ولَوْ وَصْلِيَّةٌ، ولَوْ الْوَصْلِيَّةُ تَقْتَضِي الْمُبَالَغَةَ بِنِهَايَةِ مَدْلُولِ شَرْطِهَا كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي آلِ عِمْرَانَ [٩١] ، أَيْ لَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِنْ دِينِ آبَائِكُمْ تَبْقَوْنَ عَلَى دِينِ آبَائِكُمْ وَتَتْرُكُونَ مَا هُوَ أَهْدَى.
{ لَوْ } vasliyyedir. Vasliyye olan { لَوْ }, Âl-i İmrân Suresi'ndeki [91] { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } kavlinde geçtiği gibi şartının medlulünün son noktasında mübalağa ifade eder; yani “Size atalarınızın dininden daha doğrusunu getirmiş olsam bile, yine de atalarınızın dini üzere kalıp daha doğru olanı terk mi edeceksiniz?” demektir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ الِاسْتِفْهَامِ تَقْرِيرُهُمْ عَلَى ذَلِكَ لِاسْتِدْعَائِهِمْ إِلَى النَّظَرِ فِيمَا اتَّبَعُوا فِيهِ آبَاءَهُمْ لَعَلَّ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ الرَّسُولُ أَهْدَى مِنْهُمْ. وَصَوْغُ اسْمِ التَّفْضِيلِ مِنَ الْهَدْيِ إِرْخَاءٌ لِلْعِنَانِ لَهُمْ لِيَتَدَبَّرُوا، نَزَّلَ مَا كَانَ عَلَيْهِم آبَاؤُهُمْ مَنْزِلَةَ مَا فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْهُدَى اسْتِنْزَالًا لِطَائِرِ الْمُخَاطَبِينَ لِيَتَصَدَّوْا لِلنَّظَرِ كَقَوْلِهِ: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ:
İstifhamdan maksat, onları bu hususta itirafa zorlamak suretiyle, belki Resul'ün kendilerini davet ettiği şey onlarınkinden daha doğrudur diye atalarına uydukları husus üzerinde düşünmeye sevk etmektir. Hidayetten ism-i tafdîl yapılması, düşünüp taşınmaları için onlara bir pay bırakmak (müsamaha göstermek) içindir; muhatapların hırçınlığını yatıştırmak ve düşünmeye yönelmelerini sağlamak maksadıyla atalarının üzerinde bulunduğu hâl, içinde bir nebze hidayet bulunan bir şey konumuna indirilmiştir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Sebe:
٢٤] .
24] “Şüphesiz ya biz yahut siz doğru yol üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz.”
قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ.
{ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “Onlar, ‘Doğrusu biz sizinle gönderilen şeyi inkâr edenleriz’ dediler.”
بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزخرف:
{ إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ } [Zuhruf: 23] cümlesinden bedeldir;
٢٣] ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَشْتَمِلُ عَلَى مَعْنَى: لَا نَتَّبِعُكُمْ وَنَتْرُكُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا، وَضَمِيرُ قالُوا رَاجِعٌ إِلَى مُتْرَفُوها [الزخرف: ٢٣] لِأَنَّ مَوْقِعَ جُمْلَةِ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ [الزخرف:
çünkü o söz, “Size uymayız ve atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyi terk etmeyiz” manasını içermektedir. { قالُوا } fiilinin zamiri { مُتْرَفُوها } [Zuhruf: 23] kavline dönmektedir; zira { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } [Zuhruf:
٢٥] يُعَيِّنُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَائِلِينَ وَقَعَ الِانْتِقَامُ مِنْهُمْ فَلَا يَكُونُ مِنْهُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ وَقَعَ تَهْدِيدُهُمْ بِأُولَئِكَ.
25] cümlesinin konumu, intikamın bu sözü söyleyenlerden alındığını tayin etmektedir; binaenaleyh o öncekilerle tehdit edilen müşrikler bunlardan olamaz.
وَقَوْلُهُمْ: (مَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً لِقَوْلِهِمْ، فَإِطْلَاقُهُمُ اسْمَ الْإِرْسَالِ عَلَى دَعْوَةِ رُسُلِهِمْ تَهَكُّمٌ مِثْلُ قَوْلِهِ: مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ [الْفرْقَان: ٧] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً بِالْمَعْنَى وَإِنَّمَا قَالُوا إِنَّا بِمَا زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ مُرْسَلُونَ بِهِ، وَمَا أُرْسِلُوا بِهِ تَوْحِيد الْإِلَه.
Onların { بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ } “sizinle gönderilen şeyi” sözünün, kendi ifadelerinin aynen aktarımı olması caizdir; bu takdirde peygamberlerinin davetine irsâl (gönderilme) ismini vermeleri, { مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ } [Furkan: 7] “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor...” kavlinde olduğu gibi bir alaydır. Bunun mana ile aktarım olması da caizdir; onlar aslında “Biz, gönderildiğinizi iddia ettiğiniz şeyi inkâr ediyoruz” demişlerdir. Kendisiyle gönderildikleri şey ise tek bir İlah'a inanmaktır (tevhiddir).
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٢٥]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 25]
فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٢٥)
{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٢٥) } “Biz de onlardan intikam aldık. Bak, yalanlayanların sonu nasıl oldu!”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ [الزخرف: ٢٤] ، أَيِ انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ عَقِبَ
{ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } [Zuhruf: 24] cümlesi üzerine tefrîdir; yani peygamberleri açıkça yalanlamalarının
تَصْرِيحِهِمْ بِتَكْذِيبِ الرُّسُلِ. وَهَذَا تَهْدِيدٌ بِالِانْتِقَامِ مِنَ الَّذِينَ شَابَهُوهُمْ فِي مَقَالِهِمْ، وَهُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ.
hemen ardından onlardan intikam aldık demektir. Bu, sözlerinde onlara benzeyen kimselerden, yani Kureyş kâfirlerinden intikam alınacağına dair bir tehdittir.
وَالِانْتِقَامُ افْتِعَالٌ مِنَ النَّقْمِ وَهُوَ الْمُكَافَأَةُ بِالسُّوءِ، وَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ لِمُجَرَّدِ الْمُبَالَغَةِ، يُقَالُ: نَقِمَ كَعَلِمَ وَضَرَبَ، إِذَا كَافَأَ عَلَى السُّوءِ بِسوء، وَفِي الْمثل: هُوَ كَالْأَرْقَمِ إِنْ يُتْرَكْ
İntikam (الِانْتِقَامُ), nakm (النَّقْم) kökünden ifti'âl babındadır; o da kötülüğe kötülükle karşılık vermektir. İfti'âl sîgası sırf mübalağa içindir. Bir kimse kötülüğe kötülükle karşılık verdiğinde ‘alime (عَلِمَ) ve darabe (ضَرَبَ) bablarından olmak üzere nakame (نَقِمَ) denir. Bir meselde şöyle denir: “O, erkam yılanı gibidir; bırakılırsa
يَلْقَمْ وَإِنْ يُقْتَلْ يَنْقَمْ. الْأَرْقَمُ: ضَرْبٌ مِنَ الْحَيَّاتِ يَعْتَقِدُ الْعَرَبُ أَنَّهُ مِنَ الْجِنِّ فَإِنْ تَرَكَهُ الْمَرْءُ يَتَسَوَّرُ عَلَيْهِ فَيَلْسَعُهُ وَيَقْتُلُهُ وَإِنْ قَتَلَهُ الْمَرْءُ انْتَقَمَ بِتَأْثِيرِهِ فَأَمَاتَ قَاتِلَهُ وَهَذَا مِنْ أَوْهَامِ الْعَرَبِ.
yutar, öldürülürse intikam alır.” Erkam (الْأَرْقَمُ), Arapların cinlerden olduğuna inandığı bir yılan türüdür; insan onu bırakırsa üzerine sıçrayıp sokar ve öldürür, şayet insan onu öldürürse tesiriyle intikam alır ve kendisini öldüreni helak eder; bu da Arapların vehimlerindendir.
وَالْمُرَادُ بِالِانْتِقَامِ اسْتِئْصَالُهُمْ وَانْقِرَاضُهُمْ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٣٦] . وَلِذَلِكَ فَالنَّظَرُ فِي قَوْلِهِ: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ نَظَرُ التَّفَكُّرِ وَالتَّأَمُّلِ فِيمَا قَصَّ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَخْبَارِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٧] ، وَلَيْسَ نَظَرَ الْبَصَرِ إِذْ لَمْ يَرَ النَّبِيءُ حَالَةَ الِانْتِقَامِ فِيهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ، أَيْ لِكُلِّ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ التَّأَمُّلُ.
İntikamdan murat, onların köklerinin kazınması ve soylarının tüketillmesidir. A'râf Suresi'nde [136] Allah Teâlâ'nın { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Biz de onlardan intikam aldık ve onları denizde boğduk” kavlinde daha önce geçmişti. Bu sebeple { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } kavlindeki nazar (bakış), Allah'ın Resulü'ne anlattığı haberler üzerinde tefekkür ve teemmül nazarıdır; nitekim Neml Suresi'nde [27] Allah Teâlâ'nın { قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “[Süleyman] dedi ki: Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın, bakacağız” kavli de böyledir. Gözle görme nazarı değildir; zira Peygamber onlara intikam uygulanma anını bizzat görmemiştir. Hitabın muayyen olmayan bir kimseye, yani teemmülde bulunabilecek herkese yönelik olması da caizdir.
وكَيْفَ اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْحَالَةِ وَهُوَ قَدْ عَلَّقَ فِعْلَ النَّظَرِ عَن مَفْعُوله.
{ كَيْفَ } durum hakkında bir istifhamdır ve nazar fiilini mefulünden ta'lîk etmiştir (amelini engellemiştir).
[٢٦، ٢٧]
[26, 27]
[سُورَة الزخرف (٤٣) : الْآيَات ٢٦ إِلَى ٢٧]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 26 ila 27]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ (٢٦) إِلاَّ الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ (٢٧)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ (٢٦) إِلاَّ الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ (٢٧) } “Hani İbrahim babasına ve kavmine demişti ki: ‘Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım. (26) Ancak beni yaratan müstesna; şüphesiz O, beni doğru yola iletecektir.’ (27)”
لَمَّا ذَكَّرَهُمُ اللَّهُ بِالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَشَبَّهَ حَالَهُمْ بِحَالِهِمْ سَاقَ لَهُمْ أَمْثَالًا فِي ذَلِكَ مِنْ مَوَاقِفِ الرُّسُلِ مَعَ أُمَمِهِمْ مِنْهَا قِصَّةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَعَ قَوْمِهِ. وَابْتَدَأَ بِذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمِهِ إِبْطَالًا لِقَوْلِ الْمُشْرِكِينَ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ [الزخرف: ٢٢] ، بِأَنَّ أَوْلَى آبَائِهِمْ بِأَنْ يَقْتَدُوا بِهِ هُوَ أَبُوهُمُ الَّذِي يَفْتَخِرُونَ بِنِسْبَتِهِ إِبْرَاهِيمُ.
Allah onlara geçmiş ümmetleri hatırlatıp hâllerini onların hâline benzetince, peygamberlerin ümmetleriyle olan duruşlarından bu hususta onlara misaller getirdi; bunlardan biri de İbrahim'in (aleyhisselâm) kavmiyle olan kıssasıdır. Müşriklerin { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ } [Zuhruf: 22] “Doğrusu biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izinden giderek doğru yolu buluruz” şeklindeki sözlerini iptal etmek amacıyla söze İbrahim ve kavminin zikriyle başladı; zira uymaları gereken en öncelikli ataları, soyundan gelmekle övündükleri babaları İbrahim'dir.
وَجُمْلَةُ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ عَطْفٌ عَلَى عُمُومِ الْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ [الزخرف: ٢٣] إِلَى قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ، وَهُوَ عَطْفُ الْغَرَضِ عَلَى الْغَرَضِ.
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } cümlesi, { وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ } [Zuhruf: 23] kavlinden { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } kavline kadar geçen önceki kelamın geneline matuftur ve bu, bir maksadın diğer bir maksada atfedilmesidir (atf-ı garaz).
وإِذْ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: وَاذْكُرْ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ، وَنَظَائِرُ هَذَا كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .
{ إِذْ } mahzuf bir kelimeye müteallik bir zarftır; takdiri: “İbrahim'in dediği vakti de hatırla” şeklindedir. Bakara Suresi'nde [30] Allah Teâlâ'nın { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: ‘Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım’ demişti” kavlinde geçtiği gibi bunun Kur'an'da benzerleri çoktur.
وَالْمَعْنَى: وَاذْكُرْ زَمَانَ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ قَوْلًا صَرِيحًا فِي التبرّؤ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. وَخُصَّ أَبُو إِبْرَاهِيمَ بِالذِّكْرِ قَبْلَ ذِكْرِ قَوْمِهِ وَمَا هُوَ إِلَّا وَاحِدٌ مِنْهُمُ اهْتِمَامًا بِذِكْرِهِ لِأَنَّ بَرَاءَةَ إِبْرَاهِيمَ مِمَّا يَعْبُدُ أَبُوهُ أَدَلُّ عَلَى تَجَنُّبِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بِحَيْثُ لَا يُتَسَامَحُ فِيهَا وَلَوْ كَانَ الَّذِي يَعْبُدُهَا أَقْرَبَ النَّاسِ إِلَى مُوَحِّدِ اللَّهِ بِالْعِبَادَةِ مِثْلَ الْأَبِ، وَلِتَكُونَ حِكَايَةُ كَلَامِ
Mana şudur: İbrahim'in babasına ve kavmine putlara tapmaktan açıkça berî olduğunu söylediği zamanı hatırla. İbrahim'in babası kavminden biri olmasına rağmen kavminden önce hususi olarak zikredilmiştir; bu ona verilen ehemmiyetten ötürüdür, zira İbrahim'in babasının taptıklarından berî olması, putperestlikten asla müsamaha gösterilmeyecek şekilde kaçınmaya -tapan kimse ibadette Allah'ı birleyen kimseye baba gibi en yakın insan bile olsa- daha açık bir delildir. Ayrıca
إِبْرَاهِيمَ قُدْوَةً لِإِبْطَالِ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ [الزخرف: ٢٢] قَالَ تَعَالَى:
İbrahim'in sözünün aktarılması, müşriklerin { وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ } [Zuhruf: 22] “Ve biz onların izinden giderek doğru yolu buluruz” sözünü çürütmek için bir numune teşkil etsin diyedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الممتحنة: ٤] أَيْ فَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تَقْتَدُوا بِآبَائِكُمُ الْمُشْرِكِينَ وَهَلَّا اقْتَدَيْتُمْ بِأَفْضَلِ آبَائِكُمْ وَهُوَ إِبْرَاهِيمُ.
{ قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Mümtehine: 4] “İbrahim ve beraberindekilerde sizin için güzel bir örnek vardır; hani onlar kavimlerine: ‘Şüphesiz biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız’ demişlerdi”; yani sizin müşrik atalarınıza uymanız doğru değildir; en faziletli atanız olan İbrahim'e uysaydınız ya!
وَالْبَرَاءُ بِفَتْحِ الْبَاءِ مَصْدَرٌ بِوَزْنِ الْفَعَالِ مِثْلُ الظَّمَاءِ وَالسَّمَاعِ يُخْبَرُ بِهِ وَيُوصَفُ بِهِ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْعَالِيَةِ- وَهِيَ مَا فَوْقَ نَجْدٍ إِلَى أَرْضِ تِهَامَةَ مِمَّا وَرَاءَ مَكَّةَ- وَأَمَّا أَهْلُ نَجْدٍ فَيَقُولُونَ بَرِيءٌ.
Berâ' (الْبَرَاءُ) kelimesi bâ harfinin fethasıyla olup zame' (الظَّمَاءُ) ve semâ' (السَّمَاعُ) gibi fe'âl (الْفَعَالُ) vezninde bir masdardır. Âliye halkının -ki Necid'in yukarısından Mekke'nin arkasındaki Tihâme topraklarına kadar olan bölgedir- lehçesinde haber olarak da sıfat olarak da kullanılır; Necid ehli ise berî' (بَرِيءٌ) der.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي اسْتِثْنَاءٌ مِنْ (مَا تَعْبُدُونَ) ، وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ أَيْ مِنَ الَّذِينَ تَعْبُدُونَهُمْ فَإِنَّ قَوْمَ إِبْرَاهِيمَ كَانُوا مُشْرِكِينَ مِثْلَ مُشْرِكِي الْعَرَبِ. وَقَدْ بَسَطْنَا ذَلِكَ فِيمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً [الْأَنْعَام: ٧٤] .
{ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } kavlindeki istisna, { مَا تَعْبُدُونَ } ifadesinden yapılmış bir istisnadır; buradaki { مَا } ismi mevsuldür, yani “taptığınız kimselerden” demektir; zira İbrahim'in kavmi de Arap müşrikleri gibi müşrikti. En'âm Suresi'nde [74] geçen { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Hani İbrahim babası Âzer'e: ‘Sen putları ilahlar mı ediniyorsun?’ demişti” kavlinde bunu etraflıca açıklamıştık.
وَفَرَّعَ عَلَى هَذَا قَوْلَهُ: فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى: إِنَّنِي اهْتَدَيْتُ إِلَى بُطْلَانِ عِبَادَتِكُمُ الْأَصْنَامَ بِهَدْيٍ مِنَ اللَّهِ.
Bunun üzerine { فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ } sözünü getirmiştir; çünkü { إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ } sözü, “Ben Allah'tan bir hidayet ile sizin putlara tapmanızın batıl olduğunu anladım” manasını içermektedir.
وَسِينُ الِاسْتِقْبَالِ مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّهُ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ هِدَايَةَ اللَّهِ إِيَّاهُ قَدْ تَمَكَّنَتْ وَتَسْتَمِرُّ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَيُفْهَمُ أَنَّهَا حَاصِلَةٌ الْآنَ بِفَحْوَى الْخِطَابِ.
Gelecek zaman bildiren sîn (س) harfi, Allah'ın hidayetinin kendisinde kökleştiğini ve gelecekte de devam edeceğini onlara haber verdiğini bildirmektedir; bu hidayetin şu anda da mevcut olduğu ise sözün gelişinden (fehva'l-hitâb) anlaşılmaktadır.
وَتَوْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى حَالِ أَبِيهِ وَقَوْمِهِ لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ أَنَّهُ الْآنَ عَلَى هُدًى فَهُمْ يُنْكِرُونَ أَنَّهُ سَيَكُونُ عَلَى هُدًى فِي الْمُسْتَقْبل.
Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesinde babasının ve kavminin durumu gözetilmiştir; zira onlar onun şu anda hidayet üzere olduğunu inkâr etmektedirler, dolayısıyla gelecekte hidayet üzere olacağını da inkâr ederler.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٢٨]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 28]
وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٨)
{ وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٨) } “Ve belki dönerler diye onu, ardından gelecekler arasında kalıcı bir kelime kıldı.”
عَطَفَ عَلَى إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ [الزخرف: ٢٦] أَيْ أَعْلَنَ تِلْكَ الْمَقَالَةَ فِي قَوْمِهِ مُعَاصِرِيهِ وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ يَنْقُلُونَهَا إِلَى مُعَاصِرِيهِمْ مِنَ الْأُمَمِ. إِذْ أَوْصَى بِهَا بَنِيهِ وَأَنْ يُوصُوا بَنِيهِمْ بِهَا، قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣١- ١٣٢] إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ، فَبِتِلْكَ الْوَصِيَّةِ أَبْقَى إِبْرَاهِيمُ تَوْحِيدَ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْعِبَادَةِ فِي عَقِبِهِ يَبُثُّونَهُ فِي النَّاسِ. وَلِذَلِكَ قَالَ يُوسُفُ لِصَاحِبَيْهِ فِي السَّجْنِ يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ [يُوسُف: ٣٩] وَقَالَ لَهُمَا إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَى قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [يُوسُف: ٣٧- ٤٠] .
{ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } [Zuhruf: 26] kavline matuftur; yani o sözü çağdaşı olan kavmi içinde ilan etti ve onu kendi ardından gelecekler arasında, diğer ümmetlerden çağdaşlarına aktaracakları kalıcı bir kelime kıldı. Zira bunu oğullarına vasiyet etmiş, onların da kendi çocuklarına vasiyet etmelerini söylemiştir. Bakara Suresi'nde [131-132] Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Hani Rabbi ona ‘Teslim ol’ dediğinde, ‘Âlemlerin Rabbine teslim oldum’ demişti. İbrahim bunu oğullarına vasiyet etti, Yakub da: ‘Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti, öyleyse ancak Müslümanlar olarak can verin’ [dedi].” İşte bu vasiyetle İbrahim, ilahlıkta ve ibadette Allah'ın birliği (tevhid) inancını ardından gelecekler arasında insanların arasına yaysınlar diye kalıcı kılmıştır. Bundan dolayı Yûsuf zindandaki iki arkadaşına şöyle demiştir: { يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } [Yûsuf: 39] “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?” ve onlara şöyle demiştir: { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } ilâ { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } [Yûsuf: 37-40] “Şüphesiz ben Allah'a inanmayan ve ahireti de inkâr eden bir kavmin dinini terk ettim. Atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bize yaraşmaz... Fakat insanların çoğu bilmezler.”
فَضَمِيرُ الرَّفْعِ فِي جَعَلَها عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ السِّيَاقِ وَالْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ وَلِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمِ اسْمُ الْجَلَالَةِ لِيَعُودَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ جَعَلَها. وَحَكَى فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ قِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ وَجَزَمَ بِهِ الْقُرْطُبِيُّ وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ.
{ جَعَلَها } fiilindeki fail zamiri İbrahim'e dönmektedir; siyakın zahiri olan ve { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } kavline uygun düşen de budur; zira { جَعَلَها } fiilindeki zamirin döneceği bir lafza-i celal daha önce geçmemiştir. el-Keşşâf'ta zamirin Allah'a döndüğünün söylendiği nakledilmiştir; Kurtubî bunu kesin olarak benimsemiş, Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin sözünün zahiri de bu olmuştur.
وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَها عَائِدٌ إِلَى الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ. وَأُنِّثَ الضَّمِيرُ لِتَأْوِيلِ الْكَلَامِ بِالْكَلِمَةِ نَظَرًا لِوُقُوعِ مَفْعُولِهِ الثَّانِي لَفْظَ كَلِمَةً لِأَنَّ الْكَلَامَ يُطْلَقُ عَلَيْهِ كَلِمَةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ [١٠٠] إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها، أَيْ
{ وَجَعَلَها } kavlindeki mansup zamir ise yukarıda geçen söze dönmektedir. İkinci mefulünün { كَلِمَةً } lafzı olarak gelmesi sebebiyle kelam sözcüğü kelime olarak tevil edilerek zamir müennes kılınmıştır; çünkü kelama da kelime denir. Nitekim Mü'minûn Suresi'nde [100] Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Şüphesiz bu, onun söylediği bir kelimedir (boş bir sözdür)”, yani
قَوْلُ الْكَافِرِ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩، ١٠٠] . وَقَالَ تَعَالَى: كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ [الْكَهْف: ٥] وَهِيَ قَوْلُهُمُ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً [الْبَقَرَة: ١١٦] وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ [الْبَقَرَة: ١٣٢] ، أَيْ بِقَوْلِهِ: أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْبَقَرَة: ١٣١] فَأَعَادَ عَلَيْهَا ضَمِيرَ التَّأْنِيثِ عَلَى تَأْوِيلِ (الْكَلِمَةِ) .
kâfirin şu sözüdür: { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } [el-Mü'minûn: 99, 100] “Rabbim! Beni geri döndürün, belki terk ettiğim dünyada salih ameller işlerim.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: { كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } [el-Kehf: 5] “Ağızlarından çıkan söz ne büyük bir [cürüm] oldu!”, bu da onların { اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } [el-Bakara: 116] “Allah çocuk edindi” sözleridir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ } [el-Bakara: 132] “İbrahim bunu oğullarına vasiyet etti” buyurmuştur, yani { أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [el-Bakara: 131] “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” sözünü; böylece kelime lafzının teviliyle ona müennes zamir döndürmüştür.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ لِلْكَلَامِ كَلِمَةٌ إِذَا كَانَ كَلَامًا سَائِرًا عَلَى الْأَلْسِنَةِ مُتَمَثَّلًا بِهِ، كَمَا
Bil ki kelama kelime denilmesi, ancak dillerde dolaşan ve darb-ı mesel haline gelen bir söz olduğunda gerçekleşir; nitekim
فِي قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «أَصْدَقُ كَلِمَةٍ قَالَهَا شَاعِرٌ كَلِمَةُ لَبِيَدٍ: أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلُ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda olduğu gibi: «Bir şairin söylediği en doğru kelime Lebîd'in şu kelimesidir: ‘Dikkat edin, Allah'tan başka her şey batıldır!’»
، أَوْ كَانَ الْكَلَامُ مَجْعُولًا شِعَارًا كَقَوْلِهِمْ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ كَلِمَةُ الْإِسْلَامِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ [التَّوْبَة: ٧٤] » .
yahut o kelam, insanların «Lâ ilâhe illallâh İslâm'ın kelimesidir (şiarıdır)» demeleri gibi bir şiar kılındığında olur. Allah Teâlâ da: { وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } [et-Tevbe: 74] “Ve andolsun ki küfür kelimesini söylediler” buyurmuştur.
فَالْمَعْنَى: جَعَلَ إِبْرَاهِيمُ قَوْلَهُ: إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي [الزخرف: ٢٦، ٢٧] شِعَارًا لِعَقِبِهِ، أَيْ جَعَلَهَا هِيَ وَمَا يُرَادِفُهَا قَوْلًا بَاقِيًا فِي عَقِبِهِ عَلَى مَرِّ الزَّمَانِ فَلَا يَخْلُو عَقِبُ إِبْرَاهِيمَ مِنْ مُوَحِّدِينَ لِلَّهِ نَابِذِينَ لِلْأَصْنَامِ. وَأَشْعَرَ حَرْفُ الظَّرْفِيَّةِ بِأَنَّ هَاتِهِ الْكَلِمَةَ لَمْ تَنْقَطِعْ بَيْنَ عَقِبِ إِبْرَاهِيمَ دُونَ أَنْ تَعُمَّ الْعَقِبَ، فَإِنْ أُرِيدَ بِالْعَقِبِ مَجْمُوعُ أَعْقَابِهِ فَإِنَّ كَلِمَةَ التَّوْحِيدِ لَمْ تَنْقَطِعْ مِنَ الْيَهُودِ وَانْقَطَعَتْ مِنَ الْعَرَبِ بَعْدَ أَنْ تَقَلَّدُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ إِلَّا مَنْ تَهَوَّدَ مِنْهُمْ أَوْ تَنَصَّرَ، وَإِنْ أُرِيدَ مِنْ كُلِّ عَقِبٍ فَإِنَّ الْعَرَب لم يَخْلُو مِنْ قَائِمٍ بِكَلِمَةِ التَّوْحِيدِ مِثْلَ الْمُتَنَصِّرِينَ مِنْهُمْ كَالْقَبَائِلِ الْمُتَنَصِّرَةِ وَوَرَقَةُ بْنُ نَوْفَلٍ، وَمِثْلَ الْمُتَحَنِّفِينَ كَزَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، وَأُمِّيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ.
Buna göre anlam şudur: İbrahim { إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } [ez-Zuhruf: 26, 27] “Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım; ancak beni yaratan müstesna” sözünü soyu için bir şiar kılmıştır. Yani bu sözü ve onunla eş anlamlı olan ifadeleri, zaman akıp gittikçe soyu arasında kalıcı bir söz kılmıştır ki İbrahim'in soyu Allah'ı birleyen ve putları reddeden kimselerden asla yoksun kalmasın. Zarfiyet harfi (fî), bu kelimenin İbrahim'in nesli arasında kesintiye uğramadığını, fakat bütün nesli kuşatmadığını da hissettirmektedir. Şayet zürriyet ile onun bütün soyları kastediliyorsa tevhid kelimesi Yahudilerden kesilmemiş, Araplardan ise putperestliği benimsedikten sonra kesilmiştir; meğerki aralarından Yahudileşen veya Hristiyanlaşanlar olsun. Eğer her bir nesil/kol kastediliyorsa Araplar da Hristiyanlaşan kabileler ve Varaka b. Nevfel gibi Hristiyanlaşanlar ile Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve Ümeyye b. Ebi's-Salt gibi hanifler misali tevhid kelimesini ayakta tutan kimselerden tamamen yoksun kalmamıştır.
وَذَلِكَ أَنَّ فِي تَرِدُ لِلتَّبْعِيضِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥] . وَقَالَ سَبْرَةُ بْنُ عَمْرٍو الْفَقْعَسِيُّ مِنَ الْحَمَاسَةِ:
Çünkü 'fî' (فِي) edatı, Nisâ Suresi'ndeki [5] { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } “Onları oradan rızıklandırın ve onları giydirin” kavlinde zikrettiğimiz üzere teb'îz (kısmiyet/bölünme) bildirmek üzere de gelir. Sebre b. Amr el-Fak'asî el-Hamâse'de şöyle demiştir:
وَنَشْرَبُ فِي أَثْمَانِهَا وَنُقَامِرُ وَالْعَقِبُ: الذُّرِّيَّةُ الَّذِينَ لَا يَنْفَصِلُونَ مِنْ أَصْلِهِمْ بِأُنْثَى، أَيْ جَعَلَ إِبْرَاهِيمُ كَلِمَةَ التَّوْحِيدِ بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ بِالْوِصَايَةِ عَلَيْهَا رَاجِيًا أَنَّهُمْ يَرْجِعُونَ، أَيْ يَتَذَكَّرُونَ بِهَا التَّوْحِيدَ إِذَا رَانَ رَيْنٌ
«Onların bedellerinden içer ve kumar oynarız». el-Akıb (عَقِب), asıllarından bir dişi ile ayrılmayan zürriyet demektir. Yani İbrahim, dönerler umuduyla tevhid kelimesini vasiyet yoluyla soyunda kalıcı kılmıştır. Yani bir pas/leke
عَلَى قُلُوبِهِمْ، أَوِ اسْتَحْسَنُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ كَمَا قَالَ قَوْمُ مُوسَى: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَاف: ١٣٨] فَيَهْتَدُونَ بِتِلْكَ الْكَلِمَةِ حِين يضيق الزّمن عَنْ بَسْطِ الْحُجَّةِ. وَهَذَا شَأْنُ الْكَلَامِ الَّذِي يُجْعَلُ شِعَارًا لِشَيْءٍ فَإِنَّهُ يَكُونُ أَصْلًا مَوْضُوعًا قَدْ تَبَيَّنَ
kalplerini kapladığında yahut Mûsâ'nın kavminin { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } [el-A'râf: 138] “Onların ilahları olduğu gibi bizim için de bir ilah yap” dediği gibi putlara ibadeti güzel gördüklerinde bu sözle tevhidi hatırlasınlar ve delili uzun uzadıya açıklamak için zaman daraldığında o kelimeyle doğru yola ulaşsınlar [istemiştir]. Bir şey için şiar kılınan sözün durumu böyledir; o, doğruluğu ve isabeti açığa kavuşmuş vaz' edilmiş bir asıl olur;
صِدْقُهُ وَإِصَابَتُهُ، فَاسْتِحْضَارُهُ يُغْنِي عَنْ إِعَادَةِ بَسْطِ الْحُجَّةِ لَهُ.
böylece onu zihinde hazır tutmak, onun için delili yeniden genişçe serdetme ihtiyacını ortadan kaldırır.
وَجُمْلَةُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لِأَنَّ جَعْلَهُ كَلِمَةَ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ [الزخرف: ٢٦] بَاقِيَةً فِي عقبه، أَرَادَ مِنْهُ مَصَالِحَ لِعَقِبِهِ مِنْهَا أَنَّهُ رَجَا بِذَلِكَ أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى نَبْذِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ إِنْ فُتِنُوا بِعِبَادَتِهَا أَوْ يَتَذَكَّرُوا بِهَا الْإِقْلَاعَ عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ إِنْ عَبَدُوهَا، فَمَعْنَى الرُّجُوعِ، الْعَوْدُ إِلَى مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ تِلْكَ الْكَلِمَةُ.
{ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } cümlesi, { وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Çünkü İbrahim'in { إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ } [ez-Zuhruf: 26] sözünü soyunda kalıcı kılmasından maksat, soyu için birtakım maslahatlardır. Bunlardan biri de putlara tapma fitnesine kapılırlarsa putlara ibadeti terk etmeye dönmelerini veya putlara taparlarsa bu söz vesilesiyle putlara ibadetten vazgeçmeyi hatırlamalarını ummuş olmasıdır. Dolayısıyla rücû (dönüş) anlamı, o kelimenin delalet ettiği şeye geri dönmektir.
وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ [الزخرف: ٤٨] ، أَيْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ عَنْ كُفْرِهِمْ.
Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } [ez-Zuhruf: 48] “Belki dönerler diye onları azap ile yakaladık”, yani küfürlerinden dönerler diye.
فَحَرْفُ (لَعَلَّ) لِإِنْشَاءِ الرَّجَاءِ، وَالرَّجَاءُ هَنَا رَجَاءُ إِبْرَاهِيمَ لَا مَحَالَةَ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يُقَدَّرَ مَعْنَى قَوْلٍ صَادِرٍ مِنْ إِبْرَاهِيمَ بِإِنْشَاءِ رَجَائِهِ، بِأَنْ يُقَدَّرَ: قَالَ: لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ، أَوْ قَائِلًا: لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ. وَالرُّجُوعُ مُسْتَعَارٌ إِلَى تَغْيِيرِ اعْتِقَادٍ طَارِئٍ بِاعْتِقَادٍ سَابِقٍ، شَبَّهَ تَرْكَ الِاعْتِقَادِ الطَّارِئِ وَالْأَخْذَ بِالِاعْتِقَادِ السَّابِقِ بِرُجُوعِ الْمُسَافِرِ إِلَى وَطَنِهِ أَوْ رُجُوعِ السَّاعِي إِلَى بَيْتِهِ.
{ لَعَلَّ } harfi recâ (ümit etme) ifade etmek içindir ve buradaki recâ şüphesiz İbrahim'in recâsıdır. Bu sebeple İbrahim'den sadır olan ve recâsını inşa eden takdiri bir sözün bulunması zorunlu olur; şöyle ki: “[İbrahim] belki dönerler dedi” veya “belki dönerler diyerek” şeklinde takdir edilir. Rücû (dönüş) ise sonradan ortaya çıkan bir inancı önceki inançla değiştirmek üzere istiare edilmiştir; sonradan çıkan inancı bırakıp önceki inancı benimsemeyi, yolcunun vatanına dönmesine yahut dışarıda koşturanın evine dönmesine benzetmiştir.
وَالْمَعْنَى: يَرْجِعُ كُلُّ مَنْ حَادَ عَنْهَا إِلَيْهَا، وَهَذَا رَجَاؤُهُ قَدْ تَحَقَّقَ فِي بَعْضِ عَقِبِهِ وَلَمْ يَتَحَقَّقْ فِي بَعْضٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَة:
Anlam şudur: Ondan sapan herkes ona geri dönsün. İbrahim'in bu umudu, soyundan bazılarında gerçekleşmiş, bazılarında ise gerçekleşmemiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } [el-Bakara:
١٢٤] أَيِ الْمُشْرِكِينَ. وَلَعَلَّ مِمَّنْ تَحَقَّقَ فِيهِ رَجَاءُ إِبْرَاهِيمَ عَمُودُ نَسَبِ النَّبِيءِ ﷺ وَإِنَّمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ دِينَهُمْ تَقِيَّةً مِنْ قَوْمِهِمْ، وَقَدْ بَسَطْتُ الْقَوْلَ فِي هَذَا الْمَعْنَى وَفِي أَحْوَالِ أَهْلِ الْفَتْرَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي رِسَالَةِ «طَهَارَةِ النَّسَبِ النَّبَوِيِّ مِنَ النَّقَائِصِ» .
124] “[İbrahim:] ‘Zürriyetimden de [önderler yap]’ dedi. [Allah da:] ‘Ahdim zalimlere (müşriklere) ermez’ buyurdu”. İbrahim'in ümidinin kendilerinde gerçekleştiği kimselerden biri de muhtemelen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesep silsilesidir; onlar dinlerini sadece kavimlerinden sakınarak (takiyye ile) gizliyorlardı. Ben bu manadaki sözü ve bu ayet çerçevesinde fetret ehlinin durumlarını «Tahâretü'n-Nesebi'n-Nebeviyyi mine'n-Nekâis» adlı risalede genişçe açıkladım.
وَفِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ وَحْدَانِيَّةَ اللَّهِ كَانَتْ غَيْرَ مَجْهُولَةٍ لِلْمُشْرِكِينَ، فَيَتَّجِهُ أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى الْعِلْمِ بِوُجُودِ اللَّهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ كَانَتْ بَالِغَةً لِأَكْثَرِ الْأُمَمِ بِمَا تَنَاقَلُوهُ مِنْ أَقْوَالِ الرُّسُلِ السَّابِقِينَ، وَمِنْ تِلْكَ الْأُمَمِ الْعَرَبُ، فَيَتَّجِهُ مُؤَاخَذَةُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْإِشْرَاكِ قَبْلَ بعثة مُحَمَّد ﷺ لِأَنَّهُمْ أَهْمَلُوا النَّظَرَ فِيمَا هُوَ شَائِعٌ بَيْنَهُمْ أَوْ تَغَافَلُوا عَنْهُ أَوْ أَعْرَضُوا. فَيَكُونُ أَهْلُ الْفَتْرَةِ مُؤَاخَذِينَ عَلَى نَبْذِ
Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ } “[İbrahim] bunu, ardından geleceklere kalıcı bir söz kıldı” buyruğunda, Allah'ın birliğinin müşrikler için meçhul olmadığına dair bir işaret vardır. Dolayısıyla Allah'ın varlığını ve birliğini bilmeye yönelik çağrının, önceki peygamberlerden aktarılagelen sözler vesilesiyle milletlerin çoğuna ulaştığı anlaşılmaktadır. Bu milletlerden biri de Araplardır. Bu sebeple müşriklerin, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesinden önceki şirklerinden ötürü hesaba çekilmeleri yerindedir; zira onlar aralarında yaygın olan bu gerçek üzerinde düşünmeyi ihmal etmiş, onu görmezden gelmiş veya ondan yüz çevirmişlerdir. Bu durumda fetret ehli;
التَّوْحِيدِ فِي الدُّنْيَا وَمُعَاقَبِينَ عَلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ
tevhidi terk etmekten ötürü sorumlu tutulacak ve ahirette de bundan dolayı cezalandırılacaklardır.
وَعَلَيْهِ يُحْمَلُ مَا وَرَدَ فِي صِحَاحِ الْآثَارِ مِنْ تَعْذِيبِ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ الَّذِي سَنَّ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ وَمَا رُوِيَ أَنَّ امْرَأَ الْقَيْسِ حَامِلُ لِوَاءِ الشُّعَرَاءِ إِلَى النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَهَذَا الَّذِي يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ نَظَرَ إِلَيْهِ أَهْلُ السُّنَّةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ وَاجِبَةٌ بِالشَّرْعِ لَا بِالْعَقْلِ وَهُوَ الْمَشْهُورُ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ، وَالَّذِينَ يَقُولُونَ مِنْهُمْ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ الْفَتْرَةِ مُخَلَّدُونَ فِي النَّارِ عَلَى الشِّرْكِ. وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا بِأَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ وَاجِبَةٌ عَقْلًا وَهُوَ قَوْلُ جَمِيعِ الْمَاتُرِيدِيَّةِ وَبَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ فَلَا إِشْكَالَ على قَوْلهم.
Sahih rivayetlerde putlara tapmayı âdet haline getiren Amr b. Lühayy'ın azap göreceğine dair gelen haberler ve İmruü'l-Kays'ın kıyamet günü şairlerin sancağını ateşe doğru taşıyan kişi olduğuna dair rivayetler ve benzerleri buna hamledilir. Eş'arî'den meşhur olduğu üzere «Allah'ı bilmek akılla değil şeriatla vaciptir» diyen ve fetret ehlinden olan müşriklerin şirk üzere ebediyen cehennemde kalacaklarını söyleyen Ehl-i Sünnet âlimlerinin de dayandıkları uygun görüş budur. Bütün Mâtürîdîlerin ve bazı Şâfiîlerin benimsediği «Allah'ı bilmek aklen vaciptir» diyenlere gelince, onların görüşüne göre zaten bir müşkül yoktur.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٢٩]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 29]
بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ (٢٩)
{ بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ } (29) “Doğrusu bunları ve atalarını, kendilerine hak ve apaçık bir elçi gelinceye kadar faydalandırdım (yaşattım).”
إِضْرَابٌ عَنْ قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ [الزخرف: ٢٨] ، وَهُوَ إِضْرَابُ إِبْطَالٍ، أَيْ لَمْ يَحْصُلْ مَا رَجَاهُ إِبْرَاهِيمُ مِنْ رُجُوعِ بَعْضِ عَقِبِهِ إِلَى الْكَلِمَةِ الَّتِي أَوْصَاهُمْ بِرَعْيِهَا. فَإِنَّ أَقْدَمَ أُمَّةٍ مِنْ عَقِبِهِ لَمْ يَرْجِعُوا إِلَى كَلِمَتِهِ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْعَرَبُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا وَعَبَدُوا الْأَصْنَامَ.
{ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } [ez-Zuhruf: 28] kavlinden bir ıdrâbdır (vazgeçiş/düzeltme) ve bu bir iptal ıdrâbıdır; yani İbrahim'in, soyundan bazılarının riayet etmelerini vasiyet ettiği kelimeye dönmeleri yönündeki umudu gerçekleşmemiştir. Zira onun soyundan gelen en eski ümmet onun kelimesine dönmemiştir; bunlar da şirk koşup putlara tapan Araplardır.
وَبَعْدَ بَلْ كَلَامٌ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْإِبْطَالُ وَمَا بَعْدَ الْإِبْطَالِ، وَتَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ:
{ بَلْ } (bel) edatından sonra, iptalin ve iptalden sonrasının delalet ettiği hazfedilmiş bir söz vardır. Hazfedilen ifadenin takdiri şöyledir:
بَلْ لَمْ يَرْجِعْ هَؤُلَاءِ وَآبَاؤُهُمُ الْأَوَّلُونَ إِلَى التَّوْحِيدِ وَلَمْ يَتَبَرَّأُوا مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَلَا أَخَذُوا بِوِصَايَةِ إِبْرَاهِيمَ.
Bilakis bunlar ve geçmiş ataları tevhide dönmediler, putlara tapmaktan uzaklaşmadılar ve İbrahim'in vasiyetine sarılmadılar.
وَجُمْلَةُ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِسَائِلٍ يَسْأَلُ عَمَّا عَامَلَهُمُ اللَّهُ بِهِ جَزَاءً عَلَى تَفْرِيطِهِمْ فِي وِصَايَةِ إِبْرَاهِيمَ وَهَلَّا اسْتَأْصَلَهُمْ. كَمَا قَالَ: وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَى قَوْلِهِ: فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ [الزخرف: ٢٣- ٢٥] ، فَأُجِيبَ بِأَنَّ اللَّهَ مَتَّعَهُمْ بِالْبَقَاءِ إِلَى أَنْ يَجِيئَهُمْ رَسُولٌ بِالْحَقِّ وَذَلِكَ لِحِكْمَةٍ عَلِمَهَا اللَّهُ يَرْتَبِطُ بِهَا وُجُودُ الْعَرَبِ زَمَنًا طَوِيلًا بِدُونِ رَسُولٍ، وَتَأَخُّرُ مَجِيءِ الرَّسُولِ إِلَى الْإِبَّانِ الَّذِي ظَهَرَ فِيهِ.
{ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ } cümlesi, İbrahim'in vasiyetini hiçe saymalarının cezası olarak Allah'ın onlara nasıl muamele ettiğini ve onları kökten helak edip etmediğini soran bir kimseye yönelik beyânî bir istînâftır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ } ilâ { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } [ez-Zuhruf: 23-25] “İşte böyle, senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek... biz de onlardan intikam aldık.” Buna karşılık, kendilerine hak ile bir peygamber gelinceye kadar Allah'ın onları hayatta tutarak faydalandırdığı cevabı verilmiştir. Bu da Allah'ın bildiği bir hikmetten ötürüdür ki; Arapların uzun bir süre peygambersiz varlıklarını sürdürmeleri ve Peygamber'in gelişinin zuhur ettiği vakte kadar ertelenmesi o hikmete bağlıdır.
وَبِهَذَا الِاسْتِئْنَافِ حَصَلَ التَّخَلُّصُ إِلَى مَا بَدَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ مَجِيء الرّسول صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Bu istînâf ile, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geldikten sonra müşriklerden ortaya çıkan duruma güzel bir geçiş (tahallüs) yapılmıştır;
مِنْ فَظِيعِ تَوَغُّلِهِمْ فِي الْإِعْرَاضِ عَنِ التَّوْحِيدِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ أَبُوهُمْ فَكَانَ مُوقِعُ بَلْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَبْلَغَ مِنْ مَوْقِعِهَا فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:
ki bu da babalarının üzerinde bulunduğu tevhidden yüz çevirmede ne kadar feci bir şekilde derinleştikleridir. Bu ayetteki { بَلْ } kelimesinin yeri, Lebîd'in şu sözündeki yerinden daha beliğ olmuştur:
بَلْ مَا تَذَكَّرُ مِنْ نَوَارَ وَقَدْ نَأَتْ ... وَتَقَطَّعَتْ أَسْبَابُهَا وَرِمَامُهَا
«Bilakis, uzaklaşmış olan, bağları ve ipleri kopmuş bulunan Nevâr'ı mı anıyorsun?»
إِذْ كَانَ انْتِقَالُهُ اقْتِضَابًا وَكَانَ هُنَا تَخَلُّصًا حَسَنًا.
Çünkü onun geçişi irticali ve ani (iktıdâb) idi, buradaki ise güzel bir geçiş (tahallüs) olmuştur.
وهؤُلاءِ إِشَارَةٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ، وَقَدِ اسْتَقْرَيْتُ أَنَّ مُصْطَلَحَ الْقُرْآنِ أَنْ يُرِيدَ بِمِثْلِهِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ، وَلَمْ أَرَ مَنِ اهْتَدَى لِلتَّنْبِيهِ عَلَيْهِ، وَقَدْ قَدَّمْتُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ هؤُلاءِ } (bunlar) lafzı, kelamda daha önce zikredilmemiş olanlara bir işarettir. Yaptığım araştırmalar neticesinde ulaştım ki Kur'an'ın ıstılahı bu gibi yerlerde Arap müşriklerini kastetmektir; buna dikkat çeken bir kimseye de rastlamadım. Bunu daha önce Allah Teâlâ'nın şu kavlinde açıklamıştım:
وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤١] وَفِي مَوَاضِعَ أُخْرَى.
Nisâ Suresi'ndeki [41] ve başka yerlerdeki { وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Seni de bunların üzerine şahit olarak getirdiğimizde [halleri nice olur?]” ayetinde.
وَالْمُرَادُ بِآبَائِهِمْ آبَاؤُهُمُ الَّذِينَ سَنُّوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ مِثْلُ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ وَالَّذِينَ عَبَدُوهَا مِنْ بَعْدِهِ. وَتَمْتِيعُ آبَائِهِمْ تَمْهِيدٌ لِتَمْتِيعِ هَؤُلَاءِ، وَلِذَلِكَ كَانَتْ غَايَةُ التَّمْتِيعِ مَجِيءَ الرَّسُولِ فَإِنَّ مَجِيئَهُ لِهَؤُلَاءِ. وَالتَّمْتِيعُ هُنَا التَّمْتِيعُ بِالْإِمْهَالِ وَعَدَمِ الِاسْتِئْصَالِ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْغَايَةُ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ.
Onların ataları ile kastedilen ise Amr b. Lühayy gibi putperestliği başlatan ve ondan sonra putlara tapan atalarıdır. Atalarının faydalandırılması (hayatta tutulması), bunların faydalandırılması için bir mukaddimedir; bu sebeple faydalandırmanın nihai gayesi Peygamber'in gelişi olmuştur; zira onun gelişi bunlar içindir. Buradaki faydalandırma (temtî'), { حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ } “Kendilerine hak ve apaçık bir elçi gelinceye kadar” kavlindeki gayenin (sınırın) delalet ettiği üzere mühlet verme ve kökten helak etmeme yoluyla faydalandırmadır.
وَالْمُرَادُ بِ الْحَقُّ الْقُرْآنُ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ [الزخرف: ٣٠] وَقَوْلُهُ: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] وَهَذِهِ الْآيَةُ ثَنَاءٌ رَاجِعٌ عَلَى الْقُرْآنِ مُتَّصِلٌ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ الَّذِي افْتُتِحَتْ بِهِ السُّورَةُ.
{ الْحَقُّ } (hak) ile kastedilen Kur'an'dır; nitekim { وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ } [ez-Zuhruf: 30] “Kendilerine hak geldiği zaman: ‘Bu bir büyüdür’ dediler” kavli ile { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [ez-Zuhruf: 31] “‘Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?’ dediler” kavli buna delalet etmektedir. Bu ayet, surenin kendisiyle başladığı Kur'an övgüsüne bağlanan ve Kur'an'a dönen bir övgüdür.
فَإِنَّهُ لَمَّا جَاءَ الْقُرْآنُ عَلَى لِسَان مُحَمَّد ﷺ انْتَهَى التَّمْتِيعُ وَأُخِذُوا بِالْعَذَابِ تَدْرِيجًا إِلَى أَنْ كَانَ عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ وَيَوْمِ حُنَيْنٍ، وَهَدَى اللَّهِ لِلْإِسْلَامِ مَنْ بَقِيَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ وَأَيَّامَ الْوُفُودِ. وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [٤٨] .
Çünkü Kur'an Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere geldiğinde faydalandırma (mühlet) sona ermiş ve Bedir günü ile Huneyn günü azabı vuku buluncaya kadar kademe kademe azapla yakalanmışlardır; Mekke'nin fethi günü ve elçiler (vüfûd) günlerinde geriye kalanları ise Allah İslâm'a hidayet etmiştir. Bu mana Hûd Suresi'ndeki [48] Allah Teâlâ'nın şu kavli mesabesindedir: { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “Daha birtakım ümmetler de var ki onları faydalandıracağız, sonra kendilerine bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır.”
وَالْحَقُّ الَّذِي جَاءَهُمْ هُوَ: الْقُرْآنُ، وَالرَّسُولُ الْمُبين: مُحَمَّد ﷺ وَوَصْفُهُ بِ مُبِينٌ لِأَنَّهُ أَوْضَحَ الْهُدَى وَنَصَبَ الْأَدِلَّةَ وَجَاءَ بِأَفْصَحِ كَلَامٍ. فَالْإِبَانَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى مَعَانِي دِينِهِ وَأَلْفَاظِ كِتَابِهِ. وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ أَنْ يُشَرِّفَ هَذَا الْفَرِيقَ مِنْ عَقِبِ إِبْرَاهِيمَ بِالِانْتِشَالِ
Onlara gelen hak: Kur'an'dır; apaçık peygamber ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Onun { مُبِينٌ } (mübîn) sıfatıyla nitelenmesi, hidayeti apaçık kılması, delilleri ortaya koyması ve kelamın en fasih olanını getirmesindendir. Dolayısıyla açıklık (ibâne), onun dininin manalarına ve Kitabı'nın lafızlarına dönüktür. Bundaki hikmet şudur: Allah, İbrahim'in soyunun bu kesimini çekip kurtararak
مِنْ أَوْحَالِ الشِّرْكِ وَالضَّلَالِ إِلَى مَنَاهِجِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَاتِّبَاعِ أَفْضَلِ الرُّسُلِ وَأَفْضَلِ الشَّرَائِعِ، فَيَجْبُرَ لِأُمَّةٍ مِنْ عَقِبِ إِبْرَاهِيمَ مَا فَرَّطُوا فِيهِ مِنَ الِاقْتِدَاءِ بِأَبِيهِمْ حَتَّى يَكْمُلَ لِدَعْوَتِهِ شَرَفُ الِاسْتِجَابَةِ.
şirk ve delalet bataklıklarından iman ve İslâm yollarına, elçilerin en faziletlisine ve şeriatların en faziletlisine uymaya eriştirmek suretiyle şereflendirmeyi murat etmiştir; böylece İbrahim'in soyundan bir ümmetin babalarına uymada yaptıkları kusurları telafi etmiş, ta ki onun duasına icabet şerefi kemale ersin.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا زِيَادَةُ الْإِمْهَالِ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ [الْأَنْعَام: ١٥٥- ١٥٧] .
Bundan maksat, düşünüp öğüt alsınlar diye onlara mühletin artırılmasıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ } [el-En'âm: 155-157] “İşte bu indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; artık ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin. ‘Kitap bizden önce sadece iki topluluğa indirildi; biz ise onların okuduklarından habersizdik’ demeyesiniz yahut ‘Eğer bize de kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk’ demeyesiniz diye. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.”
وَيَسْتَرْوِحُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ إِلَى قَوْله: وَآباءَهُمْ [الزخرف: ٢٨، ٢٩] أَنَّ آبَاء النبيء ﷺ فِي عَمُودِ نَسَبِهِ لَمْ يَكُونُوا مُضْمِرِينَ الشِّرْكَ وَأَنَّهُمْ بَعْضٌ مِنْ عَقِبِ إِبْرَاهِيمَ الَّذِينَ بَقِيَتْ كَلِمَتُهُ فِيهِمْ وَلَمْ يَجْهَرُوا بِمُخَالَفَةِ قَوْمِهِمُ اتِّقَاءَ الْفِتْنَةِ. وَلَا
Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ } kavlinden { وَآباءَهُمْ } [ez-Zuhruf: 28, 29] kavline kadar olan kısımdan şu anlaşılmaktadır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesep silsilesindeki babaları içlerinde şirki gizleyen kimseler değillerdi; onlar İbrahim'in kelimesinin kendilerinde baki kaldığı soyunun bir parçası idiler ve fitneden sakınmak için kavimlerine açıktan muhalefet etmemişlerdi. Bunda
عَجَبَ فِي ذَلِكَ فَإِنَّ تَغْيِيرَ الْمُنْكَرِ إِنَّمَا وَجَبَ بِالشَّرْعِ وَلَمْ يَكُنْ لديهم شرع.
şaşılacak bir şey de yoktur; zira münkeri değiştirmek ancak şeriat ile vacip kılınmıştır, onların yanında ise bir şeriat yoktu.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٣٠]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 30]
وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ (٣٠)
{ وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ } (30) “Kendilerine hak geldiğinde ise: ‘Bu bir büyüdür ve biz onu inkâr edicileriz’ dediler.”
تَعْجِيبٌ مِنْ حَالِ تَغَافُلِهِمْ، أَيْ قَدْ كَانَ لَهُمْ بَعْضُ الْعُذْرِ قَبْلَ مَجِيء الرّسول ﷺ وَالْقُرْآنِ لِأَنَّ لِلْغَفَلَاتِ الْمُتَقَادِمَةِ غِشَاوَةً تُصَيِّرُ الْغَفْلَةُ جَهَالَةً، فَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يَسْتَيْقِظُوا لَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ فَيَتَذَكَّرُوا كَلِمَةَ أَبِيهِمْ إِبْرَاهِيمَ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا:
Onların aymazlık hallerine karşı bir taaccüptür (hayret bildirmedir). Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an gelmeden önce onlar için bir nebze mazeret vardı; çünkü geçmişten gelen gafletlerin gafleti cehalete dönüştüren bir örtüsü bulunur. Dolayısıyla hak ve apaçık bir peygamber geldiğinde uyanmaları ve babaları İbrahim'in kelimesini hatırlamaları gerekirdi; lâkin kendilerine hak geldiğinde şöyle dediler:
هَذَا سِحْرٌ، أَيْ قَالُوا لِلرَّسُولِ: هَذَا سَاحِرٌ، فَازْدَادُوا رَيْنًا عَلَى رَيْنٍ.
«Bu bir büyüdür», yani Peygamber'e: «Bu bir büyücüdür» dediler ve böylece pas üstüne paslarını (kalp kararmalarını) artırdılar.
فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ لَا فِي إِفَادَةِ صُدُورِ هَذَا الْقَوْلِ مِنْهُمْ لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ لَهُمْ وَلِلْمُسْلِمِينَ.
Buradaki haber, bu sözün onlardan sadır olduğunu bildirmek için değil taaccüp (şaşkınlık ve kınama) bildirmek için kullanılmıştır; çünkü bu durum hem kendilerince hem de Müslümanlarca bilinmektedir.
وَفِي تَعْقِيبِ الْغَايَةِ بِهَذَا الْكَلَامِ إِيذَانٌ بِأَنَّ تَمْتِيعَهُمْ أَصْبَحَ عَلَى وَشْكِ الِانْتِهَاءِ.
Gayenin (sürenin) bu sözle takip ettirilmesinde, onlara verilen mühlet ve faydalandırmanın artık sona ermek üzere olduğuna dair bir bildirim vardır.
فَجُمْلَةُ وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ [الزخرف: ٢٩] فَإِنَّ لَمَّا تَوْقِيتِيَّةٌ فَهِيَ فِي قُوَّةِ حَتَّى الْغَائِيَّةِ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ، فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ عَقِبَ ذَلِكَ التَّمْتِيعِ لَمْ يَسْتَفِيقُوا مِنْ غَفْلَتِهِمْ وَقَالُوا: هَذَا سِحْرٌ، أَيْ كَانُوا قَبْلَ مَجِيءِ الْحَقِّ مُشْرِكِينَ عَنْ غَفْلَةٍ وَتَسَاهُلٍ، فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ صَارُوا مُشْرِكِينَ عَنْ عِنَادٍ وَمُكَابَرَةٍ.
{ وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ } cümlesi, { حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ } [ez-Zuhruf: 29] cümlesine matuftur; zira { لَمَّا } (lemmâ) vakit bildiren (tevkitî) bir edattır ve gaye bildiren 'hattâ' hükmündedir. Sanki şöyle denilmiştir: «Bunları ve atalarını faydalandırdım; bu faydalandırmanın ardından kendilerine hak geldiğinde ise gafletlerinden uyanmadılar ve ‘Bu bir büyüdür’ dediler.» Yani onlar hak gelmeden önce gaflet ve lakayıtlık sebebiyle müşriktiler; hak geldiğinde ise inat ve küstahlık sebebiyle müşrik oldular.
وَجُمْلَةُ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ مَقُولٌ ثَانٍ، أَيْ قَالُوا: هَذَا سِحْرٌ فَلَا نَلْتَفِتُ إِلَيْهِ وَقَالُوا إِنَّا بِهِ، أَيْ بِالْقُرْآنِ، كَافِرُونَ، أَيْ سَوَاءَ كَانَ سِحْرًا أَمْ غَيْرَهُ، أَيْ فَرَضُوا أَنَّهُ سِحْرٌ ثُمَّ ارْتَقَوْا فَقَالُوا إِنَّا بِهِ كَافِرُونَ، أَيْ كَافِرُونَ بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سَوَاءً كَانَ سِحْرًا أَمْ شِعْرًا أَمْ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ. وَلِهَذَا الْمَعْنَى أَكَّدُوا الْخَبَرَ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ ليؤيسوا الرّسول ﷺ مِنْ إِيمَانهم بِهِ.
{ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ } cümlesi ikinci bir sözdür; yani: «Bu bir büyüdür, ona iltifat etmeyiz» dediler ve: «Biz onu, yani Kur'an'ı inkâr edicileriz» dediler; yani ister büyü olsun ister başka bir şey. Şöyle ki önce onun büyü olduğunu varsaydılar, ardından [inkârda] derece yükselterek «Biz onu inkâr edicileriz» dediler; yani ister büyü, ister şiir, ister öncekilerin masalları olsun, onun Allah katından geldiğini inkâr edicileriz dediler. İşte bu anlamdan ötürü, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerinin iman etmelerinden ümidini kesmesi için haberi tekit harfi ile pekiştirdiler.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٣١]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 31]
وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (٣١)
{ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } (31) “Ve dediler ki: ‘Bu Kur'an, iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?’”
عَطَفَ عَلَى جُمْلَةِ قالُوا هَذَا سِحْرٌ [الزخرف: ٣٠] فَهُوَ فِي حَيِّزِ جَوَاب لَمَّا [الزخرف: ٣٠] التَّوْقِيتِيَّةِ وَاقِعٌ مَوْقِعَ التَّعْجِيبِ أَيْضًا، أَيْ بَعْدَ أَنْ أَخَذُوا يَتَعَلَّلُونَ بِالْعِلَلِ لِإِنْكَارِ الْحَقِّ إِذْ قَالُوا لِلْقُرْآنِ: هَذَا سِحْرٌ، وَإِذْ كَانَ قَوْلُهُمْ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ الَّذِي جَاءَ بِالْقُرْآنِ سَاحِرٌ انْتَقَلَ إِلَى ذِكْرِ طَعْنٍ آخَرَ مِنْهُمْ فِي الرّسول ﷺ بِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ عُظَمَاءِ أَهْلِ الْقَرْيَتَيْنِ.
Cümle, { قالُوا هَذَا سِحْرٌ } [ez-Zuhruf: 30] cümlesine matuftur; dolayısıyla zaman bildiren { لَمَّا } [ez-Zuhruf: 30] edatının cevabı konumundadır ve yine taaccüp (şaşkınlık ve kınama) bildirme makamında yer almaktadır. Yani onlar Kur'an için «Bu bir büyüdür» diyerek hakkı inkâr etmek için bahanelere sığınmaya başladıktan ve bu sözleri Kur'an'ı getirenin de bir büyücü olmasını gerektirdikten sonra, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik bir başka itham ve taanlarına, yani onun iki şehrin ileri gelen büyüklerinden biri olmadığı iddiasına geçilmiştir.
ولَوْلا أَصْلُهُ حَرْفُ تَحْضِيضٍ، اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي مَعْنَى إِبْطَالِ كَوْنِهِ رَسُولًا عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ بِعَلَاقَةِ الْمُلَازِمَةِ لِأَنَّ التَّحْضِيضَ عَلَى تَحْصِيلٍ مَا هُوَ مَقْطُوعٌ بِانْتِفَاءِ
{ لَوْلا } (levlâ) aslen bir tahdîd (teşvik/isteme) harfidir; burada ise mülâzemet (gereklilik) alakasıyla mecâz-ı mürsel yoluyla onun peygamber oluşunu iptal ve nefyetme anlamında kullanılmıştır. Çünkü gerçekleşmemesi kesin olan bir şeyin gerçekleşmesini teşvik ve talep etmek,
حُصُولِهِ يَسْتَلْزِمُ الْجَزْمَ بِانْتِفَائِهِ.
onun yokluğuna (olmadığına) kesin olarak hükmetmeyi gerektirir.
وَالْقَرْيَتَانِ هُمَا: مَكَّةُ وَالطَّائِفُ لِأَنَّهُمَا أَكْبَرُ قُرَى تِهَامَةَ بَلَدِ الْقَائِلِينَ وَأَمَّا يَثْرِبُ وَتَيْمَاءُ وَنَحْوَهُمَا فَهِيَ مِنْ بَلَدِ الْحِجَازِ.
«İki şehir» ise Mekke ve Tâif'tir; zira bu ikisi, bu sözü söyleyenlerin memleketi olan Tihâme'nin en büyük iki şehridir. Yesrib (Medine), Teymâ ve benzerleri ise Hicaz beldesindendir.
فَالتَّعْرِيفُ فِي الْقَرْيَتَيْنِ لِلْعَهْدِ، جَعَلُوا عِمَادَ التَّأَهُّلِ لِسِيَادَةِ الْأَقْوَامِ أَمْرَيْنِ: عَظَمَةُ الْمُسَوَّدِ، وَعَظَمَةُ قَرْيَتِهِ، فَهُمْ لَا يَدِينُونَ إِلَّا مَنْ هُوَ مِنْ أَشْهَرِ الْقَبَائِلِ فِي أَشْهَرِ الْقُرَى لِأَنَّ الْقُرَى هِيَ مأوى شؤون الْقَبَائِلِ وَتَمْوِينِهِمْ وَتِجَارَتِهِمْ، وَالْعَظِيمُ:
Dolayısıyla { الْقَرْيَتَيْنِ } kelimesindeki belirlilik takısı ahid içindir. Onlar kavimlerin liderliğine ehil olmayı iki esasa dayandırmışlardır: Lider kılınacak kişinin büyüklüğü ve onun şehrinin büyüklüğü. Zira onlar ancak en meşhur şehirlerdeki en meşhur kabilelere mensup kimselere boyun eğerlerdi. Çünkü şehirler, kabilelerin işlerinin, iaşelerinin ve ticaretlerinin merkezidir. { الْعَظِيمُ } (azîm / büyük) ise;
مستعار لصَاحب السؤدد فِي قَوْمِهِ، فَكَأَنَّهُ عَظِيمُ الذَّاتِ.
kavmi içinde şeref ve egemenlik (sûded) sahibi olan kimse için istiare yoluyla kullanılmıştır; sanki o, zatı itibarıyla büyüktür.
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ عَنَوْا بِعَظِيمِ مَكَّةَ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيَّ، وَبِعَظِيمِ الطَّائِفِ حَبِيبَ بْنَ عَمْرٍو الثَّقَفِيَّ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُمْ عَنَوْا بِعَظِيمِ مَكَّةَ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَبِعَظِيمِ الطَّائِفِ كِنَانَةُ بْنُ عَبْدِ يَالِيلٍ. وَعَنْ قَتَادَةَ عَنَوُا الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ وَعُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيَّ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre onlar Mekke'nin büyüğü ile Velîd b. Mugīre el-Mahzûmî'yi, Tâif'in büyüğü ile de Habîb b. Amr es-Sekafî'yi kastetmişlerdir. Mücâhid'den rivayetle Mekke'nin büyüğü ile Utbe b. Rebîa'yı, Tâif'in büyüğü ile Kinâne b. Abdiyâleyl'i kastetmişlerdir. Katâde'den rivayetle ise Velîd b. Mugīre ile Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'yi kastetmişlerdir.
ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ قَالُوا هَذَا اللَّفْظُ الْمَحْكِيُّ عَنْهُمْ فِي الْقُرْآن وَلم يسموا شَخْصَيْنِ مُعَيَّنَيْنِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ سَمَّوْا شَخْصَيْنِ وَوَصَفُوهُمَا بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ، فَاقْتَصَرَ الْقُرْآنُ عَلَى ذِكْرِ الْوَصْفَيْنِ إِيجَازًا مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى مَا كَانُوا يُؤَهِّلُونَ بِهِ الِاخْتِيَارَ لِلرِّسَالَةِ تَحْمِيقًا لِرَأْيِهِمْ.
Sonra, Kur'an'da kendilerinden aktarılan bu lafzı bizzat söylemiş ve iki muayyen şahsın ismini zikretmemiş olmaları muhtemel olduğu gibi, iki şahsın ismini belirtip onları bu iki vasıfla nitelemiş olmaları da muhtemeldir. Kur'an ise onların görüşlerinin akılsızlığını ortaya koyarak peygamberlik seçiminde neyi ehliyet ölçüsü saydıklarına dikkat çekmekle birlikte îcaz (kısa ve öz anlatım) gayesiyle sadece bu iki vasfı zikretmekle yetinmiştir.
وَكَانَ الرَّجُلَانِ اللَّذَانِ عَنَوْهُمَا ذَوَيْ مَالٍ لِأَنَّ سَعَةَ الْمَالِ كَانَتْ مِنْ مُقَوِّمَاتِ وَصْفِ السُّؤْدَدِ كَمَا حُكِيَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَوْلُهُمْ: وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ [الْبَقَرَة: ٢٤٧] .
Kastettikleri iki adam da mal mülk sahibi kimselerdi; zira mal çokluğu, İsrâiloğulları'ndan nakledilen { وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ } [el-Bakara: 247] sözünde olduğu gibi efendilik (sûded) vasfının temel unsurlarından biriydi.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٣٢]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 32]
أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢)
{ أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } (32) “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık ve birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti ise onların topladıklarından daha hayırlıdır.”
إِنْكَارٌ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف:
[Bu ayet], onların { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [ez-Zuhruf:
٣١] ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا نَصَّبُوا أَنْفُسَهُمْ مَنْصِبَ مَنْ يَتَخَيَّرُ أَصْنَافَ النَّاسِ لِلرِّسَالَةِ عَنِ اللَّهِ، فَقَدْ جَعَلُوا لِأَنْفُسِهِمْ ذَلِكَ لَا لِلَّهِ، فَكَانَ مِنْ مُقْتَضَى قَوْلِهِمْ أَنَّ الِاصْطِفَاءَ لِلرِّسَالَةِ بِيَدِهِمْ، فَلِذَلِكَ قُدِّمَ ضَمِيرُ هُمْ الْمَجْعُولُ مُسْنَدًا إِلَيْهِ، عَلَى مُسْنَدٍ فِعْلِيٍّ لِيُفِيدَ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ فَسَلَّطَ الْإِنْكَارَ عَلَى هَذَا الْحَصْرِ إِبْطَالًا لِقَوْلِهِمْ وَتَخْطِئَةً لَهُمْ فِي تَحَكُّمِهِمْ.
31] sözlerini bir inkârdır (kınamadır). Çünkü onlar kendilerini Allah adına peygamberlik için insanların sınıflarını seçip beğenen bir konuma koyduklarında, bu yetkiyi Allah'a değil kendilerine vermiş oldular. Dolayısıyla sözlerinin gereği, peygamberlik için seçimin kendi ellerinde olmasıydı. Bu sebeple müsnedün ileyh kılınan { هُمْ } zamiri, hasr (tahsis) anlamı ifade etmesi için fiilî müsnedden önce getirilmiş; böylece onların sözlerini iptal etmek ve kendi kafalarına göre hüküm vermelerindeki yanlışlığı ortaya koymak amacıyla inkâr bu hasr üzerine yöneltilmiştir.
وَلَمَّا كَانَ الِاصْطِفَاءُ لِلرِّسَالَةِ رَحْمَةً لِمَنْ يُصْطَفَى لَهَا وَرَحْمَةً لِلنَّاسِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ، جَعَلَ تَحَكُّمَهُمْ فِي ذَلِكَ قِسْمَةً مِنْهُمْ لرحمة الله بِاخْتِيَار هم مَنْ يَخْتَارُ لَهَا وَتَعْيِينِ الْمُتَأَهِّلِ لِإِبْلَاغِهَا إِلَى الْمَرْحُومِينِ.
Peygamberlik için seçilmek hem seçilen kişi için bir rahmet hem de kendilerine gönderilen insanlar için bir rahmet olduğundan, onların bu konudaki keyfî tasarrufları; peygamberliğe kimi seçeceklerini tayin etmeleri ve kendilerine merhamet edilecek insanlara bunu tebliğ etmeye ehil olanı belirlemeleri bakımından Allah'ın rahmetini kendilerince paylaştırmaları olarak nitelendirilmiştir.
وَوُجِّهَ الْخِطَابُ إِلَى النبيء ﷺ وَأُضِيفَ لِفَظُ (الرَّبِّ) إِلَى ضَمِيرِهِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ اللَّهَ مُؤَيِّدُهُ تَأْنِيسًا لَهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُمْ: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] قَصَدُوا مِنْهُ الِاسْتِخْفَافَ بِهِ، فَرَفَعَ اللَّهُ شَأْنَهُ بِإِبْلَاغِ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ بِالْإِقْبَالِ عَلَيْهِ بِالْخِطَابِ وَبِإِظْهَارِ أَنَّ اللَّهَ رَبَّهُ، أَيْ مُتَوَلِّي أَمْرَهُ وَتَدْبِيرَهُ.
Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiş ve onu teselli etmek, Allah'ın onun destekçisi olduğunu hissettirmek üzere { الرَّبِّ } (Rab) lafzı onun zamirine izafe edilmiştir. Zira onlar { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [ez-Zuhruf: 31] sözleriyle onu hafife almayı hedeflemişlerdi; Allah da doğrudan ona hitap ederek ve kendisinin onun Rabbi yani onun işlerini ve tedbirini üstlenen olduğunu göstererek onlara yönelik inkârı tebliğ etmek suretiyle onun şanını yüceltmiştir.
وَجُمْلَةُ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ تَعْلِيلٌ لِلْإِنْكَارِ وَالنَّفْيِ الْمُسْتَفَادِ مِنْهُ، وَاسْتِدْلَالٌ عَلَيْهِ، أَيْ لَمَّا قَسَمْنَا بَيْنَ النَّاسِ مَعِيشَتَهُمْ فَكَانُوا مُسَيَّرِينَ فِي أُمُورِهِمْ عَلَى نَحْوِ مَا هَيَّأْنَا لَهُمْ مِنْ نِظَامِ الْحَيَاةِ وَكَانَ تَدْبِيرُ ذَلِكَ لِلَّهِ تَعَالَى بِبَالِغِ حِكْمَتِهِ، فَجَعَلَ مِنْهُمْ أَقْوِيَاءَ وَضُعَفَاءَ، وَأَغْنِيَاءَ وَمَحَاوِيجَ، فَسَخَّرَ بَعْضَهُمْ لِبَعْضٍ فِي أَشْغَالِهِمْ عَلَى حِسَابِ دَوَاعِي حَاجَةِ الْحَيَاةِ، وَرَفَعَ بِذَلِكَ بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ، وَجَعَلَ بَعْضَهُمْ مُحْتَاجًا إِلَى بعض ومسخّرا بِهِ. فَإِذَا كَانُوا بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ فِي تَدْبِيرِ الْمَعِيشَةِ الدُّنْيَا، فَكَذَلِكَ الْحَالُ فِي إِقَامَةِ بَعْضِهِمْ دُونَ بَعْضٍ لِلتَّبْلِيغِ فَإِنَّ ذَلِك أعظم شؤون الْبَشَرِ. فَهَذَا وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ.
{ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ } cümlesi, inkâr ve ondan anlaşılan nefyin gerekçesi ve buna dair bir delil getirmedir. Yani: Biz insanlar arasında geçimliklerini paylaştırdığımızda onlar, kendileri için hazırladığımız hayat nizamı doğrultusunda işlerinde sevk ve idare olunmaktadırlar ve bunun tedbiri sonsuz hikmetiyle Yüce Allah'a aittir. O, onlardan kimini güçlü kimini zayıf, kimini zengin kimini muhtaç kılmış; hayatın gereklerinin getirdiği ihtiyaçlar nispetinde işlerinde birbirlerini istihdam ettirmiş, böylece kimini kimine üstün kılmış, bir kısmını diğerine muhtaç ve birbirine hizmet eder vaziyete getirmiştir. Eğer onlar dünya geçiminin idaresinde bu durumda iseler, tebliğ vazifesi için bir kısmının diğerine tercih edilerek görevlendirilmesi hususunda da durum böyledir; zira bu, insanlığın en büyük işidir. İşte delillendirmenin yönü budur.
وَالسُّخْرِيُّ بِضَمِّ السِّينِ وَبِكَسْرِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ وَلَمْ يُقْرَأْ فِي الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ إِلَّا بِضَمِّ السِّينِ. وَقَرَأَ ابْن محيص فِي الشَّاذِّ بِكَسْرِ السِّينِ: اسْمٌ لِلشَّيْءِ الْمُسَخَّرِ، أَيِ الْمَجْبُورِ عَلَى عَمَلٍ بِدُونِ اخْتِيَارِهِ، وَاسْمٌ لِمَنْ يُسْخَرُ بِهِ، أَيْ يُسْتَهْزَأُ بِهِ كَمَا فِي «مُفْرَدَات» الرَّاغِب و «الأساس» و «الْقَامُوس» . وَقَدْ فُسِّرَ هُنَا بِالْمَعْنَيَيْنِ كَمَا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هُمَا لُغَتَانِ فِي مَعْنَى التَّسْخِيرِ وَلَا تَدَخُّلَ لِمَعْنَى الْهُزْءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَمْ يَقُلْ ذَلِكَ غَيْرُهُ وَكَلَامُ الرَّاغِبِ مُحْتَمَلٌ. وَاقْتَصَرَ الطَّبَرِيُّ عَلَى مَعْنَى التَّسْخِيرِ. فَالْوَجْهُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْمَعْنِيَّيْنِ مُعْتَبَرَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَإِيثَارُ لَفْظِ سُخْرِيًّا فِي الْآيَةِ دُونَ غَيْرِهِ لِتَحَمُّلِهِ لِلْمَعْنَيَيْنِ وَهُوَ اخْتِيَارٌ مِنْ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لِيَتَعَمَّلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي شؤون حَيَاتِهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَدَنِيٌّ، أَيْ مُحْتَاجٌ إِلَى إِعَانَةِ بَعْضِهِ بَعْضًا، وَعَلَيْهِ فَسَّرَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ وَقَالَهُ السُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَاكُ وَابْنُ زَيْدٍ،
{ السُّخْرِيُّ } sin harfinin zammesiyle (sühriyyen) ve kesresiyle (sihriyyen) okunur; bunlar iki ayrı lehçedir. Meşhur kıraatlerde sadece sin harfinin zammesiyle okunmuştur. İbn Muhaysın ise şazz kıraatte sin harfinin kesresiyle okumuştur: Râgıb'ın Müfredât, el-Esâs ve el-Kāmûs adlı eserlerinde belirtildiği üzere, teshîr edilen yani iradesi dışında bir işe mecbur tutulan şeyin ismi olduğu gibi, kendisiyle alay edilen (istihza edilen) kimsenin de ismidir. Kurtubî'nin belirttiği gibi burada her iki anlamla da tefsir edilmiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Bunlar teshîr (boyun eğdirme) anlamında iki lehçedir; bu ayette alay anlamının bir yeri yoktur.» Ondan başka bunu söyleyen olmamıştır ve Râgıb'ın sözü her iki anlama da ihtimallidir. Taberî ise sadece teshîr anlamıyla yetinmiştir. Bu husustaki doğru yaklaşım, her iki anlamın da bu ayette muteber olmasıdır. Ayette başka bir lafız yerine { سُخْرِيًّا } lafzının tercih edilmesi her iki manayı da bünyesinde barındırmasından ötürüdür ki bu da icaz yönlerinden bir tercihtir. Dolayısıyla anlamın, insanların hayat işlerinde birbirlerini istihdam etmeleri olması caizdir; zira insan medenî bir varlıktır, yani birbirinin yardımına muhtaçtır. Zemahşerî ve İbn Atiyye ayeti bu şekilde tefsir etmiş; Süddî, Katâde, Dahhâk ve İbn Zeyd de böyle söylemiştir.
فَلَامَ لِيَتَّخِذَ لَامُ التَّعْلِيلِ تَعْلِيلًا لِفِعْلِ قَسَمْنا، أَيْ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ، أَيْ أَسْبَابَ مَعِيشَتِهِمْ لِيَسْتَعِينَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ فَيَتَعَارَفُوا وَيَتَجَمَّعُوا لِأَجْلِ حَاجَةِ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ فَتَتَكَوَّنَ مِنْ ذَلِكَ الْقَبَائِلُ وَالْمُدُنُ.
Dolayısıyla { لِيَتَّخِذَ } kelimesindeki lâm harfi, { قَسَمْنا } fiilinin gerekçesini bildiren ta'lîl lâmıdır. Yani: Birbirlerinin birbirine olan ihtiyacı sebebiyle tanışıp kaynaşsınlar, bir araya gelsinler ve bundan da kabileler ile şehirler meydana gelsin diye onların geçimliklerini, yani geçim sebeplerini aralarında paylaştırdık.