلَةُ الْأَسْفَارِ قَالَ تَعَالَى: وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّاتِهِمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ [يس: ٤١، ٤٢] وَقَدْ قَالُوا: الْإِبِلُ سَفَائِنُ الْبَرِّ.

devedir; çünkü o yolculuk vasıtasıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّاتِهِمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } [Yâsîn: 41, 42] “Onların zürriyetlerini o dolu gemide taşımamız da onlar için bir delildir. Kendileri için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık.” Nitekim: «Develer karanın gemileridir» demişlerdir.

وَجِيءَ بِفِعْلِ جَعَلَ مُرَاعَاةً لِأَنَّ الْفُلْكَ مَصْنُوعَةٌ وَلَيْسَتْ مَخْلُوقَةً، وَالْأَنْعَامُ قَدْ عُرِفَ أَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِشُمُولِ قَوْلِهِ: خَلَقَ الْأَزْواجَ إِيَّاهَا. وَمَعْنَى جَعْلِ اللَّهُ الْفُلْكَ وَالْأَنْعَامَ مَرْكُوبَةً: أَنَّهُ خَلَقَ فِي الْإِنْسَانِ قُوَّةَ التَّفْكِيرِ الَّتِي يَنْسَاقُ بِهَا إِلَى اسْتِعْمَالِ الْمَوْجُودَاتِ فِي نَفْعِهِ فَاحْتَالَ كَيْفَ يَصْنَعُ الْفُلْكَ وَيَرْكَبُ فِيهَا وَاحْتَالَ كَيْفَ يُرَوِّضُ الْأَنْعَامَ وَيَرْكَبُهَا.

Gemilerin yaratılmış değil yapılmış (üretilmiş) olması gözetilerek { جَعَلَ } fiili getirilmiştir; hayvanların ise { خَلَقَ الْأَزْواجَ } ifadesinin kapsamına girmesiyle zaten yaratılmış olduğu bilinmektedir. Allah'ın gemileri ve hayvanları binilecek varlıklar kılmasının manası şudur: İnsanda, varlıkları kendi yararına kullanmaya sevk eden düşünme gücünü yaratmış; böylece insan gemileri nasıl yapacağını ve onlara nasıl bineceğini tasarlamış, hayvanları da nasıl evcilleştirip üzerlerine bineceğini akıl etmiştir.

وَقَدَّمَ الْفُلْكَ عَلَى الْأَنْعَامِ لِأَنَّهَا لَمْ يَشْمَلْهَا لَفْظُ الْأَزْوَاجِ فَذِكْرُهَا ذِكْرُ نِعْمَةٍ أُخْرَى وَلَوْ ذَكَرَ الْأَنْعَامَ لَكَانَ ذِكْرُهُ عَقِبَ الْأَزْوَاجِ بِمَنْزِلَةِ الْإِعَادَةِ. فَلَمَّا ذَكَرَ الْفُلْكَ بِعُنْوَانِ كَوْنِهَا مَرْكُوبًا عَطَفَ عَلَيْهَا الْأَنْعَامَ فَصَارَ ذِكْرُ الْأَنْعَامِ مُتَرَقَّبًا لِلنَّفْسِ لِمُنَاسَبَةٍ جَدِيدَةٍ، وَهَذَا كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Gemileri hayvanlardan önce zikretti; çünkü ezvâc lafzı gemileri kapsamaz, dolayısıyla onların zikri başka bir nimetin zikridir. Şayet hayvanları zikretseydi, onların ezvâc lafzının hemen ardından zikredilmesi tekrar mesabesinde olurdu. Gemileri binilecek vasıta olmaları unvanıyla zikredince hayvanları da onlara atfetti; böylece yeni bir münasebet sebebiyle nefis hayvanların zikrini bekler hale geldi. Bu durum, İmruü'l-Kays'ın şu sözü gibidir:

كَأَنِّيَ لَمْ أَرْكَبْ جَوَادًا لِلَذَّةٍ ... وَلَمْ أَتَبَطَّنْ كَاعِبًا ذَاتَ خَلْخَالِ

«Sanki ben zevk için soylu bir ata binmemişim / Ve halhallı, dolgun göğüslü bir güzeli kucaklamamışım gibi.»

وَلَمْ أَسْبَأِ الرَّاحَ الْكُمَيْتَ وَلَمْ أَقُلْ ... لِخَيْلِيَ كُرِّي كَرَّةً بَعْدَ إِجْفَالِ

«Ve ne koyu kızıl şarabı satın alıp içtim / Ne de atlılarıma: Geri çekildikten sonra bir daha hücum edin! dedim.»

إِذْ أَعْقَبَ ذِكْرَ رُكُوبِ الْجَوَادِ بِذِكْرِ تَبَطُّنِ الْكَاعِبِ لِلْمُنَاسَبَةِ، وَلَمْ يُعْقِبْهُ بَقَوْلِهِ: وَلَمْ أَقُلْ لِخَيْلِيَ كُرِّي كَرَّةً، لِاخْتِلَافِ حَالِ الرُّكُوبَيْنِ: رُكُوبِ اللَّذَّةِ وَرُكُوبِ الْحَرْبِ.

Zira [şair] münasebetten ötürü soylu ata binme zikrinin hemen ardından dolgun göğüslü güzeli kucaklamayı zikretmiş; iki binişin, yani zevk binişi ile savaş binişinin hâli farklı olduğu için ardından: «Atlılarıma bir daha hücum edin demedim» sözünü getirmemiştir.

وَالرُّكُوبُ حَقِيقَتُهُ: اعْتِلَاءُ الدَّابَّةِ لِلسَّيْرِ، وَأُطْلِقَ عَلَى الْحُصُولِ فِي الْفُلْكِ لِتَشْبِيهِهِمُ الْفُلْكَ بِالدَّابَّةِ بِجَامِعِ السَّيْرِ فَرُكُوبُ الدَّابَّةِ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ وَرُكُوبُ الْفُلْكِ يَتَعَدَّى بِ (فِي) لِلْفَرْقِ بَيْنَ الْأَصِيلِ وَاللَّاحِقِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ ارْكَبُوا فِيها فِي سُورَةِ هُودٍ [٤١] .

Rükûb (binmek) kelimesinin hakiki manası, yürümek için bir hayvana binmektir. Gemide bulunmaya da seyir ortak paydasından ötürü gemiyi hayvana benzetmeleri sebebiyle [mecazen] bu isim verilmiştir. Hayvana binmek bizzat geçişli (müteaddî) olurken, gemiye binmek ise asıl ile sonradan dahil olan arasındaki farkı belirtmek için fî (فِي) harf-i cerri ile geçişli olur; nitekim Hûd Suresi'ndeki { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها } [Hûd: 41] ayetinde bu durum geçmişti.

ومِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ بَيَانٌ لِإِبْهَامِ مَا الْمَوْصُولَةِ فِي قَوْلِهِ: مَا تَرْكَبُونَ.

{ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ } ifadesi, { مَا تَرْكَبُونَ } kavlindeki ism-i mevsûl olan mâ (مَا) lafzının kapalılığını açıklamaktadır.

وَحَذَفَ عَائِدَ الصِّلَةِ لِأَنَّهُ مُتَّصِلٌ مَنْصُوبٌ، وَحَذْفُ مِثْلِهِ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ مَفْعُولُ تَرْكَبُونَ هُنَا مُبَيَّنًا بِالْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ كَانَ حَقُّ الْفِعْلِ أَنْ يُعَدَّى إِلَى أَحَدِهِمَا بِنَفْسِهِ وَإِلَى الْآخَرِ بِ (فِي) فَغَلَبَتِ التَّعْدِيَةُ الْمُبَاشِرَةُ عَلَى التَّعْدِيَةِ بِوَاسِطَةِ الْحَرْفِ لِظُهُورِ الْمُرَادِ، وَحَذَفَ الْعَائِدَ بِنَاءً عَلَى ذَلِكَ التَّغْلِيبِ. وَاسْتِعْمَالُ فِعْلِ تَرْكَبُونَ هُنَا مِنِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.

Sıla cümlesinin âidi (mevsûle dönen zamir), bitişik ve mansub olduğu için hazfedilmiştir; kelamda bunun benzerinin hazfedilmesi çokça vaki olur. Burada { تَرْكَبُونَ } fiilinin mef'ûlü gemiler ve hayvanlar ile beyan edildiğinden, fiilin hakkı bunlardan birine bizzat, diğerine ise fî (فِي) harf-i cerri ile geçişli olmasıydı; ancak kastedilenin açık olması sebebiyle doğrudan geçişlilik harf vasıtasıyla geçişliliğe tağlîb edilmiştir (üstün tutulmuştur) ve âid zamiri de bu tağlîbe dayanılarak hazfedilmiştir. Burada { تَرْكَبُونَ } fiilinin kullanılması, lafzın hem hakiki hem de mecazi manasında kullanılması kabilindendir.

وَالِاسْتِوَاءُ الِاعْتِلَاءُ. وَالظُّهُورُ: جَمْعُ ظَهْرٍ، وَالظَّهْرُ مِنْ عَلَائِقِ الْأَنْعَامِ لَا مِنِِْ

İstivâ (اسْتِوَاء), üzerine çıkmak/yerleşmektir. Zuhûr (ظُهُور) ise zahr (sırt) kelimesinin çoğuludur; sırt ise gemilere değil hayvanlara ait hususiyetlerdendir,

عَلَائِقِ الْفُلْكِ، فَهَذَا أَيْضًا مِنَ التَّغْلِيبِ. وَالْمَعْنَى: عَلَى ظُهُورِهِ وَفِي بُطُونِهِ. فَضَمِيرُ ظُهُورِهِ عَائِدٌ إِلَى مَا الْمَوْصُولَةِ الصَّادِقِ بِالْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ كَمَا هُوَ قَضِيَّةُ الْبَيَانِ، عَلَى أَنَّ السَّفَائِنَ

dolayısıyla bu da tağlîb kabilindendir. Mana şöyledir: «Onların sırtlarına ve içlerine.» Zührıhî (ظُهُورِهِ) ifadesindeki zamir, beyanın gereği olarak hem gemileri hem hayvanları kapsayan ism-i mevsûl mâ (مَا) lafzına dönmektedir. Bununla birlikte büyük gemilerin

الْعَظِيمَةَ تَكُونُ لَهَا ظُهُورٌ، وَهِيَ أَعَالِيهَا الْمَجْعُولَةُ كَالسُّطُوحِ لِتَقِيَ الرَّاكِبِينَ الْمَطَرَ وَشِدَّةَ الْحَرِّ وَالْقَرِّ. وَلِذَلِكَ فَجَمْعُ الظُّهُورِ مِنْ جَمْعِ الْمُشْتَرِكِ وَالتَّعْدِيَةُ بِحَرْفِ عَلى بُنِيَتْ عَلَى أَنَّ لِلسَّفِينَةِ ظَهْرًا قَالَ تَعَالَى: فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٨] .

sırtları (güverteleri) da olur ki bunlar, binenleri yağmurdan, şiddetli sıcaktan ve soğuktan korumak için tavan gibi yapılan üst kısımlarıdır. Bu sebeple zuhûr lafzının çoğul olması müşterek lafzın çoğulu kabilindendir; alâ (عَلى) harfiyle geçişli kılınması da geminin bir sırtı (üst güvertesi) olduğu esasına dayandırılmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ } [el-Mü'minûn: 28] “Sen ve beraberindekiler gemiye bindiğinizde...”

وَقَدْ جُعِلَ قَوْلُهُ: لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ تَوْطِئَةً وَتَمْهِيدًا لِلْإِشَارَةِ إِلَى ذِكْرِ نِعْمَةِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ أَيْ حِينَئِذٍ، فَإِنَّ ذِكْرَ النِّعْمَةِ فِي حَالِ التَّلَبُّسِ بِمَنَافِعِهَا أَوْقَعُ فِي النَّفْسِ وَأَدْعَى لِلشُّكْرِ عَلَيْهَا. وَأَجْدَرُ بِعَدَمِ الذُّهُولِ عَنْهَا، أَيْ جَعَلَ لَكُمْ ذَلِكَ نِعْمَةً لِتَشْعُرُوا بِهَا فَتَشْكُرُوهُ عَلَيْهَا، فَالذِّكْرُ هُنَا هُوَ التَّذَكُّرُ بِالْفِكْرِ لَا الذِّكْرُ بِاللِّسَانِ.

{ لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ } kavli, { ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ } yani «o vakitte» kavlindeki Allah'ın nimetini zikretmeye bir hazırlık ve basamak kılınmıştır; çünkü nimetin faydalarından fiilen yararlanıldığı esnada nimeti hatırlamak nefiste daha derin tesir bırakır, ona şükretmeye daha çok sevk eder ve ondan gafil kalmamaya daha uygundur. Yani o nimeti fark edip O'na şükredesiniz diye bunu sizin için bir nimet kıldı. Buradaki zikir, dille yapılan zikir değil tefekkür yoluyla hatırlamaktır.

وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ إِذْ تَقَلَّبُوا فِي نَعَمِ اللَّهِ وَشَكَرُوا غَيْرَهُ إِذِ اتَّخَذُوا لَهُ شُرَكَاءَ فِي الْإِلَهِيَّةِ وَهُمْ لَمْ يُشَارِكُوهُ فِي الْأَنْعَامِ. وَذِكْرُ النِّعْمَةِ كِنَايَةٌ عَنْ شُكْرِهَا لِأَنَّ شُكْرَ الْمُنْعِمِ لَازِمٌ لِلْإِنْعَامِ عُرْفًا فَلَا يَصْرِفُ عَنْهُ إِلَّا نِسْيَانُهُ فَإِذَا ذَكَرَهُ شَكَرَ النِّعْمَةَ.

Bu, Allah'ın nimetleri içinde yüzüp de başkasına şükreden; zira ilahlıkta O'na ortaklar koşan, oysa o ortakların nimet vermede hiçbir payı bulunmayan müşriklere bir tarizdir (dokundurmadır). Nimeti anmak, ona şükretmekten kinayedir; çünkü örfen nimet verene şükretmek nimetin gereğidir, kişiyi bundan ancak onu unutması alıkoyar; dolayısıyla onu andığında nimete şükretmiş olur.

وَعَطَفَ عَلَى تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ قَوْلَهُ: وَتَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هَذَا، أَيْ لِتَشْكُرُوا اللَّهَ فِي نُفُوسِكُمْ وَتُعْلِنُوا بِالشُّكْرِ بِأَلْسِنَتِكُمْ، فَلَقَّنَهُمْ صِيغَةَ شُكْرٍ عِنَايَةً بِهِ كَمَا لَقَّنَهُمْ صِيغَةَ الْحَمْدِ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ وَصِيغَةَ الدُّعَاءِ فِي آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

{ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ } ifadesine { وَتَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هَذَا } kavlini atfetmiştir; yani nefislerinizde Allah'a şükredesiniz ve dillerinizle de bu şükrü ilan edesiniz diye. Tıpkı Fâtiha Suresi'nde onlara hamd sîgasını ve Bakara Suresi'nin sonunda dua sîgasını telkin ettiği gibi, buna verdiği önem sebebiyle onlara bir şükür sîgası telkin etmiştir.

وَافْتَتَحَ هَذَا الشُّكْرَ اللِّسَانِيَّ بِالتَّسْبِيحِ لِأَنَّهُ جَامِعٌ لِلثَّنَاءِ إِذِ التَّسْبِيحُ تَنْزِيهُ اللَّهِ عَمَّا لَا يَلِيقُ، فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى التَّنْزِيهِ عَنِ النَّقَائِصِ بِالصَّرِيحِ وَيَدُلُّ ضِمْنًا عَلَى إِثْبَاتِ الْكِمَالَاتِ لِلَّهِ فِي الْمَقَامِ الْخَطَابِيِّ. وَاسْتِحْضَارُ الْجَلَالَةِ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ لِمَا يُؤْذِنُ بِهِ الْمَوْصُولُ مِنْ عِلَّةِ التَّسْبِيحِ حَتَّى يَصِيرَ الْحَمْدُ الَّذِي أَفَادَهُ التَّسْبِيحُ شُكْرًا لِتَعْلِيلِهِ بِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ التَّسْخِيرِ لَنَا.

Dille yapılan bu şükre tesbih ile başlamıştır; çünkü tesbih bütün övgüleri kendinde toplar. Zira tesbih, Allah'ı lâyık olmayan şeylerden tenzih etmektir; bu da eksikliklerden tenzihe açıkça delalet ettiği gibi, hitap makamında kemal sıfatlarının Allah'a ait olduğunu ispat etmeye de zımnen delalet eder. İsm-i mevsûl yoluyla lafza-i celâlin zihinde hazır edilmesi, mevsûlün tesbihin illetine dikkat çekmesi içindir; ta ki tesbihin ifade ettiği hamd, bunun bizim hizmetimize verilmesine karşılık olması gerekçesiyle şükür hâline gelsin.

وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمَرْكُوبِ حِينَمَا يَقُولُ الرَّاكِبُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ مِنْ دَابَّةٍ أَوْ سفينة.

İşaret ismi, binen kişi bu sözü söylediği esnada binek olan hayvana veya gemiye yöneliktir.

والتسخير: التذييل وَالتَّطْوِيعُ. وَتَسْخِيرُ اللَّهِ الدَّوَابَّ هُوَ خَلْقُهُ إِيَّاهَا قَابِلَةً لِلتَّرْوِيضِ فَاهِمَةً لِمُرَادِ الرَّاكِبِ، وَتَسْخِيرُ الْفُلْكِ حَاصِلٌ بِمَجْمُوعِ خَلْقِ الْبَحْرِ صَالِحًا لَسَبْحِ السُّفُنِ عَلَى مَائِهِ، وَخَلْقِ الرِّيَاحَ تَهُبُّ فَتَدْفَعُ السُّفُنَ عَلَى الْمَاءِ، وَخَلْقِ حِيلَةِ الْإِنْسَانِ لِصُنْعِ الْفُلْكِ، وَرَصْدِ مَهَابِّ الرِّيَاحِ، وَوَضْعِ الْقُلُوعِ وَالْمَجَاذِيفِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَتْ قُوَّةُ الْإِنْسَانِ دُونَ أَنْ تَبْلُغَ اسْتِخْدَامَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْقَوِيَّةِ. وَلِهَذَا عَقَّبَ بَقَوْلِهِ: وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ أَيْ مُطِيقِينَ، أَيْ بِمُجَرَّدِ الْقُوَّةِ الْجَسَدِيَّةِ، أَيْ لَوْلَا التَّسْخِيرُ الْمَذْكُورُ، فَجُمْلَةُ وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لَنا أَيْ سَخَّرَهَا لَنَا فِي حَالِ ضَعْفِنَا بِأَنْ كَانَ تَسْخِيرُهُ قَائِمًا مَقَامَ الْقُوَّةِ.

Teshîr (التسخير); boyun eğdirmek ve itaatkâr kılmaktır. Allah'ın hayvanları teshir etmesi, onları terbiye edilmeye elverişli ve binicinin maksadını anlar mahiyette yaratmasıdır. Gemilerin teshiri ise denizi gemilerin su üstünde yüzmesine elverişli yaratması, esip gemileri su üzerinde iten rüzgârları yaratması, insana gemi yapma becerisini vermesi, rüzgârların esiş yönlerini gözetleme, yelkenleri ve kürekleri yerleştirme kabiliyetini bahşetmesi gibi unsurların bütünüyle hâsıl olur. Şayet bunlar olmasaydı, insanın gücü bu son derece kuvvetli şeyleri hizmetine almaya yetmezdi. İşte bu sebeple ardından: { وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ } yani sadece bedensel güçle «buna güç yetiremezdik», yani zikredilen bu teshir olmasaydı [güç yetiremezdik] buyurmuştur. { وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ } cümlesi, { لَنا } zamirinden hâl konumundadır; yani O'nun teshiri gücün yerine geçmek suretiyle, bizim acziyetimiz hâlinde onları bize boyun eğdirmiştir.

وَالْمُقْرِنُ: الْمُطِيقُ، يُقَالُ: أَقْرَنَ، إِذَا أَطَاقَ، قَالَ عَمْرو بن معديكرب:

Mukrin (الْمُقْرِنُ), güç yetiren demektir; güç yetirdiğinde «أَقْرَنَ» denir. Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:

لَقَدْ عَلِمَ الْقَبَائِلُ مَا عُقَيْلٌ ... لَنَا فِي النَّائِبَاتِ بِمُقْرِنِينَا

«Kabileler pekâlâ bildi ki Ukayl / Başa gelen musibetlerde bize güç yetiremez.»

وَخُتِمَ هَذَا الشُّكْرُ وَالثَّنَاءُ بِالِاعْتِرَافِ بِأَنَّ مَرْجِعَنَا إِلَى اللَّهِ، أَيْ بَعْدَ الْمَوْتِ بِالْبَعْثِ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ، وَهَذَا إِدْمَاجٌ لِتَلْقِينِهِمُ الْإِقْرَارَ بِالْبَعْثِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِسُؤَالِ إِرْجَاعِ الْمُسَافِرِ إِلَى أَهْلِهِ فَإِنَّ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى إِرْجَاعِ الْأَمْوَاتِ إِلَى الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ يُرْجَى لِإِرْجَاعِ الْمُسَافِرِ سَالِمًا إِلَى أَهْلِهِ.

Bu şükür ve sena, dönüşümüzün Allah'a olduğunu itiraf ile hitama erdirilmiştir; yani ölümden sonra hesap ve ceza için diriltilmek suretiyledir. Bu, onlara dirilişi ikrar etmeyi telkin etmek için bir idmâcdır (satır arası yerleştirmedir). Bunda aynı zamanda yolcunun ailesine döndürülmesini talep etmeye dair bir tariz vardır; zira ölüleri vefatlarından sonra hayata döndürmeye kadir olan zattan, yolcuyu da ailesine sağ salim döndürmesi umulur.

وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي يُفَارِقُهُ. وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ التَّنْزِيهِ عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِتَوْبِيخِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى كُفْرَانِ نِعْمَةِ اللَّهِ بِالْإِشْرَاكِ وَبِنِسْبَةِ الْعَجْزِ عَنِ الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْمَوْتِ لِأَنَّ الْمَعْنَى: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ لِتَشْكُرُوا بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ فَلَمْ تَفْعَلُوا، وَلِمُلَاحَظَةِ هَذَا الْمَعْنَى أَكَّدَ الْخَبَرَ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَقُولُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ كَمَا شَكَرُوا لِلَّهِ مَا سَخَّرَ لَهُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ.

İnkılâb (الِانْقِلَابُ), ayrılınan mekâna geri dönmektir. Bu cümle, haberin inşâya atfedilmesi yoluyla tenzih cümlesine atfedilmiştir. Bunda, şirk koşarak ve ölümden sonra diriltmekten aciz olduğunu ileri sürerek Allah'ın nimetine nankörlük etmelerinden ötürü müşrikleri azarlamaya yönelik bir tariz vardır; çünkü mana şudur: «Kalple ve dille şükredesiniz diye sizin için gemilerden ve hayvanlardan bineceğiniz şeyler kıldı; fakat siz bunu yapmadınız.» Bu manayı gözeterek haberi pekiştirmiştir (tekit etmiştir). Bunda ayrıca müminlerin, Allah'ın kendilerine boyun eğdirdiği gemilere ve hayvanlara şükrettikleri gibi bu sözü de söylemelerine dair bir teşvik/tariz vardır.

وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ حَقَّ الْمُؤْمِنِ أَنْ يَكُونَ فِي أَحْوَالِهِ كُلِّهَا مُلَاحِظًا لِلْحَقَائِقِ الْعَالِيَةِ نَاظِرًا لِتَقَلُّبَاتِ الْحَيَاةِ نَظَرَ الْحُكَمَاءِ الَّذِينَ يَسْتَدِلُّونَ بِبَسَائِطِ الْأُمُورِ على عظيمها.

Bunda, müminin her hâlinde yüce hakikatleri gözeten, hayatın dalgalanmalarına basit meselelerden hareketle büyük hakikatlere istidlal eden hikmet ehlinin bakışıyla bakan bir kimse olması gerektiğine işaret vardır.

[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ١٥]

[Zuhruf Suresi (43), Ayet 15]

وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ (١٥)

{ وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ } (15) “Bununla beraber O'na kullarından bir parça isnat ettiler. Gerçekten insan apaçık bir nankördür.”

هَذَا مُتَّصِلٌ بَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الزخرف: ٩] أَيْ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ عَنْ خَالِقِ الْأَشْيَاءِ لَيَعْتَرِفُنَّ بِهِ وَقَدْ جَعَلُوا لَهُ مَعَ ذَلِكَ الِاعْتِرَافِ جُزْءًا.

Bu ayet, { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [ez-Zuhruf: 9] kavliyle irtibatlıdır; yani onlara her şeyin yaratıcısını sorsan elbette O'nu itiraf ederler; fakat bu itiraflarıyla birlikte O'na bir parça (çocuk) isnat etmişlerdir.

فَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى جُمْلَةِ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ. وَيَجُوزُ كَوْنُهَا لِلْحَالِ عَلَى مَعْنَى: وَقَدْ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا، وَمَعْنَى الْحَالِ تُفِيدُ تَعْجِيبًا مِنْهُمْ فِي تَنَاقُضِ آرَائِهِمْ وَأَقْوَالِهِمْ وَقَلْبِهِمُ الْحَقَائِقَ، وَهِيَ غَبَارَةٌ فِي الرَّأْيِ تَعْرِضُ لِلْمُقَلِّدِينَ فِي الْعَقَائِدِ الضَّالَّةِ لِأَنَّهُمْ يُلَفِّقُونَ عَقَائِدَهُمْ مِنْ مُخْتَلِفِ آرَاءِ الدُّعَاةِ فَيَجْتَمِعُ لِلْمُقَلِّدِ مِنْ آرَاءِ الْمُخْتَلِفِينَ فِي النَّظَرِ مَا لَوِ اطَّلَعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُقْتَدِينَ بِهِمْ عَلَى رَأْيِ غَيْرِهِ مِنْهُمْ لَأَبْطَلَهُ أَوْ رَجَعَ عَنِ الرَّأْيِ الْمُضَادِّ لَهُ.

Vâv harfi, { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } cümlesine atıf içindir. «O'na kullarından bir parça isnat ettikleri hâlde» manasında hâl için olması da caizdir; hâl manası ise onların görüşlerindeki ve sözlerindeki çelişkiye, hakikatleri tersyüz etmelerine duyulan şaşkınlığı ifade eder. Bu, batıl inançlarda taklitçilik yapanların başına gelen bir fikir kıtlığıdır; çünkü onlar akidelerini davetçilerin farklı görüşlerinden derlerler, böylece taklitçide, görüş sahipleri birbirlerinin fikrine muttali olsalar diğerininkini geçersiz sayacağı veya kendi zıt fikrinden vazgeçeceği türden çelişkili kanaatler toplanmış olur.

فَالْمُشْرِكُونَ مُقِرُّونَ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا وَمَعَ ذَلِكَ جَعَلُوا لَهُ شُرَكَاءَ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَكَيْفَ يَسْتَقِيمُ أَنْ يَكُونَ الْمَخْلُوقُ إِلَهًا، وَجَعَلُوا لِلَّهِ بَنَاتٍ، وَالْبُنُوَّةُ تَقْتَضِي الْمُمَاثَلَةَ فِي الْمَاهِيَّةِ، وَكَيْفَ يَسْتَقِيمُ أَنْ يَكُونَ لِخَالِقِ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا بَنَاتٌ فَهُنَّ لَا مَحَالَةَ مَخْلُوقَاتٌ لَهُ فَإِنْ لَمْ يَكُنَّ مَخْلُوقَاتٍ لَزِمَ أَنْ يَكُنَّ مَوْجُودَاتٍ بِوُجُودِهِ فَكَيْفَ تَكُنَّ بَنَاتِهِ. وَإِلَى هَذَا التَّنَاقُضِ

Müşrikler Allah'ın her şeyin yaratıcısı olduğunu ikrar etmekte, bununla beraber ilahlıkta O'na ortaklar koşmaktadırlar. Bir mahlukun ilah olması nasıl doğru olabilir? Ayrıca Allah'a kızlar isnat etmişlerdir; oysa evlatlık mahiyette benzerliği iktiza eder. Her şeyin yaratıcısının kızları olması nasıl doğru olabilir? Zira onlar her hâlükârda O'nun mahluklarıdır; şayet mahluk değillerse, O'nun varlığıyla birlikte ezeli olarak var olmaları gerekirdi, o takdirde nasıl O'nun kızları olabilirler? İşte bu tenakuza

الْإِشَارَةُ بَقَوْلِهِ: مِنْ عِبادِهِ أَيْ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ، أَوْ لَيْسَتِ الْعُبُودِيَّةُ الْحَقَّةُ إِلَّا عُبُودِيَّةَ الْمَخْلُوقِ جُزْءًا، أَيْ قِطْعَةً.

{ مِنْ عِبادِهِ } yani «mahluklarından» kavliyle işaret edilmiştir; zira gerçek kulluk ancak yaratılmışın kulluğu değil midir? { جُزْءاً } ise «bir parça» demektir.

وَالْجُزْءُ: بَعْضٌ مِنْ كُلٍّ، وَالْقِطْعَةُ مِنْهُ. وَالْوَلَدُ كَجُزْءٍ مِنَ الْوَالِدِ لِأَنَّهُ مُنْفَصِلٌ مِنْهُ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ لِلْوَلَدِ: بَضْعَةٌ. فَهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ اعْتِقَادِ حُدُوثِ الْمَلَائِكَةِ وَهُوَ مُقْتَضَى أَنَّهَا عِبَادُ اللَّهِ وَبَيْنَ اعْتِقَادِ إِلَهِيَّتِهَا وَهُوَ مُقْتَضَى أَنَّهَا بَنَاتُ اللَّهِ لِأَنَّ الْبُنُوَّةَ تَقْتَضِي الْمُشَارَكَةَ فِي الْمَاهِيَّةِ.

Cüz (الْجُزْءُ), bütünden bir kısım ve ondan bir parçadır. Çocuk da babasından ayrılmış olduğu için ondan bir parça gibidir; bu sebeple çocuğa «bad'a» (et parçası/parça) denir. Onlar meleklerin sonradan yaratıldığı (hâdis olduğu) inancıyla -ki bu Allah'ın kulları olmalarının gereğidir- onların ilah olduğu inancını -ki bu da Allah'ın kızları olmalarının gereğidir, çünkü evlatlık mahiyette ortaklığı iktiza eder- bir araya getirmişlerdir.

وَلَمَّا كَانَتْ عَقِيدَةُ الْمُشْرِكِينَ مَعْرُوفَةً لَهُمْ وَمَعْرُوفَةً لِلْمُسْلِمِينَ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْجُزْءِ:

Müşriklerin inancı gerek kendilerince gerekse Müslümanlarca bilindiği için, cüzden murat:

الْبَنَاتِ، لِقَوْلِ الْمُشْرِكِينَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرَوَاتِ الْجِنِّ، أَيْ أُمَّهَاتُهُمْ سَرَوَاتُ الْجِنِّ، أَيْ شَرِيفَاتُ الْجِنِّ فَسَرَوَاتُ جَمْعُ سُرِّيَّةٍ. وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ أَنَّ الْمُبَرِّدَ قَالَ: الْجُزْءُ هَاهُنَا الْبَنَاتُ، يُقَالُ: أَجْزَأَتِ الْمَرْأَةُ، إِذَا وَلَدَتْ أُنْثَى. وَفِي «اللِّسَانِ» عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ قَالَ:

kız çocuklarıdır; zira müşrikler: «Melekler, cinlerin ileri gelen soylularından (seravâtü'l-cinn) doğma Allah'ın kızlarıdır» diyorlardı, yani onların anneleri cinlerin soylu kadınlarıdır; seravât (سَرَوَاتُ), seriyye (سُرِّيَّة) kelimesinin çoğuludur. Kurtubî, Müberred'in şöyle dediğini nakletmiştir: «Burada cüz kız çocukları demektir; kadın dişi doğurduğunda 'أَجْزَأَتِ الْمَرْأَةُ' denir.» Lisânü'l-Arab'da Zeccâc'dan şöyle dediği aktarılmıştır:

أَنْشَدْتُ بَيْتًا فِي أَنَّ مَعْنَى جُزْءِ مَعْنَى الْإِنَاثِ وَلَا أَدْرِي الْبَيْتَ أَقَدِيمٌ أَمْ مَصْنُوعٌ، وَهُوَ:

«Cüz kelimesinin dişiler manasına geldiğine dair bir beyit okudum; ancak beyit eski midir yoksa sonradan mı uydurulmuştur bilmiyorum, o da şudur:

إِنْ أَجْزَأَتْ حُرَّةٌ يَوْمًا فَلَا عَجَبٌ ... قَدْ تُجْزِيءُ الْحُرَّةُ الْمِذْكَارُ أَحْيَانًا

Hür kadın bir gün kız doğursa şaşılmaz / Erkek çocuk doğuran hür kadın da bazen kız doğurur.»

وَفِي «تَاجِ الْعَرُوسِ» : أَنَّ هَذَا الْبَيْتَ أَنْشَدَهُ ثَعْلَبٌ، وَفِي «اللِّسَانِ» أَنْشَدَ أَبُو حَنِيفَةَ:

Tâcü'l-Arûs'ta bu beyti Sa'leb'in okuduğu kaydedilmiştir. Lisânü'l-Arab'da ise Ebû Hanîfe şu beyti okumuştur:

زُوِّجْتُهَا مِنْ بَنَاتِ الْأَوْسِ مُجْزِئَةً ... لِلْعَوْسَجِ الرَّطْبِ فِي أَبْيَاتِهَا زَجَلُ

«Onu Evs kızlarından doğurgan bir kadınla evlendirdim / Evlerinde taze avsec ağacının çıtırtısı/sesi duyulur.»

وَنَسَبَهُ الْمَاوَرْدِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ إِلَى أَهْلِ اللُّغَةِ. وَجَزَمَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى كَذِبٌ عَلَى الْعَرَبِ وَأَنَّ الْبَيْتَيْنِ مَصْنُوعَانِ.

Mâverdî ise tefsirinde bunu lügat ehline nispet etmiştir. el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] ise bu mananın Araplara atılmış bir yalan olduğunu ve her iki beytin de sonradan uydurulduğunu kesin bir dille ifade etmiştir.

وَالْجَعْلُ هُنَا مَعْنَاهُ: الْحُكْمُ على الشَّيْء بوصفه حُكْمًا لَا مُسْتَنَدَ لَهُ فَكَأَنَّهُ صُنْعٌ بِالْيَدِ وَالصُّنْعُ بِالْيَدِ يُطْلَقُ عَلَيْهِ الْجَعْلُ.

Buradaki ca'l (جَعْل) kelimesinin manası, bir şeye dayanaksız bir hükümle bir vasıf biçmektir; sanki bu elle yapılmış bir şey gibidir ve elle yapılan işe de ca'l denir.

وَجُمْلَةُ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ تَذْيِيلٌ يَدُلُّ عَلَى اسْتِنْكَارِ مَا زَعَمُوهُ بِأَنَّهُ كُفْرٌ شَدِيدٌ. وَالْمُرَادُ بِ الْإِنْسانَ هَؤُلَاءِ النَّاسُ خَاصَّةً.

{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ } cümlesi, iddia ettikleri şeyin son derece şiddetli bir küfür ve nankörlük olduğunu bildirerek bunu reddeden bir fezlekedir (tezyîldir). { الْإِنْسانَ } lafzından kasıt ise hususi olarak bu insanlardır.

وَالْمُبِينُ: الْمُوَضِّحُ كُفْرَهُ فِي أَقْوَالِهِ الصَّرِيحَةِ فِي كُفْرِ نعْمَة الله.

Mübîn (الْمُبِينُ); Allah'ın nimetine nankörlük içeren açık sözleriyle nankörlüğünü ve küfrünü ortaya koyan kimsedir.

[١٦، ١٧]

[16, 17]

[سُورَة الزخرف (٤٣) : الْآيَات ١٦ إِلَى ١٧]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 16-17]

أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ (١٦) وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (١٧)

{ أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ (١٦) وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (١٧) } “Yoksa O, yarattıklarından Kendisine kızlar edindi de oğulları size mi seçip ayırdı? Onlardan biri, Rahmân'a isnat ettiği benzer ile müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.”

أَمِ لِلْإِضْرَابِ وَهُوَ هُنَا انْتِقَالِيٌّ لِانْتِقَالِ الْكَلَامِ مِنْ إِبْطَالِ مُعْتَقَدِهِمْ بُنُوَّةَ الْمَلَائِكَةِ لِلَّهِ تَعَالَى بِمَا لَزِمَهُ من انتقاص حَقِيقَةِ الْإِلَهِيَّةِ، إِلَى إِبْطَالِهِ بِمَا يَقْتَضِيهِ مِنِِِ

Em (أَمِ) edatı idrâb (vazgeçip başka konuya geçme) içindir; buradaki idrâb ise intikalidir; zira söz, meleklerin Allah'ın kızları olduğuna dair inançlarını ilahlığın hakikatini noksanlaştıran şeyle iptal etmekten, ilahlığın

انْتِقَاصٍ يُنَافِي الْكَمَالَ الَّذِي تَقْتَضِيهِ الْإِلَهِيَّةِ. وَالْكَلَامُ بَعْدَ أَمِ اسْتِفْهَامٌ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ كَمَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ:

gerektirdiği kemale aykırı düşen noksanlığı gerektirmesiyle iptal etmeye intikal etmiştir. Em (أَمِ) edatından sonraki kelam soru formundadır ve şu kavlinin gerektirdiği üzere inkâri bir istifhamdır:

وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ. وَمَحَلُّ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ الْإِنَاثَ مَكْرُوهَةٌ عِنْدَهُمْ فَكَيْفَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ أَبْنَاءً إِنَاثًا وَهَلَّا جَعَلُوهَا ذُكُورًا. وَلَيْسَتْ لَهُمْ مَعْذِرَةٌ عَنِ الْفَسَادِ الْمُنْجَرِّ إِلَى معتقدهم بالطريقين لِأَنَّ الْإِبْطَالَ الْأَوَّلَ نَظَرِيٌّ يَقِينِيٌّ وَالْإِبْطَالُ الثَّانِي جَدَلِيٌّ بَدِيهِيٌّ قَالَ تَعَالَى: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى [النَّجْم: ٢١، ٢٢] . فَهَذِهِ حُجَّةٌ نَاهِضَةٌ عَلَيْهِمْ لِاشْتِهَارِهَا بَيْنَهُمْ.

{ وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ }. Delilin can alıcı noktası şudur: Kız çocukları onların nezdinde sevilmeyen, hoşlanılmayan varlıklardır; öyleyse nasıl Allah için kız evlatlar isnat ediyorlar da erkek evlatlar isnat etmiyorlar? İki yoldan da inançlarına sirayet eden bozukluk için onların hiçbir mazereti yoktur; zira birinci iptal nazarî ve yakinîdir, ikinci iptal ise cedelî ve apaçıktır (bedîhîdir). Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } [en-Necm: 21, 22] “Erkek size, dişi O'na mı? O zaman bu insafsızca bir taksimdir!” İşte bu, aralarında meşhur olması hasebiyle onların aleyhine kuvvetli bir delildir.

وَلَمَّا ادَّعَتْ سَجَاحُ بِنْتُ الْحَارِثِ النُّبُوءَةَ فِي بَنِي تَمِيمٍ أَيَّامَ الرِّدَّةِ وَكَانَ قَدِ ادَّعَى النُّبُوءَةَ قَبْلَهَا مُسَيْلِمَةُ الْحَنَفِيُّ، وَالْأَسْوَدُ الْعَنْسِيُّ، وَطَلِيحَةُ بْنُ خُوَيْلِدٍ الْأَسَدِيُّ، قَالَ عُطَارِدُ بْنُ حَاجِبٍ التَّمِيمِيُّ:

İrtidat (ridde) günlerinde Secâh bintü'l-Hâris Temîmoğulları arasında peygamberlik iddia ettiğinde -ki ondan önce Müseylimetü'l-Hanefî, el-Esvedü'l-Ansî ve Tuleyha b. Huveylid el-Esedî de peygamberlik iddia etmişti- Utârid b. Hâcib et-Temîmî şöyle demiştir:

أَضْحَتْ نَبِيئَتُنَا أُنْثَى نَطِيفُ بِهَا ... وَأَصْبَحَتْ أَنْبِيَاءُ النَّاسِ ذُكْرَانَا

«Bizim peygamberimiz etrafında döndüğümüz bir dişi oldu / İnsanların peygamberleri ise erkek oldu.»

وَأُوثِرَ فِعْلُ اتَّخَذَ هُنَا لِأَنَّهُ يَشْمَلُ الِاتِّخَاذَ بِالْوِلَادَةِ، أَيْ بِتَكْوِينِ الِانْفِصَالِ عَنْ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْمُزَاوَجَةِ مَعَ سَرَوَاتِ الْجِنِّ، وَيَشْمَلُ مَا هُوَ دُونَ ذَلِكَ وَهُوَ التَّبَنِّي فَعَلَى كِلَا الْفَرْضَيْنِ يَتَوَجَّهُ إِنْكَارُ أَنْ يَكُونَ مَا هُوَ لِلَّهِ أَدْوَنَ مِمَّا هُوَ لَهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ [النَّحْل: ٦٢] . وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا قَوْلُهُ: وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ، فَهَذَا ارْتِقَاءٌ فِي إِبْطَالِ مُعْتَقَدِهِمْ بِإِبْطَالِ فَرْضِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَبَنَّى الْمَلَائِكَةَ، سَدًّا عَلَى الْمُشْرِكِينَ بَابَ التَّأَوُّلِ وَالتَّنَصُّلِ مِنْ فَسَادِ نِسْبَتِهِمُ الْبَنَاتِ إِلَى اللَّهِ، فَلَعَلَّهُمْ يَقُولُونَ: مَا أَرَدْنَا إِلَّا التَّبَنِّيَ، كَمَا تَنَصَّلُوا حِينَ دَمَغَتَهُمْ بَرَاهِينُ بُطْلَانِ إِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ فَقَالُوا: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] ، وَقَالُوا: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] .

Burada { اتَّخَذَ } (edindi) fiili tercih edilmiştir; çünkü bu, doğurma yoluyla edinmeyi -yani cinlerin soylu kadınlarıyla birleşmek suretiyle Allah Teâlâ'nın zatından bir ayrılma oluşturmayı- kapsadığı gibi, bundan daha aşağısı olan evlat edinmeyi de kapsar. Dolayısıyla her iki varsayıma göre de Allah'a ait olanın kendilerine ait olandan daha aşağı olması inkârına yönelmektedir; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } [en-Nahl: 62] “Kendilerinin hoşlanmadığı şeyleri Allah'a isnat ederler” buyurmuştur. { وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ } kavli de buna işaret etmiştir; bu, müşriklerin Allah'a kız isnat etmelerindeki bozukluktan tevil ve kaçınma kapısını yüzlerine kapatmak amacıyla, Allah'ın melekleri evlat edindiği varsayımını da iptal ederek onların inançlarını çürütmede bir derece daha ileri gitmektir. Zira putların ilahlığının batıl olduğuna dair kesin deliller kendilerini susturduğunda: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } [ez-Zümer: 3] “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” dedikleri ve { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } [Yûnus: 18] “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” dedikleri gibi, belki de [bu hususta da]: «Biz sadece evlat edinmeyi kastettik» diyerek sıyrılmaya çalışabilirlerdi.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا تُؤْذِنُ بِهِ أَمِ حَيْثُمَا وَقَعَتْ مِنْ تَقْدِيرِ اسْتِفْهَامٍ بَعْدَهَا هُوَ هُنَا اسْتِفْهَامٌ فِي مَعْنَى الْإِنْكَارِ وَتَسَلُّطُ الْإِنْكَارِ عَلَى اتِّخَاذِ الْبَنَاتِ مَعَ عَدَمِ تَقَدُّمِ ذِكْرِ الْبَنَاتِ لِكَوْنِ الْمَعْلُومِ مِنْ جَعْلِ الْمُشْرِكِينَ لِلَّهِ جُزْءًا أَنَّ الْمَجْعُولَ جُزْءًا لَهُ هُوَ الْمَلَائِكَةُ وَأَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا، فَذَلِكَ مَعْلُومٌ مِنْ كَلَامِهِمْ. وَجُمْلَةُ وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ.

Bil ki em (أَمِ) edatının nerede geçerse geçsin kendisinden sonra takdir edilen bir soruya işaret etmesi kuralı, burada inkâr manasındaki bir istifhamdır. Daha önce kız çocuklarının zikri açıkça geçmemiş olmasına rağmen inkârın kız çocukları edinmeye yönelmesi, müşriklerin Allah'a bir cüz isnat etmelerinden bilinen şeyin, O'na cüz kılınan varlıkların melekler olduğu ve onların melekleri dişi kabul ettikleri gerçeğidir; zira bu durum onların sözlerinden zaten bilinmektedir. { وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ } cümlesi ise hâl konumundadır.

وَالنَّفْيُ الْحَاصِلُ مِنْ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ مُنْصَبٌّ إِلَى قَيْدِ الْحَالِ، فَحَصَلَ

İnkâri istifhamdan hâsıl olan nefy (olumsuzluk), hâl kaydına yönelmiştir; böylece

إِبْطَالُ اتِّخَاذِ اللَّهِ الْبَنَاتِ بِدَلِيلَيْنِ، لِأَنَّ إِعْطَاءَهُمُ الْبَنِينَ وَاقِعٌ فَنَفْيُ اقْتِرَانِهِ بِاتِّخَاذِهِ لِنَفْسِهِ الْبَنَاتِ يَقْتَضِي انْتِفَاءَ اتِّخَاذِهِ الْبَنَاتِ فَالْمَقْصُودُ اقْتِرَانُ الْإِنْكَارِ بِهَذَا الْقَيْدِ. وَبِهَذَا يَتَّضِحُ أَنَّ الْوَاوَ فِي جُمْلَةِ وَأَصْفاكُمْ لَيْسَتْ وَاوَ الْعَطْفِ لِأَنَّ إِنْكَارَ أَنْ يَكُونَ أَصْفَاهُمْ بِالْبَنِينِ لَا يَقْتَضِي نَفْيَ الْأَوْلَادِ الذُّكُورِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْخِطَابُ فِي وَأَصْفاكُمْ مُوَجَّهٌ إِلَى الَّذِينَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا، وَفِيهِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ لِيَكُونَ الْإِنْكَارُ وَالتَّوْبِيخُ أَوْقَعَ عَلَيْهِمْ لِمُوَاجَهَتِهِمْ بِهِ.

Allah'ın kız çocukları edinmesinin iptali iki delille gerçekleşmiştir; zira onlara erkek çocukların verilmesi fiilen vâkidir, dolayısıyla bunun O'nun Kendisine kız çocukları edinmesiyle beraber bulunmasının nefyedilmesi, O'nun kız çocukları edinmesinin nefyini iktiza eder. Asıl maksat, inkârın bu kayıtla birlikte bulunmasıdır. Buradan anlaşılmaktadır ki { وَأَصْفاكُمْ } cümlesindeki vâv, atıf vâvı değildir; zira erkek çocukları onlara has kılmasının inkâr edilmesi, Allah Teâlâ'dan erkek çocukların nefyedilmesini gerektirmez. { وَأَصْفاكُمْ } kavlindeki hitap, O'na kullarından bir parça isnat edenlere yöneliktir; burada gaybden (üçüncü şahıstan) hitaba (ikinci şahsa) iltifat sanatı yapılmıştır ki inkâr ve azarlama kendileriyle yüzleşildiği için üzerlerinde daha sarsıcı bir tesir bıraksın.

وَتَنْكِيرُ بَناتٍ لِأَنَّ التَّنْكِيرَ هُوَ الْأَصْلُ فِي أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ. وَأما تَعْرِيف بِالْبَنِينَ بِاللَّامِ فَهُوَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُتَقَدَّمُ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ [٢] .

{ بَناتٍ } kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi, cins isimlerinde aslolanın nekirelik olmasındandır. { بِالْبَنِينَ } kelimesinin harf-i tarif (lâm) ile marife kılınması ise Fâtiha Suresi'ndeki { الْحَمْدُ لِلَّهِ } [Fâtiha: 2] kavlinde geçen cins tarifidir.

وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ هُنَا الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَعْرُوفِ عِنْدَهُمُ الْمُتَنَافَسِ فِي وُجُودِهِ لَدَيْهِمْ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ فِي سُورَةِ الشُّورَى [٤٩] .

Buradaki maksat, aralarında bilinen ve varlığı hususunda rekabet edilen şeye (erkek çocuğa) işaret etmektir. Bu husus daha önce Şûrâ Suresi'ndeki { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } [Şûrâ: 49] “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar” kavlinde geçmişti.

وَتَقْدِيمُ الْبَنَاتِ فِي الذِّكْرِ عَلَى الْبَنِينَ لِأَنَّ ذِكْرَهُنَّ أَهَمُّ هُنَا إِذْ هُوَ الْغَرَضُ الْمَسُوقُ لَهُ الْكَلَامُ بِخِلَافِ مَقَامِ قَوْلِهِ: أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٤٠] . وَلِمَا فِي التَّقْدِيمِ مِنَ الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي تَحْقِيرِهِمُ الْبَنَاتِ وَتَطَيُّرِهِمْ مِنْهُنَّ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الشُّورَى.

Zikirde kız çocuklarının erkek çocuklardan önceye alınması, burada onların zikrinin daha mühim olmasındandır; zira kelamın kendisi için sevk edildiği asıl gaye budur. Bu durum, İsrâ Suresi'ndeki { أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً } [İsrâ: 40] “Rabbiniz erkek çocukları size seçip ayırdı da meleklerden dişiler mi edindi?” makamından farklıdır. Ayrıca bu öne alışta, Şûrâ Suresi'nde geçtiği üzere, kız çocuklarını hor görmeleri ve onlardan ötürü uğursuzluk vehmetmeleri hususunda müşriklere bir reddiye vardır.

وَالْإِصْفَاءُ: إِعْطَاءُ الصَّفْوَةِ، وَهِيَ الْخِيَارُ مِنْ شَيْءٍ.

İsfâ (الإصْفَاءُ), safveti (en seçkini) vermek demektir ki o da bir şeyin en hayırlısı ve seçkinidir.

وَجُمْلَةُ وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ النصب فِي وأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُؤْتَى بِضَمِيرِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: أَحَدُهُمْ فَعَدَلَ عَنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ إِلَى ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ عَلَى طَرِيقِ الِالْتِفَاتِ لِيَكُونُوا مَحْكِيًّا حَالَهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ تَعْجِيبًا مِنْ فَسَادِ مَقَالَتِهِمْ وَتَشْنِيعًا بِهَا إِذْ نَسَبُوا لِلَّهِ بَنَاتٍ دُونَ الذُّكُورِ وَهُوَ نَقْصٌ، وَكَانُوا مِمَّنْ يَكْرَهُ الْبَنَاتِ وَيُحَقِّرُهُنَّ فَنِسْبَتُهَا إِلَى اللَّهِ مُفْضٍ إِلَى الِاسْتِخْفَافِ بِجَانِبِ الإلهية.

{ وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ } cümlesinin, { وأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ } kavlindeki nasb zamirinden hâl konumunda olması caizdir. Zahirin gereği, { أَحَدُهُمْ } kavlinde muhatap zamirinin getirilmesi iken, iltifat yoluyla muhatap zamirinden gayb (üçüncü şahıs) zamirine dönülmüştür. Bu da sözlerinin bozukluğuna şaşırtmak ve onu çirkin göstermek maksadıyla hâllerinin başkalarına hikâye edilmesi içindir; zira erkek çocukları bırakıp Allah'a bir noksanlık olan kız çocuklarını isnat etmişlerdi, oysa kendileri kız çocuklarından hoşlanmayan ve onları hor gören kimselerdi. Dolayısıyla onları Allah'a isnat etmek, uluhiyet makamını hafife almaya varır.

وَالْمعْنَى: أأتّخذ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ اللَّهُ وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ فِي حَالِ أَنَّكُمْ إِذَا بُشِّرَ أَحَدُكُمْ بِمَا ضربه للرحمان مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا.

Mana şöyledir: Sizden birine Rahmân'a isnat ettiği bir benzer müjdelendiğinde yüzü kapkara kesildiği bir hâlde iken, Allah yarattıklarından kızlar edindi de erkek çocukları size mi seçip ayırdı?

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ جُمْلَةِ أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ وَجُمْلَة أَوَمَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ [الزخرف: ١٨] .

[Bu cümlenin], { أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ } cümlesi ile { أَوَمَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ } [Zuhruf: 18] cümlesi arasında bir itiraz (ara cümle) olması da caizdir.

وَاسْتِعْمَالُ الْبِشَارَةِ هُنَا تَهَكُّمٌ بِهِمْ كَقَوْلِهِ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الإنشقاق: ٢] لِأَنَّ الْبِشَارَةَ إِعْلَامٌ بِحُصُولِ أَمْرٍ مُسَرٍّ.

Burada beşâret (müjde) kelimesinin kullanılması, { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [İnşikâk: 2] kavlinde olduğu gibi onlarla alay etme (tehekküm) amaçlıdır; zira beşâret, sevindirici bir işin gerçekleştiğini bildirmektir.