يَزِلُّ الْغُلَامُ الْخِفُّ عَنْ صَهَوَاتِهِ
(Hafif çocuk onun sırtından kayıp düşer)
وَمِنْهُ: الْخِلُّ بِمَعْنَى الْخَلِيلِ. فَالْبِدْعُ: صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ بِمَعْنَى الْبَادِعِ، وَمِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى:
Dost (halîl) manasına gelen 'hıll' (الْخِلُّ) kelimesi de böyledir. Dolayısıyla 'bid‘', 'bâdi‘' (başlatan/benzeri görülmemiş bir şey ortaya koyan) manasında bir sıfat-ı müşebbehedir. Yüce Allah'ın isimlerinden biri de:
«الْبَدِيعُ» خَالِقُ الْأَشْيَاءِ وَمُخْتَرِعُهَا. فَالْمَعْنَى: مَا كُنْتُ مُحْدِثًا شَيْئًا لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الرُّسُلِ.
«el-Bedî‘»dir; yani varlıkları örneksiz yaratan ve icat edendir. Mana şudur: Ben peygamberler arasında eşi benzeri görülmemiş yepyeni bir şey ortaya koymuş değilim.
ومِنَ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ مَا كُنْتُ آتِيًا مِنْهُمْ بَدِيعًا غَيْرَ مُمَاثِلٍ لَهُمْ فَكَمَا سَمِعْتُمْ بِالرُّسُلِ الْأَوَّلِينَ أَخْبَرُوا عَنْ رِسَالَةِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ فَكَذَلِك أَنا فَلَمَّا ذَا يَعْجَبُونَ مِنْ دَعْوَتِي. وَهَذِهِ الْآيَةُ صَالِحَةٌ لِلرَّدِّ عَلَى نَصَارَى زَمَانِنَا الَّذِينَ طَعَنُوا فِي نُبُوَّتِهِ بِمَطَاعِنَ لَا مَنْشَأَ لَهَا إِلَّا تَضْلِيلٌ وَتَمْوِيهٌ عَلَى عَامَّتِهِمْ لِأَنَّ الطَّاعِنِينَ لَيْسُوا مِنَ الْغَبَاوَةِ بِالَّذِينَ يَخْفَى عَلَيْهِمْ بُهْتَانُهُمْ كَقَوْلِهِمْ إِنَّهُ تَزَوَّجَ النِّسَاءَ، أَوْ أَنَّهُ قَاتَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَوْ أَنَّهُ أَحَبَّ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ.
{ مِنَ } edatı ibtidaîlik (başlangıç) bildirir; yani ben peygamberler arasından çıkıp gelen, onların benzeri olmayan türedi/benzeri görülmemiş biri değilim. Nitekim önceki peygamberleri işittiniz; onlar Allah'ın kendilerini elçi olarak gönderdiğini haber vermişlerdi, ben de öyleyim. Öyleyse benim davetime niçin şaşırıyorlar? Bu ayet, günümüz Hristiyanlarının, Hz. Peygamber'in peygamberliğine yönelik -av halklarını saptırma ve aldatmaktan başka hiçbir dayanağı olmayan- itirazlarına cevap vermeye de uygundur; zira bu itirazları yapanlar iftiralarını fark edemeyecek kadar ahmak değillerdir; kadınlarla evlenmiş olması, inkâr edenlerle savaşmış olması veya Zeyneb bnt. Cahş'ı sevmiş olması yönündeki iddiaları gibi.
وَقَوْلُهُ: وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ تَتْمِيمٌ لِقَوْلِهِ: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الِاعْتِرَاضِ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يسْأَلُون النبيء ﷺ عَنْ مُغَيَّبَاتٍ اسْتِهْزَاءً فَيَقُولُ أَحَدُهُمْ إِذَا ضَلَّتْ نَاقَتُهُ: أَيْنَ نَاقَتِي؟ وَيَقُولُ أَحَدُهُمْ: مَنْ أَبِي، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ فَأَمَرَ الله الرَّسُول ﷺ أَنْ يُعْلِمَهُمْ بِأَنَّهُ لَا يَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِهِ وَلَا بِهِمْ، أَيْ فِي الدُّنْيَا، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ [الْأَعْرَاف: ١٨٨] .
{ وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ } “Bana ve size ne yapılacağını da bilmem” kavli, { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ } kavlini tamamlayıcı (tetmim) niteliğinde olup itiraz cümlesi (ara cümle) mesabesindedir. Zira müşrikler, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem alay yollu gaybî şeyleri soruyorlardı; içlerinden birinin devesi kaybolduğunda “Devem nerede?”, bir başkası “Benim babam kim?” veya benzeri sorular soruyordu. Bunun üzerine Allah Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem, dünyada kendisine ve onlara ne yapılacağını bilmediğini onlara bildirmesini emretti. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlinin manasıdır: { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ } “De ki: Ben Allah'ın dilediğinden başka kendime ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahibim. Eğer gaybı bilseydim, hayrı çoğaltırdım ve bana kötülük dokunmazdı” [A'râf 188].
وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا وَإِتْمَامًا لِمَا فِي قَوْلِهِ: وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ بِأَنَّ قُصَارَى مَا يَدْرِيهِ هُوَ اتِّبَاعُ مَا يُعْلِمُهُ اللَّهُ بِهِ فَهُوَ تَخْصِيصٌ لِعُمُومِهِ، وَمِثْلُ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ وَأَنَّ الْمُشْرِكِينَ فِي النَّارِ وَأَنَّ وَرَاءَ الْمَوْتِ بَعْثًا.
Bu sebeple { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى } “Ben sadece bana vahyolunana uyuyorum” kavli, istînâf-ı beyânî olup { وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ } kavlindeki ifadeyi tamamlamaktadır; yani onun bilebildiği yegâne şey, Allah'ın kendisine bildirdiği şeylere uymaktan ibarettir. Dolayısıyla bu, önceki ifadenin umumunu tahsis etmektedir. Kendisinin Allah'tan bir elçi olduğunu, müşriklerin ateşte olacağını ve ölümün ardında bir diriliş bulunacağını bilmesi gibi hususlar da böyledir.
وَمِثْلُ أَنَّهُ سَيُهَاجِرُ إِلَى أَرْضٍ ذَاتِ نَخْلٍ بَيْنَ حَرَّتَيْنِ، وَمِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً [الْفَتْح: ١] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى مَا أَطْلَعَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَدَعْ مَا أَطَالَ بِهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ هُنَا مِنَ الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ وَمِنْ كَوْنِهَا مَنْسُوخَةً أَوْ مُحْكَمَةً وَمِنْ حُكْمِ نَسْخِ الْخَبَرِ.
İki taşlık (harre) arasında hurmalık bir diyara hicret edeceğini bilmesi, Yüce Allah'ın { إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً } “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik” [Fetih 1] kavli ve Allah'ın kendisine bildirdiği şeylere raci olan benzeri durumlar da bu kabildendir. Dolayısıyla bazı müfessirlerin { وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ } kavlinden neyin kastedildiği, bu ayetin mensuh mu muhkem mi olduğu ve haberin neshinin hükmü hakkında burada uzattıkları sözleri bir kenara bırak.
وَوَجْهُ عَطْفِ وَلا بِكُمْ عَلَى بِي بِإِقْحَامِ (لَا) النَّافِيَةِ مَعَ أَنَّهُمَا مُتَعَلِّقَانِ بِفِعْلِ صِلَةِ مَا الْمَوْصُولَةِ وَلَيْسَ فِي الصِّلَة نفي، فَلَمَّا ذَا لَمْ يَقُلْ: مَا يُفْعَلُ بِي وَبِكُمْ
{ وَلا بِكُمْ } ifadesinin, araya nefiy bildiren (لَا) sokularak { بِي } üzerine atfedilmesinin gerekçesine gelince; bu iki car-mecrur ismi mevsul olan 'mâ'nın sıla fiiline müteallak olduğu halde sıla cümlesinde bir nefiy bulunmamaktadır. Öyleyse neden 'mâ yüf'alu bî ve biküm' (مَا يُفْعَلُ بِي وَبِكُمْ) denmemiştir?
لِأَنَّ الْمَوْصُولَ وَصَلْتَهُ لَمَّا وَقَعَا مَفْعُولًا لِلْمَنْفِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَما أَدْرِي تَنَاوَلَ النَّفْيُ مَا هُوَ فِي حَيِّزِ ذَلِكَ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ فَصَارَ النَّفْيُ شَامِلًا لِلْجَمِيعِ فَحَسُنَ إِدْخَالُ حَرْفِ النَّفْيِ عَلَى الْمَعْطُوفِ، كَمَا حَسُنَ دُخُولُ الْبَاءِ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ تُزَادَ فَيُجَرُّ بِهَا الِاسْمُ الْمَنْفِيُّ الْمَعْطُوفُ عَلَى اسْمِ (إِنَّ) وَهُوَ مُثْبَتٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ
Çünkü mevsul ve sılası { وَما أَدْرِي } kavlindeki menfî fiilin mefulü konumuna gelince, nefiy bu menfî fiilin etki alanında bulunan her şeyi kapsamış ve böylece nefiy hepsini içine almıştır; bu sebeple de matufun başına nefiy harfinin getirilmesi güzel olmuştur. Tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi; { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ }
وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى
{ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “...ve yeri yaratan, onları yaratmakla yorulmayan [Allah'ın], ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu...”
[الْأَحْقَاف: ٣٣] لِوُقُوعِ أَنَّ الْعَامِلَةِ فِيهِ فِي خَبَرِ النَّفْيِ وَهُوَ أَوَلَمْ يَرَوْا وَكَذَلِكَ زِيَادَةُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ [الْبَقَرَة: ١٠٥] فَإِنَّ خَيْرٍ وَقَعَ مَعْمُولًا لِفِعْلِ يُنَزَّلَ وَهُوَ فِعْلٌ مُثْبَتٌ وَلَكِنَّهُ لَمَّا انْتَفَتْ وِدَادَتُهُمُ التَّنْزِيلَ صَارَ التَّنْزِيلُ كَالْمَنْفِيِّ لَدَيْهِمْ.
“Gökleri ve yeri yaratan, bunları yaratmakla yorulmayan Allah'ın, ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi?” [Ahkâf 33] ayetinde, (إنَّ)'in müspet olan ismine matuf menfî ismin cer edilmesi için zait olarak gelen bâ harfinin dahil olması güzel görülmüştür; çünkü ona amil olan 'enne' (أَنَّ) lafzı { أَوَلَمْ يَرَوْا } şeklindeki nefiy haberinin içinde yer almaktadır. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ } “Kitap ehlinden inkâr edenler de müşrikler de üzerinize bir hayır indirilmesini istemezler” [Bakara 105] kavlindeki { مِنْ } edatının ziyadeliği de böyledir; zira 'hayr' (خَيْرٍ) kelimesi müspet bir fiil olan { يُنَزَّلَ } fiilinin mamulü olarak gelmiştir; ancak onların indirilmeyi istemeleri nefyedilince, indirilme eylemi onların katında adeta menfî (olumsuz) hükmüne geçmiştir.
وَعَطْفُ وَما أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ عَلَى جُمْلَةِ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ لِأَنَّهُ الْغَرَضُ الْمَسُوقُ لَهُ الْكَلَامُ بِخِلَافِ قَوْلِهِ: وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ. وَالْمَعْنَى: وَمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ لَا مُفْتَرٍ، فَالْقَصْرُ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ لِرَدِّ قَوْلهم افْتَراهُ.
{ وَما أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } kavlinin { مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ } cümlesine atfedilmesi, sözün asıl sevk ediliş gayesi olması sebebiyledir; { وَما أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ } kavli ise böyle değildir. Mana şudur: Ben sadece apaçık bir uyarıcıyım, bir iftiracı değilim. Buradaki kasr, izâfî bir kasrdır ve onların { افْتَراهُ } “Onu uydurdu” sözlerini reddetmek üzere yapılmış bir kasr-ı kalbdir.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ١٠]
[AHKÂF SURESİ (46): AYET 10]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “De ki: Gördünüz mü, eğer bu (Kur'an) Allah katından ise ve siz de onu inkâr etmişseniz, İsrailoğullarından bir şahit de benzerine şahitlik edip iman etmişken siz büyüklük taslamışsanız (hâliniz ne olur)? Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (10)
أُعِيدَ الْأَمْرُ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ حُجَّةً أُخْرَى لَعَلَّهَا تَرُدُّهُمْ إِلَى الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ:
Daha önce geçen şu kavillerden sonra:
قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْأَحْقَاف: ٤] الْآيَةَ وَقَوْلِهِ: قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَلا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [الْأَحْقَاف: ٨] وَقَوْلِهِ: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ [الْأَحْقَاف: ٩] الْآيَةَ.
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'tan başka yalvardıklarınızı gördünüz mü?” [Ahkâf 4] ayeti, { قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَلا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “De ki: Eğer onu ben uydurmuşsam, Allah'tan [gelecek olana karşı] benim için hiçbir şeye gücünüz yetmez” [Ahkâf 8] kavli ve { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ } “De ki: Ben peygamberlerin ilki değilim” [Ahkâf 9] ayetinden sonra, belki onları hakka döndürür diye onlara başka bir delil söylemesi emri tekrar edilmiştir.
وَهَذَا اسْتِدْرَاجٌ لَهُمْ لِلْوُصُولِ إِلَى الْحَقِّ فِي دَرَجَاتِ النَّظَرِ فَقَدْ بَادَأَهُمْ بِأَنَّ مَا أَحَالُوهُ مِنْ أَنْ يَكُونَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَيْسَ بِمُحَالٍ إِذْ لَمْ يَكُنْ أَوَّلَ النَّاسِ جَاءَ بِرِسَالَةٍ مِنَ اللَّهِ.
Bu, akıl yürütme basamaklarında hakka ulaşmaları için onları adım adım ikna etmektir (istidrac). Zira önce, Allah katından bir elçi olmasını imkânsız görmelerinin imkânsız olmadığını, çünkü Allah'tan bir elçilikle gelen ilk insanın kendisi olmadığını belirterek söze başlamıştır.
ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِأَنَّ الْقُرْآنَ إِذَا فَرَضْنَا أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَقَدْ كَفَرْتُمْ بِذَلِكَ كَيْفَ يَكُونُ حَالُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ardından Kur'an'ın Allah katından olduğunu farz ettiğimizde ve siz de onu inkâr etmişken Yüce Allah katındaki durumunuzun nasıl olacağını belirterek devam etmiştir.
وَأَقْحَمَ فِي هَذَا أَنَّهُ لَوْ شَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بِوُقُوعِ الرِّسَالَاتِ وَنُزُولِ
Buna, eğer Ehl-i Kitap'tan bir şahit elçiliklerin vuku bulduğuna ve peygamberlere kitapların indirildiğine şahitlik eder
الْكُتُبِ عَلَى الرُّسُلِ، وَآمَنَ بِرِسَالَتِي كَيْفَ يَكُونُ انْحِطَاطُكُمْ عَنْ دَرَجَتِهِ، وَقَدْ جَاءَكُمْ كِتَابٌ فَأَعْرَضْتُمْ عَنْهُ، فَهَذَا كَقَوْلِهِ: أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ [الْأَنْعَام: ١٥٧] ، وَهَذَا تَحْرِيكٌ لِلْهِمَمِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ آيَةُ سُورَةِ فُصِّلَتْ [٥٢] قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ سِوَى أَنَّ هَذِهِ أَقْحَمَ فِيهَا قَوْلَهُ: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانَتْ لَهُمْ مُخَالَطَةٌ مَعَ بَعْضِ الْيَهُودِ فِي مَكَّةَ وَلَهُمْ صِلَةٌ بِكَثِيرٍ مِنْهُمْ فِي التِّجَارَةِ بِالْمَدِينَةِ وَخَيْبَرَ فَلَمَّا ظَهَرَتْ دَعْوَة النبيء ﷺ كَانُوا يَسْأَلُونَ مَنْ لَقَوْهُ مِنَ الْيَهُودِ عَنْ أَمْرِ الْأَدْيَانِ وَالرُّسُلِ فَكَانَ الْيَهُودُ لَا مَحَالَةَ يُخْبِرُونَ الْمُشْرِكِينَ بِبَعْضِ الْأَخْبَارِ عَنْ رِسَالَةِ مُوسَى وَكِتَابِهِ وَكَيْفَ أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَى فِرْعَوْنَ. فَالْيَهُودُ وَإِنْ كَانُوا لَا يُقِرُّونَ
ve benim elçiliğime iman ederse, size bir kitap gelip de ondan yüz çevirmişken sizin onun derecesinden ne kadar geride kalacağınızı da dâhil etmiştir. Bu, { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } “Yahut 'Eğer bize de kitap indirilseydi onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye” [En'âm 157] kavli gibidir ve bu bir gayrete getirmedir (tehrik-i himem). Bu ayetin benzeri, Fussilet suresindeki [52] şu ayettir: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “De ki: Gördünüz mü, eğer bu Allah katından ise sonra da siz onu inkâr etmişseniz, derin bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim vardır?” Ancak bu ayete ek olarak { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarından bir şahit de şahitlik edip...” kavli yer almıştır. Zira müşriklerin Mekke'de bazı Yahudilerle ilişkileri vardı; Medine ve Hayber'deki ticaret sebebiyle de pek çoğuyla irtibatları bulunuyordu. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem daveti ortaya çıkınca karşılaştıkları Yahudilere dinler ve peygamberler meselesini soruyorlardı; Yahudiler de kaçınılmaz olarak müşriklere Musa'nın elçiliği, kitabı ve Allah'ın onu Firavun'a nasıl galip kıldığı hakkında bazı haberler veriyorlardı. Dolayısıyla Yahudiler her ne kadar
برسالة مُحَمَّد ﷺ فَهُمْ يَتَحَدَّثُونَ عَنْ رِسَالَةِ مُوسَى ﵇ بِمَا هُوَ ممائل لحَال النبيء ﷺ مَعَ قَوْمِهِ وَفِيهِ مَا يَكْفِي لِدَفْعِ إِنْكَارِهِمْ رِسَالَتَهُ.
Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem elçiliğini ikrar etmeseler de, Musa'nın aleyhisselâm elçiliği hakkında Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kavmiyle olan durumuna benzer şeylerden bahsediyorlardı; bunda da onların Hz. Peygamber'in elçiliğini inkârlarını çürütmeye yetecek delil bulunmaktaydı.
فَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَرَأَيْتُمْ تَقْرِيرَيٌّ لِلتَّوْبِيخِ وَمَفْعُولَا أَرَأَيْتُمْ مَحْذُوفَانِ. وَالتَّقْدِيرُ:
{ أَرَأَيْتُمْ } lafzındaki istifham, azarlama (tevbih) amaçlı bir takrirî istifhamdır; { أَرَأَيْتُمْ } fiilinin iki mefulü de hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir:
أَرَأَيْتُمْ أَنْفُسَكُمْ ظَالِمِينَ. وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي إِنْ كانَ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَعْلُومِ مِنَ السِّيَاقِ أَوْ إِلَى مَا يُوحَى إِلَيَّ فِي قَوْلِهِ آنِفًا إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [الْأَحْقَاف: ٩] . وَجُمْلَةُ وَكَفَرْتُمْ بِهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ أَرَأَيْتُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى فِعْلِ الشَّرْطِ. وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ لِأَنَّ مَضْمُونَ كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ وَاقِعٌ فَلَا يَدْخُلُ فِي حَيِّزِ الشَّرْطِ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْجَدَلِ. وَالتَّقْدِيرُ:
'Kendinizi zalimler olarak gördünüz mü?' { إِنْ كانَ } ifadesindeki müstetir zamir, bağlamdan bilinen Kur'an'a veya az önce geçen { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } [Ahkâf 9] kavlindeki { مَا يُوحَى إِلَيَّ } ifadesine racidir. { وَكَفَرْتُمْ بِهِ } cümlesi, { أَرَأَيْتُمْ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır; şart fiiline matuf olması da caizdir. { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } cümlesi de böyledir; zira her iki cümlenin içeriği de vaki olmuştur, dolayısıyla şart kapsamına girmez. Şartın cevabı ise hazfedilmiş olup cedel bağlamı buna delalet etmektedir. Takdiri şöyledir:
أَفَتَرَوْنَ أَنْفُسَكُمْ فِي ضَلَالٍ.
'O halde kendinizi bir sapıklık içinde görmez misiniz?'
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ جَوَابِ الشَّرْطِ الْمُقَدَّرَةِ وَهِيَ تَعْلِيلٌ أَيْضًا. وَالْمَعْنَى: أَتَظُنُّونَ إِنْ تَبَيَّنَ أَنَّ الْقُرْآنَ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ وَقَدْ كَفَرْتُمْ بِذَلِكَ فَشَهِدَ شَاهد على حقّية ذَلِكَ تُوقِنُوا أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَهْدِكُمْ لِأَنَّكُمْ ظَالِمُونَ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الظَّالِمِينَ.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } cümlesi, şartın takdir edilen cevap cümlesinin tezyîlidir ve aynı zamanda bir gerekçelendirmedir (ta'lîl). Mana şudur: Kur'an'ın Allah'tan bir vahiy olduğu ortaya çıkarsa ve siz de bunu inkâr etmişken bir şahit de bunun hak olduğuna şahitlik ederse; zalim olduğunuz için Allah'ın sizi hidayete erdirmediğini ve Allah'ın zalimler topluluğunu hidayete erdirmeyeceğini kesin olarak anlar mısınız?
وَضَمِيرَا كانَ ومِثْلِهِ عَائِدَانِ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي سَبَقَ ذِكْرُهُ مَرَّاتٍ مِنْ قَوْلِهِ:
{ كانَ } ve { مِثْلِهِ } kelimelerindeki iki zamir, şu ayetlerde defalarca zikri geçen Kur'an'a racidir:
تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ [الْأَحْقَاف: ٢] وَقَوْلِهِ: ائْتُونِي بِكِتابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا [الْأَحْقَاف: ٤] .
{ تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ } “Kitabın indirilişi Allah'tandır” [Ahkâf 2] ve { ائْتُونِي بِكِتابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا } “Bundan önceki bir kitap getirin bana” [Ahkâf 4] kavilleri.
وَجُمْلَةُ وَاسْتَكْبَرْتُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَشَهِدَ شاهِدٌ إِلَخْ وَجُمْلَةُ وَشَهِدَ شاهِدٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
{ وَاسْتَكْبَرْتُمْ } cümlesi, { وَشَهِدَ شاهِدٌ } cümlesine matuftur; { وَشَهِدَ شاهِدٌ } cümlesi de { إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } cümlesine matuftur.
وَالْمِثْلُ: الْمُمَاثِلُ وَالْمُشَابِهُ فِي صِفَةٍ أَوْ فِعْلٍ، وَضَمِيرُ مِثْلِهِ لِلْقُرْآنِ فَلَفْظُ مِثْلِهِ هُنَا يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى صَرِيحِ الْوَصْفِ، أَيْ عَلَى مُمَاثِلٍ لِلْقُرْآنِ فِيمَا أَنْكَرُوهُ مِمَّا تَضَمَّنَهُ الْقُرْآنُ مِنْ نَحْوِ تَوْحِيدِ اللَّهِ وَإِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَذَلِكَ الْمِثْلُ هُوَ كِتَابُ التَّوْرَاةِ أَوِ الزَّبُورُ مِنْ كُتُبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَوْمَئِذٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ الْمِثْلُ عَلَى أَنَّهُ كِنَايَةٌ عَمَّا أُضِيفَ إِلَيْهِ لَفَظُ (مِثْلُ) ، فَيَكُونُ لَفْظُ (مِثْلُ) بِمَنْزِلَةِ الْمُقْحَمِ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِ الْعَرَبِ: «مِثْلُكَ لَا يَبْخَلُ» ، وَكَمَا هُوَ أَحَدُ مَحْمَلَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] . فَالْمَعْنَى: وَشَهِدَ شَاهِدٌ عَلَى صِدْقِ الْقُرْآنِ فِيمَا حَوَاهُ.
'Misl' (الْمِثْلُ); bir vasıfta veya fiilde benzer ve denk olan demektir. { مِثْلِهِ } lafzındaki zamir Kur'an'a aittir. Buradaki { مِثْلِهِ } lafzının sarih vasfa hamledilmesi caizdir; yani Allah'ın birliği ve öldükten sonra dirilmenin ispatı gibi Kur'an'ın içerdiği ve onların inkâr ettiği hususlarda Kur'an'ın benzerine hamledilir; o benzer de o gün İsrailoğullarının kitaplarından olan Tevrat veya Zebur'dur. 'Misl' kelimesinin, kendisine izafe edildiği şeyden kinaye olarak hamledilmesi de caizdir; bu durumda 'misl' (مِثْلُ) lafzı, Arapların «senin gibisi cimrilik etmez» (مِثْلُكَ لَا يَبْخَلُ) sözü kabilinden zait (pekiştirme) mesabesinde olur; nitekim Yüce Allah'ın { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] kavlindeki iki yorum ihtimalinden biri de budur. Bu durumda mana şöyledir: Bir şahit Kur'an'ın ihtiva ettiği hususlardaki doğruluğuna şahitlik etmiştir.
وَيَجُوزُ يَكُونَ ضَمِيرُ مِثْلِهِ عَائِدًا عَلَى الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ، أَيْ عَلَى مِثْلِ مَا ذُكِرَ فِي أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنَّهُ لَيْسَ بِدْعًا مِنْ كُتُبِ الرُّسُلِ.
{ مِثْلِهِ } lafzındaki zamirin, 'zikredilen şey' teviliyle önceki söze raci olması da caizdir; yani onun Allah katından olduğuna ve peygamberlerin kitapları arasında benzeri görülmemiş yeni bir şey olmadığına dair zikredilen hususların benzerine [şahitlik etmiştir].
فَالْمُرَادُ بِ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ شَاهِدٌ غَيْرُ مُعَيَّنٍ، أَيْ أَيُّ شَاهِدٍ، لِأَنَّ الْكَلَامَ
{ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarından bir şahit” ifadesinden maksat muayyen olmayan bir şahittir, yani herhangi bir şahittir; çünkü söz,
إِنْبَاءٌ لَهُمْ بِمَا كَانُوا يَتَسَاءَلُونَ بِهِ مَعَ الْيَهُودِ. وَبِهَذَا فَسَّرَ الشَّعْبِيُّ وَمَسْرُوقٌ وَاخْتَارَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي «الِاسْتِيعَابِ» فِي تَرْجَمَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ فَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: أَرَأَيْتُمْ وَمَا بَعْدَهُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ:
onların Yahudilerle birbirlerine sordukları şeyleri kendilerine bir haber vermedir. Şa'bî ve Mesrûk bu şekilde tefsir etmiş, İbn Abdilberr de el-İstîâb adlı eserinde Abdullah b. Selâm'ın biyografisinde bu görüşü tercih etmiştir. Buna göre { أَرَأَيْتُمْ } ve devamındaki hitap, Mekke ehlinden olan müşriklere yöneliktir. İbn Abbas, Hasan, Katâde, Mücâhid ve İkrime ise şöyle demişlerdir:
الْمُرَادُ بِ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ أَنَّهُ قَالَ: فِيَّ نَزَلَتْ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ الْآيَةَ.
{ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } ifadesinden maksat Abdullah b. Selâm'dır. Tirmizî, Abdullah b. Selâm'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Benim hakkımda Allah'ın kitabından ayetler indi; { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } ayeti bunlardandır.»
وَمِثْلُ قَوْلِ قَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ رُوِيَ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَوَقَعَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» فِي بَابِ فَضْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: وَفِيهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ الْآيَةَ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ: لَا أَدْرِي قَالَ مَالِكٌ: الْآيَةُ أَوْ فِي الْحَدِيثِ.
Katâde, Mücâhid ve İkrime'nin kavlinin benzeri İbn Zeyd, Mâlik b. Enes ve Süfyân es-Sevrî'den de rivayet edilmiştir. Sahîh-i Buhârî'de de 'Abdullah b. Selâm'ın Fazileti' babında Abdullah b. Yûsuf'un Mâlik'ten, onun da Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan naklettiği şu hadis yer almaktadır: Sa'd, «Onun hakkında şu { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ } ayeti indi» demiştir. Abdullah b. Yûsuf: «Mâlik'in 'el-âye' (الآية) lafzını mı söylediğini yoksa hadisin içinde mi olduğunu bilmiyorum» demiştir.
قَالَ مَسْرُوقٌ: لَيْسَ هُوَ ابْنُ سَلَامٍ لِأَنَّهُ أَسْلَمَ بِالْمَدِينَةِ وَالسُّورَةُ مَكِّيَّةٌ، وَقَالَ
Mesrûk demiştir ki: «O, İbn Selâm değildir; çünkü o Medine'de Müslüman olmuştur, sure ise Mekkîdir.»
الشَّعْبِيُّ مِثْلَهُ.
Şa'bî de benzerini söylemiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَأُمِرَ بِوَضْعِهَا فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: أَرَأَيْتُمْ وَمَا بَعْدَهُ لِأَهْلِ الْكِتَابِ بِالْمَدِينَةِ وَمَا حَوْلَهَا. وَعِنْدِي أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا إِخْبَارًا مِنَ الله لرَسُوله ﷺ بِمَا سَيَقَعُ مِنْ إِيمَانِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ فَيَكُونُ هُوَ الْمُرَادَ بِ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَإِنْ كَانَتِ الْآيَةُ مَكِّيَّةً.
Ayetin Medine'de inip Ahkâf suresine konulmasının emredilmiş olması da caizdir; bu takdirde { أَرَأَيْتُمْ } ve devamındaki hitap, Medine ve çevresindeki Ehl-i Kitap'a yönelik olur. Bana göre ise, bu ayetin sure Mekkî olsa bile Allah'ın Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Selâm'ın ileride iman edeceğini haber vermesi ve dolayısıyla ayet Mekkî olduğu halde { شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarından bir şahit” ifadesinden kastedilenin o olması da caizdir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الَّذِي جَرَّأَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى إِنْكَارِ نُزُولِ الْوَحْيِ عَلَى مُوسَى وَغَيْرِهِ مِنَ الرُّسُلِ فَقَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ [سبأ: ٣١] وَقَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] حِينَ عَلِمُوا أَنْ قَدْ لَزِمَتْهُمُ الْحُجَّةُ بِنُزُولِ مَا سَلَفَ مِنَ الْكُتُبِ قَبْلَ الْقُرْآنِ.
Görünen o ki, bu ayet gibileri müşrikleri Musa ve diğer peygamberlere vahyin inişini inkâr etmeye cüretlendirmiş ve Kur'an'dan önce geçmiş kitapların inişiyle aleyhlerindeki delilin kesinleştiğini anladıklarında: { لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine” [Sebe 31] demişler ve { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmemiştir” [En'âm 91] demişlerdir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَعْلِيلٌ لِلْكَلَامِ الْمَحْذُوفِ الدَّالِّ عَلَيْهِ مَا قبله مَا عَلِمْتَهُ آنِفًا، أَيْ ضَلَلْتُمْ ضَلَالًا لَا يُرْجَى لَهُ زَوَالٌ لِأَنَّكُمْ ظَالِمُونَ وَالله لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ. وَهَذَا تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ. وَجِيءَ فِي الشَّرْطِ بِحَرْفِ إِنْ الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ فِي الشَّرْطِ غَيْرِ الْمَجْزُومِ بِوُقُوعِهِ مُجَارَاةً لِحَالِ الْمُخَاطَبِينَ اسْتِنْزَالًا لِطَائِرِ جِمَاحِهِمْ لِيَنْزِلُوا لِلتَّأَمُّلِ وَالْمُحَاوَرَةِ.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } cümlesi, az önce öğrendiğin üzere öncesinin delalet ettiği mahzuf sözün talilidir; yani siz zeval bulması umulmayan bir sapıklığa düştünüz, çünkü siz zalimlersiniz ve Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. Bu, onların kendi nefislerine zulmettiklerinin tescil edilmesidir. Şart cümlesinde, vuku bulması kesin olmayan şartlarda kullanılması teamül olan { إِنْ } edatı getirilmiştir; bu da muhatapların durumuna ayak uydurmak ve inatçılıklarını yatıştırıp düşünmeye ve diyaloga yanaşmalarını sağlamak içindir.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ١١]
[AHKÂF SURESİ (46): AYET 11]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ (١١)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ } “İnkâr edenler, iman edenler hakkında: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi' dediler. Onunla doğru yolu bulamadıkları için de: 'Bu eski bir yalandır' diyecekler.” (11)
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ.
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } “İnkâr edenler, iman edenler hakkında: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi' dediler.”
هَذَا حِكَايَةُ خَطَأٍ آخَرَ مِنْ أَخْطَاءِ حُجَجِ الْمُشْرِكِينَ الْبَاطِلَةِ وَهُوَ خَطَأٌ مَنْشَؤُهُ الْإِعْجَابُ بِأَنْفُسِهِمْ وَغُرُورُهُمْ بِدِينِهِمْ فَاسْتَدَلُّوا عَلَى أَنْ لَا خَيْرَ فِي الْإِسْلَامِ بِأَنَّ الَّذِينَ ابْتَدَرُوا الْأَخْذَ بِهِ ضُعَفَاءُ الْقَوْمِ وَهُمْ يَعُدُّونَهُمْ مُنْحَطِّينَ عَنْهُمْ، فَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْأَنْعَامِ [٥٣] ، وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِ قَوْمِ نُوحٍ وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ [هود ٢٧] ، وَمُنَاسَبَتُهُ لِمَا قَبْلَهُ أَنَّهُ مِنْ آثَارِ اسْتِكْبَارِهِمْ فَنَاسَبَ قَوْله:
Bu, müşriklerin bâtıl delillerindeki hatalarından bir diğerinin anlatımıdır; bu, kendilerini beğenmişliklerinden ve dinlerine olan gururlarından kaynaklanan bir hatadır. Nitekim İslâm'ı benimsemeye ilk koşanların kavmin zayıfları olmasını ve onları kendilerinden aşağı görmelerini, İslâm'da bir hayır bulunmadığına delil saymışlardır. Onlar, daha önce En'âm Suresi'nde [53] geçtiği üzere: { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan Allah'ın lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?” diyenlerdir. Bu, Nûh kavminin: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } “Sana ancak aramızdaki ayak takımının basit bir görüşle uyduğunu görüyoruz” [Hûd 27] sözünün benzeridir. Bunun öncesiyle olan münasebeti ise onların kibrinin bir eseri olmasıdır; dolayısıyla [Cenâb-ı Hakk'ın] şu buyruğuna uygun düşmüştür:
وَاسْتَكْبَرْتُمْ [الْأَحْقَاف: ١٠] .
{ وَاسْتَكْبَرْتُمْ } “ve büyüklük tasladınız” [Ahkâf 10].
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ آمَنُوا لَامُ التَّعْلِيلِ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، هُوَ حَالٌ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا تَقْدِيرُهُ: مُخَصِّصِينَ أَوْ مُرِيدِينَ كَاللَّامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا [آل عمرَان: ١٥٦] ، وَقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ
{ لِلَّذِينَ آمَنُوا } buyruğundaki lâm harfi (لِ), mahzuf bir kelimeye müteallik olan talil lâmıdır; bu mahzuf kelime { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden hal olup takdiri: "tahsis ederek" veya "kastederek" şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “ve sefere çıkan yahut savaşa giden kardeşleri hakkında: 'Eğer yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi' diyen...” [Âl-i İmrân 156] buyruğundaki ve önceki ayetteki...
السَّابِقَةِ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ [الْأَحْقَاف: ٧] . وَلَيْسَتْ هِيَ لَامَ تَعْدِيَةِ فِعْلِ الْقَوْلِ إِلَى الْمُخَاطَبِ بِالْقَوْلِ نَحْوَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً [الْكَهْف: ٧٢] الْمُسَمَّاةَ لَامَ التَّبْلِيغِ.
...{ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ } “İnkâr edenler, kendilerine gelen hak hakkında: 'Bu apaçık bir sihirdir' dediler” [Ahkâf 7] kavlindeki lâm gibidir. Yoksa bu, tebliğ lâmı olarak adlandırılan { أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Sana benimle beraberliğe sabredemezsin dememiş miydim?” [Kehf 72] kavlindeki gibi kavil (söyleme) fiilini söze muhatap olan kimseye geçiren ta'diye lâmı değildir.
وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي كانَ عَائِدٌ إِلَى مَا عد إِلَيْهِ ضَمِيرُ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [الْأَحْقَاف: ١٠] وَهُوَ الْقُرْآنُ الْمَفْهُومُ مِنَ السِّيَاقِ أَوْ مَا يُوحى إِلَيَّ [الْأَحْقَاف: ٩] . وَالسَّبْقُ أُطْلِقَ عَلَى تَحْصِيلِ شَيْءٍ قَبْلَ أَنْ يُحَصِّلَهُ آخَرُ، شُبِّهَ بِأَسْرَعِ الْوُصُولِ بَيْنَ الْمُتَجَارِينَ، وَالْمُرَادُ: الْأَخْذُ بِمَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنَ الْعَقَائِدِ وَالْأَعْمَالِ. وَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ:
{ كانَ } fiilindeki müstetir zamir, { إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } [Ahkâf 10] ifadesindeki zamirin döndüğü yere dönmektedir ki o da bağlamdan anlaşılan Kur'an yahut { مَا يُوحى إِلَيَّ } [Ahkâf 9] ifadesidir. Sebk (önde olma/geçme), bir şeyi başkası elde etmeden önce elde etmeye denir; yarışanlar arasında hedefe en hızlı ulaşmaya benzetilmiştir. Kastedilen ise, Kur'an'ın getirdiği inanç ve amelleri benimsemektir. [Ayet-i kerimede:]
سَبَقُونا عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ وَلَكِنَّهُ مَذْكُورٌ فِي كَلَامِ الَّذِينَ كَفَرُوا الَّذِي حَكَتْهُ الْآيَةُ أَرَادُوا بِهِ الْمُؤْمِنِينَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِثْلَ بِلَالٍ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَسُمَيَّةَ، وَزِنِّيرَةَ (بِزَايٍ مُعْجَمَةٍ مَكْسُورَةٍ وَنُونٍ مَكْسُورَةٍ مُشَدَّدَةٍ مُشَبَّعَةٍ وَرَاءٍ مُهْمَلَةٍ) أَمَةٌ رُومِيَّةٌ كَانَتْ مِنَ السَّابِقَاتِ إِلَى الْإِسْلَامِ وَمِمَّنْ عذبهنّ الْمُشْركُونَ وَمن أَعْتَقَهُنَّ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ.
{ سَبَقُونا } kavlindeki gaib zamiri, ayette açıkça zikredilmeyen, fakat ayetin aktardığı inkârcıların sözünde kastedilen kimselere dönmektedir. Bununla Bilâl, Ammâr b. Yâsir, Abdullah b. Mes'ûd, Sümeyye ve Zinnîre (noktalı kesreli zâ, kesreli şeddeli ve uzatılan nûn ve noktasız râ ile) gibi ilk mustaz'af müminleri kastetmişlerdir. [Zinnîre], İslâm'a ilk giren kadınlardan, müşriklerin işkence ettiği ve Ebû Bekir es-Sıddîk'ın azat ettiği Rum asıllı bir câriyeydi.
وَعَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: عُظَمَاءُ قُرَيْشٍ: لَوْ كَانَ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ خَيْرًا مَا سَبَقَتْنَا إِلَيْهِ زِنِّيرَةُ، أَيْ مِنْ جُمْلَةِ أَقْوَالِهِمُ الَّتِي جَمَعَهَا الْقُرْآنُ فِي ضَمِيرِ سَبَقُونَا.
Urve b. Zübeyr'den rivayet edildiğine göre Kureyş'in ileri gelenleri: "Eğer Muhammed'in getirdiği şey hayırlı olsaydı, Zinnîre ona ulaşmakta bizi geçemezdi" demişlerdir; yani bu, Kur'an'ın { سَبَقُونا } zamirinde topladığı sözlerinin bir parçasıdır.
وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ (١١) .
{ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ } “Onunla doğru yolu bulamadıkları için de: 'Bu eski bir yalandır' diyecekler.” (11).
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ، أَيْ فَقَدِ اسْتَوْفَوْا بِمَزَاعِمِهِمْ وُجُوهَ الطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ فَقَالُوا: سِحْرٌ مُبِينٌ [الْأَحْقَاف: ٧] وَقَالُوا افْتَراهُ [الْأَحْقَاف: ٨] ،
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا } ayetindeki cümleye matuftur; yani onlar iddialarıyla Kur'an'a dil uzatmanın bütün yollarını tüketmişler, { سِحْرٌ مُبِينٌ } “apaçık bir sihirdir” [Ahkâf 7] demişler, { افْتَراهُ } “Onu uydurdu” [Ahkâf 8] demişler...
وَقَالُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ، وَبَقِيَ أَنْ يَقُولُوا هُوَ إِفْكٌ قَدِيمٌ.
...{ لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi” demişler ve geriye onun eski bir yalan olduğunu söylemeleri kalmıştır.
وَقَدْ نَبَّهَ اللَّهُ عَلَى أَنَّ مَزَاعِمَهُمْ كُلَّهَا نَاشِئَةٌ عَنْ كُفْرِهِمْ وَاسْتِكْبَارِهِمْ بُقُولِهِ: قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقَوْلِهِ: وَكَفَرْتُمْ بِهِ [الْأَحْقَاف: ١٠] وَقَوله: وَاسْتَكْبَرْتُمْ [الْأَحْقَاف: ١٠] وَقَوْلِهِ:
Allah Teâlâ, onların bütün bu iddialarının inkârlarından ve kibirlerinden kaynaklandığına; { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Ahkâf 7], { وَكَفَرْتُمْ بِهِ } “siz ise onu inkâr ettiniz” [Ahkâf 10], { وَاسْتَكْبَرْتُمْ } “ve büyüklük tasladınız” [Ahkâf 10] ve...
وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ الْآيَةَ.
...{ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ } “Onunla doğru yolu bulamadıkları için...” ayetleriyle dikkat çekmiştir.
وَإِذْ قَدْ كَانَتْ مَقَالَاتُهُمْ رَامِيَةً إِلَى غَرَضٍ وَاحِدٍ وَهُوَ تَكْذِيب الرَّسُول ﷺ كَانَ تَوْزِيعُ أَسْبَابِهَا عَلَى مُخْتَلِفِ الْمَقَالَاتِ مُشْعِرًا بِأَنَّ جَمِيعَهَا أَسْبَابٌ لِجَمِيعِهَا.
Onların sözleri tek bir hedefe, yani Resul'ü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaya yönelik olduğundan, bu sözlerin sebeplerinin farklı sözlere dağıtılması, hepsinin hepsi için bir sebep olduğunu hissettirmektedir.
وَضَمِيرُ بِهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَاسْمُ الْإِشَارَةِ رَاجِعٌ إِلَيْهِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَإِذْ لَمْ تَحْصُلُ هِدَايَتُهُمْ بِالْقُرْآنِ فِيمَا مَضَى فَسَيَسْتَمِرُّونَ عَلَى أَنْ يَقُولُوا هُوَ إِفْكٌ قَدِيمٌ إِذْ لَا مَطْمَعَ فِي إِقْلَاعِهِمْ عَنْ ضَلَالِهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَلَمَّا كَانَتْ إِذْ ظَرْفًا لِلزَّمَنِ الْمَاضِي وَأُضِيفَتْ هُنَا إِلَى جُمْلَةٍ وَاقِعَةٍ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي كَمَا يَقْتَضِيهِ النَّفْيُ بِحَرْفِ لَمْ تَعَيَّنَ أَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْهُ بِأَنَّهُمْ سَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ أَنَّهُمْ يَقُولُونَهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهُوَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ فِيمَا مَضَى أَيْضًا لِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ مِنْ تَصَارِيفِ أَقْوَالِهِمُ الضَّالَّةِ الْمَحْكِيَّةِ عَنْهُمْ فِي سُوَرٍ أُخْرَى نَزَلَتْ قَبْلَ هَذِهِ السُّورَةِ، فَمَعْنَى فَسَيَقُولُونَ سَيَدُومُونَ عَلَى مَقَالَتِهِمْ هَذِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.
{ بِهِ } ifadesindeki zamir Kur'an'a döner, işaret ismi de ona racidir. Ayetin anlamı şudur: Geçmişte Kur'an ile hidayete ermedikleri için, gelecekte de sapıklıklarından vazgeçeceklerine dair bir ümit bulunmadığından "O eski bir yalandır" demeyi sürdüreceklerdir. { إِذْ } geçmiş zaman zarfı olup burada { لَمْ } edatıyla yapılan olumsuzluğun gerektirdiği üzere geçmiş zamanda vuku bulan bir cümleye muzaf kılındığında, onların { سَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ } şeklinde bunu gelecekte söyleyeceklerinin haber verilmesi kesinleşir; bu da onların geçmişte de böyle söylemekte olduklarını hissettirir. Zira onların bu sözü, bu sureden önce inen diğer surelerde kendilerinden aktarılan sapkın sözlerinin bir çeşididir. Dolayısıyla { فَسَيَقُولُونَ } kavlinin anlamı: Gelecekte de bu sözlerine devam edeceklerdir demektir.
فَالِاسْتِقْبَالُ زَمَنٌ لِلدَّوَامِ عَلَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ وَتَكْرِيرِهَا مِثْلُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ [الزخرف: ٢٧] فَإِنَّهُ قَدْ هَدَاهُ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّمَا أَرَادَ سَيُدِيمُ هِدَايَتَهُ إِيَّايَ. فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ إِخْبَارَ الله رَسُوله ﷺ بِأَنَّهُم فَسَيَقُولُونَ هَذَا وَلَمْ يَقُولُوهُ فِي الْمَاضِي إِذْ لَيْسَ لِهَذَا الْإِخْبَارِ طَائِلٌ. وَإِذْ قَدْ حُكِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا مَا يُرَادِفُ هَذَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ سَابِقَةٍ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ وَأَنَّهُمْ لَا يُقْلِعُونَ عَنْهُ وَلَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَتَعَلَّقُ بِهِ إِذْ.
Gelecek zaman kipi, bu sözü sürdürme ve tekrarlama zamanıdır; nitekim Yüce Allah'ın İbrahim'den naklen buyurduğu: { وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “ve: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O beni doğru yola eriştirecektir' dedi” [Sâffât 99 / ez-Zuhruf 27] ayetinde de böyledir; zira Allah onu daha önce de hidayete erdirmişti, o sadece "Bana hidayetini sürdürecektir" demek istemiştir. Yoksa maksat, Allah'ın Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onların bunu geçmişte hiç söylemeyip gelecekte söyleyeceklerini haber vermesi değildir; zira böyle bir haber vermenin bir faydası yoktur. Bu ayetten önceki birçok ayette onların bu anlama gelen sözler söyledikleri ve bundan vazgeçmedikleri nakledilmişken, { إِذْ } zarfının müteallik olacağı mahzuf bir fiil takdir etmeye de gerek yoktur.
وَحَيْثُ قُدِّمَ الظَّرْفُ فِي الْكَلَامِ عَلَى عَامِلِهِ أُشْرِبَ مَعْنَى الشَّرْطِ وَهُوَ إِشْرَابٌ وَارِدٌ فِي الْكَلَامِ، وَكَثِيرٌ فِي إِذْ، وَلِذَلِكَ دَخَلَتِ الْفَاءُ فِي جَوَابِهِ هُنَا فِي قَوْلِهِ: فَسَيَقُولُونَ.
Zarf kelamda amilinden önce getirildiğinde şart anlamı kazanır; bu, Arap kelamında var olan ve { إِذْ } zarfında çokça görülen bir durumdur. Bu sebeple burada { فَسَيَقُولُونَ } buyruğundaki şartın cevabına fâ (فَ) harfi dahil olmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ إِذْ لِلتَّعْلِيلِ، وَتَتَعَلَّقُ إِذْ بِ (يَقُولُونَ) وَلَا تَمْنَعُ الْفَاءُ مِنْ عَمَلِ مَا بَعْدَهَا فِيمَا قَبْلَهَا عَلَى التَّحْقِيقِ. وَإِنَّمَا انْتَظَمَتِ الْجُمْلَةُ هَكَذَا لِإِفَادَةِ هَذِهِ الخصوصيات البلاغية، فالوا وللعطف وَالْمَعْطُوفُ فِي مَعْنَى شَرْطٍ وَالْفَاءُ لِجَوَابِ الشَّرْطِ. وَأَصْلُ الْكَلَامِ: وَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ إِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ!
{ إِذْ } edatının talil (gerekçe bildirme) için olması ve { يَقُولُونَ } fiiline taalluk etmesi de caizdir; tahkike göre fâ harfi, sonrasındaki amilin öncesinde amel etmesine engel olmaz. Cümle sırf bu belagat inceliklerini ifade etmek için bu şekilde dizilmiştir: Vâv (وَ) atıf içindir, matuf şart anlamındadır, fâ (فَ) ise şartın cevabı içindir. Sözün aslı şöyledir: “Onunla doğru yolu bulamadıkları için bu eski bir yalandır diyecekler!”
وَهَذَا التَّفْسِيرُ جَارٍ عَلَى مَا اخْتَارَهُ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «الْأَمَالِي» دُونَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، فَإِنَّهُ تَكَلَّفَ لَهُ تَكَلُّفًا غير شاف.
Bu tefsir, el-Keşşâf sahibinin benimsediği görüşe değil, İbnü'l-Hâcib'in el-Emâlî'de tercih ettiği görüşe dayanmaktadır; zira o, bu hususta tatmin edici olmayan bir zorlamaya girmiştir.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ١٢]
[AHKÂF SURESİ (46): AYET 12]
وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِيًّا لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ (١٢)
{ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِيًّا لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ } “Ondan önce de bir rehber ve rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı vardı. Bu ise, zulmedenleri uyarmak ve iyilik yapanlara bir müjde olmak üzere Arap lisanıyla [indirilmiş], doğrulayıcı bir kitaptır.” (12)
اتَّبَعَ إِبْطَالَ تُرَّهَاتِهِمُ الطَّاعِنَةِ فِي الْقُرْآنِ بِهَذَا الْكَلَامِ الْمُفِيدِ زِيَادَةَ الْإِبْطَالِ لِمَزَاعِمِهِمْ بِالتَّذْكِيرِ بِنَظِيرِ الْقُرْآنِ وَمَثِيلٍ لَهُ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ مَشْهُورٌ عِنْدَهُمْ وَهُوَ «التَّوْرَاةُ» مَعَ التَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَمَزِيَّتِهِ وَالنَّعْيِ عَلَيْهِمْ إِذْ حَرَمُوا أَنْفُسَهُمُ الِانْتِفَاعَ بِهَا، فَعُطِفَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا لِارْتِبَاطِهَا بِهَا فِي إِبْطَالِ مَزَاعِمِهِمْ وَفِي أَنَّهَا نَاظِرَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ [الْأَحْقَاف: ١٠] كَمَا تَقَدَّمَ.
Onların Kur'an'a dil uzatan hezeyanlarını iptal ettikten sonra, Kur'an'ın bir benzeri ve eşi olan, yanlarında da iyi bilinen Allah Teâlâ'nın kitaplarından Tevrat'ı hatırlatmak suretiyle iddialarını daha da çürüten bu sözü getirmiştir. Bununla birlikte Kur'an'ı ve üstünlüğünü övmüş, kendilerini ondan faydalanmaktan mahrum bıraktıkları için onları kınamıştır. Bu ayet, iddialarını çürütme noktasında ve daha önce geçtiği üzere { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ } “İsrailoğullarından bir şahit de onun benzerine şahitlik edip...” [Ahkâf 10] kavline baktığı cihetle önceki ayete matuf kılınmıştır.
فَفِي قَوْلِهِ: وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِبْطَالٌ لِإِحَالَتِهِمْ أَنْ يُوحِيَ اللَّهُ إِلَى مُحَمَّد ﷺ بِأَنَّ الْوَحْيَ سُنَّةٌ إِلَهِيَّةٌ سَابِقَةٌ مَعْلُومَةٌ أَشْهَرُهُ «كِتَابُ مُوسَى» ، أَيِ «التَّوْرَاةُ» وَهُمْ قَدْ بَلَغَتْهُمْ نُبُوءَتُهُ مِنَ الْيَهُودِ. وَضَمِيرُ مِنْ قَبْلِهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ. وَتَقْدِيمُ مِنْ قَبْلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ لِأَنَّهُ مَحل الْقَصْد مِنَ الْجُمْلَةِ.
{ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى } buyruğunda, Allah'ın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyetmesini imkânsız görmelerini çürütme vardır; zira vahiy, en meşhuru Mûsâ'nın kitabı yani Yahudilerden peygamberlik haberi kendilerine ulaşmış olan Tevrat olan, önceden bilinen ilâhî bir sünnettir. { مِنْ قَبْلِهِ } ifadesindeki zamir Kur'an'a döner. { مِنْ قَبْلِهِ } ifadesinin öne alınması, bu habere önem vermek içindir; çünkü cümlenin asıl maksadı odur.
وَعُبِّرَ عَنِ «التَّوْرَاةِ» بِ كِتابُ مُوسى بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ دُونَ الِاسْمِ الْعَلَمِ وَهُوَ «التَّوْرَاةُ» لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الْإِضَافَةُ إِلَى اسْمِ مُوسَى مِنَ التَّذْكِيرِ بِأَنَّهُ كِتَابٌ أُنْزِلَ عَلَى بَشَرٍ كَمَا أُنْزِلَ الْقُرْآنُ على مُحَمَّد ﷺ تَلْمِيحًا إِلَى مَثَارِ نَتِيجَةِ قِيَاسِ الْقُرْآنِ عَلَى «كِتَابِ مُوسَى» بِالْمُشَابِهَةِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ.
Tevrat özel ismi yerine { كِتابُ مُوسى } şeklinde izâfet yoluyla ifade edilmesi, Mûsâ ismine yapılan bu izâfetin, Kur'an'ın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirildiği gibi onun da bir beşere indirilmiş bir kitap olduğunu hatırlatması sebebiyledir. Bu da her durumda benzerlik kurularak Kur'an'ın Mûsâ'nın kitabına kıyaslanmasının doğuracağı sonuca bir telmihtir.
وإِماماً وَرَحْمَةً حَالَانِ مِنْ كِتابُ مُوسى، وَيَجُوزُ كَوْنُهُمَا حَالَيْنِ مِنْ مُوسى وَالْمَعْنَيَانِ مُتَلَازِمَانِ.
{ إِماماً وَرَحْمَةً } kelimeleri { كِتابُ مُوسى } ifadesinden haldir; her ikisinin { مُوسى } kelimesinden hal olması da caizdir ve iki mana birbirini gerektirir.
وَالْإِمَامُ: حَقِيقَتُهُ الشَّيْءُ الَّذِي يَجْعَلُهُ الْعَامِلُ مِقْيَاسًا لِعَمَلِ شَيْءٍ آخَرَ وَيُطْلَقُ إِطْلَاقًا شَائِعًا عَلَى الْقُدْوَةِ قَالَ تَعَالَى: وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً [الْفرْقَان: ٧٤] . وَأَصْلُ هَذَا الْإِطْلَاقِ اسْتِعَارَةٌ صَارَتْ بِمَنْزِلَةِ الْحَقِيقَةِ، وَاسْتُعِيرَ الْإِمَامُ لِكِتَابِ مُوسَى لِأَنَّهُ يُرْشِدُ إِلَى مَا يَجِبُ عَمَلُهُ فَهُوَ كَمَنْ يُرْشِدُ وَيَعِظُ، وَمُوسَى إِمَامٌ أَيْضًا بِمَعْنَى الْقُدْوَةِ.
İmam (إِمَام) kelimesinin hakiki anlamı, bir iş yapanın başka bir şeyi yaparken kendisine ölçü aldığı şeydir; yaygın olarak ise öndere/örneğe denir. Nitekim Yüce Allah: { وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً } “ve bizi takvâ sahiplerine önder kıl” [Furkân 74] buyurmuştur. Bu kullanımın aslı, hakikat derecesine ulaşmış bir istiaredir. İmam kelimesi Mûsâ'nın kitabı için istiare edilmiştir; çünkü o yapılması gereken şeylere rehberlik eder, dolayısıyla yol gösteren ve öğüt veren kimse gibidir. Mûsâ da örnek/önder anlamında bir imamdır.
وَالرَّحْمَةُ: اسْمُ مَصْدَرٍ لِصِفَةِ الرَّاحِمِ وَهِيَ مِنْ صِفَاتِ الْإِنْسَانِ فَهِيَ، رِقَّةٌ فِي النَّفْسِ تَبْعَثُ عَلَى سَوْقِ الْخَيْرِ لِمَنْ تَتَعَدَّى إِلَيْهِ. وَوَصْفُ الْكِتَابِ بِهَا اسْتِعَارَةٌ لِكَوْنِهِ
Rahmet (رَحْمَة), merhamet eden kimsenin sıfatı için bir isim-masdardır ve insanın vasıflarındandır; o, ulaştığı kimseye hayır ulaştırmayı sağlayan kalbî bir inceliktir. Kitabın bununla nitelenmesi ise onun...
سَبَبًا فِي نَفْعِ
...faydalanmasına sebep oluşu cihetiyle bir istiaredir;
الْمُتَّبِعِينَ لِمَا تَضْمَنَهُ مِنْ أَسْبَابِ الْخَيْرِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
zira o, dünya ve ahiretteki hayır sebeplerini ihtiva ettiğinden tabi olanlara faydalıdır.
وَوَصْفُ الْكِتَابِ بِالْمَصْدَرِ مُبَالَغَةٌ فِي الِاسْتِعَارَةِ، وَمُوسَى أَيْضًا رَحْمَةٌ لِرِسَالَتِهِ كَمَا وصف مُحَمَّد ﷺ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٧] .
Kitabın masdar ile nitelenmesi istiarede mübalağadır. Mûsâ da risaleti sebebiyle bir rahmettir; nitekim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ 107] buyruğunda bununla nitelenmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ إِلَخْ هُوَ الْمَقِيسُ عَلَى كِتابُ مُوسى. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْقُرْآنِ لِأَنَّهُ حَاضِرٌ بِالذِّكْرِ فَهُوَ كَالْحَاضِرِ بِالذَّاتِ.
{ وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ } buyruğu ise { كِتابُ مُوسى } ifadesine kıyas edilen kısımdır. İşaret Kur'an'adır; zira o zikredilmekle hazır durumdadır, dolayısıyla bizzat hazır olan gibidir.
وَالْمُصَدِّقُ: الْمُخْبِرُ بِصِدْقِ غَيْرِهِ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ الْمُصَدِّقِ لِيَشْمَلَ جَمِيعَ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ، قَالَ تَعَالَى: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ، أَيْ مُخْبِرٌ بِأَحَقِّيَّةِ كُلِّ الْمَقَاصِدِ الَّتِي جَاءَتْ بِهَا الْكُتُبُ السَّمَاوِيَّةُ السَّالِفَةُ. وَهَذَا ثَنَاءٌ عَظِيمٌ عَلَى الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ احْتَوَى عَلَى كُلِّ مَا فِي الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ وَجَاءَ مُغْنِيًا عَنْهَا وَمُبَيِّنًا لِمَا فِيهَا. وَالتَّصْدِيقُ يُشْعِرُ بِأَنَّهُ حَاكِمٌ عَلَى مَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنْهَا. وَمَا حُرِّفَ فَهْمُهُ بِهَا قَالَ تَعَالَى: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ [الْمَائِدَة: ٤٨] .
Musaddık (مُصَدِّق), başkasının doğru olduğunu bildiren demektir. Bütün semavî kitapları kapsasın diye musaddık kelimesinin mef'ûlü hazfedilmiştir; nitekim Yüce Allah: { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak” buyurmuştur, yani önceki semavî kitapların getirdiği bütün maksatların hak olduğunu bildirmektedir. Bu, semavî kitaplardaki her şeyi içerdiği, onların yerine kâfi geldiği ve içindekileri açıkladığı cihetiyle Kur'an'a büyük bir övgüdür. Tasdik, onun onlardan ihtilaf edilen ve yanlış anlaşılan hususlar üzerinde bir hakem olduğunu hissettirir. Yüce Allah: { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onun üzerinde bir gözetici/koruyucu olarak” [Mâide 48] buyurmuştur.
وَزَادَهُ ثَنَاءً بِكَوْنِهِ لِساناً عَرَبِيًّا، أَيْ لُغَةً عَرَبِيَّةً فَإِنَّهَا أَفْصَحُ اللُّغَاتِ وَأَنْفَذُهَا فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ وَأَحَبُّ اللُّغَاتِ لِلنَّاسِ، فَإِنَّهَا أَشْرَفُ وَأَبْلَغُ وَأَفْصَحُ مِنَ اللُّغَةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا كِتَابُ مُوسَى، وَمِنَ اللُّغَةِ الَّتِي تكلّم بهَا عِيسَى وَدَوَّنَهَا أَتْبَاعُهُ أَصْحَابُ الْأَنَاجِيلِ. وَأُدْمِجَ لَفْظُ لِساناً لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِعَرَبِيَّتِهِ عَرَبِيَّةُ أَلْفَاظِهِ لَا عَرَبِيَّةُ أَخْلَاقِهِ وَتَعَالِيمِهِ لِأَنَّ أَخْلَاقَ الْعَرَبِ يَوْمَئِذٍ مُخْتَلِطَةٌ من محَاسِن ومساو فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ نفى عَنْهَا الْمسَاوِي، وَلِذَلِكَ
Onun { لِساناً عَرَبِيًّا } yani Arap diliyle olduğunu belirterek övgüsünü artırmıştır; zira o dillerin en fasîhi, dinleyenlerin ruhuna en çok tesir edeni ve insanlara en sevimli olanıdır. Nitekim o, Mûsâ'nın kitabının geldiği dilden ve Îsâ'nın konuştuğu, İncil ehli olan takipçilerinin kaydettiği dilden daha şerefli, daha beliğ ve daha fasîhtir. { لِساناً } lafzı, onun Arapça oluşundan kastın ahlâk ve öğretilerinin Arap geleneğine göre oluşu değil, lafızlarının Arapça oluşu olduğunu belirtmek için araya sokulmuştur. Çünkü o günkü Arap ahlâkı iyi ve kötü yönlerle karışık durumdaydı; İslâm gelince ondan kötü yönleri giderdi. Bu sebepledir ki...
قَالَ النبيء ﷺ: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ben ancak güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim” buyurmuştur.
. وَغَلَبَ إِطْلَاقُ اللِّسَانِ عَلَى اللُّغَةِ لِأَنَّ أَشْرَفَ مَا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ اللِّسَانُ هُوَ الْكَلَامُ قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ [إِبْرَاهِيم: ٤] ، وَقَالَ: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ [مَرْيَم: ٩٧] .
Lisân (dil/organ) kelimesinin dil/lisan anlamına galebe çalması, lisanın kendisinde kullanıldığı en şerefli şeyin kelâm olmasındandır. Yüce Allah: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ } “Biz hiçbir peygamberi kendi kavminin dilinden başkasıyla göndermedik” [İbrâhîm 4] ve { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ } “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” [Meryem 97] buyurmuştur.
وَقَوْلُهُ: لِتُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا يَجُوزُ أَنْ يتَعَلَّق ب وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِأَنَّ مَا سَبَقَهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْإِنْذَارِ وَالْبِشَارَةِ وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِمَا فِي كِتابُ مِنْ مَعْنَى
{ لِتُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } buyruğunun { وَهذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ } ifadesine müteallik olması caizdir; çünkü öncesi uyarı ve müjdeyi içermektedir. Daha güzeli ise { كِتابُ } kelimesindeki...
الْإِرْشَادِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الْإِنْذَارِ وَالْبِشَارَةِ. وَهَذَا أَحْسَنُ لِيَكُونَ لِتُنْذِرَ عِلَّةً لِلْكِتَابِ بِاعْتِبَارِ صِفَتِهِ وَحَالِهِ.
...uyarı ve müjdeyi içeren irşat anlamına müteallik olmasıdır. Bu, { لِتُنْذِرَ } ifadesinin sıfatı ve hali itibarıyla kitabın illeti olması açısından daha uygundur.
وَالَّذِينَ ظَلَمُوا هُمُ الْمُشْرِكُونَ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] وَيَلْحَقُ بِهِمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِذَلِكَ قُوبِلَ بِالْمُحْسِنِينَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْأَتْقِيَاءُ لِأَنَّ الْمُرَادَ ظُلْمُ النَّفْسِ وَيُقَابِلُهُ الْإِحْسَانُ. وَالنِّذَارَةُ مَرَاتِبُ وَالْبِشَارَةُ مِثْلُهَا.
{ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenler”, müşriklerdir; zira { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13]. Müminlerden nefislerine zulmedenler de onlara dâhil olur; bu sebeple takva sahibi müminler olan { الْمُحْسِنِينَ } ile karşılaştırılmıştır; çünkü kastedilen nefse zulümdür ve bunun zıddı ihsandır. Uyarı dereceler halinde olduğu gibi müjde de öyledir.
وبُشْرى عَطْفٌ عَلَى مُصَدِّقٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَهُوَ بُشْرَى لِلْمُحْسِنِينَ، أَيِ الْكِتَابُ، وَهَذَا النَّظْمُ يَجْعَلُ الْجُمْلَةَ بِمَنْزِلَةِ الِاحْتِرَاسِ وَالتَّتْمِيمِ.
{ وبُشْرى } lafzı { مُصَدِّقٌ } üzerine matuftur; takdiri: "ve o (yani Kitap), iyilik edenler için bir müjdedir" şeklindedir. Bu diziliş cümleyi ihtiras (yanlış anlamayı önleme) ve tetmîm (tamamlama) konumuna getirir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْبَزِّيُّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَيَعْقُوبُ لِتُنْذِرَ بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ خطابا للرسول ﷺ فَيَحْصُلُ وصف الرَّسُول ﷺ بِأَنَّهُ مُنْذِرٌ وَوَصْفُ كِتَابِهِ بِأَنَّهُ بُشْرى وَفِيهِ احْتِبَاكٌ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ عَنِ الْكِتَابِ فَإِسْنَادُ الْإِنْذَار إِلَى الْكتاب مجَاز عَقْلِي.
Nâfi‘, İbn Âmir, İbn Kesîr'den rivayetle el-Bezzî ve Ya'kûb, Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap olarak üstten iki noktalı tâ (ت) ile { لِتُنْذِرَ } şeklinde okumuşlardır; böylece Resul sallallâhu aleyhi ve sellem uyarıcı olmakla, kitabı ise müjde olmakla nitelenmiş olur ve bunda bir ihtibâk sanatı vardır. Cumhur ise kitaptan haber olmak üzere alttan iki noktalı yâ (ي) ile [{ لِيُنْذِرَ }] okumuştur; dolayısıyla uyarının kitaba isnat edilmesi aklî mecazdır.
[١٣، ١٤]
[13, 14]
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٤]
[AHKÂF SURESİ (46): AYET 13-14]
إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٣) أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤)
{ إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٣) أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra da dosdoğru olanlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (13) İşte onlar cennetliklerdir; yaptıklarına karşılık orada ebedî kalacaklardır.” (14)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ أُوثِرَ بِصَرِيحِهِ جَانِبُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُسْتَمِعِينَ لِلْقُرْآنِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا الْبُشْرَى تَطَلَّعُوا إِلَى صِفَةِ الْبُشْرَى وَتَعْيِينِ الْمُحْسِنِينَ لِيَضَعُوا أَنْفُسَهُمْ فِي حَقِّ مَوَاضِعِهَا، فَأُجِيبُوا بِأَنَّ الْبُشْرَى هِيَ نَفْيُ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَنْهُمْ، وَأَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ وَأَنَّ الْمُحْسِنِينَ هُمُ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فِي أَعْمَالِهِمْ. وَأُشِيرَ بِمَفْهُومِهِ إِلَى التَّعْرِيضِ بِالَّذِينَ ظَلَمُوا فَإِنَّ فِيهِ مَفْهُومَ الْقَصْرِ مِنْ قَوْلِهِ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ. وَتَعْرِيفُهُمْ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ تَعْلِيلِ كَرَامَتِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ جَمَعُوا حُسْنَ مُعَامَلَتِهِمْ لِرَبِّهِمْ بِتَوْحِيدِهِ وَخَوْفِهِ وَعِبَادَتِهِ، وَهُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ إِلَى حُسْنِ مُعَامَلَتِهِمْ أَنْفُسَهُمْ وَهُوَ مَعْنَى ثُمَّ اسْتَقامُوا.
Bu, Kur'an'ı dinleyenlerden müminler tarafının sarih olarak öne çıkarıldığı bir istînâf-ı beyânîdir; çünkü onlar müjdeyi işittiklerinde, kendilerini hak ettikleri konuma yerleştirmek için müjdenin niteliğini ve muhsinlerin kimler olduğunu öğrenmeye iştiyak duymuşlardır. Onlara, müjdenin kendilerinden korku ve hüznün kaldırılması olduğu, onların cennetlikler olduğu ve muhsinlerin de { رَبُّنَا اللَّهُ } deyip sonra amellerinde dosdoğru olan kimseler olduğu cevabı verilmiştir. Mefhumuyla da zulmedenlere üstü kapalı bir tarizde bulunulmuştur; zira { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } kavlinde kasr mefhumu vardır. Onların ism-i mevsûl yoluyla tanıtılması, sılanın onların Allah katındaki ikram ve derecelerinin illetini bildirmesi içindir; çünkü onlar O'nu birleyerek, O'ndan korkarak ve O'na ibadet ederek Rablerine karşı güzel muamelelerini -ki bu { قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } ifadesinin delalet ettiği şeydir-, kendi nefislerine karşı güzel muamelelerine -ki bu da { ثُمَّ اسْتَقامُوا } ifadesinin anlamıdır- katmışlardır.
وَجِيءَ فِي صِلَةِ الْمَوْصُولِ بِفِعْلٍ قالُوا لِإِيجَازِ الْمَقُولِ وَغِنْيَتِهِ عَنْ أَنْ يُقَالَ: اعْتَرَفُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَأَطَاعُوهُ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ وَاعْتَقَدُوا مَعْنَاهُ إِذِ الشَّأْنُ فِي الْكَلَامِ الصِّدْقُ وَعَمِلُوا بِهِ لِأَنَّ الشَّأْنَ مُطَابَقَةُ الْعَمَلِ لِلِاعْتِقَادِ.
İsm-i mevsûlün sılasında { قالُوا } fiili getirilmiştir; bu, söylenen sözün veciz olması ve "Allah'ı bir olarak ikrar ettiler ve O'na itaat ettiler" denilmesine gerek bırakmaması içindir. Kastedilen ise, bunu dilleriyle söyleyip manasına inanmalarıdır; çünkü sözde esas olan doğruluktur ve bunun gereğiyle amel etmişlerdir, zira esasta amel inanca uygun olur.
ثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ: وَهُوَ الِارْتِقَاءُ وَالتَّدَرُّجُ، فَإِنَّ مُرَاعَاةَ الِاسْتِقَامَةِ أَشَقُّ مِنْ حُصُولِ الْإِيمَانِ لِاحْتِيَاجِهَا إِلَى تَكَرُّرِ مُرَاقَبَةِ النَّفْسِ، فَأَمَّا الْإِيمَانُ فَالنَّظَرُ يَقْتَضِيهِ وَاعْتِقَادُهُ يَحْصُلُ دَفْعَةً لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَجْدِيدِ مُلَاحَظَةٍ. فَهَذَا وَجْهُ التَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ مِنْ جِهَةٍ، وَإِنْ كَانَ الْإِيمَانُ أَرْقَى دَرَجَةً مِنَ الْعَمَلِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ شَرْطٌ فِي الِاعْتِدَادِ بِالْعَمَلِ وَلِذَلِكَ عَطَفَ بِ ثُمَّ الَّتِي لِلتَّرَاخِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٢- ١٧] ، فَالِاعْتِبَارَانِ مُخْتَلِفَانِ بِاخْتِلَافِ الْمَقَامِ الْمَسُوقِ فِيهِ الْكَلَامُ كَمَا يَظْهَرُ بِالتَّأَمُّلِ هُنَا وَهُنَاكَ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ.
{ ثُمَّ } edatı rütbece terâhî (derece bakımından sonra gelme) içindir; bu da yükselme ve tedriciliktir. Zira istikameti gözetmek, imanın gerçekleşmesinden daha zordur; çünkü nefsi sürekli murakabe etmeyi gerektirir. İmana gelince, akıl yürütmek onu iktiza eder ve inanç bir kerede hâsıl olup devamlı yeni bir gözleme ihtiyaç duymaz. İşte bu, bir yönden rütbe terâhîsinin gerekçesidir; her ne kadar amelin muteber olmasının şartı olması hasebiyle iman amelden mertebece daha üstün olsa da. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ } kavlinden { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra da iman edenlerden olmak...” [Beled 12-17] kavline kadar olan ayetlerde terâhî ifade eden { ثُمَّ } ile atfetmesi bundandır. Dolayısıyla burada ve orada düşünüldüğünde açıkça görüleceği üzere, sözün sevk edildiği makamın farklılığına göre iki mülahaza birbirinden farklıdır. Bunun bir benzeri Fussilet Suresi'nde geçmişti.
وَدُخُولُ الْفَاءِ عَلَى خَبَرِ الْمَوْصُولِ وَهُوَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ لِمُعَامَلَةِ الْمَوْصُولِ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، فَأَفَادَ تَسَبُّبُ ذَلِكَ فِي أَمْنِهِمْ مِنَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ. وعَلَيْهِمْ خَبَرٌ عَنْ خَوْفٍ، أَيْ لَا خَوْفٌ يَتَمَكَّنُ مِنْهُمْ وَيُصِيبُهُمْ وَيَلْحَقُهُمْ.
Mevsûlün haberi olan { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } cümlesinin başına fâ harfinin gelmesi, mevsûle şart muamelesi yapılmasından ötürüdür; sanki "Eğer Rabbimiz Allah'tır deyip sonra dosdoğru olurlarsa onlara korku yoktur" denilmiş gibidir ve Kur'an'da bunun benzeri çoktur. Bu da mezkûr durumun onların korku ve hüzünden emin olmalarına sebep teşkil ettiğini bildirmiştir. { عَلَيْهِمْ } ifadesi { خَوْفٍ } kelimesinin haberidir; yani onları etkisi altına alacak, kendilerine isabet edecek ve onlara ilişip kalacak hiçbir korku yoktur demektir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ لِتَخْصِيصِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْخَبَرِ نَحْوِ: مَا أَنَا قُلْتُ هَذَا، أَيْ أَنَّ الْحُزْنَ مُنْتَفٍ عَنْهُمْ لَا عَنْ غَيْرِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِالْغَيْرِ: مَنْ لَمْ يَتَّصِفْ بِالْإِيمَانِ وَالِاسْتِقَامَةِ فِي مَرَاتِبِ الْكُفْرِ وَالْعِصْيَانِ، فَجِنْسُ الْخَوْفِ ثَابِتٌ لِمَنْ عَدَاهُمْ عَلَى مَرَاتِبِ تَوَقُّعِ الْعِقَابِ حَتَّى فِي حَالَةِ الْوَجَلِ مِنْ عَدَمِ قَبُولِ الشَّفَاعَةِ فِيهِمْ وَمِنْ تَوَقُّعِ حِرْمَانِهِمْ مِنْ نَفَحَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.
{ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } kavlinde müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne alınması, "Bunu ben söylemedim" sözünde olduğu gibi, müsnedün ileyhi haberle tahsis etmek içindir; yani hüzün başkalarından değil, yalnızca onlardan nefyedilmiştir. Başkalarından kasıt ise küfür ve isyan mertebelerinde iman ve istikametle vasıflanmayan kimselerdir. Dolayısıyla onların dışındakiler için, azap beklentisinin mertebelerine göre, hatta haklarındaki şefaatin kabul edilmemesi korkusu ve Allah Teâlâ'nın lütuflarından mahrum kalma endişesi halinde bile korku cinsi sabittir.
وَاسْتِحْضَارُهُمْ بِطَرِيقِ اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا يَرِدُ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِمَا بَعْدَ الْإِشَارَةِ لِأَجْلِ الْأَوْصَافِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ
{ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } kavlinde onların işaret ismi yoluyla zihinlerde hazır kılınması, Bakara Suresi'nin başında geçen { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” buyruğunda olduğu gibi, işaret isminden önce zikredilen vasıflar sebebiyle işaret sonrasında haklarında verilen habere tam manasıyla layık olduklarına dikkat çekmek içindir.
وأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَدَلُّ عَلَى الِاخْتِصَاصِ بِالْجَنَّةِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: أُولَئِكَ فِي الْجَنَّةِ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْجَنَّةُ لِمَا فِي أَصْحابُ مِنْ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ وَمَا فِي الْإِضَافَةِ أَيْضًا.
{ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } ifadesi, "Onlar cennettedirler" veya "Cennet onlarındır" denilmesine kıyasla cennete aidiyeti ifade etmede daha kuvvetlidir; zira hem "ashâb" kelimesinde hem de izâfette aidiyet/tahsis manası vardır.
وَقَوْلُهُ: جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ تَصْرِيحٌ بِمَا اسْتُفِيدَ مِنْ تَعْلِيلِ الصِّلَةِ فِي الْخَبَرِ وَمِنَ اقْتِضَاءِ اسْمِ الْإِشَارَةِ جَدَارَتَهُمْ بِمَا بَعْدَهُ وَمَا أَفَادَهُ وَصْفُ أَصْحَابُ وَمَا أَفَادَتْهُ الْإِضَافَةُ، وَهَذَا مِنْ تَمَامِ الْعِنَايَةِ بِالتَّنْوِيهِ بِهِمْ.
{ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } buyruğu; haberdeki sılanın talilinden, işaret isminin sonrasındaki mükâfata liyakatlerini gerektirmesinden, ashâb nitelemesinden ve izâfetin bildirdiği manadan anlaşılan hususların açıkça ifadesidir. Bu da onların kadrini yüceltmeye verilen tam bir ehemmiyetin göstergesidir.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ١٥]
[Ahkâf Suresi (46), Âyet 15]
وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (١٥)
{ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Biz insana anne babasına iyi davranmasını tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır. Nihayet olgunluk çağına ulaşıp kırk yaşına basınca şöyle dedi: 'Rabbim! Bana ve anne babama lütfettiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et. Soyum hakkında da benim için ıslah nasip eyle. Şüphesiz ben sana tevbe ettim ve muhakkak ki ben teslim olanlardanım.'” (15)
وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً
{ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } “Biz insana, anne babasına iyi davranmasını tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır.”
تَطَلَّبَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ وَجْهَ مُنَاسِبَةِ وُقُوعِ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا، وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ الْقُشَيْرِيِّ أَنَّ وَجْهَ اتِّصَالِ الْكَلَامِ بَعْضِهِ بِبَعْضٍ أَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَسْتَجِيبَ بَعْضُ النَّاس للنبيء ﷺ وَيَكْفُرُ بِهِ بَعْضُهُمْ كَمَا اخْتَلَفَ حَالُ النَّاسِ مَعَ الْوَالِدَيْنِ. وَقَالَ ابْنُ
Bazı müfessirler bu ayetin kendisinden önceki ayetin peşinden gelmesinin münasebet cihetini araştırmışlardır. Kurtubî, Kuşeyrî'den naklen sözün birbiriyle irtibat yönünün şu olduğunu zikretmiştir: Maksat, insanların anne babalarına karşı tutumlarının farklı olması gibi, bazılarının Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] icabet edip bazılarının onu inkâr etmesinin uzak bir ihtimal olmadığını beyan etmektir. İbn
عَسَاكِرَ: لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ التَّوْحِيدَ وَالِاسْتِقَامَةَ عَطَفَ الْوَصِيَّةَ بِالْوَالِدَيْنِ كَمَا هُوَ مَقْرُونٌ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ. وَكِلَا هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ غَيْرُ مُقْنِعٍ فِي وَجْهِ الِاتِّصَالِ. وَوَجْهُ الِاتِّصَالِ عِنْدِي أَن هَذَا انْتِقَال إِلَى قَوْلٍ آخَرَ مِنْ أَقْوَالِ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ كَلَامُهُمْ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَجِدَالِهِمْ فِيهِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أُصُولِ كُفْرِهِمْ بِمَحَلِّ الْقَصْدِ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ قَوْلُهُ: وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما إِلَى قَوْله: خاسِرِينَ [الْأَحْقَاف: ١٧، ١٨] .
Asâkir ise şöyle demiştir: "Allah Teâlâ tevhidi ve istikameti zikredince, Kur'an'ın birçok ayetinde birbirine bitişik zikredildiği gibi, anne babaya [iyilik] vasiyetini buna atfetmiştir." Bu iki görüş de irtibat yönü hususunda ikna edici değildir. Bana göre irtibat yönü şudur: Bu, müşriklerin sözlerinden bir başkasına, yani onların yeniden dirilişi inkâr etmelerine ve bu husustaki tartışmalarına bir geçiştir; zira bu durum onların küfrünün temel esaslarındandır. Bu ayetlerde asıl kastedilen yer { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما } “Anne babasına: 'Öf size!' diyen kimse...” ifadesinden { خاسِرِينَ } “...hüsrana uğrayanlardır” [Ahkâf 17-18] kavline kadar olan kısımdır.
وَصِيغَ هَذَا فِي أُسْلُوبِ قِصَّةِ جِدَالٍ بَيْنَ وَالِدَيْنِ مُؤْمِنَيْنِ وَوَلَدٍ كَافِرٍ، وَقِصَّةِ جِدَالٍ بَيْنَ وَلَدٍ مُؤْمِنٍ وَوَالِدَيْنِ كَافِرَيْنِ لِأَنَّ لِذَلِكَ الْأُسْلُوبِ وَقْعًا فِي أَنْفُسِ السَّامِعِينَ مَعَ مَا رُوِيَ إِنَّ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى جِدَالٍ جَرَى بَين عبد الرحمان بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ قَبْلَ إِسْلَامِهِ وَبَيْنَ وَالِدَيْهِ كَمَا سَيَأْتِي. وَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ مَا قَبْلَهُ تَوْطِئَةً وَتَمْهِيدًا لِذِكْرِ هَذَا الْجِدَالِ.
Bu da mümin iki ebeveyn ile kâfir bir evlat arasındaki tartışma kıssası ve kâfir iki ebeveyn ile mümin bir evlat arasındaki tartışma kıssası üslubuyla ifade edilmiştir; zira bu üslubun dinleyenlerin nefislerinde derin bir tesiri vardır. Bununla birlikte, ileride geleceği üzere, bunun Ebû Bekir es-Sıddîk'ın oğlu Abdurrahman ile ebeveyni arasında İslâm'a girmesinden önce cereyan eden bir münakaşaya işaret ettiği de rivayet edilmiştir. Bu sebeple, bundan önceki kısmın söz konusu tartışmanın zikrine bir zemin ve hazırlık olması gerekmiştir.
وَقَدْ رَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ قَوْلَهُ: وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً إِلَى قَوْله: يُوعَدُونَ [الْأَحْقَاف: ١٥، ١٦] نَزَلَ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ:
Vâhidî, İbn Abbâs'tan { وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً } “Biz insana, anne babasına iyi davranmasını tavsiye ettik” kavlinden { يُوعَدُونَ } “...vadolunuyorlardı” [Ahkâf 15-16] kavline kadar olan kısmın Ebû Bekir es-Sıddîk hakkında indiğini rivayet etmiştir. İbn Atıyye ve pek çok âlim de şöyle demiştir:
نَزَلَتْ فِي
Bu ayet,