Binûn

44- Duhân Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عُطِفَ عَلَى وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ وَهَذَا تَذْكِيرٌ بِنِعْمَةِ السَّلَامَةِ مِمَّا ارْتَبَكَ فِيهِ غَيْرُهُمْ. وَذَلِكَ مِمَّا يُحْمَدُ اللَّهُ عَلَيْهِ كَمَا وَرَدَ أَنَّ مِنْ آدَابِ مَنْ يَرَى غَيْرَهُ فِي شِدَّةٍ أَوْ بَأْسٍ أَنْ يَقُولَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانِي مِمَّا هُوَ فِيهِ. وَضَمِيرُ وَقاهُمْ عَائِدٌ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ فِي وَزَوَّجْناهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ.

{ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ } üzerine matuftur. Bu, başkalarının içine düştüğü felaketten kurtulma nimetini bir hatırlatmadır. Bu da Allah'a hamdedilecek hususlardandır; nitekim başkasını bir sıkıntı veya zorluk içinde gören kimsenin edeplerinden birinin şöyle demek olduğu rivayet edilmiştir: 'Beni onun içinde bulunduğu durumdan muaf kılan Allah'a hamdolsun.' { وَوَقاهُمْ } fiilindeki fail zamiri, iltifat yoluyla { وَزَوَّجْناهُمْ } ifadesindeki mütekellim zamirine racidir.

وفَضْلًا حَالٌ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ. وَالْخطاب للنبيء ﷺ.

{ فَضْلًا } zikredilen hususlardan hâldir. Hitap ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir.

وَذِكْرُ الرَّبِّ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: فَضْلًا مِنْهُ أَوْ مِنَّا.

'Rab' kelimesinin açıkça zikredilmesi, zamir makamında açık isim kullanılmasıdır (izhâr fi makâmi'l-idmâr); zira zahirin gereği 'ondan bir lütuf olarak' (fazlan minhu) yahut 'bizden' (minnâ) denilmesidir.

وَنُكْتَةُ هَذَا الْإِظْهَارِ تَشْرِيفُ مقَام النبيء ﷺ وَالْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ إِكْرَامٌ لَهُ لِإِيمَانِهِمْ بِهِ.

Bu izhârın nük плеesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamını yüceltmek ve bu nimetlerin, ona iman etmeleri sebebiyle Peygamber'e bir ikram olduğuna işaret etmektir.

وَجُمْلَةُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ تَذْيِيلٌ، وَالْإِشَارَةُ فِي ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ لِتَعْظِيمِ الْفَضْلِ بِبُعْدِ الْمَرْتَبَةِ. وَأُتِيَ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ لِتَخْصِيصِ الْفَوْزِ بِالْفَضْلِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ وَهُوَ قَصْرٌ لِإِفَادَةِ مَعْنَى الْكَمَالِ كَأَنَّهُ لَا فوز غَيره.

{ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } cümlesi bir fezlekedir (tezyîldir). { ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } içindeki işaret zamiri, mertebenin yüceliğini belirtmek suretiyle lütfun büyüklüğünü vurgulamak içindir. Fasl zamiri ise kurtuluşu işaret edilen bu lütfa has kılmak için getirilmiştir; bu da sanki ondan başka kurtuluş yokmuş gibi yetkinlik/kemâl manası ifade eden bir kasırdır.

[٥٨، ٥٩]

[58, 59]

[سُورَة الدُّخان (٤٤) : الْآيَات ٥٨ إِلَى ٥٩]

[Duhân Suresi (44), Âyetler 58-59]

فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)

{ فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩) } “Öğüt alıp düşünsünler diye onu senin dilinle kolaylaştırdık. (58) Artık bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler. (59)”

الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا بَعْدَهَا مُتَفَرِّعٌ عَمَّا قَبْلَهَا حَيْثُ كَانَ الْمَذْكُورُ بَعْدَ الْفَاءِ فَذْلَكَةً لِلسُّورَةِ، أَيْ إِجْمَالٌ لِأَغْرَاضِهَا بَعْدَ تَفْصِيلِهَا فِيمَا مَضَى إِحْضَارًا لِتِلْكَ الْأَغْرَاضِ وَضَبْطًا لِتَرَتُّبِ عِلَّتِهَا.

Fâ (فَ) harfi tefrî' içindir; kendisinden sonrasının öncesinden neşet ettiğine işaret eder; zira fâ'dan sonra zikredilen kısım surenin bir fezlekesidir, yani daha önce geçen amaçların detaylandırılmasından sonra, bu amaçları zihinde hazır tutmak ve illetinin tertibini zapt etmek amacıyla yapılan bir özetidir.

وَضَمِيرُ يَسَّرْناهُ عَائِدٌ إِلَى الْكِتَابِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَقَامِ وَالْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ

{ يَسَّرْناهُ } kelimesindeki zamir, makamdan anlaşılan ve şu buyrukta açıkça geçen Kitap'a racidir:

وَالْكِتابِ الْمُبِينِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ [الدُّخان: ٢، ٣] إِلَخْ، وَالَّذِي كَانَ جُلُّ غَرَضِ السُّورَةِ فِي إِثْبَاتِ إِنْزَالِهِ مِنَ اللَّهِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ افْتِتَاحُهَا بِالْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ، وَقَوْلُهُ: وَالْكِتابِ الْمُبِينِ، فَهَذَا التَّفْرِيعُ مُرْتَبِطٌ بِذَلِكَ الِافْتِتَاحِ وَهُوَ مَنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ. فَهَذَا التَّفْرِيعُ تَفْرِيعٌ لِمَعْنَى الْحَصْرِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِبَيَانِ الْحِكْمَةِ فِي إِنْزَالِ الْقُرْآنِ بِاللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ فَيَكُونُ تَفْرِيعًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي السُّورَةِ وَمَا تَخَلَّلَهُ وَتَبِعَهُ مِنَ الْمَوَاعِظِ.

{ وَالْكِتابِ الْمُبِينِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ } “Apaçık Kitab'a andolsun ki, biz onu mübarek bir gecede indirdik” [Duhân: 2, 3] ila ahir... Surenin asıl gayesi de onun Allah katından indirildiğini ispat etmekti; nitekim surenin mukattaa harfleriyle ve { وَالْكِتابِ الْمُبِينِ } buyruğuyla başlaması buna işaret etmiştir. Dolayısıyla bu tefrî' o başlangıca bağlıdır ve bu 'sonu başa bağlama' (raddü'l-acüz ale's-sadr) sanatındandır. Bu tefrî', Kur'an'ın Arap diliyle indirilmesindeki hikmeti açıklamak üzere { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ } buyruğundaki hasr manasının bir tefrî'idir; dolayısıyla surede daha önce geçenlere ve araya giren ile onu takip eden öğütlere dayanmaktadır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُفَرَّعُ قَوْلَهُ: لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ. وَقُدِّمَ عَلَيْهِ مَا هُوَ تَوْطِئَةٌ لَهُ اهْتِمَامًا بِالْمُقَدَّمِ وَتَقْدِيرِ النَّظْمِ فَلَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ بِهَذَا لِمَا يَسَّرْنَاهُ لَهُمْ بِلِسَانِهِمْ.

Tefri' kılınan cümlenin { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } olması da mümkündür. Öne alınan kısma önem verilerek ona mukaddime olan şey öne geçirilmiştir. Cümlenin takdiri şöyledir: 'Biz onu kendi dilleriyle kendilerine kolaylaştırdığımız için umulur ki bununla düşünüp öğüt alırlar.'

وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ (إِنَّمَا) قَصْرُ قَلْبٍ وَهُوَ رَدٌّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ قَدْ سَهُلَ لَهُمْ طَرِيقُ

(İnnemâ / إِنَّمَا) edatından anlaşılan hasr/kasr, bir tersine çevirme kasrıdır (kasr-ı kalb) ve bu müşriklere bir reddiyedir. Çünkü onun

فَهْمِهِ بِفَصَاحَتِهِ وَبَلَاغَتِهِ فَقَابَلُوهُ بِالشَّكِّ وَالْهُزْءِ كَمَا قَصَّهُ اللَّهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ [الدُّخان: ٩] أَيْ إِنَّا جَعَلْنَا فَهْمَهُ يَسِيرًا بِسَبَبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْفُصْحَى وَهِيَ لُغَتُهُمْ إِلَّا لِيَتَذَكَّرُوا فَلَمْ يَتَذَكَّرُوا. فَمَفْعُولُ يَسَّرْناهُ مُضَافٌ مُقَدَّرٌ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ تَقْدِيرُهُ:

fesahati ve belağatı sayesinde anlaşılma yolu kendilerine kolaylaştırılmışken, onlar bunu şüphe ve alayla karşıladılar; nitekim Allah bunu surenin başında: { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ } “Aksine onlar şüphe içinde eğlenip duruyorlar” [Duhân: 9] buyruğuyla anlatmıştır. Yani: Biz onun anlaşılmasını, onların dili olan fasih Arapça vasıtasıyla ancak düşünüp öğüt alsınlar diye kolaylaştırdık; oysa onlar düşünüp öğüt almadılar. { يَسَّرْناهُ } fiilinin mef'ulü, siyakın delalet ettiği takdiri bir muzâftır; takdiri şöyledir:

فَهْمَهُ.

'Onun anlaşılmasını' (fehmehu).

وَالْبَاءُ فِي بِلِسانِكَ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ بِسَبَبِ لُغَتِكَ، أَيِ الْعَرَبِيَّةِ وَفِي إِضَافَةِ اللِّسَانِ إِلَى ضمير النبيء ﷺ عِنَايَةٌ بِجَانِبِهِ وَتَعْظِيمٌ لَهُ، وَإِلَّا فَاللِّسَانُ لِسَانُ الْعَرَبِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ [إِبْرَاهِيم: ٤] .

{ بِلِسانِكَ } ifadesindeki bâ (بِ) harfi sebebiyet içindir; yani senin dilin, yani Arapça sebebiyle demektir. Dilin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafe edilmesinde onun şanına bir ihtimam ve onu yüceltme vardır; yoksa esasen dil, Arapların dilidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ } “Biz her peygamberi ancak kendi kavminin diliyle gönderdik” [İbrâhîm: 4].

وَإِطْلَاقُ اللِّسَانِ وَهُوَ اسْمُ الْجَارِحَةِ الْمَعْرُوفَةِ فِي الْفَمِ عَلَى اللُّغَةِ مَجَازٌ شَائِعٌ لِأَنَّ أَهَمَّ مَا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ اللِّسَانُ الْكَلَامُ قَالَ تَعَالَى: بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ [الشُّعَرَاء: ١٩٥] .

Ağızdaki bilinen organın adı olan 'lisân' kelimesinin 'dil/lisan' (lügat) anlamında kullanılması yaygın bir mecazdır; zira dil organının en mühim kullanım alanı konuşmadır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Apaçık bir Arap diliyle” [Şuarâ: 195].

وَأَفْصَحَ قَوْلُهُ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ عَنِ الْأَمْرِ بِالتَّذْكِيرِ بِالْقُرْآنِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَذَكِّرْهُمْ بِهِ وَلَا تَسْأَمْ لِعِنَادِهِمْ فِيهِ وَدُمْ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى يَحْصُلَ التَّذَكُّرُ، فَالتَّيْسِيرُ هُنَا تَسْهِيلُ الْفَهْمِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ إِلَخْ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٩٧] .

{ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } buyruğu, Kur'an ile öğüt vermenin emredildiğini açıkça ifade etmektedir. Takdiri şöyledir: 'Onunla onlara öğüt ver, onların inatçılıklarından dolayı bıkıp usanma ve öğüt alma gerçekleşinceye kadar buna devam et.' Buradaki teysîr (kolaylaştırma), anlamayı kolaylaştırmaktır. Bu husus daha önce Meryem Suresi'nde [97] Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ } “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık ki, onunla takva sahiplerini müjdeleyesin...” buyruğunda geçmişti.

وَ (لَعَلَّ) مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّعْلِيلِ، أَيْ لِأَجْلِ أَنْ يَتَذَكَّرُوا بِهِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ [الْأَحْقَاف: ١٢] .

{ لَعَلَّ } (umulur ki) kelimesi ta'lîl (gerekçe bildirme) anlamında kullanılmıştır; yani onunla düşünüp öğüt alsınlar diye demektir. Bu, tıpkı şu buyruk gibidir: { وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ } “Bu da zulmedenleri uyarmak ve iyilik yapanlara müjde olmak üzere Arap diliyle indirilmiş doğrulayıcı bir kitaptır” [Ahkâf: 12].

وَفِي هَذَا الْكَلَامِ الْمُوجَزِ إِخْبَارٌ بِتَيْسِيرِ الْقُرْآنِ لِلْفَهْمِ لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنْهُ التَّذَكُّرُ، قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ [الْقَمَر: ١٧] ، وَبِأَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ التَّيْسِيرِ كَوْنُهُ بِأَفْصَحِ اللُّغَاتِ وَكَوْنُهُ عَلَى لِسَانِ أفضل الرُّسُل ﷺ فَلِذَلِكَ كَانَ تَسَبُّبُهُ فِي حُصُولِ تَذَكُّرِهِمْ تَسَبُّبًا قَرِيبًا لَوْ لَمْ يَكُونُوا فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ. وَبِاعْتِبَارِ هَذِهِ الْمَعَانِي الْمُتَوَافِرَةِ حَسُنَ أَنْ يُفَرَّعَ عَلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ تأييد النبيء ﷺ وَتَهْدِيدُ مُعَانِدِيهِ بِقَوْلِهِ: فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ أَيْ فَارْتَقَبِ النَّصْرَ الَّذِي سَأَلْتَهُ بِأَنْ تُعَانَ عَلَيْهِمْ بِسِنِينَ كَسِنِينِ يُوسُفَ فَإِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ ذَلِكَ وَأَشَدَّ مِنْهُ وَهُوَ الْبَطْشَةُ الْكُبْرَى.

Bu veciz sözde, Kur'an'ın anlaşılmasının kolaylaştırıldığı haber verilmektedir; çünkü ondan maksat düşünüp öğüt almaktır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; hiç öğüt alan yok mu?” [Kamer: 17]. Ayrıca bu kolaylaştırmanın sebebinin, onun en fasih dille olması ve peygamberlerin en faziletlisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere bulunması olduğu bildirilmektedir. İşte bu yüzden, eğer onlar şüphe içinde eğlenip durmasalardı, Kur'an'ın onların öğüt almasına vesile olması son derece yakın bir sebep olurdu. Bu zengin manalar göz önünde bulundurulduğunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teyit etmenin ve inatçı hasımlarını tehdit etmenin şu buyrukla bu cümleye dayandırılması güzel düşmüştür: { فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ }; yani 'Yusuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllarla onlara karşı sana yardım edilmesi suretiyle talep ettiğin zaferi bekle; zira onlar bunu ve bundan daha şiddetlisi olan en büyük yakalamayı (el-batşetü'l-kübrâ) beklemektedirler.'

وَإِطْلَاقُ الِارْتِقَابِ عَلَى حَالِ الْمُعَانِدِينَ اسْتِعَارَةٌ تَهَكُّمِيَّةٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَاقُونَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ وَقَدْ حَسَّنَهَا اعْتِبَارُ الْمُشَاكَلَةِ بَيْنَ (ارْتَقِبْ) ومُرْتَقِبُونَ.

İnatçıların hali için 'irtikâb' (bekleme) kelimesinin kullanılması alay yollu bir istiaredir (istiâre-i tehekkümiyye); çünkü mana, onların buna kaçınılmaz olarak uğrayacaklarıdır. { ارْتَقِبْ } ile { مُرْتَقِبُونَ } arasındaki müşâkele (aynı kökten lafız uyumu) gözetilmesi de bu ifadeyi daha da güzelleştirmiştir.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ فِي قَوْله فَارْتَقِبْ أَيِ ارْتَقِبِ النَّصْرَ بِأَنَّهُمْ لَاقَوُا الْعَذَابَ بِالْقَحْطِ وَقَدْ أَغْنَتْ (إِنَّ) التَّسَبُّبَ وَالتَّعْلِيلَ.

{ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ } cümlesi, { فَارْتَقِبْ } buyruğundaki emrin gerekçesidir (ta'lîlidir); yani 'zaferi bekle, zira onlar kıtlık azabıyla karşılaşmışlardır.' (İnne / إِنَّ) edatı da sebebiyet ve ta'lîl bildirme vazifesini görmüştür.

وَفِي هَذِهِ الْخَاتِمَةِ رَدُّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ إِذْ كَانَ صَدْرُ السُّورَةِ فِيهِ ذِكْرُ إِنْزَالِ الْكِتَابِ

Bu hatimede/kapanışta sonun başa bağlanması (raddü'l-acüz ale's-sadr) vardır; zira surenin başında apaçık Kitab'ın indirilişi zikredilmişti

الْمُبِينِ وَأَنَّهُ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ بِوَاسِطَةِ رِسَالَة مُحَمَّد ﷺ وَكَانَ فِي صَدْرِهَا الْإِنْذَارُ بِارْتِقَابِ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ وَذِكْرِ الْبَطْشَةِ الْكُبْرَى. فَكَانَتْ خَاتِمَةُ هَذِهِ السُّورَةِ خَاتِمَةٌ عَزِيزَةُ الْمَنَالِ اشْتَمَلَتْ عَلَى حُسْنِ بَرَاعَةِ الْمَقْطَعِ وَبَدِيعِ الْإِيجَازِ.

ve onun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçiliği vasıtasıyla Allah'tan bir rahmet olduğu bildirilmişti; ayrıca surenin başında göğün apaçık bir duman getireceği günün gözetlenmesi uyarısı ve en büyük yakalama (el-batşetü'l-kübrâ) zikredilmişti. Dolayısıyla bu surenin hatimesi, güzel bir sonlandırma inceliğini (berâat-i makta') ve eşsiz bir îcâzı ihtiva eden, benzerine az rastlanır bir hatime olmuştur.