وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِهِ فِي الْأَذْهَانِ.
Zarfın kendi âmilinden öne geçirilmesi, o günün zikrine ehemmiyet vermek ve onu zihinlerde daha fazla pekiştirmek içindir.
وَذِكْرُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلْإِيمَاءِ بِالْمَوْصُولِ إِلَى عِلَّةِ بِنَاءِ الْخَبَرِ، أَيْ يُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا. وَالْإِشَارَةُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ بِدَلِيل قَوْله بعده قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ. وَالْحَقُّ: الثَّابِتُ.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler” lafzının zikredilmesi, haberin üzerine bina edildiği illete mevsûl ile imâda bulunmak amacıyla zamir makamında açık isim getirilmesidir (izhar); yani kendilerine bunun söylenmesi inkâr etmiş olmaları sebebiyledir. Cehennem azabına işaret edildiğinin delili ise sonrasındaki { قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ } “[Allah da]: ‘Öyleyse azabı tadın!’ buyurur” kavlidir. Hak (el-hakk) ise sabit olan [gerçek] demektir.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ وَتَنْدِيمٌ عَلَى مَا كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ الْجَزَاءَ بَاطِلٌ وَكَذِبٌ، وَقَالُوا وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [الصافات: ٥٩] ، وَإِنَّمَا أَقْسَمُوا عَلَى كَلَامِهِمْ بِقَسَمِ وَرَبِّنا قَسَمًا مُسْتَعْمَلًا فِي الندامة والتغليظ لِأَنْفُسِهِمْ وَجَعَلُوا الْمُقْسَمَ بِهِ بِعُنْوَانِ الرَّبِّ تَحَنُّنًا وَتَخَضُّعًا.
İstifham takrîrîdir (itiraf ettirme amaçlıdır) ve cezanın batıl ve yalan olduğunu iddia edip { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } [Sâffât 59] “Biz azap görecek de değiliz” dedikleri husustan ötürü onları pişman kılmaya yöneliktir. Sözlerini { وَرَبِّنا } “Rabbimize andolsun” yeminiyle pekiştirmeleri, pişmanlık ve kendi aleyhlerine meseleyi ağırlaştırma makamında kullanılan bir yemindir; kendisiyle yemin edilen varlığı da şefkat ve yalvarış umarak “Rab” unvanıyla zikretmişlerdir.
وَفَرَّعَ عَلَى إِقْرَارِهِمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ. وَالذَّوْقُ مَجَازٌ فِي الْإِحْسَاسِ. وَالْأَمْرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِهَانَةِ.
Onların ikrarlarına binaen (tefri'an) { فَذُوقُوا الْعَذابَ } “Öyleyse azabı tadın” buyrulmuştur. Tatmak (zevḳ), hissetmek anlamında mecazdır. Emir kipi ise aşağılama (ihânet) için kullanılmıştır.
[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ٣٥]
[Sûretu'l-Ahkâf (46): Âyet 35]
فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (٣٥)
{ فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (٣٥) } “O hâlde [ey Muhammed], azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sen de sabret ve onlar için acele etme. Tehdit edildikleri azabı gördükleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. Bu bir tebliğdir. Artık yoldan çıkmış topluluktan başkası helak edilir mi hiç? (35)”
فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ تَفْرِيعٌ عَلَى مَا سَبَقَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ تَكْذِيبِ الْمُشْرِكِينَ رِسَالَة مُحَمَّد ﷺ بِجَعْلِهِمُ الْقُرْآنَ مُفْتَرًى وَاسْتِهْزَائِهِمْ بِهِ وَبِمَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْبَعْثِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ
{ فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ } kavli; müşriklerin, Kur'an'ı bir uydurma sayarak Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] risaletini yalanlamaları ve onunla ve getirdiği ba's haberiyle alay etmeleri hususunda bu sûrede { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ }
[الْأَحْقَاف: ٧] ، وَمَا اتَّصَلَ بِهِ مَنْ ضَرْبِ الْمَثَلِ لَهُمْ بِعَادٍ. فَأمر الرَّسُول ﷺ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا لَقِيَهُ مِنْهُمْ مِنْ أَذًى، وَضَرَبَ لَهُ الْمَثَلَ بِالرُّسُلِ أُولِي الْعَزْمِ.
[el-Ahkâf 7] ayetinden itibaren başlayan ve buna bağlı olarak kendilerine Âd kavminin örnek verilmesine kadar süren [kısımlar üzerine yapılan] bir tefrî'dir. Böylece Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlardan gördüğü eziyetlere karşı sabretmesi emredilmiş ve kendisine azim sahibi peygamberler örnek gösterilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ فَصِيحَةً. وَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا عَلِمْتَ مَا كَانَ مِنَ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ وَعَلِمْتَ كَيْفَ انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَانْتَصَرْنَا بِرُسُلِنَا فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرُوا.
Fâ harfinin fasîha olması da caizdir. Takdiri şöyledir: “Önceki ümmetlerin başına gelenleri bildiğine, onlardan nasıl intikam aldığımızı ve elçilerimize nasıl yardım ettiğimizi öğrendiğine göre, onlar nasıl sabrettiyse sen de öyle sabret.”
وَأولُوا الْعَزْمِ: أَصْحَابُ الْعَزْمِ، أَيِ الْمُتَّصِفُونَ بِهِ. وَالْعَزْمُ: نِيَّةٌ مُحَقَّقَةٌ عَلَى عَمَلٍ أَوْ قَوْلٍ دُونَ تَرَدُّدٍ. قَالَ تَعَالَى: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ [آل عمرَان: ١٥٩] وَقَالَ: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ [الْبَقَرَة: ٢٣٥] . وَقَالَ سَعْدُ بْنُ نَاشِبٍ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ يَعْنِي نَفْسَهُ:
{ أُولُوا الْعَزْمِ }; azim sahipleri, yani onunla nitelenmiş olanlar demektir. Azim (el-azm): Tereddüt etmeksizin bir fiile veya söze kesin olarak niyet etmektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } [Âl-i İmrân 159] “Karar verip azmettiğin zaman artık Allah'a tevekkül et” ve şöyle buyurmuştur: { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } [Bakara 235] “Belirlenen süre sona erene kadar nikâh akdine kesin karar vermeyin.” Hamâse şairlerinden Sa'd b. Nâşib de kendisini kastederek şöyle demiştir:
إِذَا هَمَّ أَلْقَى بَيْنَ عَيْنَيْهِ عَزْمَهُ ... وَنَكَّبَ عَنْ ذِكْرِ الْعَوَاقِبِ جَانِبًا
Bir işe niyetlendi mi azmini iki gözünün arasına koyar ... Ve akıbetleri anmayı bir kenara bırakır.
وَالْعَزْمُ الْمَحْمُودُ فِي الدِّينِ: الْعَزْمُ عَلَى مَا فِيهِ تَزْكِيَةُ النَّفْسِ وَصَلَاحُ الْأُمَّةِ، وَقِوَامُهُ الصَّبْرُ على الْمَكْرُوه وباعث التَّقْوَى، وَقُوَّتُهُ شِدَّةُ الْمُرَاقَبَةِ بِأَنْ لَا يَتَهَاوَنَ الْمُؤْمِنُ عَنْ مُحَاسَبَتِهِ نَفْسَهُ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [آل عمرَان: ١٨٦] وَقَالَ: وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] . وَهَذَا قَبْلَ هُبُوطِ آدَمَ إِلَى عَالَمِ التَّكْلِيفِ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ مِنَ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الرُّسُلِ تَبْعِيضِيَّةً. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ الرُّسُلِ أُولُو عَزْمٍ، وَعَلَيْهِ تَكُونُ مِنَ بَيَانِيَّةً.
Dinde övülen azim; nefsin arınmasını ve ümmetin ıslahını içeren şeylere azmetmektir. Bunun esası hoşa gitmeyen şeylere sabretmek ve takva saikidir; kuvveti ise müminin nefsini hesaba çekmekten gevşeklik göstermemesi şeklindeki şiddetli murakabedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } [Âl-i İmrân 186] “Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir” ve şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } [Tâhâ 115] “Andolsun biz daha önce Âdem'e de ahitte bulunmuştuk; fakat o unuttu ve biz onda bir azim bulamadık.” Bu ise Âdem'in teklif âlemine inmesinden önceydi. Buna göre { مِنَ الرُّسُلِ } kavlindeki “مِنْ” (min) edatı teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olur. İbn Abbâs'tan ise onun: “Bütün peygamberler azim sahibidir” dediği rivayet edilmiştir; buna göre de “مِنْ” beyâniyye olur.
وَهَذِهِ الْآيَةُ اقْتَضَتْ أَن مُحَمَّدًا ﷺ مِنْ أُولِي الْعَزْمِ لِأَنَّ تَشْبِيهَ الصَّبْرِ الَّذِي أُمِرَ بِهِ بِصَبْرِ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ يَقْتَضِي أَنَّهُ مِثْلُهُمْ لِأَنَّهُ ممتثل أَمر رَبِّهِ، فَصَبْرُهُ مَثِيلٌ لِصَبْرِهِمْ، وَمَنْ صَبَرَ صَبْرَهُمْ كَانَ مِنْهُمْ لَا مَحَالَةَ.
Bu ayet, Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] de ulu'l-azm peygamberlerden olmasını iktiza etmiştir; çünkü emrolunduğu sabrın elçilerden azim sahiplerinin sabrına teşbih edilmesi onun da onlar gibi olmasını gerektirir, zira o Rabbinin emrine uymaktadır. Dolayısıyla onun sabrı onların sabrının benzeridir; onların sabrettiği gibi sabreden kimse ise şüphesiz onlardan olur.
وَأَعْقَبَ أَمْرَهُ بِالصَّبْرِ بِنَهْيِهِ عَنْ الِاسْتِعْجَالِ لِلْمُشْرِكِينَ، أَيْ الِاسْتِعْجَالِ لَهُمْ بِالْعَذَابِ، أَيْ لَا تَطْلُبْ مِنَّا تَعْجِيلَهُ لَهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاسْتِعْجَالَ يُنَافِي الْعَزْمَ وَلِأَنَّ فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ تَطْوِيلًا لِمُدَّةِ صَبر الرَّسُول ﷺ بِكَسْبِ عَزْمِهِ قُوَّةً.
Sabır emrinin hemen ardından müşrikler hakkında acele etmeyi yasaklamıştır; yani onlara azabın gelmesinde aceleci davranmayı, bir başka ifadeyle bunu onlara çabuklaştırmamızı bizden talep etmemeyi [yasaklamıştır]. Bu da acele etmenin azme aykırı olmasından ve azabın ertelenmesinde Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] sabır süresinin uzatılarak azmine kuvvet kazandırılması bulunduğundandır.
وَمَفْعُولُ تَسْتَعْجِلْ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ، تَقْدِيرُهُ: الْعَذَابُ أَوِ الْهَلَاكُ. وَاللَّامُ فِي لَهُمْ لَامُ تَعْدِيَةِ فِعْلِ الِاسْتِعْجَالِ إِلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ، أَيْ لَا تَسْتَعْجِلْ لِأَجْلِهِمْ، وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ إِذِ التَّقْدِيرُ: لَا تَسْتَعْجِلْ لِهَلَاكِهِمْ. وَجُمْلَةُ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ
“تَسْتَعْجِلْ” fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir, makam buna delalet etmektedir; takdiri: “azabı veya helaki” şeklindedir. { لَهُمْ } kavlindeki lâm harfi, isti'câl fiilini mef'ûlün lieclih'e geçiren ta'diye lâmıdır; yani “onların yüzünden acele etme” demektir ve söz muzâfın hazfi üzeredir, zira takdiri: “onların helaki için acele etme” şeklindedir. { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ } cümlesi,
عَنْ الِاسْتِعْجَالِ لَهُمْ بِالْعَذَابِ بِأَنَّ الْعَذَابَ وَاقِعٌ بِهِمْ فَلَا يُؤَثِّرُ فِي وُقُوعِهِ تَطْوِيلُ أَجْلِهِ وَلَا تَعْجِيلُهُ، قَالَ مُرَّةُ بْنُ عَدَّاءٍ الْفَقْعَسِيُّ، وَلَعَلَّهُ أَخَذَ قَوْلَهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ:
onlar hakkında azapta acele etmekten nehyetmenin illetidir; çünkü azap onların başına kesinlikle gelecektir, vaktinin uzaması veya çabuklaştırılması onun vuku bulmasını etkilemez. Mürre b. Addâ el-Fak'asî —ki sözünü belki de bu ayetten almıştır— şöyle demiştir:
كَأَنَّكَ لَمْ تُسْبَقْ مِنَ الدَّهْرِ لَيْلَةً ... إِذَا أَنْتَ أَدْرَكْتَ الَّذِي كُنْتَ تَطْلُبُ
Aradığın şeye kavuştuğun zaman ... Sanki ömründen bir gece bile geçmemiş gibisin.
وَهُمْ عِنْدَ حُلُولِهِ مُنْذُ طُولِ الْمُدَّةِ يُشْبِهُ حَالُهُمْ حَالَ عَدَمِ الْمُهْلَةِ إِلَّا سَاعَةً قَلِيلَةً.
Onlar azap indiğinde, sürenin uzunluğuna rağmen durumları az bir saat dışında hiç mühlet verilmemiş kimselerin durumuna benzer.
ومِنْ نَهارٍ وَصْفُ السَّاعَةِ، وَتَخْصِيصُهَا بِهَذَا الْوَصْفِ لِأَنَّ سَاعَةَ النَّهَارِ تَبْدُو لِلنَّاسِ قَصِيرَةً لِمَا لِلنَّاسِ فِي النَّهَارِ مِنَ الشَّوَاغِلِ بِخِلَافِ سَاعَةِ اللَّيْلِ تَطُولُ إِذْ لَا يَجِدُ السَّاهِرُ شَيْئًا يَشْغَلُهُ. فَالتَّنْكِيرُ لِلتَّقْلِيلِ كَمَا
{ مِنْ نَهارٍ } “gündüzün” kavli saatin sıfatıdır; bu vasıfla tahsis edilmesi, insanların gündüz meşgaleleri sebebiyle gündüz saatinin insanlara kısa görünmesindendir; gece saati ise uzundur, zira uykusuz kalan kimse kendisini meşgul edecek bir şey bulamaz. Nekre yapılması ise azlık bildirmek (teklîl) içindir; nitekim
فِي حَدِيثِ الْجُمُعَة قَوْله ﷺ: «وَفِيهِ سَاعَةٌ يُسْتَجَابُ فِيهَا الدُّعَاءُ»
cuma hadisinde onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğu gibi: “Onda öyle bir saat vardır ki dualar kabul olunur.”
، وَأَشَارَ بِيَدِهِ يُقَلِّلُهَا، وَالسَّاعَةُ جُزْءٌ مِنَ الزَّمَنِ.
Ve onun azlığına eliyle işaret etmiştir; saat ise zamanın bir parçasıdır.
بَلاغٌ.
{ بَلاغٌ } “Bu bir tebliğdir.”
فَذْلَكَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ بِأَنَّهُ بَلَاغٌ لِلنَّاسِ مُؤْمِنِهِمْ وَكَافِرِهِمْ لِيَعْلَمَ كُلٌّ حَظَّهُ مِنْ ذَلِكَ، فَقَوْلُهُ:
Önce geçenlerin, müminiyle kâfiriyle bütün insanlara yönelik bir tebliğ (belâğ) olduğuna dair bir fezlekedir; ta ki herkes bundan kendi payını bilsin. Nitekim O'nun:
بَلاغٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هَذَا بَلَاغٌ، عَلَى طَرِيقَةِ الْعُنْوَانِ وَالطَّالِعِ نَحْوِ مَا يُكْتَبُ فِي أَعْلَى الظَّهِيرِ: «ظَهِيرٌ مِنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ» ، أَوْ مَا يُكْتَبُ فِي أَعْلَى الصُّكُوكِ نَحْوِ: «إِيدَاعُ وَصِيَّةٍ» ، أَوْ مَا يُكْتَبُ فِي التَّأْلِيفِ نَحْوِ مَا فِي «الْمُوَطَّأِ» «وُقُوتُ الصَّلَاةِ» . وَمِنْهُ مَا يُكْتَبُ فِي أَعَالِي الْمَنْشُورَاتِ الْقَضَائِيَّةِ وَالتِّجَارِيَّةِ كَلِمَةُ: «إِعْلَانٌ» .
{ بَلاغٌ } kavli; başlık ve takdim tarzında takdiri “هَذَا بَلَاغٌ” (Bu bir tebliğdir) şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir; nitekim fermanların üstüne “Müminlerin emîrinden ferman” yazılması, senetlerin üstüne “Vasiyet emaneti” yazılması veya telif eserlerinde el-Muvatta'daki “Namaz vakitleri” başlığı gibi yazılanlar böyledir. Adlî ve ticarî ilanların üstüne yazılan “İlan” kelimesi de bu kabildendir.
وَقَدْ يَظْهَرُ اسْمُ الْإِشَارَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ [إِبْرَاهِيم: ٥٢] ، وَقَوْلِ سِيبَوَيْهٍ: «هَذَا بَابُ عِلْمِ مَا الْكَلِمُ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ» ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٦] .
Bazen işaret ismi açıkça gelebilir; nitekim Yüce Allah'ın { هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ } [İbrâhîm 52] “Bu, insanlara bir tebliğdir” kavlinde, Sîbeveyh'in “هَذَا بَابُ عِلْمِ مَا الْكَلِمُ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ” (Bu, Arapçada kelimelerin ne olduğunu bilme bâbıdır) sözünde ve Yüce Allah'ın { إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ } [Enbiyâ 106] “Şüphesiz bunda kulluk eden bir kavim için bir tebliğ vardır” kavlinde böyledir.
وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا عَلَى طَرِيقَةِ الْفَذْلَكَةِ وَالتَّحْصِيلِ مِثْلُ جُمْلَةِ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ [الْبَقَرَة: ١٩٦] ، تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ [الْبَقَرَة: ١٣٤] .
Cümle, { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } [Bakara 196] “Bu tam on gündür” ve { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } [Bakara 134] “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir” cümleleri gibi fezleke ve hülasa tarzında ibtidâî bir istînâfiyye cümlesidir.
فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ.
{ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ } “Artık yoldan çıkmış topluluktan başkası helak edilir mi hiç?”
فَرْعٌ عَلَى جُمْلَةِ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ إِلَى مِنْ نَهارٍ، أَيْ فَلَا يُصِيبُ الْعَذَابُ إِلَّا الْمُشْرِكِينَ أَمْثَالَهُمْ. وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي النَّفْيِ، وَلِذَلِكَ صَحَّ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ [الْبَقَرَة: ١٣٠] .
{ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ } cümlesinden { مِنْ نَهارٍ } lafzına kadar olan kısmın üzerine bir tefri'dir; yani azap ancak onlar gibi olan müşriklere isabet eder. İstifham nefy (olumsuzluk) anlamında kullanılmıştır; bu sebeple tıpkı Yüce Allah'ın { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } [Bakara 130] “Kendini bilmeyenden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir?” kavlinde olduğu gibi ondan istisna yapılması sahih olmuştur.
وَمَعْنَى التَّفْرِيعِ أَنَّهُ قَدِ اتَّضَحَ مِمَّا سَمِعْتَ أَنَّهُ لَا يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ، وَذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ [الْأَحْقَاف: ٩] ، وَقَوله: لتنذر الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ إِلَى قَوْلِهِ: وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [الْأَحْقَاف: ١٢، ١٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى [الْأَحْقَاف: ٢٧] الْآيَةَ.
Tefri'in anlamı şudur: İşittiğin hususlardan apaçık ortaya çıkmıştır ki fasıklar topluluğundan başkası helak edilmez. Bu da { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ } [Ahkâf 9] “De ki: Ben peygamberlerin ilki değilim” kavlinden, { لِتُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ } kavlinden { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [Ahkâf 12, 13] kavline kadar olan kısımdan ve { وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى } [Ahkâf 27] “Andolsun biz çevrenizdeki memleketleri de helak ettik” ayetinden anlaşılmaktadır.
وَالْإِهْلَاكُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَيَيْهِ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ، فَإِنَّ مَا حُكِيَ فِيمَا مَضَى بَعْضُهُ إِهْلَاكٌ حَقِيقِيٌّ مِثْلُ مَا فِي قِصَّةِ عَادٍ، وَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى، وَبَعْضُهُ مُجَازِيٌّ وَهُوَ سُوءُ الْحَالِ، أَيْ عَذَابُ الْآخِرَةِ: وَذَلِكَ فِيمَا حُكِيَ مِنْ عَذَابِ الْفَاسِقِينَ.
İhlak (helak etme) lafzı hakiki ve mecazi olmak üzere iki anlamında da kullanılmıştır. Zira daha önce anlatılanların bir kısmı Âd kıssasında ve { وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى } “Andolsun biz çevrenizdeki memleketleri de helak ettik” kavlinde olduğu gibi hakiki bir helaktir; bir kısmı ise durumun kötülüğü yani ahiret azabı şeklindeki mecazi helaktir. Bu da fasıkların azabına dair anlatılan kısımlardadır.
وَتَعْرِيفُ الْقَوْمُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَهُوَ مُفِيدٌ الْعُمُومَ، أَيْ كُلُّ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ فَيَعُمُّ مُشْرِكِي مَكَّةَ الَّذِينَ عَنَاهُمُ الْقُرْآنُ فَكَانَ لِهَذَا التَّفْرِيعِ مَعْنَى التَّذْيِيلِ.
{ الْقَوْمُ } kelimesinin belirliliği cins belirliliğidir ve umum (genellik) ifade eder; yani fasıklar topluluğunun hepsi demektir. Dolayısıyla Kur'an'ın kastettiği Mekke müşriklerini de kapsar. Böylece bu tefri' tezyîl (tamamlayıcı genel kural) anlamı kazanmıştır.
وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: فَهَلْ يُهْلَكُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِتَغْلِيبِ إِهْلَاكِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِي لَمَّا يَقَعْ عَلَى إِهْلَاكِ الْأُمَمِ الَّذِينَ قَبْلَهُمْ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ التَّعْرِيفَ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ، أَيِ الْقَوْمُ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ الْآيَةَ، فَيَكُونُ إِظْهَارًا فِي
Bu veche göre { فَهَلْ يُهْلَكُ } kavlinde muzari fiille ifade edilmesi, müşriklerin henüz gerçekleşmemiş olan helakini, kendilerinden önceki ümmetlerin helakine tağlîb etmek (baskın kılmak) içindir. Belirliliği ahd belirliliği yapman da mümkündür; yani { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ } ayetinde kendilerinden bahsedilen topluluk demektir. Bu durumda onların helak edilme sebebinin şirk olduğuna ima etmek için
مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى سَبَبِ إِهْلَاكِهِمْ أَنَّهُ الْإِشْرَاكُ.
zamir makamında açık isim zikredilmiş (izhâr) olur.
وَالْمُرَادُ بِالْفِسْقِ هُنَا الْفِسْقُ عَنِ الْإِيمَانِ وَهُوَ فِسْقُ الْإِشْرَاكِ. وَأَفَادَ الِاسْتِثْنَاءُ أَنَّ غَيْرَهُمْ لَا يَهْلِكُونَ هَذَا الْهَلَاكَ، أَوْ هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ.
Buradaki fısktan maksat, imandan çıkma fıskıdır ki o da şirk fıskıdır. İstisna ise onların dışındakilerin bu şekilde helak edilmeyeceğini, bunların da iman edip salih amel işleyenler olduğunu ifade etmiştir.