أَبِي بَكْرٍ وَأَبِيهِ (أَبِي قُحَافَةَ) وَأُمِّهِ (أُمِّ الْخَيْرِ) أَسْلَمَ أَبَوَاهُ جَمِيعًا. وَقَدْ تَكَرَّرَتِ الْوِصَايَةُ بِبِرِّ الْوَالِدَيْنِ فِي الْقُرْآنِ وَحَرَّضَ عَلَيْهَا النبيء ﷺ فِي مَوَاطِنَ عَدِيدَةٍ فَكَانَ الْبِرُّ بِالْوَالِدَيْنِ أَجْلَى مَظْهَرًا فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْهُ فِي غَيْرِهَا وَكَانَ مِنْ بَرَكَاتِ أَهْلِهَا بِحَيْثُ لَمْ يَبْلُغُ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ مَبْلَغًا فِي أُمَّةٍ مَبْلَغَهُ فِي الْمُسْلِمِينَ. وَتَقَدَّمَ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حُسْناً فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٨] .
Ebû Bekir, babası (Ebû Kuhâfe) ve annesi (Ümmü'l-Hayr) hakkında inmiştir; onun her iki ebeveyni de Müslüman olmuştur. Kur'an'da anne babaya iyilik yapma tavsiyesi mükerreren yer almış ve Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] de birçok yerde buna teşvik etmiştir. Dolayısıyla anne babaya iyilik bu ümmette diğer ümmetlerde olduğundan çok daha belirgin bir görünüm kazanmış ve bu ümmetin bereketlerinden biri olmuştur; öyle ki hiçbir millette anne babaya iyilik, Müslümanlardaki mertebeye ulaşamamıştır. { وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حُسْناً } “Biz insana anne babasına güzel davranmasını tavsiye ettik” [kavli] Ankebût Suresi'nde [8] geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ الْجِنْسُ، أَيْ وَصَّيْنَا النَّاسَ وَهُوَ مُرَادٌ بِهِ خُصُوصُ النَّاسِ الَّذِينَ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ بِوَصَايَا اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَلِكَ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ فِي آخِرِهَا أُولئِكَ الَّذِينَ يُتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا [الْأَحْقَاف: ١٦] الْآيَةَ.
el-İnsân (الْإِنْسَان) kelimesinden maksat cinstir; yani "insanlara tavsiye ettik" demektir. Bununla da kendilerine Allah'ın vasiyetleriyle peygamberler gelen, iman edip salih ameller işleyen insanlara mahsus bir anlam kastedilmektedir. Bu da [pasajın] sonundaki { أُولئِكَ الَّذِينَ يُتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } “İşte onlar, yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz kimselerdir...” [Ahkâf 16] ayetine uygun düşmektedir.
وَكَذَلِكَ هُوَ فِيمَا وَرَدَ مِنَ الْآيَاتِ فِي هَذَا الْغَرَضِ كَمَا فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ وَفِي سُورَةِ لُقْمَانَ بِصِيغَةٍ وَاحِدَةٍ.
Aynı şekilde, bu maksatla varid olan ayetlerde de durum böyledir; nitekim Ankebût Suresi'nde ve Lokmân Suresi'nde de tek bir lafız kalıbıyla gelmiştir.
وَالْحُسْنُ: مَصْدَرُ حَسُنَ، أَيْ وَصَّيْنَاهُ بِحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ كَذَلِكَ. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ إِحْساناً. وَالنَّصْبُ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ إِمَّا بِنَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ الْبَاءُ وَإِمَّا بِتَضْمِينِ وَصَّيْنَا مَعْنَى: أَلْزَمْنَا.
el-Husn (الْحُسْن), "hasune" (حَسُنَ) fiilinin masdarıdır; yani "ona güzel muamelede bulunmasını vasiyet ettik" demektir. Cumhur bunu bu şekilde [yani hüsnen] okumuştur. Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise { إِحْساناً } "ihsânen" şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraatte de mansub oluşu; ya cerr harfinin (yani bâ harfinin) hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfıd) yahut { وَصَّيْنَا } fiilinin "elzemnâ" (yükümlü kıldık) manasını tazammun etmesiyle açıklanır.
وَالْكُرْهُ: بِفَتْحِ الْكَافِ وَبِضَمِّهَا مَصْدَرُ أَكْرَهُ، إِذَا امْتَعَضَ مِنْ شَيْءٍ، أَيْ كَانَ حمله مَكْرُوها لَهَا، أَيْ حَالَةَ حَمْلِهِ وَوِلَادَتِهِ لِذَلِكَ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ كَرْهًا فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِفَتْحِ
el-Kürh (الْكُرْهُ), kâf harfinin fethasıyla ve zammesiyle, bir şeyden tiksinip rahatsız olunduğunda kullanılan "ekrehe" fiilinin masdarıdır; yani onu taşıması kendisi için zor ve meşakkatli olmuş, hamileliği ve doğumu bu minvalde gerçekleşmiştir. Cumhur her iki yerde de kâf'ın fethasıyla { كَرْهًا } okumuştur.
الْكَافِ. وَقَرَأَهُ عَاصِمُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ ذِكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ بِضَمِّ الْكَافِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. وَانْتَصَبَ كُرْهاً عَلَى الْحَالِ، أَيْ كَارِهَةً أَوْ ذَاتَ كُرْهٍ.
Âsım, Hamza, Kisâî, İbn Âmir'den İbn Zekvân ve Ya'kūb ise her iki yerde de kâf'ın zammesiyle { كُرْهاً } okumuşlardır. { كُرْهاً } kelimesi hâl olarak mansub olmuştur; yani "istemeyerek/zorlanarak" veya "zorluk ve meşakkat içinde" demektir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا حَمَلَتْهُ فِي بَطْنِهَا مُتْعَبَةً مِنْ حَمْلِهِ تَعَبًا يَجْعَلُهَا كَارِهَةً لِأَحْوَالِ ذَلِكَ الْحَمْلِ. وَوَضَعَتْهُ بِأَوْجَاعٍ وَآلَامٍ جَعَلَتْهَا كَارِهَةً لِوَضْعِهِ. وَفِي ذَلِكَ الْحَمْلِ وَالْوَضْعِ فَائِدَةٌ لَهُ هِيَ فَائِدَةُ وُجُودِهِ الَّذِي هُوَ كَمَالُ حَالِ الْمُمْكِنِ وَمَا تَرَتَّبَ عَلَى وُجُودِهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ الَّذِي بِهِ حُصُولُ النِّعَمِ الْخَالِدَةِ.
Manası şudur: Anne onu karnında, hamileliğin hallerini kendisine meşakkatli ve zor kılacak bir yorgunlukla taşımış; onu doğurmayı kendisine meşakkatli kılan sancılar ve acılar içinde dünyaya getirmiştir. O hamilelik ve doğumda çocuk için büyük bir fayda vardır ki o da mümkün varlığın en kâmil hali olan varoluş nimeti ve bu varoluşa bağlı olarak ebedî nimetlere kavuşmayı sağlayan iman ve salih ameldir.
وَأُشِيرَ إِلَى مَا بَعْدَ الْحَمْلِ مِنْ إِرْضَاعِهِ الَّذِي بِهِ عِلَاجُ حَيَاتِهِ وَدَفْعُ أَلَمِ الْجُوعِ عَنْهُ
Hamilelik sonrasındaki emzirmeye de işaret edilmiştir; zira onun hayatının idamesi ve açlık eleminin kendisinden giderilmesi bununla gerçekleşir.
وَهُوَ عَمَلٌ شَاقٌّ لِأُمِّهِ فَذُكِرَتْ مُدَّةُ الْحَمْلِ وَالْإِرْضَاعِ لِأَنَّهَا لِطُولِهَا تَسْتَدْعِي صَبْرَ الْأُمِّ عَلَى تَحَمُّلِ كُلْفَةِ الْجَنِينِ وَالرَّضِيعِ.
Bu da annesi için meşakkatli bir iştir. Bu sebeple hamilelik ve emzirme süresi zikredilmiştir; çünkü bu süre, uzunluğu hasebiyle annenin ceninin ve süt emen bebeğin külfetine katlanmada sabretmesini gerektirir.
وَالْفِصَالُ: الْفِطَامُ، وَذُكِرَ الْفِصَالُ لِأَنَّهُ انْتِهَاءُ مُدَّةِ الرِّضَاعِ فَذَكَرَ مَبْدَأَ مُدَّةِ الْحَمْلِ بِقَوْلِهِ: وَحَمْلُهُ وَانْتِهَاءَ الرِّضَاعِ بِقَوْلِهِ: وَفِصالُهُ. وَالْمَعْنَى: وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ بَيْنَهُمَا ثَلَاثُونَ شَهْرًا. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَفَصْلُهُ بِسُكُونِ الصَّادِ، أَيْ فَصْلُهُ عَنِ الرَّضَاعَةِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ.
el-Fisâl (الْفِصَال), sütten kesmek demektir. Emzirme müddetinin sonu olduğu için sütten kesilme zikredilmiştir. Nitekim { وَحَمْلُهُ } kavliyle hamilelik müddetinin başlangıcı, { وَفِصالُهُ } kavliyle de emzirmenin sonu zikredilmiştir. Mana şöyledir: Çocuğun taşınması ile sütten kesilmesi arasındaki süre otuz aydır. Ya'kūb, makamın karinesiyle sütten ayırmayı kastederek sâd harfinin sükûnuyla { وَفَصْلُهُ } şeklinde okumuştur.
وَمِنْ بَدِيعِ مَعْنَى الْآيَةِ جَمْعُ مُدَّةِ الْحَمْلِ إِلَى الْفِصَالِ فِي ثَلَاثِينَ شَهْرًا لِتُطَابِقَ مُخْتَلَفَ مُدَدِ الْحَمْلِ إِذْ قَدْ يَكُونُ الْحَمْلُ سِتَّةَ أَشْهُرٍ وَسَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ وَتِسْعَةً وَهُوَ الْغَالِبُ، قِيلَ: كَانُوا إِذَا كَانَ حَمْلُ الْمَرْأَةِ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ وَهُوَ الْغَالِبُ أَرْضَعَتِ الْمَوْلُودَ أَحَدَ وَعِشْرِينَ شَهْرًا، وَإِذَا كَانَ الْحَمْلُ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ أَرْضَعَتِ اثْنَيْنِ وَعِشْرِينَ شَهْرًا، وَإِذَا كَانَ الْحَمْلُ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ أَرْضَعَتْ ثَلَاثَةً وَعِشْرِينَ شَهْرًا، وَإِذَا كَانَ الْحَمْلُ سِتَّةَ أَشْهُرٍ أَرْضَعَتْ أَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ شَهْرًا، وَذَلِكَ أَقْصَى أَمَدُ الْإِرْضَاعِ فَعَوَّضُوا عَنْ نَقْصِ كُلِّ شَهْرٍ مِنْ مُدَّةِ الْحَمْلِ شَهْرًا زَائِدًا فِي الْإِرْضَاعِ لِأَنَّ نُقْصَانَ مُدَّةِ الْحَمْلِ يُؤَثِّرُ فِي الطِّفْلِ هُزَالًا.
Ayetin eşsiz manalarından biri de, farklı hamilelik sürelerine mutabık olması için hamilelik ile sütten kesilme süresini otuz ayda birleştirmesidir; zira hamilelik altı ay, yedi ay, sekiz ay ve ekseriya dokuz ay olabilir. Şöyle denilmiştir: Kadının hamileliği ekseriyet üzere dokuz ay sürdüğünde bebeği yirmi bir ay emzirirdi. Hamilelik sekiz ay sürdüğünde yirmi iki ay, yedi ay sürdüğünde yirmi üç ay, altı ay sürdüğünde ise yirmi dört ay emzirirdi ki bu da emzirmenin azami süresidir. Böylece hamilelik süresinden eksilen her bir ayı, emzirmede fazladan bir ayla telafi ederlerdi; çünkü hamilelik süresinin noksanlığı çocukta zayıflığa yol açar.
وَمِنْ بَدِيعِ هَذَا الطَّيِّ فِي الْآيَةِ أَنَّهَا صَالِحَةٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مُدَّةَ الْحَمْلِ قَدْ تَكُونُ دُونَ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ وَلَوْلَا أَنَّهَا تَكُونُ دُونَ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ لَحَدَّدَتْهُ بِتِسْعَةِ أَشْهُرٍ لِأَنَّ الْغَرَضَ إِظْهَارُ حَقِّ الْأُمِّ فِي الْبِرِّ بِمَا تَحَمَّلَتْهُ مِنْ مَشَقَّةِ الْحَمْلِ فَإِنَّ مَشَقَّةَ مُدَّةِ الْحَمْلِ أَشَدُّ مِنْ مَشَقَّةِ الْإِرْضَاعِ فَلَوْلَا قَصْدُ الْإِيمَاءِ إِلَى هَذِهِ الدَّلَالَةِ لَكَانَ التَّحْدِيدُ بِتِسْعَةِ أَشْهُرٍ أَجْدَرَ بِالْمَقَامِ. وَقَدْ جَعَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ هَذِهِ الْآيَةَ مَعَ آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣٣] وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْوَضْعَ قَدْ يَكُونُ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَنُسِبَ مِثْلُهُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرَوَوْا عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ قَالَ: تَزَوَّجَ رَجُلٌ مِنَّا امْرَأَةً مِنْ جُهَيْنَةَ فَوَلَدَتْ
Ayetteki bu veciz ifadenin eşsiz inceliklerinden biri de, hamilelik süresinin dokuz aydan az olabileceğine delalet etmeye elverişli olmasıdır. Eğer dokuz aydan az olmasaydı, bunu dokuz ay olarak belirlerdi; zira asıl maksat, annenin yüklendiği hamilelik meşakkati sebebiyle iyilik görme hakkını ortaya koymaktır. Nitekim hamilelik süresinin meşakkati emzirme meşakkatinden daha ağırdır. Dolayısıyla bu delalete ima kastı olmasaydı, süreyi dokuz ay olarak belirlemek makama daha uygun düşerdi. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh bu ayeti, Bakara Suresi'ndeki { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ } “Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” [Bakara 233] ayetiyle birlikte, doğumun altı ayda da olabileceğine delil kılmıştır; benzer bir görüş İbn Abbâs'a da nispet edilmiştir. Ma'mer b. Abdillâh el-Cühenî'den şöyle rivayet etmişlerdir: "Bizden bir adam Cüheyne kabilesinden bir kadınla evlendi, kadın tam altı ayda doğum yaptı.
لِتَمَامِ سِتَّةِ أَشْهُرٍ فَانْطَلَقَ زَوْجُهَا إِلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَذَكَرَ لَهُ فَبَعَثَ إِلَيْهَا عُثْمَانُ، فَلَمَّا أُتِيَ بِهَا أَمَرَ بِرَجْمِهَا فَبَلَغَ ذَلِكَ عَلِيًّا
Bunun üzerine kocası Osmân b. Affân'a gidip durumu anlattı. Osmân kadını çağırtıp getirtince recmedilmesini emretti. Bu durum Ali'ye ulaşınca
فَأَتَاهُ فَقَالَ: أَمَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ قَالَ: بلَى. قَالَ: أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَهُ: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً، وَقَالَ: حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ فَلَمْ نَجِدْهُ بَقِيَ إِلَّا سِتَّةَ أَشْهُرٍ. فَرَجَعَ عُثْمَانُ إِلَى ذَلِكَ وَهُوَ اسْتِدْلَالٌ بُنِيَ عَلَى اعْتِبَارِ أَنَّ شُمُولَ الصُّوَرِ النَّادِرَةِ الَّتِي يَحْتَمِلُهَا لَفْظُ الْقُرْآنِ هُوَ اللَّائِقُ بِكَلَامِ عَلَّامِ الْغُيُوبِ الَّذِي أَنْزَلَهُ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ مِنْ مِثْلِ هَذَا. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى أَحْكَامِ الْحَمْلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
yanına gelip: 'Kur'an okumuyor musun?' dedi. O: 'Evet' deyince, Ali: 'Allah'ın { وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” ve { حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ } “...tam iki yıl...” buyurduğunu işitmedin mi? İkisini [birbirinden çıkardığımızda] geriye sadece altı ay kalıyor' dedi. Bunun üzerine Osmân bu görüşe döndü." Bu istidlal, Kur'an lafzının ihtiva ettiği nâdir durumları da şümulüne almasının, her şeyi açıklamak üzere bunu indiren gaybları hakkıyla bilen [Allah'ın] kelamına layık olduğu kabulüne dayanmaktadır. Hamilelik hükümleriyle ilgili açıklamalar Bakara Suresi'nde geçmişti.
حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
{ حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Nihayet olgunluk çağına ulaşıp kırk yaşına basınca şöyle dedi: 'Rabbim! Bana ve anne babama lütfettiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et. Soyum hakkında da benim için ıslah nasip eyle. Şüphesiz ben sana tevbe ettim ve muhakkak ki ben teslim olanlardanım.'”
حَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ وَمَعْنَاهَا مَعْنَى فَاءُ التَّفْرِيعِ عَلَى الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ، وَإِذْ كَانَتْ حَتَّى لَا يُفَارِقُهَا مَعْنَى الْغَايَةِ كَانَتْ مُؤْذِنَةً هُنَا بِأَنَّ الْإِنْسَانَ تَدَرَّجَ فِي أَطْوَارِهِ مِنْ وَقْتِ فِصَالِهِ إِلَى أَنْ بَلَغَ أَشُدَّهُ، أَيْ هُوَ مُوصًى بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا فِي الْأَطْوَارِ الْمُوَالِيَةِ لِفِصَالِهِ، أَيْ يُوصِيهِ وَلِيُّهُ فِي أَطْوَارِ طُفُولَتِهِ ثُمَّ عَلَيْهِ مُرَاعَاةُ وَصِيَّةِ اللَّهِ فِي وَقْتِ تَكْلِيفِهِ.
{ حَتَّى } ibtidaîyedir (başlangıç harfidir) ve manası önceki söze taalluk eden tefri' fâ'sı manasındadır. { حَتَّى } edatından gaye (son sınır) manası ayrılmadığı için, burada insanın sütten kesilme vaktinden olgunluk çağına ulaşıncaya kadar geçirdiği evrelere işaret etmektedir; yani insan sütten kesilmesini takip eden evrelerde de anne babasına güzel davranmakla vasiyet olunmuştur. Şöyle ki, çocukluk evrelerinde velisi ona [bunu] öğütler, mükellef olduğu vakitte ise bizzat kendisi Allah'ın vasiyetini gözetmekle yükümlüdür.
وَوُقُوعُ إِذا بَعْدَ حَتَّى لِيُرَتَّبَ عَلَيْهَا تَوْقِيتُ مَا بَعْدَ الْغَايَةِ مِنَ الْخَبَرِ، أَيْ كَانَتِ الْغَايَةُ وَقْتَ بُلُوغِهِ الْأَشُدَّ، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ نَظَائِرُ ذَلِكَ قَرِيبًا وَبَعِيدًا مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٢] .
{ إِذا } edatının { حَتَّى } edatından sonra gelmesi, gayeden (son sınırdan) sonraki haberin vaktini ona bağlamak içindir; yani gaye, onun erginlik/olgunluk çağına ulaştığı vakit olmuştur. Bunun yakın ve uzak benzerleri daha önce geçmişti; bunlardan biri Âl-i İmrân Suresi'ndeki { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } “Nihayet zaaf gösterdiğiniz... zaman” [Âl-i İmrân 152] ayetidir.
وَلَمَّا كَانَ إِذا ظَرْفًا لِزَمَنٍ مُسْتَقْبَلٍ كَانَ الْفِعْلُ الْمَاضِي بَعْدَهَا مُنْقَلِبًا إِلَى الِاسْتِقْبَالِ، وَإِنَّمَا صِيغَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي تَشْبِيهًا لِلْمُؤَكَّدِ تَحْصِيلُهُ بِالْوَاقِعِ، فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ.
{ إِذا } gelecek zaman için bir zarf olduğundan, kendisinden sonraki mazi fiil istikbal (gelecek) manasına dönüşmüştür. Kesin gerçekleşecek olanın vuku bulmuş olana benzetilmesi sebebiyle mazi kipiyle getirilmiştir; bu da bir istiâredir.
وإِذا تَجْرِيدٌ لِلِاسْتِعَارَةِ، وَالْمَعْنَى: حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ، أَيْ يَسْتَمِرَّ عَلَى الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا إِلَى أَنْ يَبْلُغَ أَشُدَّهُ فَإِذَا بَلَغَهُ قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي، أَيْ طَلَبَ الْعَوْنَ مِنَ اللَّهِ عَلَى زِيَادَةِ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا بِأَنْ يُلْهِمَهُ الشُّكْرَ عَلَى نِعَمِهِ عَلَيْهِ وَعَلَى وَالِدَيْهِ. وَمِنْ جُمْلَةِ النِّعَمِ عَلَيْهِ أَنْ أَلْهَمَهُ الْإِحْسَانَ لِوَالِدَيْهِ.
{ إِذا } edatı ise bu istiârenin tecrididir. Mana şöyledir: "Nihayet olgunluk çağına ulaştığında...", yani olgunluk çağına erinceye kadar onlara iyilik etmeye devam eder; bu çağa ulaştığında ise { قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي } “Rabbim, bana ilham et! dedi”. Yani kendisine ve anne babasına olan nimetlerine şükretmeyi ilham etmesi hususunda Allah'tan yardım diledi. Kendisine verilen nimetlerden biri de anne babasına iyilik yapmanın ona ilham edilmiş olmasıdır.
وَمِنْ جُمْلَةِ نِعَمِهِ عَلَى وَالِدَيْهِ أَنْ سَخَّرَ لَهُمَا هَذَا الْوَلَدَ لِيُحْسِنَ إِلَيْهِمَا، فَهَاتَانِ النِّعْمَتَانِ أَوَّلُ مَا يَتَبَادَرُ عَنْ عُمُومِ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِ وَعَلَى وَالِدَيْهِ لِأَنَّ الْمَقَامَ لِلْحَدِيثِ عَنْهُمَا.
Anne babasına olan nimetlerinden biri de onlara iyilikte bulunsun diye bu evladı kendilerine lütfetmiş olmasıdır. İşte bu iki nimet, Allah'ın hem kendisine hem de anne babasına olan nimetinin umumundan ilk akla gelen hususlardır; zira makam ikisinden bahsetme makamıdır.
وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْفِعْلَ الْمُؤَقَّتَ بِبُلُوغِ الْأَشُدِّ وَهُوَ فِعْلُ قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي مِنْ جُمْلَةِ مَا وُصِّيَ بِهِ الْإِنْسَانُ، أَيْ أَنْ يُحْسِنَ إِلَى وَالِدَيْهِ فِي وَقْتِ بُلُوغِهِ الْأَشُدَّ. فَالْمَعْنَى:
Bu da olgunluk çağına ulaşmakla vakitlendirilen fiilin, yani { قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي } “Rabbim! Bana ilham et dedi” fiilinin insana vasiyet edilen hususlardan biri olduğuna, yani olgunluk çağına ulaştığı vakitte anne babasına iyilik etmesi gerektiğine bir işarettir. Dolayısıyla mana:
وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ حُسْنًا بِوَالِدَيْهِ حَتَّى فِي زَمَنِ بُلُوغِهِ الْأَشُدَّ، أَيْ أَنْ لَا يَفْتُرَ عَنِ الْإِحْسَانِ
"Biz insana, olgunluk çağına ulaştığı zamanda bile anne babasına güzel davranmasını tavsiye ettik", yani onlara her türlü şekilde,
إِلَيْهِمَا بِكُلِّ وَجْهٍ حَتَّى بِالدُّعَاءِ لَهُمَا. وَإِنَّمَا خَصَّ زَمَانَ بُلُوغِهِ الْأَشُدَّ لِأَنَّهُ زَمَنٌ يكثر فِيهِ الكلف بِالسَّعْيِ لِلرِّزْقِ إِذْ يَكُونُ لَهُ فِيهِ زَوْجَةٌ وَأَبْنَاءٌ وَتَكْثُرُ تَكَالِيفُ الْمَرْأَةِ فَيَكُونُ لَهَا فِيهِ زَوْجٌ وَبَيَّتٌ وَأَبْنَاءٌ فَيَكُونَانِ مَظِنَّةَ أَنْ تَشْغَلَهَمَا التَّكَالِيفُ عَنْ تَعَهُّدِ وَالِدَيْهِمَا وَالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا فَنُبِّهَا بِأَنْ لَا يَفْتُرَا عَنِ الْإِحْسَانِ إِلَى الْوَالِدَيْنِ.
hatta onlara dua ederek dahi iyilik yapmaktan geri durmasın demektir. Olgunluk çağına ulaştığı zamanı özellikle tahsis etmiştir; çünkü bu dönem, rızık peşinde koşma külfetlerinin çoğaldığı bir dönemdir; zira erkeğin eşi ve çocukları olur, kadının da külfetleri çoğalıp eşi, evi ve çocukları olur. Böylece bu mükellefiyetlerin onları anne babalarını gözetmekten ve onlara iyilik etmekten alıkoyması muhtemel hale gelir; bu sebeple anne babaya iyilik etmekten gevşeklik göstermemeleri konusunda uyarılmışlardır.
وَمَعْنَى قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنَّهُ دَعَا رَبَّهُ بِذَلِكَ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالدُّعَاءِ إِلَيْهِمَا بِأَنَّهُ لَا يَشْغَلُهُ الدُّعَاءُ لِنَفْسِهِ عَنِ الدُّعَاءِ لَهُمَا وَبِأَنَّهُ يُحْسِنُ إِلَيْهِمَا بِظَهْرِ الْغَيْبِ مِنْهُمَا حِينَ مُنَاجَاتِهِ رَبَّهُ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ إِحْسَانَهُ إِلَيْهِمَا فِي الْمُوَاجَهَةِ حَاصِلٌ بِفَحْوَى الْخِطَابِ كَمَا فِي طَرِيقَةِ الْفَحْوَى فِي النَّهْيِ عَنْ أَذَاهُمَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ [الْإِسْرَاء: ٢٣] .
{ قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي } kavlinin manası, Rabbine bu şekilde dua ettiğidir. Bunun manası da şudur: O, kendisine dua etmesinin anne babasına dua etmekten kendisini alıkoymaması ve Rabbine münacatta bulunduğu sırada gıyaplarında onlara hayır dilemesiyle anne babasına dua etmekle emrolunmuştur. Kuşkusuz onların huzurunda kendilerine iyilik yapması, { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “Onlara 'öf' bile deme!” [İsrâ 23] kavliyle onlara eziyet etmekten nehyetmedeki fahva'l-hitab (evleviyet yolu) gereğince evleviyetle sabittir.
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْوَالِدَيْنِ فِي الْمُشَاهَدَةِ وَالْغَيْبَةِ وَبِجَمِيعِ وَسَائِلِ الْإِحْسَانِ الَّذِي غَايَتُهُ حُصُولُ النَّفْعِ لَهُمَا، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً
Hâsılıkelam mana şudur: Allah Teâlâ, hazır bulunduklarında da gıyaplarında da anne babaya iyilik edilmesini ve gayesi kendilerine menfaat sağlamak olan bütün iyilik vasıtalarıyla muamele edilmesini emretmiştir. Allah Teâlâ'nın { وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً } “Ve de ki: Rabbim, onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse, sen de onlara merhamet eyle!”
[الْإِسْرَاء: ٢٤] وَأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَمَرَ بِالدُّعَاءِ لِلْأَبَوَيْنِ وَعَدَ بِإِجَابَتِهِ عَلَى لِسَان رَسُوله ﷺ
[İsrâ 24] kavlinin manası da budur. Allah Teâlâ anne babaya dua etmeyi emredince, Resûlü'nün [sallallâhu aleyhi ve sellem] diliyle buna icabet edileceğini de vadetmiştir;
لِقَوْلِهِ: «إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَةٌ جَارِيَةٌ، وَعِلْمٌ بَثَّهُ فِي صُدُورِ الرِّجَالِ، وَوَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ بِخَيْرٍ»
nitekim şöyle buyurmuştur: «Âdemoğlu öldüğü zaman üç şey hariç ameli kesilir: Sadaka-i câriye, insanların kalplerine yaydığı ilim ve kendisine hayırla dua eden salih bir evlat.»
. وَمَا شُكْرُ الْوَلَدِ رَبَّهُ عَلَى النِّعْمَةِ الَّتِي أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَى وَالِدَيْهِ إِلَّا مِنْ بَابِ نِيَابَتِهِ عَنْهُمَا فِي هَذَا الشُّكْرِ، وَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْعَمَلِ الَّذِي يُؤَدِّيهِ الْوَلَدُ عَنْ وَالِدَيْهِ.
Evladın, Allah'ın anne babasına lütfettiği nimete Rabbine şükretmesi, ancak bu şükürde onlara vekâlet etmesi kabilindendir. Bu da evladın anne babası adına yerine getirdiği ameller cümlesindendir.
وَفِي حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمَرْأَةَ الْخَثْعَمِيَّةَ قَالَتْ لرَسُول الله ﷺ يَوْمَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ «إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَثْبُتُ
Fazl b. Abbâs'ın hadisinde bildirildiğine göre Has'amlı kadın Veda Haccı günü Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle demiştir: «Allah'ın kulları üzerindeki hac farziyeti, babama binek üzerinde duramayacak kadar yaşlı bir ihtiyar iken ulaştı. Onun yerine haccedebilir miyim?» Resûlullah:
عَلَى الرَّاحِلَةِ أَفَيُجْزِئُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ، قَالَ: نَعَمْ حُجِّي عَنْهُ»
«Evet, onun yerine haccet» buyurmuştur.
، وَهُوَ حَجٌّ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى أَبِيهَا لِعَجْزِهِ.
Oysa bu, âcizliğinden ötürü babasına farz olmayan bir hac idi.
وَالْأَشُدُّ: حَالَةُ اشْتِدَادِ الْقُوَى الْعَقْلِيَّةِ وَالْجَسَدِيَّةِ وَهُوَ جَمْعٌ لَمْ يُسْمَعْ لَهُ بِمُفْرَدٍ. وَقِيلَ مُفْرَدُهُ: شِدَّةٌ بِكَسْرِ الشِّينِ وَهَاءِ التَّأْنِيثِ مِثْلُ نِعْمَةٍ جَمْعُهَا أَنْعُمٌ، وَلَيْسَ الْأَشُدُّ اسْمًا لِعَدَدٍ مِنْ سِنِي الْعُمْرِ وَإِنَّمَا سِنُو الْعُمْرِ مَظِنَّةً لِلْأَشُدِّ. وَوَقْتُهُ مَا بَعْدَ الثَلَاثِينَ سَنَةً وَتَمَامُهُ عِنْدَ الْأَرْبَعِينَ سَنَةً وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَى بَلَغَ أَشُدَّهُ قَوْلَهُ: وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً أَيْ بَلَغَ الْأَشُدَّ وَوَصَلَ إِلَى أَكْمَلِهِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى [الْقَصَص: ١٤] ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ، وَلَيْسَ قَوْلُهُ: وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً تَأْكِيدًا لِقَوْلِهِ بَلَغَ أَشُدَّهُ لِأَنَّ إِعَادَةَ فِعْلِ بَلَغَ تُبْعِدُ احْتِمَالَ التَّأْكِيدِ وَحَرْفُ الْعَطْفِ أَيْضًا يُبْعِدُ ذَلِكَ الِاحْتِمَالَ.
el-Eşudd (الْأَشُدُّ), aklî ve bedenî güçlerin kuvvetlendiği hâldir; müfredi işitilmemiş bir cemidir (çoğuldur). Müfredinin, tıpkı "ni'metün"ün (نِعْمَة) çoğulunun "en'um" (أَنْعُم) gelmesi gibi, şîn harfinin kesresi ve te'nîs tâ'sı ile "şiddetün" (شِدَّة) olduğu da söylenmiştir. Eşudd, ömür yıllarından belirli bir sayının adı olmayıp sadece ömür yılları eşudd hâli için kuvvetle muhtemel bir zamandır. Vakti otuz yaşından sonrasıdır; kemale ermesi ise kırk yaşındadır. Bu sebeple { بَلَغَ أَشُدَّهُ } kavline { وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً } kavlini atfetmiştir; yani kemal çağına ermiş ve bunun en kâmil noktasına ulaşmıştır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın Kasas Suresi'ndeki { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى } “Olgunluk çağına ulaşıp kemale erince...” [Kasas 14] kavli gibidir ve açıklaması Yûsuf Suresi'nde geçmişti. { وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً } kavli { بَلَغَ أَشُدَّهُ } kavlinin te'kidi değildir; zira { بَلَغَ } fiilinin tekrarlanması te'kid ihtimalini uzaklaştırdığı gibi, atıf harfi de bu ihtimali zayıflatır.
وأَوْزِعْنِي: أَلْهِمْنِي. وَأَصْلُ فِعْلِ أَوزَعَ الدَّلَالَةُ عَلَى إِزَالَةِ الْوَزَعِ، أَيِ الِانْكِفَافِ عَنْ عَمَلٍ مَا، فَالْهَمْزَةُ فِيهِ لِلْإِزَالَةِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ.
{ أَوْزِعْنِي }, "bana ilham et" demektir. "Evza'a" (أَوْزَعَ) fiilinin aslı, "veze'"i (الْوَزَع) yani bir işten vazgeçip geri durmayı gidermeye delalet eder; dolayısıyla buradaki hemze izale (giderme) içindir. Açıklaması Neml Suresi'nde geçmişti.
ونِعْمَتَكَ اسْمُ مَصْدَرٍ مُضَافٍ يَعُمُّ، أَيْ أَلْهِمْنِي شُكْرَ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمْتَ بِهَا عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدِيَّ مِنْ جَمِيعِ النِّعَمِ الدِّينِيَّةِ كَالْإِيمَانِ وَالتَّوْفِيقِ وَمِنَ النِّعَمِ الدُّنْيَوِيَّةِ كَالصِّحَّةِ وَالْجِدَّةِ.
{ نِعْمَتَكَ } ifadesi izâfetle marife kılınmış umum bildiren bir masdar ismidir; yani "bana ve anne babama lütfettiğin iman ve muvaffakiyet gibi bütün dinî nimetler ile sıhhat ve zenginlik gibi bütün dünyevî nimetlerin şükrünü bana ilham et" demektir.
وَمَا ذُكِرَ مِنَ الدُّعَاءِ لِذُرِّيَّتِهِ بِقَوْلِهِ: وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي اسْتِطْرَادٌ فِي أَثْنَاءِ الْوِصَايَةِ بِالدُّعَاءِ لِلْوَالِدَيْنِ بِأَنْ لَا يَغْفُلَ الْإِنْسَانُ عَنِ التَّفَكُّرِ فِي مُسْتَقْبَلِهِ بِأَنْ يَصْرِفَ عِنَايَتَهُ إِلَى ذُرِّيَّتِهِ كَمَا صَرَفَهَا إِلَى أَبَوَيْهِ لِيَكُونَ لَهُ مِنْ إِحْسَانِ ذُرِّيَّتِهِ إِلَيْهِ مِثْلُ مَا كَانَ مِنْهُ لِأَبَوَيْهِ وَإِصْلَاحُ الذُّرِّيَّةِ يَشْمَلُ إِلْهَامَهُمُ الدُّعَاءَ إِلَى الْوَالِدِ.
{ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي } kavliyle zürriyeti için dua edilmesinin zikredilmesi, insanın geleceğini düşünmekten gafil olmaması için anne babaya dua etme vasiyeti esnasında yapılan bir istıtraddır (ara cümlesidir); ta ki anne babasına gösterdiği ihtimam gibi ilgisini zürriyetine de yöneltsin ve anne babasına yaptığı iyiliğin benzerini zürriyeti de kendisine yapsın. Zürriyetin ıslahı ise onlara anne babaları için dua etmelerinin ilham edilmesini de kapsar.
وَفِي إِدْمَاجِ تَلْقِينِ الدُّعَاءِ بِإِصْلَاحِ ذُرِّيَّتِهِ مَعَ أَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ فِي الْإِحْسَانِ إِلَى الْوَالِدَيْنِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْمَرْءَ يَلْقَى مِنْ إِحْسَانِ أَبْنَائِهِ إِلَيْهِ مِثْلَ مَا لَقِيَ أَبَوَاهُ مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمَا، وَلِأَنَّ دَعْوَةَ الْأَبِ لِابْنِهِ مَرْجُوَّةُ الْإِجَابَةِ.
Sözün akışı anne babaya iyilik hakkında olduğu halde, araya zürriyetinin ıslahı için dua etme telkininin sıkıştırılmasında (idmâc); kişinin anne babasına yaptığı iyiliğin bir benzerini evlatlarından göreceğine ve babanın evladına yaptığı duanın icabete mazhar olmasının umulduğuna bir ima vardır.
وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَن النبيء ﷺ: «ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٍ لَا شَكَّ فِيهِنَّ: دَعْوَةُ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ، وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ، وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ»
Ebû Hüreyre'nin Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kabul olunacağında şüphe bulunmayan üç dua vardır: Babanın evladına bedduası, yolcunun duası ve mazlumun duası.»
، وَفِي رِوَايَةٍ «لِوَلَدِهِ» وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ مُتَعَدِّدَةٌ طُرُقُهُ.
Bir rivayette ise «evladına duası» şeklindedir. Bu, tarikleri çok olan hasen bir hadistir.
وَاللَّامُ فِي وَأَصْلِحْ لِي لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ أَصْلَحْ فِي ذُرِّيَّتِي لِأَجْلِي وَمَنْفَعَتِي كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْح: ١] . وَنُكْتَةُ زِيَادَةِ هَذَا فِي الدُّعَاءِ أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَشَارَ إِلَى نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ وَعَلَى وَالِدَيْهِ تَعَرَّضَ إِلَى نَفَحَاتِ اللَّهِ فَسَأَلَهُ إِصْلَاحَ ذُرِّيَّتِهِ وَعَرَّضَ بِأَنَّ إصلاحهم لفائدته، وهذ تَمْهِيدٌ لِبِسَاطِ الْإِجَابَةِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: كَمَا ابْتَدَأْتَنِي بِنِعْمَتِكَ وَابْتَدَأْتَ وَالِدِيَّ بِنِعْمَتِكَ وَمَتَّعْتَهُمَا بِتَوْفِيقِي إِلَى بِرِّهِمَا، كَمِّلْ إِنْعَامَكَ بِإِصْلَاحِ ذُرِّيَّتِي فَإِنَّ إِصْلَاحَهُمْ لِي. وَهَذِهِ تَرْقِيَاتٌ بَدِيعَةٌ فِي دَرَجَاتِ الْقُرْبِ.
{ وَأَصْلِحْ لِي } ifadesindeki lâm illet lâmıdır; yani Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } “Senin için göğsünü açıp genişletmedik mi?” [İnşirâh 1] kavlinde olduğu gibi "benim için ve benim menfaatime zürriyetimi ıslah et" demektir. Duada bu ilavenin nüketesi şudur: Kul, Allah'ın kendisine ve anne babasına olan nimetlerine işaret ettikten sonra Allah'ın lütuflarına talip olmuş, O'ndan zürriyetini ıslah etmesini istemiş ve onların ıslahının kendi faydasına olduğunu ima etmiştir. Bu da icabet zeminini hazırlamak içindir; sanki şöyle demektedir: "Bana nimetini başlangıçta verdiğin, anne babama da nimetini bahşettiğin ve onları bana kendilerine iyilik yapma tevfikini vererek faydalandırdığın gibi, zürriyetimi de ıslah ederek nimetini tamamla; zira onların ıslahı benim menfaatimedir." Bunlar, kurbiyet (yakınlık) derecelerinde pek latif terakkilerdir.
وَمَعْنَى ظَرْفِيَّةِ فِي ذُرِّيَّتِي أَنَّ ذُرِّيَّتَهُ نَزَلَتْ مَنْزِلَةَ الظَّرْفِ يَسْتَقِرُّ فِيهِ مَا هُوَ بِهِ الْإِصْلَاحُ وَيَحْتَوِي عَلَيْهِ، وَهُوَ يُفِيدُ تَمَكُّنَ الْإِصْلَاحِ مِنَ الذُّرِّيَّةِ وَتَغَلْغُلَهُ فِيهِمْ. وَنَظِيرُهُ فِي الظَّرْفِيَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ [الزخرف: ٢٨] .
{ فِي ذُرِّيَّتِي } kavlindeki zarfiyet manası şudur: Zürriyeti, ıslahı sağlayan şeyin içine yerleştiği ve onu kuşatan bir zarf mesabesinde kılınmıştır; bu da ıslahın zürriyete tam manasıyla yerleşip onların içine nüfuz etmesini ifade eder. Zarfiyet bakımından bunun benzeri Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ } “Bunu, ardından geleceklere baki kalacak bir kelime kıldı” [Zuhruf 28] kavlidir.
وَجُمْلَةُ إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ كَالتَّعْلِيلِ لِلْمَطْلُوبِ بِالدُّعَاءِ تَعْلِيلَ تَوَسُّلٍ بِصِلَةِ الْإِيمَانِ وَالْإِقْرَارِ بِالنِّعْمَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ. وَحَرْفُ (إِنَّ) لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَبِذَلِكَ يُسْتَعْمَلُ حَرْفُ (إِنَّ) فِي مَقَامِ التَّعْلِيلِ وَيُغْنِي غِنَاءَ الْفَاءِ.
{ إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ } cümlesi, iman bağıyla, nimetin ikrarıyla ve kulluk şuuruyla tevessül ederek duada talep edilen şeyin gerekçesi (ta'lîli) gibidir. { إِنَّ } harfi, açık olduğu üzere habere önem ve dikkat çekmek içindir; bundan dolayı { إِنَّ } harfi ta'lîl makamında kullanılır ve fâ harfinin yerini tutar.
وَالْمُرَادُ بِالتَّوْبَةِ: الْإِيمَانُ لِأَنَّهُ تَوْبَةٌ مِنَ الشِّرْكِ، وَبِكَوْنِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنَّهُ تَبِعَ شَرَائِعَ الْإِسْلَامِ وَهِيَ الْأَعْمَالُ. وَقَالَ: مِنَ الْمُسْلِمِينَ دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَأَسْلَمْتُ كَمَا قَالَ: تُبْتُ
Tövbeden kasıt imandır; zira o şirkten tövbe etmektir. Müslümanlardan olmaktan kasıt ise İslam'ın şeriatlarına, yani amellere tabi olmasıdır. Nitekim { تُبْتُ } dediği gibi "ve eslemtü" (teslim oldum) demeyip { مِنَ الْمُسْلِمِينَ } [müslümanlardanım] demiştir;
إِلَيْكَ لِمَا يُؤْذِنُ بِهِ اسْمُ الْفَاعِلِ مِنَ التَّلَبُّسِ بِمَعْنَى الْفِعْلِ فِي الْحَالِ وَهُوَ التَّجَدُّدُ لِأَنَّ الْأَعْمَالَ مُتَجَدِّدَةٌ مُتَكَرِّرَةٌ، وَأَمَّا الْإِيمَانُ فَإِنَّمَا يَحْصُلُ دُفْعَةً فَيَسْتَقِرُّ لِأَنَّهُ اعْتِقَادٌ، وَفِيهِ الرَّعْيُ عَلَى الْفَاصِلَةِ. هَذَا وَجْهُ تَفْسِيرِ الْآيَةِ بِمَا تُعْطِيهِ تَرَاكِيبُهَا وَنَظْمُهَا دُونَ تَكَلُّفٍ وَلَا تَحَمُّلٍ، وَهِيَ عَامَّةٌ لِكُلِّ مُسْلِمٍ أَهْلٍ لِوِصَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِوَالِدَيْهِ وَالدُّعَاءِ لَهُمَا إِنْ كَانَا مُؤمنين.
çünkü ism-i fail fiilin anlamına halihazırda bürünmeyi ve bu mananın yenilenmesini bildirir, zira ameller sürekli yenilenen ve tekrarlanan şeylerdir. İman ise bir defada gerçekleşip yerleşir, çünkü o bir itikattır (inançtır). Bunda fasılaya (ayet sonu uyumuna) riayet de vardır. Ayetin terkiplerinin ve nazmının hiçbir zorlama ve yapmacıklığa kaçmadan verdiği tefsir vechi budur. Bu ayet, anne babası mümin iseler Allah Teâlâ'nın onlara iyi davranma tavsiyesine ve onlar için dua etmeye ehil olan her Müslümanı kapsar.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ١٦]
[AHKÂF SÛRESİ (46): ÂYET 16]
أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ (١٦)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ (١٦) } “İşte onlar, cennetlikler arasında kendilerinden yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz ve günahlarından geçeceğimiz kimselerdir. Bu, kendilerine vadedilegelen dosdoğru bir sözdür.” (16)
جِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلْغَرَضِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها [الْأَحْقَاف: ١٤] . وَكَوْنُهُ إِشَارَةَ جَمْعٍ وَمُخْبِرَةٌ عَنْهُ بِأَلْفَاظِ الْجَمْعِ ظَاهِرٌ فِي أَنَّ
İşaret ismi, az önce { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها } [Ahkâf 14] kavlinde zikrettiğimiz gaye için getirilmiştir. İşaretin çoğul olması ve kendisinden çoğul lafızlarla haber verilmesi,
الْمُرَادَ بِالْإِنْسَانِ مِنْ قَوْلِهِ: وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ [الْأَحْقَاف: ١٥] غَيْرُ مُعَيَّنٍ بَلِ الْمُرَادُ الْجِنْسُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي الِاسْتِغْرَاقِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ. وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ مَا قَبْلَهَا مِنَ الْوَصْفِ وَالْحَثِّ يُحْدِثُ تَرَقُّبَ السَّامِعِ لِمَعْرِفَةِ فَائِدَةِ ذَلِكَ فَكَانَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ الَّذِينَ يتَقَبَّل عَنْهُمْ إِلَى آخِرِهِ جَوَابًا لِتَرْقِيَةٍ.
{ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ } [Ahkâf 15] kavlindeki "el-insan" lafzından muradın muayyen bir şahıs olmayıp, daha önce belirttiğimiz üzere istiğrak (kapsayıcılık) için kullanılan cins ismi olduğunu açıkça göstermektedir. Bu cümle istînâf-ı beyânîdir (açıklama başlangıcıdır); çünkü öncesindeki vasıflandırma ve teşvik, dinleyicide bunun faydasını öğrenme beklentisi oluşturur. Dolayısıyla { أُولئِكَ الَّذِينَ يتَقَبَّل عَنْهُمْ } kavli ve devamı, bu beklentiye verilen bir cevaptır.
وَعُمُومُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا يُكْسِبُ الْجُمْلَةَ فَائِدَةَ التَّذْيِيلِ، أَيِ الْإِحْسَانُ بِالْوَالِدَيْنِ وَالدُّعَاءُ لَهُمَا وَلِلذُّرِّيَّةِ مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ فَهُوَ مِنْ أَحْسَنِ مَا عَمِلُوا. وَقَدْ تُقَبِّلَ مِنْهُمْ كُلُّ مَا هُوَ أَحْسَنُ مَا عَمِلُوا. وَالتَّقَبُّلُ: تَرَتُّبُ آثَارِ الْعَمَلِ مِنْ ثَوَابٍ عَلَى الْعَمَل واستجابة للدُّعَاء.
{ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } ifadesinin umumi oluşu cümleye fezleke/tezyil (özetleme) faydası kazandırır. Yani anne babaya iyilik etmek ve onlar ile zürriyet için dua etmek en faziletli amellerdendir, dolayısıyla onların yaptıkları en güzel amellerdendir. Nitekim yaptıkları şeylerin en güzeli olan her amel onlardan kabul edilmiştir. Kabul (takabbül) ise amele karşılık sevap verilmesi ve duanın kabul edilmesi gibi amel sonuçlarının terettüp etmesidir.
وَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ هَذَا الدُّعَاءَ مَرْجُوُّ الْإِجَابَةِ لِأَنَّ اللَّهَ تَوَلَّى تَلْقِينَهُ مِثْلُ الدُّعَاءِ الَّذِي فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ وَدُعَاءِ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Bunda, söz konusu duanın icabet olunmasının kuvvetle umulduğuna bir ima vardır; zira Fâtiha sûresindeki dua ve Bakara sûresinin sonundaki dua gibi bu duayı da telkin etmeyi Allah Teâlâ bizzat üstlenmiştir.
وَعُدِّيَ فِعْلُ يُتَقَبَّلُ بِحَرْفِ (عَنْ) ، وَحَقُّهُ أَنْ يُعَدَّى بِحَرْفِ (مِنْ) تَغْلِيبًا لِجَانِبِ الْمَدْعُوِّ لَهُمْ وَهُمُ الْوَالِدَانِ وَالذُّرِّيَّةُ، لِأَنَّ دُعَاءَ الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ لِأُولَئِكَ بِمَنْزِلَةِ النِّيَابَةِ عَنْهُمْ فِي عِبَادَةِ الدُّعَاءِ وَإِذَا كَانَ الْعَمَلُ بِالنِّيَابَةِ مُتَقَبَّلًا عُلِمَ أَنَّ عَمَلَ الْمَرْءِ لِنَفْسِهِ مُتَقَبَّلٌ أَيْضًا فَفِي الْكَلَامِ اخْتِصَارٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: أُولَئِكَ يُتَقَبَّلُ مِنْهُمْ وَيُتَقَبَّلُ عَنْ وَالِدَيْهِمْ وَذُرِّيَّتِهِمْ أَحْسَنُ مَا عَمِلُوا.
{ يُتَقَبَّلُ } fiili, aslen { مِنْ } harf-i ceriyle geçişli yapılması gerekirken, kendileri için dua edilen anne baba ve zürriyet tarafını galip kılmak amacıyla { عَنْ } harf-i ceriyle geçişli yapılmıştır. Çünkü çocuğun ve babanın onlar için duası, dua ibadetinde onların yerine vekâlet mesabesindedir. Vekâleten yapılan amel kabul edildiğinde, kişinin kendi nefsi için yaptığı amelin de öncelikle kabul edileceği anlaşılır. Dolayısıyla sözde bir icaz (kısaltma) vardır; sanki şöyle denilmiştir: "İşte onlardan da kabul edilir, anne babalarından ve zürriyetlerinden de yaptıkları amellerin en güzeli kabul edilir."
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُتَقَبَّلُ ويتجاوز بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ مَضْمُومَةً مَبْنِيَّيْنِ لِلنَّائِبِ وَأحسن مَرْفُوعٌ عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْفَاعِلِ وَلَمْ يُذْكَرِ الْفَاعِلُ لِظُهُورِ أَنَّ الْمُتَقَبِّلَ هُوَ اللَّهُ وَقَرَأَهُمَا حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ بِنُونَيْنِ مَفْتُوحَتَيْنِ وَنَصْبِ أَحْسَنَ.
Cumhur, { يُتَقَبَّلُ } ve { يتجاوز } fiillerini meçhul (nâib-i fâilli) olarak ötreli yâ ile okumuş, { أَحْسَنُ } kelimesini de nâib-i fâil olarak merfû kılmıştır; fâil ise kabul edenin Allah Teâlâ olduğu açık olduğu için zikredilmemiştir. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Hafs ve Halef ise iki fiili üstünlü nûn ile okumuşlar ve { أَحْسَنَ } kelimesini mansûb yapmışlardır.
وَقَوْلُهُ: فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَيْ كَائِنِينَ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ حِينَ يُتَقَبَّلُ أَحْسَنُ مَا عَمِلُوا وَيُتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ لِأَنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ مُتَقَبَّلٌ
{ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ } kavli işaret isminden hâl konumundadır; yani yaptıkları amellerin en güzeli kabul edilip kötülüklerinden geçildiği vakit onlar cennetlikler arasındadırlar. Zira cennet ehli, yaptıkları amellerin en güzeli kabul edilen
أَحْسَنُ أَعْمَالِهِمْ وَيُتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ، وَذُكِرَ هَذَا لِلتَّنْوِيهِ بِهِمْ بِأَنَّهُمْ مِنَ الْفَرِيقِ الْمُشَرَّفِينَ كَمَا يُقَالُ: أَكْرَمُهُ فِي أَهْلِ الْعِلْمِ.
ve günahları bağışlanan kimselerdir. Bunun zikredilmesi, tıpkı "onu ilim ehli arasında ağırladı" denilmesi gibi, onların şerefli bir topluluktan olduklarını taltif ve takdir etmek içindir.
وَانْتَصَبَ وَعْدَ الصِّدْقِ عَلَى الْحَالِ مِنَ التَّقَبُّلِ وَالتَّجَاوُزِ الْمَفْهُومِ مِنْ مَعَانِي يُتَقَبَّلُ وَيُتَجَاوَزُ، فَجَاءَ الْحَالُ مِنَ الْمَصْدَرِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْفِعْلِ كَمَا أُعِيدَ
{ وَعْدَ الصِّدْقِ } ifadesi, { يُتَقَبَّلُ } ve { يُتَجَاوَزُ } fiillerinin anlamlarından anlaşılan kabul ve af manasından hâl olarak mansûb kılınmıştır. Böylece hâl, tıpkı Allah Teâlâ'nın { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adil olun; bu, takvaya daha yakındır” [Mâide 8] kavlinde zamirin fiilden anlaşılan masdara döndürülmesi gibi -yani adalet takvaya daha yakındır anlamında olduğu gibi-
عَلَيْهِ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] ، أَيِ الْعَدْلُ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى.
fiilden anlaşılan masdardan gelmiştir.
وَالْوَعْدُ: مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ ذَلِكَ مَوْعِدُهُمُ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَهُ.
{ الْوَعْدُ } ism-i mef'ûl anlamında bir masdardır; yani bu, kendilerine vadedilen vaadleridir.
وَإِضَافَةُ وَعْدَ إِلَى الصِّدْقِ إِضَافَةٌ عَلَى مَعْنَى (مِنْ) ، أَيْ وَعْدٌ مِنَ الصِّدْقِ إِذْ لَا يَتَخَلَّفُ. والَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ صِفَةُ وَعْدَ الصِّدْقِ، أَيْ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَهُ فِي الدُّنْيَا بِالْقُرْآنِ فِي الْآيَاتِ الْحَاثَّةِ عَلَى بِرِّ الْوَالِدَيْنِ وَعَلَى الشُّكْرِ وَعَلَى إصْلَاح الذُّرِّيَّة.
{ وَعْدَ } kelimesinin { الصِّدْقِ } kelimesine izafeti, { مِنْ } manasında bir izafettir; yani asla hilafı olmayan dosdoğru bir vaaddir. { الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ } ise { وَعْدَ الصِّدْقِ } tamlamasının sıfatıdır; yani anne babaya iyiliğe, şükretmeye ve zürriyeti ıslah etmeye teşvik eden Kur'an ayetleriyle kendilerine dünyada vadedilen şey işte budur.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ١٧]
[AHKÂF SÛRESİ (46): ÂYET 17]
وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَهُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٧)
{ وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَهُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٧) } “Ana babasına: «Öf be size! Benden önce nice nesiller gelip geçmişken, beni [tekrar diriltilip kabirden] çıkarılmakla mı tehdit ediyorsunuz?» diyen kimseye gelince; onlar Allah'a sığınarak: «Yazıklar olsun sana, iman et! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır» derken o: «Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir» der.” (17)
هَذَا الْفَرِيقُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ الْمَبْدُوءَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ [الْأَحْقَاف: ١٥] . وَهَذَا الْفَرِيقُ الَّذِي كَفَرَ بِرَبِّهِ وَأَسَاءَ إِلَى وَالِدَيْهِ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ وَالِدَيْهِ كَانَا مُؤْمِنَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın { وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ } [Ahkâf 15] kavliyle başlayan bu ayetlerde kastedilen zümre budur. Bu zümre, Rabbini inkâr eden ve anne babasına kötülük yapan zümredir. Anne babasının mümin olduğu ise { أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي } ayetinden anlaşılmaktadır.
فَجُمْلَةُ وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ الْأَحْسَنُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ [الْأَحْقَاف: ٧] إِلَخْ انْتِقَالٌ إِلَى مَقَالَةٍ أُخْرَى مِنْ أُصُولُ شِرْكِهِمْ وَهِيَ مَقَالَةُ إِنْكَارِ الْبَعْثِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ فَالْوَجْهُ جَعْلُهُ مَفْعُولًا لِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ تَقْدِيرُهُ:
{ وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ } cümlesinin, { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ } [Ahkâf 7] cümlesine matuf olması en uygunudur; bu da onların şirk esaslarından bir başka sözlerine, yani dirilişi inkâr sözlerine bir intikaldir. { الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ } kavline gelince, takdiri "Vezkürillezî kâle li-vâlideyhi" (Anne babasına o sözü söyleyen kimseyi de an) şeklinde olan takdirî bir fiilin mef'ûlü kılınması en uygun vecihtir;
وَاذْكُرِ الَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ، لِأَنَّ هَذَا الْوَجْهَ يُلَائِمُ كُلَّ الْوُجُوهِ. وَيَجُوزُ جَعْلُهُ مُبْتَدَأً وَجُمْلَةُ أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ [الْأَحْقَاف: ١٨] خَبَرًا عَنْهُ عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ الِاثْنَيْنِ فِي مَرْجِعِ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ.
çünkü bu vecih tüm yönlerle uyumludur. { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } kavlindeki işaret isminin merciine dair iki vecihten birine göre onun mübteda yapılması ve { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ } [Ahkâf 18] cümlesinin de onun haberi kılınması caizdir.
والَّذِينَ هُنَا اسْمٌ صَادِقٌ عَلَى الْفَرِيقِ الْمُتَّصِفِ بِصِلَتِهِ. وَهَذَا وَصْفٌ لِفِئَةٍ مِنْ
Buradaki { الَّذِينَ } [müfred lafızla gelen el-lezî], sıla cümlesindeki vasfa sahip olan zümre için geçerli olan bir isimdir. Bu, müşriklerin çocuklarından bir zümrenin vasfıdır;
أَبْنَاءٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَسْلَمَ آبَاؤُهُمْ وَدَعَوْهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَأَغْلَظُوا لَهُمُ الْقَوْلَ فَضُمُّوا إِلَى الْكُفْرِ بِشَنِيعِ عُقُوقِ الْوَالِدَيْنِ وَهُوَ قَبِيحٌ لِمُنَافَاتِهِ الْفِطْرَةَ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ النَّاسَ عَلَيْهَا لِأَنَّ حَالَ الْوَالِدَيْنِ مَعَ أَبْنَائِهِمَا يَقْتَضِي مُعَامَلَتَهُمَا بِالْحُسْنَى، وَيَدُلُّ لِعَدَمِ اخْتِصَاصِ قَوْلِهِ فِي آخِرِهَا أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ إِلَى آخِرِهِ.
anne babaları İslam'a girip onları da İslam'a davet etmiş, fakat onlar icabet etmeyip anne babalarına kaba ve sert sözler söylemişlerdir; böylece küfrün yanına anne babaya isyanın ve saygısızlığın (ukûk) en çirkinini de katmışlardır. Bu, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata aykırı olduğu için pek çirkindir; çünkü anne babanın evlatlarıyla olan durumu onlara güzellikle muamele etmeyi gerektirir. Sûrenin sonundaki { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } kavlinin genele şamil olup muayyen bir şahsa has olmadığını gösteren delil de budur.
وَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّ الْآيَةَ لَا تَعْنِي شَخْصًا مُعَيَّنًا وَأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا فَرِيقٌ أَسْلَمَ آبَاؤُهُمْ وَلَمْ يُسْلِمُوا حِينَئِذٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَمُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي ابْنٍ لِأَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَاسْمُهُ عَبْدُ الْكَعْبَةِ الَّذِي سَمَّاهُ النبيء ﷺ عبد الرحمان بَعْدَ أَنْ أسلم عبد الرحمان قَالُوا: كَانَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ مُشْرِكًا وَكَانَ يَدْعُوهُ أَبُوهُ أَبُو بَكْرٍ وَأُمُّهُ أُمُّ رُومَانَ إِلَى الْإِسْلَامِ وَيُذَكِّرَانِهِ بِالْبَعْثِ، فَيَرُدُّ عَلَيْهِمَا بِكَلَامٍ مِثْلِ مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَيَقُولُ: فَأَيْنَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُدْعَانَ، وَأَيْنَ عُثْمَانُ بْنُ عَمْرٍو، وَأَيْنَ عَامِرُ بْنُ كَعْبٍ، وَمَشَايِخُ قُرَيْشٍ حَتَّى أَسْأَلَهُمْ عَمَّا يَقُولُ مُحَمَّدٌ. لَكِنْ لَيْسَتِ الْآيَةُ خَاصَّةً بِهِ حَتَّى تَكُونَ نَازِلَةً فِيهِ، وَبِهَذَا يُؤَوَّلُ قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂ لِمَا قَالَ مَرْوَانُ بْنُ الحكم لعبد الرحمان هُوَ الَّذِي يَقُولُ اللَّهُ فِيهِ: وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما. وَذَلِكَ فِي قِصَّةِ إِشَارَة عبد الرحمان عَلَى مَرْوَانَ أَخْذَهُ الْبَيْعَةَ لِيَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ بِالْعَهْدِ لَهُ بِالْخِلَافَةِ.
Müfessirlerin cumhurunun benimsediği görüşe göre ayet belirli bir şahsı kastetmemekte, bilakis anne babaları Müslüman olup da o sırada kendileri Müslüman olmayan bir zümreyi kastetmektedir. İbn Abbâs, Mervân b. el-Hakem, Mücâhid, Süddî ve İbn Cüreyc'den gelen rivayete göre ise bu ayet, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın -adı Abdü'l-Kâ'be olup Müslüman olduktan sonra Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendisine Abdurrahman adını verdiği- oğlu hakkında inmiştir. Şöyle demişlerdir: O, hicretten önce müşrikti; babası Ebû Bekir ile annesi Ümmü Rûmân onu İslam'a davet ediyor ve ona dirilişi hatırlatıyorlardı. O ise onlara bu ayette zikredilen sözlerle karşılık veriyor ve: "Abdullah b. Cüd'ân nerede, Osman b. Amr nerede, Âmir b. Kâ'b ve Kureyş'in ileri gelenleri nerede ki Muhammed'in söylediklerini onlara sorayım?" diyordu. Ancak ayet, bizzat onun hakkında inmiş olacak derecede ona has değildir. Mervân b. el-Hakem'in Abdurrahman'a: "Allah'ın hakkında { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما } dediği kimse işte budur" demesi üzerine Âişe'nin [radıyallâhu anhâ] söylediği söz de bu şekilde tevil edilir. Bu durum, Abdurrahman'ın, Mervân'ın Yezîd b. Muâviye için hilafet veliahtlığı biatı almasına itiraz etmesi hadisesinde vuku bulmuştur.
فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ أَنَّهُ قَالَ: «كَانَ مَرْوَانُ ابْن الْحَكَمِ عَلَى الْحِجَازِ اسْتَعْمَلَهُ مُعَاوِيَةُ فَخَطَبَ فَجَعَلَ يَذْكُرُ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ لِكَيْ يُبَايَعَ لَهُ بَعْدَ أَبِيهِ أَيْ بِوِلَايَةِ الْعَهْدِ فَقَالَ لَهُ عبد الرحمان بْنُ أَبِي بَكْرٍ أَهِرَقْلِيَّةً أَيْ أَجَعَلْتُمُوهَا وِرَاثَةً مِثْلَ سَلْطَنَةِ هِرَقْلَ فَقَالَ: خُذُوهُ فَدَخَلَ بَيْتَ عَائِشَةَ فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ، فَقَالَ مَرْوَانُ: إِنَّ هَذَا الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي، فَقَالَتْ عَائِشَةُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِينَا شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عُذْرِي أَيْ بَرَاءَتِي. وَكَيْفَ يَكُونُ الْمُرَادُ بِ الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما عبد الرحمان بْنَ أَبِي بَكْرٍ وَآخِرُ الْآيَةِ يَقُولُ:
Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Kitâbü't-Tefsîr'de Yûsuf b. Mâhek'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Mervân b. el-Hakem, Muâviye tarafından Hicaz valisi tayin edilmişti. Bir hutbe irat edip babasından sonra kendisine biat edilsin diye -yani veliahtlık için- Yezîd b. Muâviye'yi zikretmeye başladı. Bunun üzerine Ebû Bekir oğlu Abdurrahman ona: "Bu bir Herakleiosluk mudur (yani bunu Bizans imparatorluğu gibi babadan oğula geçen bir saltanat mı kıldınız)?" dedi. Mervân: "Yakalayın onu!" dedi. Abdurrahman Âişe'nin evine sığındı, onu yakalayamadılar. Mervân: "Allah'ın hakkında { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي } ayetini indirdiği kimse işte budur!" dedi. Âişe perdenin arkasından şöyle seslendi: "Allah bizim hakkımızda Kur'an'dan -benim beraatimi (suçsuzluğumu) indirmesi müstesna- hiçbir şey indirmemiştir."» Hem ayetin sonu { الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما } kavlinden muradın Ebû Bekir'in oğlu Abdurrahman olmasına nasıl elverir ki?
أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ إِلَى خاسِرِينَ [الْأَحْقَاف: ١٨] فَذَكَرَ اسْمَ الْإِشَارَةِ لِلْجَمْعِ، وَقَضَى عَلَى الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ بِالْخُسْرَانِ، وَلَمْ أَقِفْ عَلَى مَنْ كَانَ مُشْرِكًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين. وأيّاما
Çünkü ayetin sonu { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } kavlinden { خاسِرِينَ } [Ahkâf 18] kelimesine kadar sürmekte; çoğul işaret ismi kullanmakta ve haklarında konuşulan kimselerin hüsrana uğradığına hükmetmektedir. Oysa müşrik olup da anne babası mümin olan başka kimseye rastlamış değilim. Her ne
كَانَ فَقَدْ أسلم عبد الرحمان قَبْلَ الْفَتْحِ فَلَمَّا أَسْلَمَ جَبَّ إِسْلَامُهُ مَا قَبْلَهُ وَخَرَجَ مِنَ الْوَعِيدِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ الْآيَةَ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَعِيدٌ وَكُلُّ وَعِيدٍ فَإِنَّمَا هُوَ مُقَيَّدٌ تَحَقُّقُهُ بِأَنْ يَمُوتَ الْمُتَوَعَّدُ بِهِ غَيْرَ مُؤْمِنٍ وَهَذَا مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ مِنَ الشَّرِيعَةِ. وَتُلَقَّبُ عِنْدَ الْأَشَاعِرَةِ بِمَسْأَلَةِ الْمُوَافَاةِ، عَلَى أَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الْإِشَارَةَ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ عَائِدَةٌ إِلَى الْأَوَّلِينَ مِنْ قَوْلِهِ: مَا هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ كَمَا سَيَأْتِي.
olursa olsun, Abdurrahman Mekke'nin fethinden önce İslam'a girmiştir. Müslüman olunca da İslam'ı kendisinden önceki günahları silmiş ve { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } ayetindeki tehdidin kapsamından çıkmıştır; zira bu bir tehdittir ve her tehdit, tehdit edilen kimsenin mümin olmaksızın ölmesi şartına bağlıdır; bu da şeriattan zarureten bilinen bir husustur. Eş'arîler nezdinde bu "muvâfât meselesi" (son nefes hali) olarak adlandırılır. Bununla birlikte, gelecekte açıklanacağı üzere { أُولئِكَ } kavlindeki işaretin { مَا هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } kavlindeki "el-evvelîn" (öncekiler) lafzına râci olduğu da söylenmiştir.
وَأُفٍّ: اسْمُ فِعْلٍ بِمَعْنَى: أَتَضَجَّرُ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ وَفِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنْ أَقَلِّ الْأَذَى فَيَكُونُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ وَالِدَيْهِمْ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا أَوْغَلَ فِي الْعُقُوقِ الشَّنِيعِ وَأَحْرَى بِالْحُكْمِ بِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ عَلَى مَا تَقَرَّرَ فِي قَوْلِهِ
{ أُفٍّ } kelimesi "bıktım, usandım, bezdim" anlamında bir isim-fiildir; buna dair açıklama İsrâ ve Enbiyâ sûrelerinde geçmişti. Burada eziyetin en asgarisinden kinaye olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla anne babalarına bundan daha fazlasıyla eziyet edenler, çirkin isyankârlıkta (ukûk) daha ileri gitmiş olurlar ve Allah Teâlâ'nın
تَعَالَى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٢٣] . وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ أُفٍّ بِكَسْرِ الْفَاءِ مُنَوَّنًا. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ أُفٍّ بِفَتْحِ الْفَاءِ غَيْرَ مُنَوَّنٍ.
İsrâ sûresindeki { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } [İsrâ 23] kavlinde sabit olduğu üzere fehve'l-hitâb (evleviyet) delaletiyle bu hükme daha layıktırlar. Nâfi ve Âsım'dan Hafs { أُفٍّ } kelimesini fâ harfinin kesresi ve tenvinle okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ya'kûb fâ'nın fethasıyla tenvinsiz olarak { أُفَّ } şeklinde okumuştur.
وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ أُفِّ بِكَسْرِ الْفَاءِ غَيْرَ مُنَوَّنٍ، وَهِيَ لُغَاتٌ ثَلَاثٌ فِيهِ.
Geri kalan kıraat imamları ise tenvinsiz olarak fâ'nın kesresiyle { أُفِ } şeklinde okumuşlardır; bunlar kelimedeki üç farklı lehçedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْله تَعَالَى: وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما مُحَسِّنَ الِاتِّزَانِ فَإِنَّهُ بِوَزْنِ مِصْرَاعٍ مِنَ الرَّمَلِ عَرُوضُهُ مَحْذُوفَةٌ، وَضَرْبُهُ مَحْذُوفٌ، وَفِيهِ الْخَبْنُ وَالْقَبْضُ، وَيُزَادُ فِيهِ الْكَفُّ عَلَى قِرَاءَةِ غَيْرِ نَافِعٍ وَحَفْصٍ.
Bilesin ki Allah Teâlâ'nın { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما } kavlinde vezin güzelliği (muhassinü'l-ittizân) vardır; zira aruz ve darbı mahzûf, habn ve kabz illetleri içeren bir remel bahrinin mısraı veznindedir; Nâfi ve Hafs dışındakilerin kıraatine göre buna bir de keff illeti eklenir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ إِنْكَارٌ وَتَعَجَّبٌ. وَالْإِخْرَاجُ: الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ.
{ أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ } kavlindeki soru inkâr ve şaşkınlık (taaccüb) ifade eder. Çıkarılmak (ihrâc) ise ölümden sonra diriltilmektir.
وَجُعِلَتْ جُمْلَةُ الْحَالِ وَهِيَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي قَيْدًا لِمُنْتَهَى الْإِنْكَارِ، أَيْ كَيْفَ يَكُونُ ذَلِكَ فِي حَالِ مُضِيِّ الْقُرُونِ.
{ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي } hâl cümlesi, inkârın nihai gerekçesi yapılmıştır; yani bunca asırlar geçip gitmişken bu iş nasıl olabilir demektir.
وَالْقُرُونُ: جَمْعُ قَرْنٍ وَهُوَ الْأُمَّةُ الَّتِي تَقَارَبَ زَمَانُ حَيَاتِهَا،
{ الْقُرُونُ } kelimesi { قَرْن } kelimesinin çoğuludur; o da hayat süreleri birbirine yakın olan ümmet (nesil) demektir.
وَفِي الْحَدِيثِ «خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Nesillerin (asırların) en hayırlısı benim neslimdir, sonra onların ardından gelenlerdir...»
الْحَدِيثَ، وَقَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً [الْقَصَص: ٧٨] .
Hadisin devamı vardır. Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً } “O bilmez miydi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden, kuvvetçe ondan daha üstün ve cemiyetçe daha kalabalık olanları helak etmiştir?” [Kasas 78].
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَحَالَ أَنْ يُخْرَجَ هُوَ مِنَ الْأَرْضِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَقَدْ مَضَتْ أُمَمٌ كَثِيرَةٌ وَطَالَ عَلَيْهَا الزَّمَنُ فَلَمْ يَخْرُجْ مِنْهُمْ أَحَدٌ. وَهَذَا مِنْ سُوءِ فَهْمِهِ فِي مَعْنَى الْبَعْثِ أَوْ
Manası şudur: O, nice ümmetler gelip geçmiş ve üzerlerinden uzun zamanlar akmış olduğu halde onlardan hiçbir kimse çıkmamışken kendisinin ölümden sonra topraktan çıkarılmasını imkânsız görmüştür. Bu durum, onun diriliş manasını yanlış anlamasından veya
مِنَ الْمُغَالَطَةِ فِي الِاحْتِجَاجِ لِأَنَّ وَعْدَ الْبَعْثِ لَمْ يُوَقَّتْ بِزَمَنٍ مُعَيَّنٍ وَلَا أَنَّهُ يَقَعُ فِي هَذَا الْعَالَمِ.
delil getirmedeki yanıltmacasından (mugalatadan) kaynaklanmaktadır; çünkü diriliş vaadi belirli bir vakitle sınırlandırılmadığı gibi bu dünyada gerçekleşecek de değildir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَتَعِدانِنِي بِنُونَيْنِ مُفَكَّكَيْنِ وَقَرَأَهُ هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِإِدْغَامِ النُّونَيْنِ.
Cumhur { أَتَعِدانِنِي } kelimesini ayrık iki nûn ile okumuştur; İbn Âmir'den Hişâm ise iki nûn'un idgamıyla okumuştur.
وَمَعْنَى يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ يَطْلُبَانِ الْغَوْثَ مِنَ اللَّهِ، أَيْ يَطْلُبَانِ مِنَ اللَّهِ الْغَوْثَ بِأَنْ يَهْدِيَهُ، فَالْمَعْنَى: يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ لَهُ. وَلَيْسَتْ جُمْلَةُ وَيْلَكَ آمِنْ بَيَانًا لِمَعْنَى اسْتِغَاثَتِهِمَا وَلَكِنَّهَا مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَعْنَى الْجُمْلَةِ. وَكَلِمَةُ وَيْلَكَ كَلِمَةُ تَهْدِيدٍ وَتَخْوِيفٍ.
{ يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ } ifadesinin manası Allah'tan yardım talep ederler, yani Allah'tan onu hidayete erdirmesi için imdat dilerler demektir; mana: onun için Allah'a yalvarıp sığınırlar şeklindedir. { وَيْلَكَ آمِنْ } cümlesi onların istiğasesinin anlamını beyan etmek için değildir; bilakis cümlenin anlamının gösterdiği mahzûf bir sözün aktarımıdır (mekûlü'l-kavl). { وَيْلَكَ } kelimesi bir tehdit ve korkutma sözüdür.
وَالْوَيْلُ: الشَّرُّ. وَأَصْلُ وَيْلَكَ: وَيْلٌ لَكَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ [الْبَقَرَة: ٧٩] ، فَلَمَّا كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ وَأَرَادُوا اخْتِصَارَهُ حَذَفُوا اللَّامَ وَوَصَلُوا كَافَ الْخِطَابِ بِكَلِمَةِ (وَيْلٍ) وَنَصَبُوهُ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ.
{ الْوَيْلُ } şer ve helak demektir. { وَيْلَكَ } kelimesinin aslı, Allah Teâlâ'nın { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Kitabı elleriyle yazanların vay haline!” [Bakara 79] kavlinde olduğu gibi "veylün leke" (yazıklar olsun sana / helak senin içindir) şeklindedir. Kullanımı çoğalıp kısaltmak istediklerinde lâm harfini hazfetmişler, hitap kâfını { وَيْلٍ } kelimesine bitiştirmişler ve harf-i cerin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) onu mansûb yapmışlardır.
وَفِعْلُ آمِنْ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيِ اتَّصَفْ بِالْإِيمَانِ وَهُوَ دَعْوَةُ الْإِسْلَامِ، وَجُمْلَةُ
{ آمِنْ } fiili lâzım (geçişsiz) fiil mesabesine indirilmiştir; yani iman vasfıyla vasıflan ki bu da İslam davetidir. Cümle olarak
إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ وَتَعْرِيضٌ لَهُ بِالتَّهْدِيدِ مِنْ أَنْ يَحِقَّ عَلَيْهِ وَعْدُ اللَّهِ.
{ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } ise iman emrinin gerekçesidir (ta'lîl) ve Allah'ın vaadinin üzerine hak olmasından dolayı ona yöneltilmiş örtülü bir tehdittir (ta'rîz).
وَالْأَسَاطِيرُ: جَمْعُ أُسْطُورَةٍ وَهِيَ الْقِصَّةُ وَغَلَبَ إِطْلَاقُهَا عَلَى الْقِصَّةِ الْبَاطِلَةِ أَوِ الْمَكْذُوبَةِ كَمَا يُقَالُ: خُرَافَةٌ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٢٤] وَفِي قَوْلِهِ: وَقالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها فِي سُورَة الْفرْقَان [٥] .
{ الْأَسَاطِيرُ } kelimesi { أُسْطُورَة } kelimesinin çoğuludur; o da hikâye demektir ve tıpkı "hurâfe" denildiği gibi çoğunlukla asılsız veya uydurma hikâye için kullanılır. Bu lafız, Nahl sûresindeki { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onlara: «Rabbiniz ne indirdi?» dendiğinde: «Öncekilerin masalları!» dediler” [Nahl 24] kavlinde ve Furkân sûresindeki { وَقالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها } “«Öncekilerin masallarıdır; onları yazdırmış» dediler” [Furkân 5] kavlinde geçmişti.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ١٨]
[AHKÂF SÛRESİ (46): ÂYET 18]
أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ (١٨)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ (١٨) } “İşte onlar, kendilerinden önce cinlerden ve insanlardan gelip geçmiş ümmetler içinde aleyhlerine söz (azap) hak olmuş kimselerdir. Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlar olmuşlardır.” (18)
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْإِشَارَةِ مُشِيرًا إِلَى الَّذِي قَالَ لَدَيْهِ هَذِهِ الْمَقَالَةَ لِمَا عَلِمْتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ فَرِيقٌ، فَجَاءَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِاسْمِ إِشَارَةِ الْجَمَاعَةِ بِتَأْوِيلِ الْفَرِيقِ.
İşaret isminin, kendisiyle bir zümrenin kastedildiğini öğrendiğin üzere anne babasına bu sözü söyleyen kimseye işaret etmesi caizdir; zira zümre anlamına hamledilerek ona çoğul işaret ismiyle işaret edilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُولئِكَ إِشَارَةً إِلَى الْأَوَّلِينَ مِنْ قَوْلِهِ: فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَحْقَاف:
{ أُولئِكَ } ifadesinin, { فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “O da: «Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir» der” [Ahkâf 17] ayetindeki “öncekiler”e (el-evvelîn) işaret olması da caizdir.
١٧] ، وَهُمُ الَّذِينَ رُوِيَ أَنَّ ابْنَ أَبِيِ بَكْرٍ ذَكَرَهُمْ حِينَ قَالَ: فَأَيْنَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُدْعَانَ، وَأَيْنَ عُثْمَانُ بْنُ عَمْرٍو، وَمَشَائِخُ قُرَيْشٍ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَاسْتِحْضَارُ هَذَا الْفَرِيقِ بِطَرِيقِ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِ حَالِهِمُ الْعَجِيبَةِ.
Nitekim az önce geçtiği üzere İbn Ebî Bekr'in: "Abdullah b. Cüd'ân nerede, Osman b. Amr nerede ve Kureyş'in ileri gelenleri nerede?" dediğinde onları kastettiği rivayet edilmiştir. Bu fırkanın işaret ismi yoluyla zihinde hazır kılınması, onların şaşırtıcı durumlarını daha da belirginleştirmek içindir.
وَتَعْرِيفُ الْقَوْلُ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ وَهُوَ قَوْلٌ مَعْهُودٌ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ التَّعْبِيرِ عَنْهُ بِالْقَوْلِ فِي نَحْوِ آيَةِ قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٤، ٨٥] ، وَنَحْوِ قَوْلِهِ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ [الزمر:
{ الْقَوْلُ } kelimesinin elif-lâm ile marife kılınması ahid içindir (ahd-i zihnî); bu, Kur'an'da { قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “[Allah] buyurdu ki: «İşte bu haktır ve ben hakkı söylerim: Andolsun ki cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!»” [Sâd 84-85] ayeti misali ve { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ } “Hakkında azap hükmü kesinleşmiş kimse mi...” [Zümer 19]
١٩] ، فَإِنَّ الْكَلِمَةَ قَوْلٌ، وَنَحْوِ قَوْلِهِ: لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [يس: ٧] الْآيَةَ. وَإِطْلَاقُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَشِيقٌ لِصُلُوحِيَّةِ.
-çünkü kelime bir sözdür (kavl)- ayeti misali ve { لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Andolsun ki onların çoğunun aleyhine o söz hak olmuştur; artık onlar inanmazlar” [Yâsîn 7] ayeti misali söz (kavl) olarak çokça tekrarlandığı için Müslümanlar nezdinde bilinen malum bir sözdür. Bu ayette bu lafzın mutlak olarak kullanılması pek zariftir.
وَإِقْحَامُ كانُوا خاسِرِينَ دُونَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ خَاسِرُونَ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ خُسْرَانَهُمْ مُحَقَّقٌ فَكُنِّيَ عَنْ ذَلِكَ بِجَعْلِهِمْ كَائِنِينَ فِيهِ.
«Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardır» (innehüm hâsirûn) denilmeyip { كانُوا خاسِرِينَ } ifadesinin araya sokulması, hüsranlarının muhakkak ve kesin olduğuna işaret etmek içindir; böylece onların hüsranın içinde var oldukları belirtilerek kinaye yapılmıştır.
وَتَأْكِيدُ الْكَلَامِ بِحَرْفِ (إِنَّ) لِأَنَّهُمْ يَظُنُّونَ أَنَّ مَا حَصَلَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ التَّمَتُّعِ بِالطَّيِّبَاتِ فَوْزًا لَيْسَ بَعْدَهُ نَكَدٌ لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ، فَشُبِّهَتْ حَالَةُ ظَنِّهِمْ هَذَا بِحَالِ التَّاجِرِ الَّذِي قَلَّ رِبْحُهُ مِنْ تِجَارَتِهِ فَكَانَ أَمْرُهُ خُسْرًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ فِي الْبَقَرَةِ [١٦] .
Sözün { إِنَّ } edatıyla pekiştirilmesi, onların dünyada güzel ve hoş şeylerden faydalanmış olmalarını, arkasından hiçbir sıkıntı gelmeyecek bir kazanç sanmaları sebebiyledir; çünkü onlar yeniden dirilmeye ve cezaya inanmıyorlardı. İşte onların bu zan halleri, ticaretinden kârı azalan ve işi hüsranla sonuçlanan tüccarın haline benzetilmiştir. Nitekim Bakara sûresindeki { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } “Ticaretleri kâr etmedi” [Bakara 16] ayeti de dahil olmak üzere bu husus defalarca geçmişti.
وَإِيرَادُ فِعْلِ الْكَوْنِ بِقَوْلِهِ: كانُوا خاسِرِينَ دُونَ الِاقْتِصَارِ عَلَى خاسِرِينَ لِأَنَّ
Sadece { خاسِرِينَ } demekle yetinilmeyip { كانُوا خاسِرِينَ } denilerek kevn (oluş) fiilinin getirilmesi, çünkü
(كَانَ) تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَسَارَةَ متمكنة مِنْهُم.
{ كَانَ } fiili hüsranın onlara iyice yerleştiğine ve kökleştiğine delalet eder.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ١٩]
[AHKÂF SÛRESİ (46): ÂYET 19]
وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٩)
{ وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٩) } “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır. [Bu da] kendilerine haksızlık edilmeksizin amellerinin karşılığını onlara tam olarak ödemesi içindir.” (19)
عَطْفٌ عَلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ يتَقَبَّل عَنْهُم [الْأَحْقَاف: ١٦] ثُمَّ قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ [الْأَحْقَاف: ١٨] إِلَخْ.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ يتَقَبَّل عَنْهُم } “İşte onlar, kendilerinden kabul edilecek olanlardır...” [Ahkâf 16] ve ardından gelen { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “İşte onlar, aleyhlerine söz hak olmuş kimselerdir...” [Ahkâf 18] ilâ ahir önceki kelama matuftur.
وَتَنْوِينُ (كُلٍّ) تَنْوِينُ عِوَضٍ عَمَّا تُضَافُ إِلَيْهِ كُلٌّ وَهُوَ مُقَدَّرٌ يُعْلَمُ مِنَ السِّيَاقِ، أَيْ وَلِكُلِّ الْفَرِيقَيْنِ الْمُؤْمِنِ الْبَارِّ بِوَالِدَيْهِ وَالْكَافِرِ الْجَامِعِ بَيْنَ الْكُفْرِ وَالْعُقُوقِ
{ كُلٍّ } kelimesindeki tenvin, kendisine muzaf olan kelimenin yerini tutan bedel (ıvaz) tenvinidir; bu da bağlamdan anlaşılan takdiri bir kelimedir; yani anne babasına iyilik eden mümin ile küfür ve isyanı bir arada bulunduran kâfir olan iki fırkadan her biri için