وَ (مَا) فِي قَوْلِهِ: بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا مَوْصُولَةٌ، أَيْ بُشِّرَ بِالْجِنْسِ الَّذِي ضَرَبَهُ، أَيْ جَعَلَهُ مَثَلًا وَشَبَهًا لِلَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَإِذْ جَعَلُوا جِنْسَ الْأُنْثَى جُزْءًا لِلَّهِ، أَيْ مُنْفَصِلًا مِنْهُ فَالْمُبَشَّرُ بِهِ جِنْسُ الْأُنْثَى، وَالْجِنْسُ لَا يَتَعَيَّنُ. فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ بُشِّرَ بِمِثْلِ مَا ضربه للرحمان مَثَلًا.
{ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا } kavlindeki mâ (ما) ismi mevsûldür; yani Rahmân'a uluhiyette darbettiği (kıldığı), benzer ve denk tuttuğu cins ile müjdelendiği [vakit] demektir. Dişi cinsini Allah'a bir cüz, yani O'ndan ayrılmış bir parça kıldıklarında, müjdelenen şey dişi cinsi olur ve cins muayyen bir şahısla sınırlı değildir. Dolayısıyla «Rahmân'a misal kıldığı şeyin benzeriyle müjdelendi» şeklinde bir takdire ihtiyaç yoktur.
وَالْمَثَلُ: الشَّبِيهُ.
Mesel (المَثَلُ), benzer ve şebih demektir.
وَالضَّرْبُ: الْجَعْلُ وَالصُّنْعُ، وَمِنْهُ ضَرْبُ الدِّينَارِ، وَقَوْلُهُمْ: ضَرْبَة لازب، فَمَا صدق
Darb (الضَّرْبُ), kılmak ve yapmak (vazetmek) demektir. Dinar basımına (darbına) ve Arapların «ضربة لازب» (değişmez bir durum) sözüne de buradan gelinmiştir. Şu hâlde ma sadakı (karşılığı)
بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا هُوَ الْإِنَاثُ.
{ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا } kavlinin [karşılığı] dişilerdir.
وَمَعْنَى ظَلَّ هُنَا: صَارَ، فَإِنَّ الْأَفْعَالَ النَّاقِصَةَ الْخَمْسَةَ الْمُفْتَتَحَ بِهَا بَابُ الْأَفْعَالِ النَّاقِصَةِ، تُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى صَارَ.
Burada dalle (ظَلَّ) fiilinin manası: sâra (صَارَ / dönüştü, oldu) demektir; nitekim nâkıs fiiller babının kendisiyle açıldığı beş nâkıs fiil, sâra (صَارَ) manasında kullanılır.
وَاسْوِدَادُ الْوَجْهِ مِنْ شِدَّةِ الْغَضَبِ وَالْغَيْظِ إِذْ يَصْعَدُ الدَّمُ إِلَى الْوَجْهِ فَتَصِيرُ حُمْرَتُهُ إِلَى سَوَادٍ، وَالْمَعْنَى: تَغَيَّظَ.
Yüzün kararması, öfke ve gayzın şiddetindendir; zira kan yüze hücum eder ve yüzün kırmızılığı siyaha dönüşür. Mana: Son derece öfkelendi, demektir.
وَالْكَظِيمُ: الْمُمْسِكُ، أَيْ عَنِ الْكَلَامِ كربا وحزنا.
Kazîm (الْكَظِيمُ) ise [öfkesini ve kederini] tutan, yani gam ve hüzünden ötürü konuşmaktan kendini alıkoyan kimsedir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ١٨]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 18]
أَوَمَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصامِ غَيْرُ مُبِينٍ (١٨)
{ أَوَمَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصامِ غَيْرُ مُبِينٍ } (18) “Yoksa süs içinde yetiştirilip de mücadelede açıkça kendini ifade edemeyeni mi [Allah'a isnat ediyorlar]?”
عَطْفُ إِنْكَارٍ عَلَى إِنْكَارٍ، وَالْوَاوُ عَاطِفَةُ الْجُمْلَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ وَهِيَ مُؤَخَّرَةٌ عَنْ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّ لِلِاسْتِفْهَامِ الصَّدْرَ وَأَصْلُ التَّرْتِيبِ: وَأَمَنْ يُنَشَّأُ. وَجُمْلَةُ الِاسْتِفْهَامِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْإِنْكَارِ الْمُقَدَّرِ بَعْدَ أَمِ فِي قَوْلِهِ: أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ [الزخرف: ١٦] . وَلِذَلِكَ يكون مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ اتَّخَذَ
İnkârın inkâra atfıdır. Vâv harfi cümleyi cümleye atfetmektedir; istifhamın başa gelme hakkı olduğu için istifham hemzesinden sonraya bırakılmıştır ve asıl diziliş: «وَأَمَنْ يُنَشَّأُ» şeklindedir. İstifham cümlesi, { أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ } [Zuhruf: 16] kavlindeki em (أَمِ) edatından sonra takdir edilen inkâra matuftur. Bu sebeple { مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ } ifadesi, mahzuf bir fiille nasb mahallinde olur ki o fiile { اتَّخَذَ } fiili delalet etmektedir;
فِي قَوْلِهِ: أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ [الزخرف: ١٦] . وَالتَّقْدِيرُ: أَاتَّخَذَ مَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ إِلَخْ.
{ أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ } [Zuhruf: 16] kavlindeki [fiil]. Takdiri ise şöyledir: «أَاتَّخَذَ مَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ» (Süs içinde yetiştirileni mi edindi?...).
وَلَكَ أَنْ تجْعَل مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ بَناتٍ بَدَلًا مُطَابِقًا وَأُبْرِزَ الْعَامِلُ فِي الْبَدَلِ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الْإِنْكَارِ لَا سِيَّمَا وَهُوَ قَدْ حُذِفَ مِنَ الْمُبْدَلِ مِنْهُ. وَإِذْ كَانَ الْإِنْكَارُ إِنَّمَا يَتَسَلَّطُ عَلَى حُكْمِ الْخَبَرِ كَانَ مُوجِبُ الْإِنْكَارِ الثَّانِي مُغَايِرًا لِمُوجِبِ الْإِنْكَارِ الْأَوَّلِ وَإِنْ كَانَ الْمَوْصُوف بِمَا لوصفين اللَّذَيْنِ تَعَلَّقَ بِهِمَا الْإِنْكَارُ مَوْصُوفًا وَاحِدًا وَهُوَ الْأُنْثَى.
{ مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ } kavlini, { بَناتٍ } kavlinden bedel-i mutâbık (aynı şeyi gösteren bedel) yapman da mümkündür; özellikle mübdelü minhten hazfedilmişken, inkâr manasını pekiştirmek için âmil bedelde açıkça ortaya konmuştur. İnkâr ancak haberin hükmüne taalluk ettiğinden, inkârın taalluk ettiği iki vasıfla nitelenen varlık tek bir mevsuf -yani dişi- olsa bile, ikinci inkârın gerekçesi birinci inkârın gerekçesinden farklı olmuştur.
وَنَشْءُ الشَّيْءِ فِي حَالَةٍ أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءُ وَجُودِهِ مُقَارِنًا لِتِلْكَ الْحَالَةِ فَتَكُونَ لِلشَّيْءِ بِمَنْزِلَةِ الظَّرْفِ. وَلِذَلِكَ اجْتُلِبَ حَرْفُ فِي الدَّالَّةِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ وَإِنَّمَا هِيَ مُسْتَعَارَةٌ لِمَعْنَى الْمُصَاحَبَةِ وَالْمُلَابَسَةِ فَمَعْنَى مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ مَنْ تُجْعَلُ لَهُ الْحِلْيَةُ مَنْ أَوَّلِ أَوْقَاتِ كَوْنِهِ وَلَا تُفَارِقُهُ، فَإِنَّ الْبِنْتَ تُتَّخَذُ لَهَا الْحِلْيَةُ مِنْ أَوَّلِ عُمُرِهَا وَتُسْتَصْحَبُ فِي سَائِرِ أَطْوَارِهَا، وَحَسْبُكَ أَنَّهَا شُقَّتْ طَرَفَا أُذُنَيْهَا لِتُجْعَلَ لَهَا فِيهِمَا الْأَقْرَاطُ بِخِلَافِ الصَّبِيِّ فَلَا يُحَلَّى بِمِثْلِ ذَلِكَ وَمَا يُسْتَدَامُ لَهُ. وَالنَّشْءُ فِي الْحِلْيَةِ كِنَايَةٌ عَنِ الضَّعْفِ عَنْ مُزَاوَلَةِ الصِّعَابِ بِحَسَبِ الْمُلَازَمَةِ الْعُرْفِيَّةِ فِيهِ. وَالْمَعْنَى: أَنْ لَا فَائِدَةَ فِي اتِّخَاذِ اللَّهِ بَنَاتٍ لَا غَنَاءَ لَهُنَّ فَلَا يَحْصُلُ لَهُ بِاتِّخَاذِهَا زِيَادَةُ عِزَّةٍ، بِنَاءً عَلَى مُتَعَارَفِهِمْ، فَهَذَا احْتِجَاجٌ إِقْنَاعِيٌّ خِطَابِيٌّ.
Bir şeyin bir hâl içinde neşvünema bulması (yetişmesi), varlığının başlangıcının o hâlle birlikte olmasıdır; böylece o hâl, o şey için bir zarf konumunda olur. Bu yüzden zarfiyyet bildiren fî (فِي) harf-i cerri getirilmiştir; o da aslında musâhabet (beraberlik) ve mülâbeset (bulaşıklık) manası için istiare kılınmıştır. Şu hâlde { مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ } kavlinin manası: Varlığının ilk anlarından itibaren kendisine süs takılan ve ondan hiç ayrılmayan kimsedir; nitekim kız çocuğuna ömrünün başından itibaren takı takılır ve bütün evrelerinde bu onunla beraber sürer. Küpe takılsın diye iki kulak memesinin delinmesi sana bu hususta kâfidir; oysa erkek çocuk böyle süslenmez ve bu durum onun için devamlı kılınmaz. Süs içinde yetişmek, örfî lüzumiyet bakımından zorlukları göğüslemekten aciz olmaktan kinayedir. Mana şudur: Allah'ın hiçbir faydası ve gücü olmayan kız çocukları edinmesinde bir gaye yoktur; dolayısıyla onların edinilmesiyle -kendi kabullerine göre- O'na bir izzet artışı hâsıl olmaz. Bu, ikna edici hitabî bir delillendirmedir.
والْخِصامِ ظَاهِرُهُ: الْمُجَادَلَةُ وَالْمُنَازَعَةُ بِالْكَلَامِ وَالْمُحَاجَّةِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَبْلُغُ الْمَقْدِرَةَ عَلَى إِبَانَةِ حُجَّتِهَا. وَعَنْ قَتَادَةَ: مَا تَكَلَّمَتِ امْرَأَةٌ وَلَهَا حُجَّةٌ إِلَّا
Hısâm (الْخِصامِ) kelimesinin zahiri: Sözle mücadele etmek, tartışmak ve delil getirmektir. Bu durumda mana: Kadının delilini açıkça ortaya koyma kudretine erişemediğidir. Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bir kadın lehine bir delil bulunsa bile konuşmaya başladığında mutlaka
جَعَلَتْهَا عَلَى نَفْسِهَا، وَعنهُ: مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ هُنَّ الْجَوَارِي يُسَفِّهُهُنَّ بِذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ دَرَجَ جَمِيعُ الْمُفَسِّرِينَ.
onu kendi aleyhine çevirir.» Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: «{ مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ }, onlar kız çocuklarıdır; [Allah] bununla onların akıl ve dirayet noksanlığını ortaya koymaktadır.» Bütün müfessirler bu tefsir doğrultusunda gitmişlerdir.
وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ: أَنَّهُنَّ غَيْرُ قَوَادِرَ عَلَى الِانْتِصَار بالْقَوْل فبلأولى لَا يَقْدِرْنَ عَلَى مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ فِي الْحَرْبِ، أَيْ فَلَا جَدْوَى لِاتِّخَاذِهِنَّ أَوْلَادًا.
Buna göre mana: Onlar sözle hakkını savunmaktan acizdirler; binaenaleyh harpte bundan daha çetin olan şeylere evleviyetle güç yetiremezler; yani onların evlat edinilmesinde hiçbir yarar yoktur.
وَيَجُوزُ عِنْدِي: أَنْ يُحْمَلَ الْخِصَامُ عَلَى التَّقَاتُلِ وَالدِّفَاعِ بِالْيَدِ فَإِنَّ الْخَصْمَ يُطْلَقُ عَلَى الْمُحَارِبِ، قَالَ تَعَالَى: هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ [الْحَج: ١٩] فُسِّرَ بِأَنَّهُمْ نَفَرٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَعَ نَفَرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ تَقَاتَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ.
Bana göre hısâm kelimesinin savaşmaya ve elle müdafaaya hamledilmesi de caizdir; zira hasım kelimesi savaşan kimse için de kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ } [Hac: 19] “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında çekiştiler” buyurmuştur ki bu, Bedir günü birbiriyle savaşan Müslümanlardan bir grup ile müşriklerden bir grup olarak tefsir edilmiştir.
فَمَعْنَى غَيْرُ مُبِينٍ غَيْرُ مُحَقِّقِ النَّصْرِ. قَالَ بَعْضُ الْعَرَبِ وَقَدْ بُشِّرَ بِوِلَادَةِ بِنْتٍ:
Şu hâlde { غَيْرُ مُبِينٍ } kavlinin manası: Zaferi gerçekleştiremeyen demektir. Nitekim Araplardan birine bir kız çocuğu doğumu müjdelendiğinde şöyle demiştir:
«وَاللَّهِ مَا هِيَ بِنِعْمَ الْوَلَدِ بَزُّهَا بُكَاءٌ وَنَصْرُهَا سَرِقَةٌ» .
«Vallahi o hiç de iyi bir evlat değildir; elbisesi ağlamak, yardımı ise gizlice aşırmaktır.»
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا فَضْحُ مُعْتَقَدِهِمُ الْبَاطِلِ وَأَنَّهُمْ لَا يُحْسِنُونَ إِعْمَالَ الْفِكْرِ فِي مُعْتَقَدَاتِهِمْ وَإِلَّا لَكَانُوا حِينَ جَعَلُوا لِلَّهِ بُنُوَّةً أَنْ لَا يَجْعَلُوا لَهُ بُنُوَّةَ الْإِنَاثِ وَهُمْ يَعُدُّونَ الْإِنَاثَ مَكْرُوهَاتٍ مُسْتَضْعَفَاتٍ. وَتَذْكِيرُ ضَمِيرِ وَهُوَ فِي الْخِصامِ مُرَاعَاةً لِلَفْظِ مَنْ الْمَوْصُولَةِ.
Bundan maksat, onların bâtıl inançlarını rezil etmek ve inançları hususunda akıllarını gereği gibi kullanamadıklarını göstermektir; aksi takdirde Allah'a çocuk isnat ettiklerinde, dişileri sevilmeyen ve zayıf görülen varlıklar saydıkları hâlde O'na dişi çocuk isnat etmezlerdi. { وَهُوَ فِي الْخِصامِ } kavlindeki zamirin müzekker kılınması, mevsûl olan men (مَنْ) lafzına riayet edildiği içindir.
والْحِلْيَةِ: اسْمٌ لِمَا يُتَحَلَّى بِهِ، أَيْ يُتَزَيَّنُ بِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَتَسْتَخْرِجُون مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها [النَّحْل: ١٤] .
Hilye (الْحِلْيَةِ): Kendisiyle takınılan, yani süslenilen şeyin ismidir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَتَسْتَخْرِجُون مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } [Nahl: 14] “Ve ondan takınacağınız bir süs eşyası çıkarırsınız” buyurmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَنْشَأُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ النُّونِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ وَحَمْزَة وَالْكسَائِيّ يُنَشَّؤُا بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الشِّينِ وَمَعْنَاهُ: يُعَوِّدُهُ عَلَى النَّشْأَةِ فِي الْحِلْية ويربّى.
Cumhur { يَنْشَأُ } kelimesini yânın fethası ve nûnun sükûnu ile okumuştur. Hafs, Hamza ve Kisâî ise { يُنَشَّؤُا } şeklinde yânın dammesi, nûnun fethası ve şînin şeddesi ile okumuşlardır; bunun manası: Süs içinde yetişmeye alıştırılır ve [böylece] büyütülür, demektir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ١٩]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 19]
وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَيُسْئَلُونَ (١٩)
{ وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَيُسْئَلُونَ } (19) “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri de dişi saydılar. Onların yaratılışına şahit mi oldular? Şahitlikleri yazılacak ve sorguya çekileceklerdir.”
عَطْفٌ عَلَى وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً [الزخرف: ١٥] ، أُعِيدَ ذَلِكَ مَعَ تَقَدُّمِ مَا يُغْنِي عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ: أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ [الزخرف: ١٦] لِيُبْنَى عَلَيْهِ الْإِنْكَارُ عَلَيْهِمْ بَقَوْلِهِ:
{ وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً } [Zuhruf: 15] kavline atıftır; { أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ } [Zuhruf: 16] kavlinde buna ihtiyaç bırakmayacak ifade geçmiş olmasına rağmen, şu sözüyle onlara yöneltilen inkârın üzerine bina edilmesi için bu husus tekrar edilmiştir:
أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ اسْتِقْرَاءً لِإِبْطَالِ مَقَالِهِمْ إِذْ أُبْطِلَ ابْتِدَاءً بِمُخَالَفَتِهِ لِدَلِيلِ الْعَقْلِ وَبِمُخَالَفَتِهِ لِمَا يَجِبُ لِلَّهِ مِنَ الْكَمَالِ، فَكَمُلَ هُنَا إِبْطَالُهُ بِأَنَّهُ غَيْرُ مُسْتَنِدٍ لِدَلِيلِ الْحِسِّ.
{ أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } [ifadesi], sözlerinin iptalini bütün yönleriyle ortaya koymak içindir; zira sözleri başlangıçta akıl deliline ve Allah için vacip olan kemale aykırı olması sebebiyle iptal edilmişti; burada ise duyu deliline dayanmadığı gösterilerek iptali tamamlanmıştır.
وَجُمْلَةُ الَّذِينَ هُمْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ صِفَةُ الْمَلَائِكَةِ. قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ عِنْدَ بِعَيْنٍ فَنُونٍ وَدَالٍ مَفْتُوحَةٍ وَالْعِنْدِيَّةُ عِنْدِيَّةُ تَشْرِيفٍ، أَيِ الَّذِينَ هُمْ مَعْدُودُونَ فِي حَضْرَةِ الْقُدْسِ الْمُقَدَّسَةِ بِتَقْدِيسِ اللَّهِ فَهُمْ يَتَلَقَّوْنَ الْأَمْرَ مِنَ اللَّهِ بِدُونِ وَسَاطَةٍ
{ الَّذِينَ هُمْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ } cümlesi melaikenin sıfatıdır. Nâfi, İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb { عِنْدَ } kelimesini ayın, nûn ve meftuh dâl ile okumuşlardır. Buradaki indiyyet (katında olma), teşrif (şereflendirme) indiyyetidir; yani Allah'ın takdisiyle mukaddes kılınmış kudsiyyet makamında sayılan kimseler demektir ki onlar emri Allah'tan vasıtasız alırlar
وَهُمْ دَائِبُونَ عَلَى عِبَادَتِهِ، فَكَأَنَّهُمْ فِي حَضْرَةِ اللَّهِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِنْدَهُ [الْأَنْبِيَاء: ١٩]
ve sürekli O'na ibadet hâlindedirler; sanki bizzat Allah'ın huzurundadırlar. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِنْدَهُ } [Enbiyâ: 19] “Göklerde ve yerde kim varsa O'nundur; O'nun katında olanlar ise...”
وَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَعْرَاف: ٢٠٦] وَمِنْهُ
ve şu kavli gibidir: { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } [A'râf: 206] “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar O'na kulluk etmekten kibirlenmezler”. Ve yine
قَول النبيء ﷺ: «تَحَاجَّ آدَمُ وَمُوسَى عِنْدَ اللَّهِ ﷿»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisindendir: «Âdem ile Mûsâ Allah azze ve celle'nin katında münazara ettiler...»
الْحَدِيثَ، فَالْعِنْدِيَّةُ مَجَازٌ وَالْقَرِينَةُ هِيَ شَأْن من أضيف إِلَيْهِ عِنْدَ.
hadisi; dolayısıyla buradaki indiyyet mecazdır ve karine de ind (katında) kelimesinin kendisine muzaf kılındığı zâtın yüce şanıdır.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عِبادُ الرَّحْمنِ بِعَيْنٍ وَمُوَحَّدَةٍ بَعْدَهَا أَلْفٌ ثُمَّ دَالٌ مَضْمُومَةٌ عَلَى مَعْنَى:
Diğer kıraat imamları ise { عِبادُ الرَّحْمنِ } şeklinde ayın, tek noktalı bâ, ardından elif ve sonra zammeli dâl ile şu manada okumuşlardır:
الَّذِينَ هُمْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ، فَالْإِضَافَةُ إِلَى اسْم الرحمان تُفِيدُ تَشْرِيفَهُمْ قَالَ تَعَالَى: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] وَالْعُبُودِيَّةُ عُبُودِيَّةٌ خَاصَّةٌ وَهِيَ عُبُودِيَّةُ الْقُرْبِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَذَّبُوا عَبْدَنا [الْقَمَر: ٩] .
Onlar ikram olunmuş kullardır. Rahmân ismine izafe edilmesi onların şerefini bildirir; nitekim Allah Teâlâ: { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } [Enbiyâ: 26] “Bilakis [onlar] ikram olunmuş kullardır” buyurmuştur. Buradaki kulluk hususi bir kulluktur ki o da Allah Teâlâ'nın: { فَكَذَّبُوا عَبْدَنا } [Kamer: 9] “Kulumuzu yalanladılar” kavlinde olduğu gibi yakınlık kulluğudur.
وَجُمْلَة أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ وَجُمْلَةِ وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] .
{ أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } cümlesi, { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ } cümlesi ile { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } [Zuhruf: 20] cümlesi arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِهَمْزَتَيْنِ أُولَاهُمَا مَفْتُوحَةٌ وَالْأُخْرَى مَضْمُومَةٌ وَسُكُونِ شِينِ أَشَهِدُوا مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ وَكَيْفِيَّةُ أَدَاءِ الْهَمْزَتَيْنِ يَجْرِي عَلَى حُكْمِ الْهَمْزَتَيْنِ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَالْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ. وَجِيءَ بِصِيغَةِ النَّائِبِ عَنِ الْفَاعِلِ دُونَ صِيغَةِ الْفَاعِلِ لِأَنَّ الْفَاعِلَ مَعْلُومٌ أَنَّهُ اللَّهُ تَعَالَى لِأَنَّ الْعَالَمَ الْعُلْوِيَّ الَّذِي كَانَ فِيهِ خَلْقُ الْمَلَائِكَةِ لَا يَحْضُرُهُ إِلَّا مَنْ أَمَرَ اللَّهُ بِحُضُورِهِ، أَلَا تَرَى إِلَى مَا
Nâfi ve Ebû Ca'fer birincisi meftuh, ikincisi mezmûm iki hemze ile ve { أَشَهِدُوا } kelimesindeki şînin sükûnu ile meçhul sîgada [«أُشْهِدُوا» / «أَؤُشْهِدُوا» şeklinde] okumuşlardır; iki hemzenin eda ediliş biçimi Nâfi kıraatindeki iki hemze kuralına göre icra edilir. Bu kıraate göre hemze istifham içindir; o da inkâr ve azarlama ifade eder. Etken sîga yerine edilgen (nâib-i fâil) sîgasının getirilmesi, fâilin Allah Teâlâ olduğunun bilinmesindendir; zira meleklerin yaratılışının vuku bulduğu ulvî âlemde, ancak Allah'ın hazır bulunmasını emrettiği kimse hazır bulunabilir. Görmez misin ki
وَرَدَ فِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ مِنْ قَوْلِ كُلِّ مَلَكٍ مُوَكَّلٍ بِبَابٍ مِنْ أَبْوَابِ السَّمَاوَاتِ لِجِبْرِيلَ حِينَ يَسْتَفْتِحُ» مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ:
İsrâ hadisinde, sema kapılarından bir kapıya vekil kılınan her meleğin, Cebrail kapıyı açmak istediğinde ona şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Sen kimsin? O: Cebrail'im, dedi. Melek:
جِبْرِيلُ، قَالَ: وَمَنْ مَعَكَ؟ قَالَ: مُحَمَّدٌ قَالَ: وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: مَرْحَبًا وَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ وَفَتَحَ لَهُ»
Yanındaki kimdir? dedi. O: Muhammed'dir, dedi. Melek: Ona peygamberlik gönderildi mi? dedi. O: Evet, dedi. Melek: Hoş gelmiş, ne güzel bir geliş bu! dedi ve kapıyı açtı.»
. وَالْمَعْنَى: أَأَشْهَدَهُمُ اللَّهُ خَلْقَ الْمَلَائِكَةِ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْكَهْف: ٥١] .
Mana şöyledir: Allah meleklerin yaratılışına onları şahit mi tuttu? Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Kehf: 51] “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım”.
وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ فَشِينٍ مَفْتُوحَةٍ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ، فَالْهَمْزَةُ لِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ دَخَلَتْ عَلَى فِعْلِ شَهِدَ، أَيْ مَا حَضَرُوا خَلْقَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ [الصافات: ١٥٠] .
Diğer kıraat imamları ise bunu meftuh bir hemze ve ardından meftuh bir şîn ile ma'lûm (etken) fiil sîgasında okumuşlardır. Buradaki hemze inkâr istifhamı içindir ve şehide (شَهِدَ) fiilinin başına gelmiştir; yani Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi meleklerin yaratılışında hazır bulunmadılar demektir: { أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ } [Sâffât: 150] “Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar şahit mi idiler?”.
وَجُمْلَةُ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ من جملَة أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ لِأَنَّ
{ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ } cümlesi, { أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü
ذَلِكَ الْإِنْكَارَ يَشْتَمِلُ عَلَى الْوَعِيدِ. وَهَذَا خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوَعُّدِ. وَكِتَابَةُ الشَّهَادَةِ كِنَايَةٌ عَن تحقق الْعقَاب عَلَى كَذِبِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ
bu inkâr tehdit içermektedir. Bu, tehdit anlamında kullanılmış bir haberdir. Şahitliğin yazılması ise, daha önce { وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ } kavlinde geçtiği gibi, yalanlarının cezasının mutlaka tahakkuk edeceğinden kinayedir.
[الزخرف: ٤] وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَنَكْتُبُ مَا قالُوا [آل عمرَان: ١٨١] . والسّين فِي سَتُكْتَبُ لِتَأْكِيدِ الْوَعِيدِ.
[Zuhruf: 4]. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { سَنَكْتُبُ مَا قالُوا } [Âl-i İmrân: 181] “Onların dediklerini yazacağız”. { سَتُكْتَبُ } kelimesindeki "sîn" harfi tehdidi pekiştirmek içindir.
وَالْمُرَادُ بِشَهَادَتِهِمْ: ادِّعَاؤُهُمْ أَن الْمَلَائِكَة إِنَاثًا، وَأَطْلَقَ عَلَيْهَا شَهَادَةً تَهَكُّمًا بِهِمْ.
Onların şahitliğinden kasıt, meleklerin dişi olduğuna dair iddialarıdır; onlarla alay etmek amacıyla bu iddiaya şahitlik denilmiştir.
وَالسُّؤَالُ سُؤَالُ تَهْدِيدٍ وَإِنْذَارٍ بِالْعِقَابِ وَلَيْسَ مِمَّا يُتَطَلَّبُ عَنْهُ جَوَابٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Soru ise bir tehdit ve azapla uyarı sorusudur; Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi kendisinden cevap beklenen türden bir soru değildir:
ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ [التكاثر: ٨] ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:
{ ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ } [Tekâsür: 8] “Sonra o gün nimetten mutlaka hesaba çekileceksiniz”. Kâ'b b. Züheyr'in şu sözü de bundandır:
لَذَاكَ أَهْيَبُ عِنْدِي إِذْ أُكَلِّمُهُ ... وَقِيلَ إنّك مَنْسُوب ومسؤول
“Onunla konuştuğumda o benim için daha heybetlidir / ve ‘sen suçlanmışsın ve sorguya çekileceksin’ denildiğinde.”
أَي مسؤول عَمَّا سَبَقَ مِنْكَ مِنَ التَّكْذِيبِ الَّذِي هُوَ مَعْلُوم للسَّائِل.
Yani soruyu soran tarafından bilinen, senden daha önce sadır olmuş yalanlamadan ötürü sorguya çekileceksin.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٢٠]
[Zuhruf Suresi (43), Âyet 20]
وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٢٠)
{ وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٢٠) } “Ve dediler ki: ‘Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık.’ Onların buna dair hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece yalan uyduruyorlar.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ [الزخرف: ٩] ، فَإِنَّهَا اسْتِدْلَالٌ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى أَنَّ مَعْبُودَاتِهِمْ غَيْرُ أَهْلٍ لِأَنْ تُعْبَدَ. فَحُكِيَ هُنَا مَا اسْتَظْهَرُوهُ مِنْ مَعَاذِيرِهِمْ عِنْدَ نُهُوضِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ يَرُومُونَ بِهَا إفحام النبيء ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ فَيَقُولُونَ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا الْأَصْنَامَ، أَيْ لَوْ أَنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ أَنْ نَعْبُدَهَا لَكَانَ اللَّهُ صَرَفَنَا عَنْ أَنْ نَعْبُدَهَا، وَتَوَهَّمُوا أَنَّ هَذَا قَاطِعٌ لجدال النبيء ﷺ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ سَمِعُوا مِنْ دِينِهِ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَصَرِّفُ فِي الْحَوَادِثِ فَتَأَوَّلُوهُ عَلَى غَيْرِ الْمُرَادِ مِنْهُ.
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ } [Zuhruf: 9] “Andolsun onlara gökleri ve yeri kimin yarattığını sorsan, elbette ‘Onları mutlak güç ve ilim sahibi olan yarattı’ derler” cümlesine matuftur; zira bu, Allah Teâlâ'nın birliğine ve taptıkları şeylerin ibadete layık olmadığına bir delillendirmedir. Burada, aleyhlerine delil ikame edildiğinde ileri sürdükleri mazeretler anlatılmaktadır; bununla Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanları susturmayı amaçlayarak şöyle derler: “Eğer Allah dileseydi biz putlara tapmazdık”; yani şayet Allah onlara tapmamızı sevmeseydi, bizi onlara tapmaktan vazgeçirirdi. Kendi zanlarınca bunun, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendileriyle olan tartışmasını kesecek kesin bir delil olduğunu sandılar; çünkü onun getirdiği dinden Allah'ın olayları dilediği gibi yöneten olduğunu işitmişler, fakat bunu kastedilen anlamın dışında yorumlamışlardı.
فَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي مَا عَبَدْناهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ وَمِنْ ذِكْرِ فِعْلِ الْعِبَادَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ وَهُمُ الْغَالِبُ، وَأَقْوَامٌ مِنْهُمْ يَعْبُدُونَ الْجِنَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ [سبأ: ٤١] .
{ مَا عَبَدْناهُمْ } ifadesindeki gaib zamiri, makamdan ve ibadet fiilinin zikrinden anlaşılan malum bir merciye dönmektedir; çünkü onlar çoğunlukla putlara tapıyorlardı; içlerinden bazı topluluklar ise cinlere tapıyordu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } [Sebe: 41] “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı”.
قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: كَانَ نَفَرٌ مِنَ الْعَرَبِ يَعْبُدُونَ الْجِنَّ، وَأَقْوَامٌ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ مِثْلَ بَنِي مُلَيْحٍ بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ اللَّامِ وَبِحَاءٍ مُهْمَلَةٍ وَهُمْ حَيٌّ مِنْ خُزَاعَةَ. فَضَمِيرُ جَمْعِ
İbn Mes'ûd şöyle demiştir: “Araplardan bir grup cinlere tapıyordu, Huzâa'dan bir kabile olan Benî Müleyh –mim'in dammesi, lâm'ın fethası ve noktasız hâ ile– gibi bazı topluluklar da meleklere tapıyordu.” Dolayısıyla cemi
الْمُذَكِّرِ تَغْلِيبٌ وَلَيْسَ عَائِدًا إِلَى الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا فَلَوْ أَرَادُوا الْمَلَائِكَةَ لَقَالُوا مَا عَبَدْنَاهَا أَو مَا عَبدنَا هنّ. وَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ. وَمِثْلُهُ مَرْوِيٌّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ الطَبَرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ مُعَادَ الضَّمِير الْمَلائِكَةَ [الزخرف: ١٩] وَلَعَلَّهُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وُقُوعُ هَذَا الْكَلَامِ عَقِبَ حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ فِي الْمَلَائِكَةِ: إِنَّهُمْ إِنَاثٌ وَلَيْسَ اقْتِرَانُ كَلَامٍ بِكَلَامٍ بِمُوجِبٍ اتِّحَادَ مَحْمَلَيْهِمَا. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ دَرَجَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ بعيد من اللَّفْظِ لِتَذْكِيرِ الضَّمِيرِ كَمَا عَلِمْتَ، وَمِنَ
müzekker zamiri tağlîb yoluyladır; meleklere dönmemektedir, çünkü onlar meleklerin dişi olduğunu iddia ediyorlardı; şayet melekleri kastetselerdi «مَا عَبَدْنَاهَا» veya «مَا عَبَدْنَاهُنَّ» derlerdi. Ayetin manasında doğru olan vecih budur. Bunun bir benzeri Mücâhid ve İbn Cüreyc'den rivayet edilmiş olup Taberî ve İbn Atiyye de bununla yetinmiştir. Müfessirlerden zamirin merciini melekler yapanlar da vardır [Zuhruf: 19]. Muhtemelen onları buna sevk eden husus, bu sözün meleklerin dişi olduğuna dair sözlerinin aktarılmasının hemen akabinde gelmesidir; oysa bir sözün diğerine bitişik olması manalarının bir olmasını gerektirmez. el-Keşşâf sahibi de bu tefsiri benimsemiştir; ancak bildiğin üzere zamirin müzekker olması hasebiyle lafızdan uzaktır ve
الْوَاقِعِ لِأَنَّ الْعَرَبَ لَمْ يَعْبُدْ مِنْهُمُ الْمَلَائِكَةَ إِلَّا طَوَائِفُ قَلِيلَةٌ عَبَدُوا الْجِنَّ وَالْمَلَائِكَةَ مَعَ الْأَصْنَامِ وَلَيْسَتْ هِيَ الدِّيَانَةَ الْعَامَّةَ لِلْعَرَبِ. وَهَذِهِ الْمَقَالَةُ مَثَارُهَا تَخْلِيطُ الْعَامَّةِ وَالدَّهْمَاءِ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ بَيْنَ الْمَشِيئَةِ والإرادة، وَبَين الرضى وَالْمَحَبَّةِ، فَالْعَرَبُ كَانُوا يَقُولُونَ: شَاءَ اللَّهُ وَإِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَقَالَ طَرَفَةُ:
vakıaya da uzaktır; çünkü Araplardan ancak az sayıda topluluk putlarla birlikte cinlere ve meleklere tapmıştır, bu Arapların genel dini değildi. Bu sözün kaynağı, Câhiliye döneminden itibaren avam ve halk tabakasının meşîet ile iradeyi, rıza ile sevgiyi birbirine karıştırmasıdır. Nitekim Araplar “şâallâh” (Allah diledi) ve “in şâallâh” (Allah dilerse) derlerdi. Tarafe şöyle demiştir:
فَلَوْ شَاءَ رَبِّي كُنْتُ قَيْسَ بْنَ عَاصِمٍ ... وَلَوْ شَاءَ رَبِّي كُنْتُ عَمْرَو بْنَ مَرْثَدِ
“Rabbim dileseydi Kays b. Âsım olurdum / Rabbim dileseydi Amr b. Mersed olurdum.”
فَبَنَوْا عَلَى ذَلِكَ تَخْلِيطًا بَيْنَ مَشِيئَةِ اللَّهِ بِمَعْنَى تَعَلُّقِ إِرَادَتِهِ بِوُقُوعِ شَيْءٍ، وَبَيْنَ مَشِيئَتِهِ الَّتِي قَدَّرَهَا فِي نِظَامِ الْعَالَمِ مِنْ إِنَاطَةِ الْمُسَبَّبَاتِ بِأَسْبَابِهَا، وَاتِّصَالِ الْآثَارِ بِمُؤَثِّرَاتِهَا الَّتِي رَتَّبَهَا اللَّهُ بِقَدَرٍ حِينَ كَوَّنَ الْعَالَمَ وَنَظَّمَهُ وَأَقَامَ لَهُ سُنَنًا وَنَوَامِيسَ لَا تَخْرُجُ عَنْ مَدَارِهَا إِلَّا إِذَا أَرَادَ اللَّهُ قَلْبَ نُظُمِهَا لِحِكْمَةٍ أُخْرَى. فَمَشِيئَةُ اللَّهِ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ يَدُلُّ عَلَيْهَا مَا أَقَامَهُ مِنْ نِظَامِ أَحْوَالِ الْعَالَمِ وَأَهْلِهِ. وَمَشِيئَتُهُ بِالْمَعْنَى الثَّانِي تَدُلُّ عَلَيْهَا شرائعه الْمَبْعُوث بِهَا رُسُلُهُ.
Bunun üzerine, Allah'ın iradesinin bir şeyin meydana gelmesine taalluk etmesi anlamındaki meşîeti ile, âlemi var edip düzenlediğinde ve düzenini başka bir hikmet için değiştirmeyi dilemedikçe yörüngesinden çıkmayan sünnetler ve kanunlar koyduğunda bir kader ile takdir ettiği sebeplerin sonuçlara bağlanması ve eserlerin müessirlerine raptedilmesi şeklindeki kâinat nizamındaki meşîetini birbirine karıştırdılar. Allah'ın birinci anlamdaki meşîetine, âlemin ve ehlinin halleri için kurduğu nizam delalet eder. İkinci anlamdaki meşîetine ise peygamberleriyle gönderdiği şeriatları delalet eder.
وَهَذَا التَّخْلِيطُ بَيْنَ الْمَشِيئَتَيْنِ هُوَ مَثَارُ خَبْطِ أَهْلِ الضَّلَالَاتِ مِنَ الْأُمَمِ، وَمَثَارُ حَيْرَةِ أَهْلِ الْجَهَالَةِ وَالْقُصُورِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي مَعْنَى الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ وَمَعْنَى التَّكْلِيفِ وَالْخِطَابِ.
İki meşîet arasındaki bu karışıklık, geçmiş milletlerden sapkınlığa düşenlerin bocalama sebebi olduğu gibi, Müslümanlardan cehalet ve kavrayış kıtlığı içinde olanların da kaza ve kaderin manası ile teklif ve hitabın manası hususundaki şaşkınlıklarının sebebidir.
وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٨] .
Biz bunu En'âm Suresi'nde [148] Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsirinde açıklamıştık: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا } “Ortak koşanlar diyecekler ki: ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.’ Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı”.
وَهَذَا الْقَوْلُ الصَّادِر مِنْهُم يَنْتَظِم مِنْهُ قِيَاسٌ اسْتِثْنَائِيٌّ أَنْ يُقَالَ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا
Onlardan sadır olan bu sözden şöyle bir istisnâî kıyas (şartlı önerme) oluşur: Şayet Allah dileseydi
عَبَدْنَا الْأَصْنَامَ، بِدَلِيلِ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَصَرف فِي شؤوننا وشؤون الْخَلَائِقِ لَكِنَّا عَبَدْنَا الْأَصْنَامَ بِدَلِيلِ الْمُشَاهَدَةِ فَقَدْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ.
putlara tapmazdık; zira bizim işlerimizde ve yaratılmışların işlerinde tasarruf sahibi olan Allah'tır. Fakat müşahede ile sabittir ki biz putlara taptık; öyleyse Allah putlara tapmamızı dilemiştir.
وَقَدْ أُجِيبُوا عَنْ قَوْلِهِمْ بَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ أَيْ لَيْسَ لَهُمْ مُسْتَنَدٌ وَلَا حُجَّةٌ عَلَى قِيَاسِهِمْ لِأَنَّ مُقَدَّمَ الْقِيَاسِ الِاسْتِثْنَائِيِّ وَهُوَ لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ مَبْنِيٌّ عَلَى الْتِبَاسِ الْمَشِيئَةِ التَّكْوِينِيَّةِ بِالْمَشِيئَةِ التَّكْلِيفِيَّةِ فَكَانَ قِيَاسُهُمْ خَلِيًّا عَنِ الْعِلْمِ وَهُوَ الْيَقِينُ، فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ: مَا لَهُمْ بِذلِكَ أَيْ بَقَوْلِهِمْ ذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ بَلْ هُوَ مِنْ جَهَالَةِ السَّفْسَطَةِ وَاللَّبْسِ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ بَقَوْلِهِ: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ.
Onların bu sözlerine Allah Teâlâ'nın { مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ } “Onların buna dair hiçbir bilgisi yoktur” kavliyle cevap verilmiştir; yani kıyasları için hiçbir dayanakları ve delilleri yoktur. Çünkü istisnâî kıyasın mukaddemi olan { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” önermesi, tekvînî meşîet ile teklifî meşîetin birbirine karıştırılması üzerine bina edilmiştir; dolayısıyla kıyasları ilimden, yani yakînden yoksundur. İşte bu sebeple Allah: { مَا لَهُمْ بِذلِكَ } yani bu sözlerine dair hiçbir ilimleri yoktur buyurmuştur; bilakis bu, safsata ve kafa karışıklığı cehaletinden kaynaklanmaktadır. İşaret edilen şey, { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ } kavliyle nakledilen sözdür.
وَجُمْلَةُ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ.
{ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Onlar sadece yalan uyduruyorlar” cümlesi, { مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ } “Onların buna dair hiçbir bilgisi yoktur” cümlesinin beyanıdır.
وَالْخَرْصُ: التَّوَهُّمُ وَالظَّنُّ الَّذِي لَا حُجَّةَ فِيهِ قَالَ تَعَالَى: قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ [الذاريات: ١٠] .
Hars (خَرْص), delili olmayan vehim ve zandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ } [Zâriyât: 10] “Kahrolsun o koyu yalancılar!”.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٢١]
[Zuhruf Suresi (43), Âyet 21]
أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ (٢١)
{ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ (٢١) } “Yoksa onlara bundan önce bir kitap verdik de onlar ona mı sarılıyorlar?”
إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ، عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ [الزخرف: ٢٠] فَبَعْدَ أَنْ نَفَى أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] مُسْتَنِدًا إِلَى حُجَّةِ الْعَقْلِ، انْتَقَلَ إِلَى نَفْيِ أَنْ يَكُونَ مُسْتَنِدًا إِلَى حُجَّةِ النَّقْلِ عَنْ إِخْبَارِ الْعَالِمِ بِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي هِيَ من شؤونه.
İntikâlî bir idrâbdır; { مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ } [Zuhruf: 20] cümlesine atfedilmiştir. { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } [Zuhruf: 20] sözlerinin akli bir delile dayandığını nefyettikten sonra, kendi şanından olan eşyanın hakikatlerini hakkıyla Bilen'in haber vermesinden kaynaklanan naklî bir delile dayandığını da nefyetmeye intikal etmiştir.
وَاجْتَلَبَ لِلْإِضْرَابِ حَرْفَ أَمْ دُونَ (بَلْ) لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ أَمْ مِنِ اسْتِفْهَامٍ بَعْدَهَا، وَهُوَ إِنْكَارِيٌّ. وَالْمَعْنَى: وَمَا آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ. وَضَمِيرُ مِنْ قَبْلِهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَذْكُورِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. وَفِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ [الزخرف: ٤] .
İdrâb için (بَلْ) yerine { أَمْ } harfinin getirilmesi, { أَمْ } edatının kendisinden sonraki istifhamı bildirmesindendir; bu istifham ise inkârîdir. Mana şöyledir: “Biz onlara bundan önce bir kitap vermedik.” { مِنْ قَبْلِهِ } ifadesindeki zamir, surenin başında ve { وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ } [Zuhruf: 4] kavlinde zikredilen Kur'an'a dönmektedir.
وَفِي هَذَا ثَنَاءٌ ثَالِثٌ عَلَى الْقُرْآنِ ضِمْنِيٌّ لِاقْتِضَائِهِ أَنَّ الْقُرْآنَ لَا يَأْتِي إِلَّا بِالْحَقِّ الَّذِي يُسْتَمْسَكُ بِهِ.
Bunda Kur'an'a yönelik zımnî üçüncü bir övgü vardır; zira bu, Kur'an'ın ancak kendisine sımsıkı sarılınacak hakikatle geldiğini iktiza etmektedir.
وَهَذَا تَمْهِيدٌ لِلتَّخَلُّصِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ [الزخرف:
Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavline geçiş için bir hazırlıktır: { بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } [Zuhruf:
٢٢] .
22].
ومِنْ مَزِيدَةٌ لِتَوْكِيدِ مَعْنَى (قَبْلَ) . وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ (قَبْلَ) ضَمِيرُ
{ مِنْ } edatı, “kabli” (öncesi) anlamını tekit etmek için ziyadedir. “Kabl” kelimesinin muzafun ileyhi olan zamir ise
الْقُرْآنِ وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ مُعَادٌ فِي اللَّفْظِ وَلَكِنَّهُ ظَاهِرٌ مِنْ دَلَالَةِ قَوْلِهِ: كِتاباً.
Kur'an'ın zamiridir; lafızda daha önce açıkça bir merci geçmemiş olsa da { كِتاباً } kavlinin delaletinden açıktır.
ومُسْتَمْسِكُونَ مُبَالَغَةٌ فِي (مُمْسِكُونَ) يُقَالُ: أَمْسَكَ بِالشَّيْءِ، إِذَا شَدَّ عَلَيْهِ يَدَهُ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي مَعْنَى الثَّبَاتِ عَلَى الشَّيْءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ [الزخرف: ٤٣] .
{ مُسْتَمْسِكُونَ } kelimesi, (مُمْسِكُونَ) kelimesinin mübalağalı şeklidir. Bir kimse bir şeyi eliyle sımsıkı tuttuğunda «أَمْسَكَ بِالشَّيْءِ» denir; bu kelime mecazi olarak bir şeyde sebat etmek manasında kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ } [Zuhruf: 43] “Sana vahyolunana sımsıkı sarıl”.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٢٢]
[Zuhruf Suresi (43), Âyet 22]
بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ (٢٢)
{ بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ (٢٢) } “Bilakis dediler ki: ‘Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerinden giderek doğruyu buluruz.’”
هَذَا إِضْرَابُ إِبْطَالٍ عَنِ الْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ [الزخرف: ٢١] فَهُوَ إِبْطَالٌ لِلْمَنْفِيِّ لَا لِلنَّفْيِ، أَيْ لَيْسَ لَهُمْ عِلْمٌ فِيمَا قَالُوهُ وَلَا نَقْلٌ. فَكَانَ هَذَا الْكَلَامُ مَسُوقًا مَسَاقَ الذَّمِّ لَهُمْ إِذْ لَمْ يُقَارِنُوا بَيْنَ مَا جَاءَهُمْ بِهِ الرَّسُولُ وَبَيْنَ مَا تَلَقَّوْهُ مِنْ آبَائِهِمْ فَإِنَّ شَأْنَ الْعَاقِلِ أَنْ يُمَيِّزَ مَا يُلْقَى إِلَيْهِ مِنْ الِاخْتِلَافِ وَيَعْرِضَهُ عَلَى مِعْيَارِ الْحَقِّ.
Bu, Allah Teâlâ'nın önceki { فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ } [Zuhruf: 21] kavlinden kaynaklanan bir ibtal idrâbıdır; yani nefyi değil menfîyi (olumsuzlanan şeyi) ibtal etmektedir; demek ki söyledikleri şeyde ne bir ilimleri ne de bir nakilleri vardır. Dolayısıyla bu söz, Resul'ün kendilerine getirdiği ile atalarından devraldıklarını mukayese etmedikleri için onları yerme makamında sevk edilmiştir; zira akıllı kimsenin şanı, kendisine sunulan farklılıkları ayırt etmek ve onları hak ölçüsüne vurmaktır.
وَالْأُمَّةُ هُنَا بِمَعْنَى الْمِلَّةِ وَالدِّينِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٩٢] إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً، وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Buradaki ümmet (أُمَّة), Enbiyâ Suresi'nde [92] geçen { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Şüphesiz bu sizin dininiz bir tek dindir” kavlinde ve Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi millet ve din anlamındadır:
وَهَلْ يَأْثَمَنْ ذُو أُمَّةٍ وَهُوَ طَائِعُ أَيْ ذُو دِينٍ.
“Ve din sahibi bir kimse itaatkâr olduğu halde günaha girer mi?” yani din sahibi.
وعَلى اسْتِعَارَةُ تَبَعِيَّةٌ لِلْمُلَابَسَةِ وَالتَّمَكُّنِ.
{ عَلى } edatı, birliktelik ve tam yerleşme (temekkün) manası için istiâre-i tebeiyyedir.
وَقَوْلُهُ: عَلى آثارِهِمْ خَبَرُ (إِنَّ) . ومُهْتَدُونَ خَبَرٌ ثَانٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلى آثارِهِمْ مُتَعَلِّقًا بِ مُهْتَدُونَ بِتَضْمِينِ مُهْتَدُونَ مَعْنَى سَائِرُونَ، أَيْ أَنَّهُمْ لَا حُجَّةَ لَهُمْ فِي عِبَادَتِهِمُ الْأَصْنَامَ إِلَّا تَقْلِيدُ آبَائِهِمْ، وَذَلِكَ مَا يَقُولُونَهُ عِنْدَ الْمُحَاجَّةِ إِذْ لَا حُجَّةَ لَهُمْ غَيْرُ ذَلِكَ. وَجَعَلُوا اتِّبَاعَهُمْ إِيَّاهُمُ اهْتِدَاءً لِشِدَّةِ غُرُورِهِمْ بِأَحْوَالِ آبَائِهِمْ بِحَيْثُ لَا يتأملون فِي مصادفة أَحْوَالهم للحق.
{ عَلى آثارِهِمْ } kavli { إِنَّ }nin haberidir; { مُهْتَدُونَ } ise ikinci haberdir. { عَلى آثارِهِمْ } ifadesinin, { مُهْتَدُونَ } kelimesine "yürüyenler/gidenler" anlamı tazmin edilerek { مُهْتَدُونَ } ile müteallik olması da caizdir; yani putlara tapma konusunda atalarını taklit etmekten başka hiçbir delilleri yoktur; başka bir delilleri olmadığı için tartışma anında söyledikleri şey de budur. Atalarının durumlarıyla aşırı derecede aldanmış olmaları sebebiyle, onların durumlarının hakka uygun düşüp düşmediğini hiç düşünmeksizin onlara uymayı doğru yolu bulma (hidayet) saymışlardır.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٢٣]
[Zuhruf Suresi (43), Âyet 23]
وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ (٢٣)
{ وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ (٢٣) } “İşte böyle, senden önce de hiçbir memlekete bir uyarıcı göndermedik ki, oranın şımarık zenginleri: ‘Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uyarız’ demiş olmasınlar.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ لتسلية النبيء ﷺ عَلَى تَمَسُّكِ الْمُشْرِكِينَ بِدِينِ آبَائِهِمْ وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ [الزخرف: ٢٢] ، أَيْ وَمِثْلُ قَوْلِهِمْ ذَلِكَ، قَالَ الْمُتْرَفُونَ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى الْمُرْسَلُ إِلَيْهِمُ الرُّسُلُ مِنْ قَبْلِكَ.
Müşriklerin atalarının dinine sarılmalarına karşı Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek için getirilmiş bir ara cümlesidir (cümle-i mu'tarıza). İşaret, onların { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } [Zuhruf: 22] şeklindeki zikredilen sözlerinedir; yani onların bu sözü gibi, senden önce kendilerine peygamberler gönderilen memleketlerin şımarık zenginleri de [aynısını] söylemiştir.
وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ أَوْ لِلِاعْتِرَاضِ وَمَا الْوَاوُ الِاعْتِرَاضِيَّةُ فِي الْحَقِيقَةِ إِلَّا تَعْطِفُ الْجُمْلَةَ الْمُعْتَرِضَةَ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا عَطْفًا لَفْظِيًّا.
Vav harfi atıf veya i'tirâz içindir; i'tirâz vavı ise gerçekte ara cümleyi kendisinden önceki cümleye sadece lafzî olarak bağlamaktan ibarettir.
وَالْمَقْصُودُ أَنَّ هَذِهِ شَنْشَنَةُ أَهْلِ الضَّلَالِ مِنَ السَّابِقِينَ وَاللَّاحِقِينَ، قَدِ اسْتَوَوْا فِيهِ كَمَا اسْتَوَوْا فِي مُثَارِهِ وَهُوَ النَّظَرُ الْقَاصِرُ الْمُخْطِئُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ [الذاريات: ٥٣] ، أَيْ بَلْ هُمُ اشْتَرَكُوا فِي سَبَبِهِ الْبَاعِثِ عَلَيْهِ وَهُوَ الطُّغْيَانُ. وَيَتَضَمَّنُ هَذَا تَسْلِيَة للرّسول ﷺ عَلَى مَا لَقِيَهُ مِنْ قَوْمِهِ، بِأَنَّ الرُّسُلَ مِنْ قَبْلِهِ لَقُوا مِثْلَ مَا لَقِيَ.
Kasıt şudur ki bu, öncekilerden ve sonrakilerden sapkınlık ehlinin değişmez âdetidir; onun kaynağı olan sığ ve hatalı bakışta eşit oldukları gibi bunda da eşit olmuşlardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ } [Zâriyât: 53] “Bunu birbirlerine tavsiye mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur”; yani onu doğuran sebepte, yani azgınlıkta ortak olmuşlardır. Bu, kavminden gördüğü muameleye karşı Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisinden önceki peygamberlerin de onun karşılaştığının benzeriyle karşılaştıklarını belirterek bir teselli içermektedir.
وَكَافُ التَّشْبِيهِ مُتَعَلِّقٌ بَقَوْلِهِ: قالَ مُتْرَفُوها. وَقُدِّمَ عَلَى مُتَعَلَّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذِهِ الْمُشَابَهَةِ وَالتَّشْوِيقِ لِمَا يَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ.
Teşbih kâf'ı, { قالَ مُتْرَفُوها } kavline mütealliktir. Bu benzerliğe verilen ehemmiyet ve işaret isminden sonra gelecek olana karşı iştiyak uyandırmak amacıyla müteallakının önüne geçirilmiştir.
وَجُمْلَةُ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها فِي مَوْضِعِ الْحَالِ لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ هُنَا مِنْ أَحْوَالٍ مُقَدَّرَةٍ أَيْ مَا أَرْسَلْنَا إِلَى أَهْلِ قَرْيَةٍ فِي حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ إِلَّا فِي حَالِ قَوْلٍ قَالَهُ مُتْرَفُوهَا: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا إِلَخْ.
{ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها } cümlesi hâl konumundadır; çünkü buradaki istisna takdirî hâllerdendir; yani “Biz hiçbir memleket halkına, onların hiçbir hâlinde [uyarıcı] göndermedik ki, şımarık zenginlerinin ‘Biz babalarımızı...’ dedikleri hâl müstesna” demektir.
وَالْمُتْرَفُونَ: جَمْعُ الْمُتْرَفِ وَهُوَ الَّذِي أُعْطِيَ التَّرَفَ، أَيِ النِّعْمَةَ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَارْجِعُوا إِلى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [١٣] .
Mütrefûn (الْمُتْرَفُونَ), mütref (مُتْرَف) kelimesinin çoğuludur; o da kendisine taraf (تَرَف), yani nimet verilmiş kimsedir. Enbiyâ Suresi'nde [13] Allah Teâlâ'nın { وَارْجِعُوا إِلى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ } “İçinde şımartıldığınız şeylere dönün” kavlinde daha önce geçmişti.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ مِثْلُ قُرَيْشٍ فِي الِازْدِهَاءِ بِالنِّعْمَةِ الَّتِي هُمْ فِيهَا، أَيْ فِي بَطَرِ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. فَالتَّشْبِيهُ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ مِثْلُ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ فِي سَبَبِ الِازْدِهَاءِ وَهُوَ مَا هُمْ
Mana şudur: Onlar, içinde bulundukları nimetle şımarıp böbürlenme hususunda, yani Allah'ın üzerlerindeki nimetine karşı nankörlük edip azma konusunda tıpkı Kureyş gibidirler. Dolayısıyla teşbih, onların böbürlenme sebebinde, yani içinde bulundukları
فِيهِ مِنْ نِعْمَةٍ حَتَّى نَسُوا احْتِيَاجَهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ تَعَالَى: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا [المزمل: ١١] .
ve Allah Teâlâ'ya olan muhtaçlıklarını unutturacak noktaya varan nimette geçmiş ümmetler gibi olmalarını gerektirmektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا } [Müzzemmil: 11] “O nimet sahibi yalanlayıcıları bana bırak ve onlara biraz mühlet tanı.”
وَقَدْ جَاءَ فِي حِكَايَةِ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ الْحَاضِرِينَ وَصْفُهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِأَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ بِآثَارِ آبَائِهِمْ، وَجَاءَ فِي حِكَايَةِ أَقْوَالِ السَّابِقَيْنِ وَصْفُهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِأَنَّهُمْ بِآبَائِهِمْ مُقْتَدُونَ، لِأَنَّ أَقْوَالَ السَّابِقَيْنِ كَثِيرَةٌ مُخْتَلِفَةٌ يَجْمَعُ مُخْتَلِفَهَا أَنَّهَا اقْتِدَاءٌ بِآبَائِهِمْ، فَحِكَايَةُ أَقْوَالِهِمْ مِنْ قَبِيلِ حِكَايَةِ الْقَوْلِ بِالْمَعْنَى، وَحِكَايَةُ الْقَوْلِ بِالْمَعْنَى طَرِيقَةٌ فِي حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ كَثُرَ وُرُودُهَا فِي الْقُرْآنِ وَكَلَام الْعَرَب.
Hazır bulunan müşriklerin sözünün aktarılışında kendilerini atalarının izinden giderek doğru yolu bulmuş (mühtedûn) kimseler olarak vasfetmeleri yer almış; geçmiştekilerin sözlerinin aktarılışında ise kendilerini atalarına uyan (muktedûn) kimseler olarak vasfetmeleri yer almıştır. Çünkü geçmiştekilerin sözleri çok ve muhteliftir; bu muhtelif sözleri bir araya getiren ortak payda ise onların atalarına uymalarıdır. Dolayısıyla onların sözlerinin aktarılması, manayla söz aktarımı kabilindendir. Manayla söz aktarımı ise Kur'an'da ve Arap kelamında çokça başvurulan bir söz nakletme yöntemidir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٢٤]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 24]
قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٢٤)
{ قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٢٤) } “[Uyarıcı,] ‘Size atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?’ dedi. Onlar, ‘Doğrusu biz sizinle gönderilen şeyi inkâr edenleriz’ dediler.”
قل أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ.
{ قل أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ } “De ki: Size atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?”
قَرَأَ الْجُمْهُورُ قُلْ بِصِيغَةِ فِعْلِ الْأَمْرِ لِمُفْرَدٍ فَيَكُونُ أمرا للرّسول ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ جَوَابًا عَنْ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ [الزخرف: ٢٢] .
Cumhur, müfred için emir fiili sîgasıyla { قُلْ } şeklinde okumuştur. Bu durumda müşriklerin { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ } [Zuhruf: 22] “Doğrusu biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izinden giderek doğru yolu buluruz” sözüne bir cevap olarak bunu söylemesi için Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir emir olur.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ قالَ بِصِيغَةِ فِعْلِ الْمُضِيِّ الْمُسْنَدِ إِلَى الْمُفْرَدِ الْغَائِبِ فَيَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى نَذِيرِ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزخرف: ٢٣] . فَحَصَلَ مِنَ الْقِرَاءَتَيْنِ أَنَّ جَمِيعَ الرُّسُلِ أَجَابُوا أَقْوَامَهُمْ بِهَذَا الْجَوَابِ، وَعَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ جَاءَ فِعْلُ قُلْ أَوْ قالَ مَفْصُولًا غَيْرَ مَعْطُوفٍ لِأَنَّهُ وَاقِعٌ فِي مَجَالِ الْمُحَاوَرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .
İbn Âmir ve Hafs ise, müfred gaibe isnat edilen mazi fiil sîgasıyla { قالَ } şeklinde okumuştur. Bu durumda zamir, { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ } [Zuhruf: 23] “Doğrusu biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uyarız” diyenlerin uyarıcısına döner. Böylece iki kıraatten, bütün peygamberlerin kavimlerine bu cevabı verdikleri anlaşılmış olur. Her iki kıraate göre de { قُلْ } veya { قالَ } fiili, daha önce defalarca geçtiği üzere -ki bunlardan biri Bakara Suresi'ndeki [30] { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın? dediler” kavlidir- karşılıklı konuşma makamında yer aldığı için atıfsız olarak fasledilerek (ayrı) getirilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ جِئْتُكُمْ بِضَمِيرِ تَاءِ الْمُتَكَلِّمِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ جِئْنَاكُمْ بِنُونِ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ وَأَبُو جَعْفَرٍ مِنَ الَّذِينَ قَرَأُوا قُلْ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ فَيَكُونُ ضَمِيرُ جِئْنَاكُمْ عَائِدًا للنبيء ﷺ الْمُخَاطَبِ بِفِعْلِ قل لتعظيمه ﷺ مِنْ جَانِبِ رَبِّهِ تَعَالَى الَّذِي خَاطَبَهُ بَقَوْلِهِ: قُلْ.
Cumhur, mütekellim tâ zamiriyle { جِئْتُكُمْ } şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ise, mütekellim-i mea'l-gayr nun zamiriyle { جِئْنَاكُمْ } şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer { قُلْ } lafzını emir sîgasıyla okuyanlardandır; bu durumda { جِئْنَاكُمْ } zamiri, kendisine { قُلْ } kavliyle hitap eden Rabbi Teâlâ tarafından onu tazim etmek maksadıyla, { قُلْ } fiiliyle muhatap olan Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) döner.
وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَوْ عَاطِفَةٌ الْكَلَامَ الْمَأْمُورَ بِهِ عَلَى كَلَامِهِمْ، وَهَذَا الْعَطْفُ مِمَّا
{ أَوَلَوْ } kavlindeki vav, söylenmesi emredilen sözü onların sözüne atfetmektedir. Bu tür bir atıf,
يُسَمَّى عَطْفَ التَّلْقِينِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [الْبَقَرَة: ١٢٤] .
atf-ı talkîn olarak adlandırılan kabildendir; nitekim Allah Teâlâ'nın İbrahim'den naklettiği { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } [Bakara: 124] “‘Soyumdan da [önderler yap]’ dedi” kavli de böyledir.
وَالْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ الْمَشُوبِ بِالْإِنْكَارِ. وَقُدِّمَتْ عَلَى الْوَاوِ لِأَجْلِ التَّصْدِيرِ.
Hemze, inkâr karışımı takrîrî istifham içindir. Cümle başında bulunma hakkından (sadâret) ötürü vav'ın önüne geçirilmiştir.