Binûn

46- Ahkâf Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَصَالِيَاتٍ كَكَمَا يُؤْثَفَيْنْ وَلَا يُغْتَفَرُ مِثْلُهُ لِلْمُوَلَّدِينَ.

«Ve sacayakları gibi ocak taşı yapılan kızgın taşlar...» Ancak bunun benzeri muvelledûn (sonraki dönem) şairleri için hoş görülmez.»

فَأَمَّا إِذَا كَانَتْ (مَا) نَافِيَةً وَأَرَادَ الْمُتَكَلِّمُ تَأْكِيدَهَا تَأْكِيدًا لَفْظِيًّا، فَالْإِتْيَانُ بِحَرْفِ (إِنْ) بَعْدَ (مَا) أَحْرَى كَمَا فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:

Fakat şayet { مَا } olumsuzluk edatı olur da konuşan kimse onu lafzî olarak tekit etmek isterse, Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi { مَا }'dan sonra { إِنْ } harfini getirmek daha evladır:

رَمَادٌ كَكُحْلِ الْعَيْنِ مَا إِنْ أُبِينُهُ ... وَنُؤْيٌ كَجَذْمِ الْحَوْضِ أَثْلَمُ خَاشِعُ

«Göz sürmesi gibi bir kül ki neredeyse seçemiyorum onu / Ve havuzun yıkık kökü gibi çatlayıp çökmüş bir siper.»

وَفَائِدَةُ قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً أَنَّهُمْ لَمْ يَنْقُصْهُمْ شَيْءٌ مِنْ شَأْنه أَي يُخِلَّ بِإِدْرَاكِهِمُ الْحَقَّ لَوْلَا الْعِنَادُ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِمُشْرِكِي قُرَيْشٍ، أَيْ أَنَّكُمْ حَرَمْتُمْ أَنْفُسَكُمُ الِانْتِفَاعَ بِسَمْعِكُمْ وَأَبْصَارِكُمْ وَعُقُولِكُمْ كَمَا حُرِمُوهُ، وَالْحَالَةُ مُتَّحِدَةٌ وَالسَّبَبُ مُتَّحِدٌ فَيُوشِكُ أَنْ يَكُونَ الْجَزَاءُ كَذَلِكَ. وَإِفْرَادُ السَّمْعِ دُونَ الْأَبْصَارِ وَالْأَفْئِدَةِ لِلْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٤٦] وَقَوْلِهِ: أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٣١] .

{ وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً } kavlinin faydası şudur: İnatları olmasaydı, hakkı idrak etmelerine halel getirecek hiçbir eksikleri yoktu. Bu da Kureyş müşriklerine bir tarizdir; yani sizler de tıpkı onların mahrum kaldığı gibi kulaklarınızdan, gözlerinizden ve akıllarınızdan faydalanmaktan kendinizi mahrum bıraktınız; durum aynı, sebep aynıdır, dolayısıyla cezanın da aynı olması yakındır. Kulak kelimesinin (sem') gözler ve kalplerin aksine tekil getirilmesi ise, En'âm sûresindeki { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ } [En'âm 46] ve Yûnus sûresindeki { أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } [Yûnus 31] ayetlerinde daha önce geçen gerekçeden ötürüdür.

ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَيْءٍ زَائِدَةٌ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى انْتِفَاءِ الْجِنْسِ فَلِذَلِكَ يَكُونُ شَيْءٍ الْمَجْرُورُ بِ مِنْ الزَّائِدَةِ نَائِبًا عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِشَيْءٍ مِنَ الْإِغْنَاءِ، وَحَقُّ شَيْءٍ النَّصْبُ وَإِنَّمَا جُرَّ بِدُخُولِ حَرْفِ الْجَرِّ الزَّائِدِ.

{ مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki { مِنْ } harfi, cinsin nefyini açıkça belirtmek için zâiddir. Bu sebeple zâid { مِنْ } ile mecrur kılınan { شَيْءٍ } kelimesi mef‘ûl-i mutlak nâibidir; zira «şey» ile kastedilen, herhangi bir fayda/kurtarmadır. Aslında { شَيْءٍ } kelimesinin hakkı mensub olmaktır, ancak zâid harf-i cerrin dahil olması sebebiyle mecrur olmuştur.

وَ (إِذْ) ظَرْفٌ، أَيْ مُدَّةُ جُحُودِهِمْ وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْلِيلِ لِاسْتِوَاءِ مُؤَدَّى الظَّرْفِ

{ إِذْ } zarftır, yani «inkâr ettikleri süre boyunca» demektir; zarfın ifade ettiği mana ile

وَمُؤَدَّى التَّعْلِيلِ لِأَنَّهُ لَمَّا جَعَلَ الشَّيْءَ مِنَ الْإِغْنَاءِ مُعَلِّقًا نَفْيَهُ بِزَمَانِ جَحْدِهُمْ بِآيَاتِ اللَّهِ كَمَا يُسْتَفَادُ مِنْ إِضَافَةِ إِذْ إِلَى الْجُمْلَةِ بَعْدَهَا، عُلِمَ أَنَّ لِذَلِكَ الزَّمَانِ تَأْثِيرًا فِي نَفْيِ الْإِغْنَاءِ.

ta'lîlin ifade ettiği mana bir olduğu için ta'lîl makamında kullanılmıştır. Zira herhangi bir faydanın olumsuzlanmasını, { إِذْ } edatının kendisinden sonraki cümleye izafe edilmesinden anlaşıldığı üzere onların Allah'ın ayetlerini inkâr ettikleri zamana bağlayınca, o zamanın faydayı nefyetmede bir tesiri olduğu anlaşılmıştır.

وَآيَاتُ اللَّهِ دَلَائِلُ إِرَادَتِهِ مِنْ مُعْجِزَاتِ رَسُولِهِمْ وَمِنَ الْبَرَاهِينِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ. وَقَدِ انْطَبَقَ مِثَالُهُمْ عَلَى حَالِ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ جَحَدُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَهِيَ آيَاتُ الْقُرْآنِ لِأَنَّهَا جَمَعَتْ حَقِيقَةَ الْآيَاتِ بِالْمَعْنَيَيْنِ.

Allah'ın ayetleri; peygamberlerinin mucizelerinden ve onları davet ettiği şeyin doğruluğuna delalet eden burhanlardan ibaret olan O'nun iradesinin delilleridir. Onların bu misali müşriklerin durumuna tam olarak uymuştur; zira onlar da Allah'ın ayetlerini inkâr etmişlerdir ki bunlar Kur'an ayetleridir; çünkü Kur'an ayetleri her iki manadaki ayet hakikatini kendisinde toplamıştır.

وَحَاقَ بِهِمْ: أَحَاطَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ الْعَذَابُ، عَدَلَ عَنِ اسْمِهِ الصَّرِيحِ إِلَى الْمَوْصُولِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى ضَلَالِهِمْ وَسُوء نظرهم.

{ وَحَاقَ بِهِمْ } yani onları çepeçevre kuşattı; { مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } yani azap kuşattı. Dalaletlerine ve kötü anlayışlarına dikkat çekmek için azabın açık isminden vazgeçilip ism-i mevsûle dönülmüştür.

[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ٢٧]

[Ahkâf Suresi (46), Ayet 27]

وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَصَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧)

{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَصَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧) } “Andolsun ki biz, çevrenizdeki memleketleri de helak ettik. Belki dönerler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.”

أَتْبَعَ ضَرْبَ الْمَثَلِ بِحَالِ عَادٍ مَعَ رَسُولِهِمْ بِأَنَّ ذَلِكَ الْمَثَلَ لَيْسَ وَحِيدًا فِي بَابِهِ فَقَدْ أَهْلَكَ اللَّهُ أَقْوَامًا آخَرِينَ مِنْ مُجَاوَرِيهِمْ تُمَاثِلُ أَحْوَالُهُمْ أَحْوَالَ الْمُشْرِكِينَ، وَذَكَّرَهُمْ بِأَنَّ قُرَاهُمْ قَرِيبَةٌ مِنْهُمْ يَعْرِفُهَا مَنْ يَعْرِفُونَهَا وَيَسْمَعُ عَنْهَا الَّذِينَ لَمْ يَرَوْهَا، وَهِيَ قُرَى ثَمُودَ وَقَوْمِ لُوطٍ وَأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ وَسَبَأٍ وَقَوْمِ تُبَّعٍ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَاذْكُرْ أَخا عادٍ [الْأَحْقَاف: ٢١] إِلَخْ. وَكُنِّيَ عَنْ إِهْلَاكِ الْأَقْوَامِ بِإِهْلَاكِ قُرَاهُمْ مُبَالَغَةً فِي اسْتِئْصَالِهِمْ لِأَنَّهُ إِذَا أُهْلِكَتِ الْقَرْيَةُ لَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِهَا كَمَا كَنَّى عَنْتَرَةُ بِشَكِّ الثِّيَابِ عَنْ شَكِّ الْجَسَدِ فِي قَوْلِهِ:

Âd kavminin peygamberleriyle olan haliyle mesel verilmesinin ardından, bu meselin kendi alanında tek olmadığını, nitekim Allah'ın onların çevresindeki halleri müşriklerin hallerine benzeyen başka kavimleri de helak ettiğini bildirmiş ve beldelerinin kendilerine yakın olduğunu, bilenlerin bizzat bildiğini, görmeyenlerin de haklarında haberler işittiğini hatırlatmıştır. Bunlar Semûd, Lût kavmi, Eyke halkı, Sebe' ve Tübba' kavminin beldeleridir. Cümle, { وَاذْكُرْ أَخا عادٍ } [Ahkâf 21] vd. cümlesine matuftur. Kavimlerin kökünün kazınmasında mübalağa yapmak gayesiyle onların helak edilmesinden beldelerinin helak edilmesi kinayesiyle bahsedilmiştir; çünkü belde helak olduğunda halkından hiç kimse geriye kalmaz; nitekim Antere de şu sözünde elbisenin delinmesini bedenin delinmesinden kinaye kılmıştır:

فَشَكَكْتُ بِالرُّمْحِ الْأَصَمِّ ثِيَابَهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ [المدثر: ٤] .

«Ben de o sert ve sağlam mızrakla deldim elbisesini.» Yüce Allah'ın { وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ } [Müddessir 4] kavli de bu kabildendir.

وَتَصْرِيفُ الْآيَاتِ تَنْوِيعُهَا بِاعْتِبَارِ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ مِنَ الْغَرَضِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا وَهُوَ الْإِقْلَاعُ عَنِ الشِّرْكِ وَتَكْذِيبِ الرُّسُلِ، وَأَصْلُ مَعْنَى التَّصْرِيفِ التَّغْيِيرُ وَالتَّبْدِيلُ لِأَنَّهُ

Ayetlerin tasrifi, kendilerinden kastedilen gaye olan şirkten ve peygamberleri yalanlamaktan vazgeçmeye delalet etmesi bakımından çeşit çeşit getirilmesidir. Tasrîf (تصريف) kelimesinin asıl manası değiştirmek ve tebdil etmektir; çünkü o,

مُشْتَقٌّ مِنَ الصَّرْفِ وَهُوَ الْإِبْعَادُ. وَكُنِّيَ بِهِ هُنَا عَنِ التَّبْيِينِ وَالتَّوْضِيحِ لِأَنَّ تَعَدُّدَ أَنْوَاعِ الْأَدِلَّةِ يَزِيدُ الْمَقْصُودَ وُضُوحًا. وَمَعْنَى تَنْوِيعِ الْآيَاتِ أَنَّهَا تَارَةً تَكُونُ بِالْحُجَّةِ وَالْمُجَادَلَةِ النَّظَرِيَّةِ، وَتَارَةً بِالتَّهْدِيدِ عَلَى الْفِعْلِ، وَأُخْرَى بِالْوَعِيدِ، وَمَرَّةً بِالتَّذْكِيرِ بِالنِّعَمِ وَشُكْرِهَا. وَجُمْلَةُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِإِنْشَاءِ التَّرَجِّي وَمَوْقِعُهَا مَوْقِعُ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ، أَيْ رَجَاءَ رُجُوعِهِمْ.

sarf (صرف) kökünden türemiştir ki o da uzaklaştırmak demektir. Burada ise beyan ve açıklamadan kinaye olarak kullanılmıştır; zira delil çeşitlerinin çoğalması maksadın vuzuhunu artırır. Ayetlerin çeşitlendirilmesinin manası; bazen delil getirme ve aklî münazara ile, bazen fiil üzerine tehdit ile, bazen azap vaidi ile, bazen de nimetleri hatırlatıp şükretmeye davet ile olmasıdır. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } cümlesi tereccî inşası için müste'nefedir ve mef'ûlün lieclih makamındadır; yani dönmeleri ümidiyle demektir.

وَالرُّجُوعُ هُنَا مَجَازٌ عَنِ الْإِقْلَاعِ عَمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الشِّرْكِ وَالْعِنَادِ، وَالرَّجَاءُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي الطَّلَبِ، أَيْ تَوْسِعَةً لَهُمْ وَإِمْهَالًا لِيَتَدَبَّرُوا وَيَتَّعِظُوا. وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِمُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّةَ فَهُمْ سَوَاءٌ فِي تَكْوِينِ ضُرُوبِ تَصْرِيفِ الْآيَاتِ زِيَادَةً عَلَى مَا صُرِّفَ لَهُمْ

Buradaki rücû (dönüş), içinde bulundukları şirk ve inat durumundan vazgeçmekten mecazdır. Allah Teâlâ hakkında recâ (ümit etmek) ise talep anlamında mecazen kullanılır; yani düşünsünler ve ibret alsınlar diye onlara bir mühlet ve genişlik tanınmasıdır. Bu, Mekke ehlinin müşriklerine bir tarizdir; zira ayetlerin türlü türlü açıklanmasının meydana getirilmesi hususunda onlar da diğerleriyle eşittir, üstelik kendilerine

مِنْ آيَاتِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَالْكَلَامُ عَلَى (لَعَلَّ) فِي كَلَامِ اللَّهِ تَقَدَّمَ فِي أَوَائِل الْبَقَرَة.

Kur'an'ın i'câz ayetlerinden fazlası da açıklanmıştır. Allah'ın kelamındaki { لَعَلَّ } lafzına dair açıklama Bakara sûresinin başlarında geçmişti.

[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ٢٨]

[Ahkâf Suresi (46), Ayet 28]

فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨)

{ فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨) } “Allah'ı bırakıp da O'na yakınlık sağlamak için edindikleri ilahlar kendilerine yardım etselerdi ya! Bilakis, onları yüzüstü bırakıp kayboldular. Bu onların yalanı ve uydurup durdukları şeydir.”

تَفْرِيعٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْمَوْعِظَةِ بِعَذَابِ عَادٍ الْمُفَصَّلِ، وَبِعَذَابِ أَهْلِ الْقُرَى الْمُجْمَلِ، فُرِّعَ عَلَيْهِ تَوْبِيخٌ مُوَجَّهٌ إِلَى آلِهَتِهِمْ إِذْ قَعَدُوا عَنْ نَصْرِهِمْ وَتَخْلِيصِهِمْ قُدْرَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَالْمَقْصُودُ تَوْجِيهُ التَّوْبِيخِ إِلَى الْأُمَمِ الْمُهْلَكَةِ عَلَى طَرِيقَةِ تَوْجِيهِ النَّهْيِ وَنَحْوِهِ لِغَيْرِ الْمَنْهِيِّ لِيَجْتَنِبَ الْمَنْهِيُّ أَسْبَابَ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ كَقَوْلِهِمْ لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلْ كَذَا، وَلَا أَرَيَنَّكَ هُنَا.

Bu, daha önce geçen Âd kavminin mufassal azabıyla ve belde halklarının mücmel azabıyla yapılan vaaz üzerine bir tefridir. Allah'ın onlar üzerindeki kudretine karşı onlara yardım etmekten ve onları kurtarmaktan geri durdukları için ilahlarına yöneltilmiş bir tevbih bunun üzerine bina edilmiştir. Maksat ise; «Böyle yaptığını bilmeyeyim/görmeyeyim» veya «Seni burada görmeyeyim» sözlerinde olduğu gibi, nehyedilen kimsenin nehyedilen şeyin sebeplerinden sakınması için nehiy ve benzeri ifadelerin asıl nehyedilen dışındakine yöneltilmesi üslubuyla, helak edilen ümmetlere azarlamayı yöneltmektir.

وَالْمَقْصُودُ بِهَذَا التَّوْبِيخِ تَخْطِئَةُ الْأُمَمِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْأَصْنَامَ لِلنَّصْرِ وَالدَّفْعِ وَذَلِكَ مُسْتَعْمَلٌ تَعْرِيضًا بِالسَّامِعِينَ الْمُمَاثِلِينَ لَهُمْ فِي عِبَادَةِ آلِهَةٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ اسْتِتْمَامًا لِلْمَوْعِظَةِ وَالتَّوْبِيخِ بِطَرِيقِ التَّنْظِيرِ وَقِيَاسِ التَّمْثِيلِ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ: بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ لِأَنَّ التَّوْبِيخَ آلَ إِلَى مَعْنَى نَفْيِ النَّصْرِ.

Bu azarlamadan maksat; yardım ve defetme beklentisiyle putlar edinen ümmetleri hatalı çıkarmaktır. Bu da benzetme ve temsilî kıyas yoluyla öğüdü ve azarlamayı tamamlamak üzere, Allah'tan başka ilahlara tapınma hususunda onlara benzeyen muhataplara bir tariz olarak kullanılmıştır. Bu sebeple { بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ } kavliyle devam edilmiştir; çünkü azarlama, yardımın nefyedilmesi manasına varmıştır.

وَحَرْفُ لَوْلَا إِذَا دَخَلَ عَلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ كَانَ أَصْلُهُ الدَّلَالَةَ عَلَى التَّحْضِيضِ، أَيْ تَحْضِيضِ فَاعِلِ الْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَ لَوْلَا عَلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَإِذَا كَانَ

{ لَوْلا } harfi fiil cümlesinin başına geldiğinde asıl vazifesi tahdîde delalet etmektir; yani { لَوْلا } edatından sonra gelen fiilin failini o fiili gerçekleştirmeye teşvik etmektir. Şayet

الْفَاعِلُ غَيْرَ الْمُخَاطَبِ بِالْكَلَامِ كَانَتْ لَوْلَا دَالَّةً على التوبيخ وَنَحْو إِذْ لَا طَائِلَ فِي تَحْضِيضِ الْمُخَاطَبِ عَلَى فِعْلِ غَيْرِهِ.

fail kelamın muhatabı olmayan bir kimse ise, { لَوْلا } azarlama ve benzeri manalara delalet eder; zira muhatabı başkasının fiiline teşvik etmenin hiçbir faydası yoktur.

وَالْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ لِمَا فِي الصِّلَةِ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى الْخَطَأِ وَالْغَلَطِ فِي عِبَادَتِهِمُ الْأَصْنَامَ فَلَمْ تُغْنِ عَنْهُمْ شَيْئًا، كَقَوْلِ عَبْدَةَ بْنِ الطَّبِيبِ:

İsm-i mevsûlün getirilmesi, Abde b. et-Tabîb'in şu sözünde olduğu gibi, putlara ibadet etmelerindeki ve putların kendilerine hiçbir fayda sağlamamasındaki hata ve yanlışa sıla cümlesiyle dikkat çekmek içindir:

إِنَّ الَّذِينَ تَرَوْنَهُمْ إِخْوَانَكُمْ ... يَشْفِي غَلِيلَ صُدُورِهِمْ أَنْ تُصْرَعُوا

«Kardeşleriniz sandığınız kimseler var ya / Sizin yere serilmeniz ancak onların göğüslerindeki kini dindirir.»

وَعُومِلَتِ الْأَصْنَامُ مُعَامَلَةَ الْعُقَلَاءِ بِإِطْلَاقِ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ عَلَيْهِمْ جَرْيًا عَلَى الْغَالِبِ فِي اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.

Daha önce defalarca geçtiği üzere Arapların kullanımındaki galip duruma binaen, kendilerine akıl sahiplerinin çoğulu ıtlak edilerek putlara akıl sahipleri gibi muamele edilmiştir.

وقُرْباناً مُصْدَرٌ بِوَزْنِ غُفْرَانٍ، مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ حِكَايَةً لِزَعْمِهِمُ الْمَعْرُوفَ الْمَحْكِيَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] . وَهَذَا الْمَصْدَرُ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ اتَّخَذُوا وَمَفْعُولِهِ، ومِنْ دُونِ اللَّهِ يَتَعَلَّقُ بِ اتَّخَذُوا. ودُونِ بِمَعْنَى الْمُبَاعَدَةِ، أَيْ مُتَجَاوِزِينَ اللَّهَ فِي اتِّخَاذِ الْأَصْنَامِ آلِهَةً وَهُوَ حِكَايَةٌ لِحَالِهِمْ لزِيَادَة تشويهها وتشبيعها.

{ قُرْباناً } kelimesi gufrân (غُفْرَان) vezninde bir masdardır; Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } [Zümer 3] kavlinde hikaye edilen meşhur iddialarını aktarmak üzere mef'ûlün lieclih olarak mansub kılınmıştır. Bu masdar, { اتَّخَذُوا } ile onun mef'ûlü arasına girmiş bir mutarizadır. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ise { اتَّخَذُوا } fiiline taalluk eder. { دُونِ } uzaklaşmak manasındadır; yani putları ilah edinirken Allah'ı aşarak demektir; bu durumlarını daha da çirkin ve vahim göstermek için hallerinin bir hikayesidir.

وبَلْ بِمَعْنَى لَكِنْ إِضْرَابًا وَاسْتِدْرَاكًا بَعْدَ التَّوْبِيخِ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، أَيْ مَا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوهُمْ آلِهَةً وَلَا قَرَّبُوهُمْ إِلَى اللَّهِ لِيَدْفَعَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ، بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ، أَيْ بَلْ غَابُوا عَنْهُمْ وَقْتَ حُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ.

{ بَلْ } kelimesi, azarlamanın olumsuzluk manasında olması sebebiyle azarlamadan sonra idrâb ve istidrâk bildirerek «lâkin» manasındadır; yani ilah edindikleri şeyler kendilerine ne yardım etti ne de azabı onlardan defetmesi için onları Allah'a yaklaştırdı; bilakis onlardan kaybolup gittiler, yani azap başlarına indiği sırada ortalıktan kayboldular demektir.

وَالضَّلَالُ أَصْلُهُ: عَدَمُ الِاهْتِدَاءِ لِلطَّرِيقِ وَاسْتُعِيرَ لِعَدَمِ النَّفْعِ بِالْحُضُورِ اسْتِعَارَةً تَهَكُّمِيَّةً، أَيْ غَابُوا عَنْهُمْ وَلَوْ حَضَرُوا لَنَصَرُوهُمْ، وَهَذَا نَظِيرُ التَّهَكُّمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٦٤] .

Dalâl (ضلال) kelimesinin aslı yolu bulamamaktır; burada ise alay yollu bir istiareyle hazır bulunup fayda sağlamamak anlamında ödünç alınmıştır; yani «Onlar yanlarında yoktular, şayet bulunsalardı yardım ederlerdi» demektir. Bu, Kasas sûresindeki { وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } [Kasas 64] ayetinde yer alan alaylı üslubun bir benzeridir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَذلِكَ إِفْكُهُمْ فَهُوَ فَذْلَكَةٌ لِجُمْلَةِ فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَخْ وَقَرِينَةٌ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ التَّهَكُّمِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: ضَلُّوا عَنْهُمْ. وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ إِلَى مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً مَنْ زَعَمَ الْأَصْنَامَ آلِهَةً وَأَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَالْإِفْكُ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ.

{ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ } kavline gelince; bu, { فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } vd. cümlesinin bir fezlekesi ve { ضَلُّوا عَنْهُمْ } kavlindeki tehekkümî istiarenin bir karinesidir. { ذلِكَ } ile yapılan işaret, { الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً } kavlinin ihtiva ettiği; putları ilah sayma ve onların kendilerini Allah'a yaklaştıracağı iddiasınadır. İfk (إِفْك) hemzenin kesresiyledir.

وَالِافْتِرَاءُ: نَوْعٌ مِنَ الْكَذِبِ وَهُوَ ابْتِكَارُ الْأَخْبَارِ الْكَاذِبَةِ وَيُرَادِفُ الِاخْتِلَاقَ لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ فَرْيِ الْجِلْدِ، فَالِافْتِرَاءُ الْكَذِبُ الَّذِي يَقُولُهُ، فَعَطْفُ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ

İftira (افتراء); yalanın bir türü olup yalan haberler uydurmaktır ve deriyi kesip biçmek manasındaki «fary» kökünden türediği için «ihtilâk» ile eş anlamlıdır. Dolayısıyla iftira, kişinin söylediği yalandır. { مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } ifadesinin atfedilmesi ise

عَلَى إِفْكُهُمْ عَطْفُ الْأَخَصِّ عَلَى الْأَعَمِّ، فَإِنَّ زَعْمَهُمُ الْأَصْنَامَ شُرَكَاءَ لِلَّهِ كَذِبٌ مَرْوِيٌّ مِنْ قَبْلُ فَهُوَ إِفْكٌ.

{ إِفْكُهُمْ } ifadesine [atfı], ehassın (özelin) eamme (genele) atfıdır. Zira onların putları Allah'a ortak saymaları, geçmişten rivayet edilen bir yalandır; dolayısıyla bir ifktir.

وَأَمَّا زَعْمُهُمْ أَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ فَذَلِكَ افْتِرَاءٌ اخْتَرَعُوهُ.

Onların kendilerini Allah'a yaklaştıracağı iddiasına gelince, bu ise bizzat kendilerinin uydurduğu bir iftiradır.

وَإِقْحَامُ فِعْلِ كانُوا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ افْتِرَاءَهُمْ رَاسِخٌ فِيهِمْ. وَمَجِيءُ يَفْتَرُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ افتراءهم متكرر.

{ كانُوا } fiilinin araya sokulması, onların iftiralarının kendilerinde kökleşmiş olduğunu göstermek içindir. { يَفْتَرُونَ } fiilinin muzari sığasında gelmesi ise iftiralarının sürekli tekrarlandığına delalet eder.

[٢٩- ٣٢]

[29- 32]

[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : الْآيَات ٢٩ إِلَى ٣٢]

[Ahkâf Sûresi (46), Âyetler 29-32]

وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ (٢٩) قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٣١) وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٢)

{ وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ (٢٩) قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٣١) وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٢) } “Hani cinlerden bir grubu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik. Ona hazır bulunduklarında (birbirlerine): «Susup dinleyin!» dediler. [Okuma] bitirilince de kavimlerine uyarıcılar olarak döndüler. (29) Dediler ki: «Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ'dan sonra indirilen, kendinden öncekileri doğrulayan, gerçeğe ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik. (30) Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve O'na iman edin ki, günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi elem verici bir azaptan korusun. (31) Kim Allah'ın davetçisine icabet etmezse, yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değildir ve onun O'ndan başka dostları da yoktur. İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.» (32)”

هَذَا تأييد للنبيء ﷺ بِأَنْ سَخَّرَ اللَّهُ الْجِنَّ لِلْإِيمَانِ بِهِ وَبِالْقُرْآنِ فَكَانَ رَسُول الله ﷺ مُصَدَّقًا عِنْدَ الثَّقَلَيْنِ وَمُعَظَّمًا فِي الْعَالَمِينَ وَذَلِكَ مَا لَمْ يَحْصُلْ لِرَسُولٍ قَبْلَهُ.

Bu, Allah'ın cinleri Peygamber'e ve Kur'an'a iman etmeye sevk etmesiyle Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] verilen bir destektir. Böylece Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] her iki âlem (insanlar ve cinler) nezdinde doğrulanmış ve tüm âlemlerde yüceltilmiştir; bu durum kendisinden önceki hiçbir elçiye nasip olmamıştır.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ نُزُولِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْجِنِّ تَوْبِيخُ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ الْجِنَّ وَهُمْ مِنْ عَالَمٍ آخَرَ عَلِمُوا الْقُرْآنَ وَأَيْقَنُوا بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَالْمُشْرِكُونَ وَهُمْ مِنْ عَالَمِ الْإِنْسِ وَمِنْ جنس

Kur'an'da cinlerin haberinin indirilmesinden maksat, başka bir âlemden olan cinlerin Kur'an'ı kavrayıp onun Allah katından olduğuna kesin olarak inanmalarına karşılık; insan âleminden ve elçinin

الرَّسُول ﷺ الْمَبْعُوثِ بِالْقُرْآنِ وَمِمَّنْ يَتَكَلَّمُ بِلُغَةِ الْقُرْآنِ لَمْ يَزَالُوا فِي رَيْبٍ مِنْهُ وَتَكْذِيبٍ وَإِصْرَارٍ، فَهَذَا مَوْعِظَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِطَرِيقِ الْمُضَادَّةِ لِأَحْوَالِهِمْ بَعْدَ أَنْ جَرَتْ مَوْعِظَتُهُمْ بِحَالِ مُمَاثَلِيهِمْ فِي الْكُفْرِ مِنْ جِنْسِهِمْ. وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ إِيمَانِ الْجِنِّ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ [الْأَحْقَاف: ١٨] .

türünden olup Kur'an'ın indirildiği dili konuşan müşriklerin ise ondan hâlâ şüphe, yalanlama ve inat içinde olmaları sebebiyle onları azarlamaktır. Bu, kendi cinslerinden olan inkârcı emsallerinin haliyle kendilerine öğüt verildikten sonra, durumlarına zıt bir yolla müşriklere yapılan bir ibret hatırlatmasıdır. Cinlerin imanının zikredilmesinin [buradaki] münasebeti ise daha önce geçen: { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ } [Ahkâf 18] ayetidir.

فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَاذْكُرْ أَخا عادٍ [الْأَحْقَاف: ٢١] عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ هُنَا إِذْ صَرَفْنا بِفِعْلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَاذْكُرْ أَخا عادٍ

Bu cümle, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden { وَاذْكُرْ أَخا عادٍ } [Ahkâf 21] cümlesine matuftur. Buradaki { إِذْ صَرَفْنا } sözü, { وَاذْكُرْ أَخا عادٍ } kavlinin delalet ettiği bir fiile taalluk eder.

وَالتَّقْدِيرُ: وَاذْكُرْ إِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ. وَأَمَرَ الله رَسُوله ﷺ بِذِكْرِ هَذَا لِلْمُشْرِكِينَ وَإِنْ كَانُوا لَا يُصَدِّقُونَهُ لِتَسْجِيلِ بُلُوغِ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ لِيَنْتَفِعَ بِهِ مَنْ يَهْتَدِي وَلِتُكْتَبَ تَبِعَتُهُ عَلَى الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ.

Takdiri şöyledir: «Cinlerden bir grubu sana yönelttiğimiz zamanı da hatırla.» Allah, hidayete erecek olanların faydalanması ve hidayete ermeyecek olanların vebalinin aleyhlerine yazılması için, müşrikler inanmasalar bile bunun kendilerine ulaştırıldığını kayda geçirmek üzere Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu onlara hatırlatmasını emretmiştir.

وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ أرسل مُحَمَّدًا ﷺ إِلَى الْجِنِّ وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ لِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ الْجِنَّ حَضَرُوا بِعِلْمٍ من النبيء ﷺ أَوْ بِدُونِ عِلْمِهِ.

Bu ayette Allah'ın Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] cinlere gönderdiğini gerektiren bir durum yoktur. Bu ayeti tefsir edenler, cinlerin Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] bilgisi dahilinde mi yoksa bilgisi dışında mı hazır bulundukları konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فَفِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «مَا قَرَأَ رَسُول الله ﷺ عَلَى الْجِنِّ وَلَا رَآهُمْ، انْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ فِي طَائِفَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَامِدِينَ إِلَى سُوقِ عُكَاظٍ فَلَمَّا كَانُوا بِنَخْلَةَ، اسْمُ مَوْضِعٍ وَهُوَ يُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ صَلَاةَ الْفَجْرِ وَكَانَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فِيهِ فَلَمَّا سَمِعُوا الْقُرْآنَ رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ، فَقَالُوا: إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا» .

Câmi'u't-Tirmizî'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] cinlere [doğrudan] okumadı ve onları görmedi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashâbından bir grup ile Ukâz panayırına doğru yola çıktı. Nahle'ye –ki bir yer adıdır– vardıklarında ashâbına sabah namazını kıldırıyordu. Orada cinlerden bir grup vardı; Kur'an'ı işitince kavimlerine dönüp: «Biz şaşılacak bir Kur'an dinledik» dediler.»

وَفِي «الصَّحِيحِ» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ «افتقدنا النبيء ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ وَهُوَ بِمَكَّةَ فَقُلْنَا مَا فُعِلَ بِهِ اغْتِيلَ أَوْ وَاسْتُطِيرَ فَبِتْنَا بِشَرِّ لَيْلَةٍ حَتَّى إِذَا أَصْبَحْنَا إِذَا نَحْنُ بِهِ مِنْ قِبَلِ حِرَاءٍ فَقَالَ «أَتَانِي دَاعِي الْجِنِّ فَأَتَيْتُهُمْ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ»

Sahîh'te ise İbn Mes'ûd'dan şöyle nakledilmiştir: «Mekke'de bir gece Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] kaybettik ve «Ona ne yapıldı, suikaste mi uğradı yoksa kaçırıldı mı?» dedik ve en kötü bir geceyi geçirdik. Sabah olunca bir de baktık ki Hira tarafından geliyor. Şöyle buyurdu: «Bana cinlerin davetçisi geldi, ben de onlara gittim ve kendilerine Kur'an okudum.»»

. وَأَيًّا مَا كَانَ فَهَذَا الْحَادِثُ خَارِقُ عَادَةٍ وَهُوَ معْجزَة للنبيء ﷺ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Her nasıl olursa olsun, bu hadise olağanüstü (hârikulâde) bir durum olup Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir mucizedir. Yüce Allah'ın şu kavli daha önce geçmişti:

مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي

{ مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan peygamberler gelmedi mi?”

فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٠] .

En'âm sûresinde [130].

وَالصَّرْفُ: الْبَعْثُ. وَالنَّفَرُ: عَدَدٌ مِنَ النَّاسِ دُونَ الْعِشْرِينَ. وَإِطْلَاقُهُ عَلَى الْجِنِّ لِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ الْإِنْسِ وَبَيَانُهُ بِقَوْلِهِ: مِنَ الْجِنِّ.

Sarf (صَرْف); göndermek, sevk etmektir. Nefer (نَفَر) ise insanlardan yirmiden az olan bir topluluktur. Bu lafzın cinler için kullanılması, onları insanlar konumuna koymak içindir ve { مِنَ الْجِنِّ } ifadesiyle açıklanmıştır.

وَجُمْلَةُ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْجِنِّ وَحَيْثُ كَانَتِ الْحَالُ قَيْدًا لِعَامِلِهَا وَهُوَ صَرَفْنا كَانَ التَّقْدِيرُ: يَسْتَمِعُونَ مِنْكَ إِذا حَضَرُوا لديك فَصَارَ ذَلِكَ مُؤَدِّيًا مُؤَدَّى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ. فَالْمَعْنَى: صَرَفْنَاهُمْ إِلَيْكَ لِيَسْتَمِعُوا الْقُرْآنَ.

{ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ } cümlesi, cinlerden hâl konumundadır. Hâl âmilinin –ki { صَرَفْنا } fiilidir– kaydı olduğundan, takdir şöyledir: «Huzurunda hazır bulunduklarında senden dinlerler.» Böylece bu ifade mef'ûlün lieclih manasını vermiştir. Mana: «Kur'an'ı dinlesinler diye onları sana yönelttik» şeklindedir.

وَضَمِيرُ حَضَرُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ، وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ حَضَرُوا إِلَى ضَمِيرِ الْقُرْآنِ تَعْدِيَةٌ

{ حَضَرُوهُ } fiilindeki zamir Kur'an'a döner; { حَضَرُوا } fiilinin Kur'an zamirine geçişli kılınması

مَجَازِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا حَضَرُوا قَارِئَ الْقُرْآنِ وَهُوَ الرَّسُول ﷺ. وأَنْصِتُوا أَمْرٌ بِتَوْجِيهِ الْأَسْمَاعِ إِلَى الْكَلَامِ اهْتِمَامًا بِهِ لِئَلَّا يَفُوتَ مِنْهُ شَيْء. و

mecazidir; çünkü onlar aslında Kur'an'ı okuyanın –ki Resûl'dür [sallallâhu aleyhi ve sellem]– huzurunda bulunmuşlardır. { أَنْصِتُوا }, hiçbir şey kaçmasın diye ona verilen ehemmiyetten ötürü kulakları söze yöneltme emridir.

فِي حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاع أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لَهُ: «اسْتَنْصِتِ النَّاسَ»

Câbir b. Abdillâh'ın Veda Haccı ile ilgili hadisinde Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona: «İnsanları sustur, dinlesinler» buyurduğu geçer;

، أَيْ قَبْلَ أَنْ يَبْدَأَ فِي خُطْبَتِهِ.

yani hutbesine başlamadan önce.

وَفِي الْحَدِيثِ: «إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنْصِتْ وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ فَقَدْ لَغَوْتَ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cuma günü imam hutbe okurken arkadaşına «Sus» dersen, boş konuşmuş olursun.»

، أَيْ قَالُوا كُلُّهُمْ: أَنْصِتُوا، كُلُّ وَاحِدٍ يَقُولُهَا لِلْبَقِيَّةِ حِرْصًا عَلَى الْوَعْيِ فَنَطَقَ بِهَا جَمِيعُهُمْ.

Yani hepsi: «Susup dinleyin!» dediler; her biri iyice kavramak hırsıyla bunu diğerlerine söylüyordu, böylece hepsi bunu dile getirdi.

وقُضِيَ مَبْنِيٌّ لِلنَّائِبِ. وَالضَّمِيرُ لِلْقُرْآنِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ قُضِيَتْ قِرَاءَتُهُ، أَيِ انْتهى النبيء ﷺ مِنَ الْقِرَاءَةِ حِينَ حَضَرُوا وَبِانْتِهَائِهِ مِنَ الْقِرَاءَةِ تَمَّ مُرَادُ اللَّهِ مَنْ صَرْفِ الْجِنِّ ليستمعوا الْقُرْآن ف (ولّوا) ، أَيِ انْصَرَفُوا مِنْ مَكَانِ الِاسْتِمَاعِ وَرَجَعُوا إِلَى حَيْثُ يَكُونُ جِنْسُهُمْ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِ قَوْمِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ، نُزِّلَ مَنْزِلَةَ الْأُنْسِ لِأَجْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ الشَّبِيهَةِ بِحَالَةِ النَّاسِ، فَإِطْلَاقُ الْقَوْمِ عَلَى أُمَّةِ الْجِنِّ نَظِيرُ إِطْلَاقِ النَّفَرِ عَلَى الْفَرِيقِ مِنَ الْجِنِّ الْمَصْرُوفِ إِلَى سَمَاعِ الْقُرْآنِ.

{ قُضِيَ } meçhul (nâib-i fâilli) sığadadır. Zamir, muzâf takdiriyle Kur'an'a aittir; yani «kıraati bitirildi», yani onlar oradayken Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] kıraati tamamladı demektir. Onun kıraati tamamlamasıyla, Allah'ın cinleri Kur'an'ı dinlemeleri için yöneltmesindeki maksat hasıl oldu. Sonra { وَلَّوْا }; yani dinleme mekanından ayrılıp kendi cinslerinin bulunduğu yere döndüler ki bu, mecaz yoluyla { قَوْمِهِمْ } şeklinde ifade edilmiştir; insanların haline benzeyen bu durum sebebiyle insanlar konumuna konulmuştur. Dolayısıyla cin topluluğuna «kavim» denilmesi, Kur'an'ı dinlemeye sevk edilen cin grubuna «nefer» denilmesinin bir benzeridir.

وَالْمُنْذِرُ: الْمُخْبِرُ بِخَبَرٍ مُخِيفٍ.

Münzir (مُنْذِر); korkutucu bir haberi bildiren kimsedir.

وَمَعْنَى وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ رَجَعُوا إِلَى بَنِي جِنْسِهِمْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا فِي حَضْرَة النبيء ﷺ يتسمعون الْقُرْآنَ فَأَبْلَغُوهُمْ مَا سَمِعُوا مِنَ الْقُرْآنِ مِمَّا فِيهِ التَّخْوِيفُ مِنْ بَأْسِ اللَّهِ تَعَالَى لِمَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالْقُرْآنِ. وَالتَّبْشِيرُ لِمَنْ عَمَلِ بِمَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ. وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ يَسَّرَ لَهُمْ حُضُورَهُمْ لِقِرَاءَةِ سُورَةٍ جَامِعَةٍ لِمَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ كَفَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَسُورَةِ الْإِخْلَاصِ.

{ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } ifadesinin manası; Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzurunda Kur'an'ı dinledikten sonra kendi cinslerine dönüp, onlara Kur'an'dan işittikleri ve içinde Kur'an'a inanmayanlar için Allah'ın azabıyla korkutma, Kur'an'ın getirdikleriyle amel edenler için de müjde bulunan hususları tebliğ ettiler demektir. Şüphe yok ki Allah, Fâtihatü'l-Kitâb ve İhlâs sûresi gibi Kur'an'ın getirdiği esasları toplayan bir sûrenin okunmasına hazır bulunmalarını onlara kolaylaştırmıştır.

وَجُمْلَةُ قالُوا يَا قَوْمَنا إِلَى آخِرِهَا مُبَيِّنَةٌ لِقَوْلِهِ: مُنْذِرِينَ. وَحِكَايَةُ تَخَاطُبِ الْجِنِّ بِهَذَا الْكَلَامِ الَّذِي هُوَ مِنْ كَلَامٍ عَرَبِيٍّ حِكَايَةٌ بِالْمَعْنَى إِذْ لَا يُعْرَفُ أَنَّ لِلْجِنِّ مَعْرِفَةً بِكَلَامِ الْإِنْسِ، وَكَذَلِكَ فَعْلُ قالُوا مَجَازٌ عَنِ الْإِفَادَةِ، أَيْ أَفَادُوا جِنْسَهُمْ بِمَا فَهِمُوا مِنْهُ بِطُرُقِ الِاسْتِفَادَةِ عِنْدَهُمْ مَعَانِيَ مَا حُكِيَ بِالْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ [النَّمْل: ١٨] . وابتدأوا إِفَادَتَهُمْ بِأَنَّهُمْ سَمِعُوا كِتَابًا تَمْهِيدًا لِلْغَرَضِ مِنَ الْمَوْعِظَةِ بِذِكْرِ الْكِتَابِ وَوَصْفِهِ لِيَسْتَشْرِفَ الْمُخَاطَبُونَ لِمَا بَعْدَ ذَلِكَ.

{ قالُوا يَا قَوْمَنا } cümlesi sonuna kadar, { مُنْذِرِينَ } kelimesini açıklamaktadır. Arapça bir söz olan bu ifadelerle cinlerin konuşmasının aktarılması manen bir aktarımdır; zira cinlerin insan kelamını bildiği kesin değildir. Aynı şekilde { قالُوا } fiili de anlatmaktan mecazdır; yani bu ayette kaville hikaye edilen manaları, kendi aralarındaki anlama yollarıyla kavradıkları kadarıyla cinslerine aktardılar; nitekim Yüce Allah'ın: { قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ } [Neml 18] kavlinde de böyledir. Muhatapların bundan sonrasını can kulağıyla dinlemesi için, kitaptan ve onun vasfından bahsederek öğüt verme gayesine bir zemin hazırlamak üzere, söze bir kitap işittiklerini belirterek başladılar.

وَوَصَفَ الْكِتَابَ بِأَنَّهُ أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى دُونَ: أُنْزِلَ على مُحَمَّد ﷺ لِأَنَّ «التَّوْرَاةَ» آخِرُ كِتَابٍ مِنْ كُتُبِ الشَّرَائِعِ نَزَلَ قَبْلَ الْقُرْآنِ، وَأَمَّا مَا جَاءَ بَعْدَهُ فَكُتُبٌ مُكَمِّلَةٌ لِلتَّوْرَاةِ وَمُبَيِّنَةٌ لَهَا مِثْلُ «زبور دَاوُد» و «إنجيل عِيسَى» ، فَكَأَنَّهُ لَمْ يَنْزِلْ شَيْءٌ جَدِيدٌ بَعْدَ «التَّوْرَاةِ» فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ جَاءَ بِهَدْيٍ مُسْتَقِلٍّ غَيْرِ مَقْصُودٍ مِنْهُ بَيَانُ التَّوْرَاةِ وَلَكِنَّهُ مُصَدِّقٌ

Kitabı «Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] indirildi» şeklinde değil de, { أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى } (Mûsâ'dan sonra indirildi) diye nitelediler; çünkü Tevrat, Kur'an'dan önce indirilen şeriat kitaplarının sonuncusudur. Ondan sonra gelenler ise Davud'un Zebur'u ve Îsâ'nın İncil'i gibi Tevrat'ı tamamlayan ve onu açıklayan kitaplardır. Dolayısıyla sanki Tevrat'tan sonra [yeni bir şeriat getiren] yeni bir şey inmemişti. Kur'an indiğinde ise amacı Tevrat'ı açıklamak olmayan müstakil bir hidayet getirmiş, ancak aynı zamanda Tevrat'ı tasdik edici

لِلتَّوْرَاةِ وَهَادٍ إِلَى أَزْيَدَ مِمَّا هَدَتْ إِلَيْهِ «التَّوْرَاة» .

ve Tevrat'ın ilettiğinden daha fazlasına iletici olmuştur.

ولِما بَيْنَ يَدَيْهِ: مَا سَبَقَهُ مِنَ الْأَدْيَانِ الْحَقِّ. وَمَعْنَى يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ: يَهْدِي إِلَى الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ ضِدَّ الْبَاطِلِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَمَا يَجِبُ لِلَّهِ تَعَالَى مِنَ الصِّفَاتِ وَمَا يَسْتَحِيلُ وَصْفُهُ بِهِ.

{ لِما بَيْنَ يَدَيْهِ }: Kendisinden önceki hak dinler demektir. { يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } ifadesinin manası ise: Tevhid, Yüce Allah hakkında vacip olan sıfatlar ve O'nun için caiz olmayan vasıflar gibi bâtılın zıddı olan hak inanca iletir demektir.

وَالْمُرَادُ بِالطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ: مَا يُسْلَكُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَالْمُعَامَلَةِ. وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الْجَزَاءِ، شَبَّهَ ذَلِكَ بِالطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ الَّذِي لَا يَضِلُّ سَالِكُهُ عَنِ الْقَصْدِ مِنْ سَيْرِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِ الْحَقِّ مَا يَشْمَلُ الِاعْتِقَادَ وَالْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَيُرَادُ بِالطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ الدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى الْحَقِّ وَتَزْيِيفِ الْبَاطِلِ فَإِنَّهَا كَالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ فِي إبلاغ متبعها إِلَى مَعْرِفَةِ الْحَقِّ.

{ الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ } (dosdoğru yol) ile kastedilen: Amellerden ve muamelelerden izlenen yol ile bunlara terettüp eden karşılıktır; bunu, yolcusunun gidiş amacından sapmadığı dosdoğru bir yola benzetmiştir. { الْحَقِّ } ile inancı ve salih amelleri kapsayan hususların kastedilmesi, { الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ } ile de hakka delalet eden ve bâtılı çürüten delillerin kastedilmesi de caizdir; zira bu deliller, kendisine uyanı hakikati bilmeye ulaştırmada dosdoğru bir yol gibidir.

وَإِعَادَتُهُمْ نِدَاءَ قَوْمِهِمْ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا بَعْدَ النِّدَاءِ وَهُوَ أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ إِلَى آخِرِهِ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنْ تَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى قَوْمِهِمْ وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ إِعْلَامُ قَوْمِهِمْ بِمَا لَقُوا مِنْ عَجِيبِ الْحَوَادِثِ وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ تَوْطِئَةً لِهَذَا، وَلِأَنَّ اخْتِلَافَ الْأَغْرَاضِ وَتَجَدُّدَ الْغَرَضِ مِمَّا يَقْتَضِي إِعَادَةَ مِثْلِ هَذَا النِّدَاءِ كَمَا يُعِيدُ الْخَطِيبُ قَوْلَهُ: «أَيُّهَا النَّاسُ» كَمَا وَقَعَ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ. وَاسْتُعِيرَ أَجِيبُوا لِمَعْنَى: اعْمَلُوا وَتَقَلَّدُوا تَشْبِيهًا لِلْعَمَلِ بِمَا فِي كَلَامِ الْمُتَكَلِّمِ بِإِجَابَةِ نِدَاءِ الْمُنَادِي كَمَا فِي الْآيَةِ: إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيم: ٢٢] أَيْ إِلَّا أَنْ أَمَرْتُكُمْ فَأَطَعْتُمُونِي لِأَنَّ قَوْمَهُمْ لَمْ يَدْعُهُمْ دَاعٍ إِلَى شَيْءٍ، أَيْ أَطِيعُوا مَا طُلِبَ مِنْكُمْ أَنْ تَعْمَلُوهُ.

Kavimlerine olan nidayı tekrarlamaları, nidâdan sonra gelen ve asıl maksat olan { أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } vd. kısmına dikkat çekmek içindir; zira kavimlerine hitap etmelerinin asıl gayesi budur. Maksat kavimlerine karşılaştıkları acayip olayları haber vermek değildir; o sadece buna bir hazırlıktı. Ayrıca gayelerin farklılaşması ve yeni bir maksadın ortaya çıkması, Veda Haccı hutbesinde geçtiği üzere hatibin «Ey insanlar!» sözünü tekrarlaması gibi, böylesi bir nidanın tekrarlanmasını gerektirir. { أَجِيبُوا } (icabet edin/uyun) kelimesi, ameli mütekellimin sözündekine bağlamayı, çağırıcının çağrısına icabet etmeye benzeterek «amel edin ve benimseyin» anlamında istiare edilmiştir; nitekim { إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } [İbrâhîm 22] ayetinde yani «Sadece size emrettim, siz de bana itaat ettiniz» manasındadır; çünkü kavimlerini bir şey için çağıran bir çağırıcı olmamıştı, yani «Sizden yapmanız istenen şeye itaat edin» demektir.

وداعي اللَّهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنَ لِأَنَّهُ سَبَقَ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى. وَأُطْلِقَ عَلَى الْقُرْآنِ داعِيَ اللَّهِ مَجَازًا لِأَنَّهُ يَشْتَمِلُ عَلَى طَلَبِ الِاهْتِدَاءِ بِهَدْيِ اللَّهِ، فَشُبِهَ ذَلِكَ بِدُعَاءٍ إِلَى اللَّهِ وَاشْتُقَّ مِنْهُ وَصْفٌ لِلْقُرْآنِ بِأَنَّهُ

{ داعِيَ اللَّهِ } (Allah'ın davetçisi), Kur'an olabilir; çünkü cinlerin { إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى } sözünde daha önce geçmiştir. Kur'an'a mecazen { داعِيَ اللَّهِ } denilmiştir; çünkü Kur'an, Allah'ın hidayetine uymayı talep etmeyi içermektedir. Bu durum Allah'a yapılan bir çağrıya benzetilmiş ve bundan hareketle Kur'an için

داعِيَ اللَّهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّبَعِيَّةِ وَهِيَ تَابِعَةٌ لِاسْتِعَارَةِ الْإِجَابَةِ لِمَعْنَى الْعَمَلِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ داعِيَ اللَّهِ مُحَمَّدًا ﷺ لِأَنَّهُ يَدْعُو إِلَى اللَّهِ بِالْقُرْآنِ. وَعَطْفُ وَآمِنُوا بِهِ عَلَى أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ عَطْفُ خَاصٍّ عَلَى عَامٍّ.

tebe'î istiare yoluyla { داعِيَ اللَّهِ } vasfı türetilmiştir; bu da icabet lafzının amel manasında istiare edilmesine tâbidir. { داعِيَ اللَّهِ } ile kastedilenin Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] olması da caizdir; çünkü o, Kur'an ile Allah'a davet etmektedir. { وَآمِنُوا بِهِ } ifadesinin { أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } ifadesine atfedilmesi ise hassın (özelin) âmma (genele) atfıdır.

وَضَمِيرُ بِهِ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ، أَيْ وَآمِنُوا بِاللَّهِ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِتَنَاسُقِ الضَّمَائِرِ مَعَ يَغْفِرْ لَكُمْ ويُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ أَوْ عَائِدٌ إِلَى دَاعِيَ اللَّهِ، أَيْ آمِنُوا بِمَا فِيهِ أَوْ آمِنُوا بِمَا جَاءَ بِهِ، وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ يَقْتَضِي أَنَّ هَؤُلَاءِ الْجِنَّ مَأْمُورُونَ بِالْإِسْلَامِ.

{ بِهِ } ifadesindeki zamir Allah'a döner, yani «Allah'a iman edin» demektir; zamirlerin { يَغْفِرْ لَكُمْ } ve { يُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } ile uyumu açısından uygun olan da budur. Ya da Allah'ın davetçisine döner; yani «Ondaki şeylere iman edin» veya «Onun getirdiğine iman edin» demektir. Bu son iki ihtimale göre, bu cinlerin İslâm ile mükellef kılındığı anlaşılır.

ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ ذُنُوبِكُمْ الْأَظْهَرُ أَنَّهَا لِلتَّعْلِيلِ فَتَتَعَلَّقُ بِفِعْلِ أَجِيبُوا بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مُجَابٌ بِفِعْلِ يَغْفِرْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَبْعِيضِيَّةً، أَيْ يَغْفِرْ لَكُمْ بَعْضَ ذُنُوبِكُمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ احْتِرَازًا فِي الْوَعْدِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَحَقَّقُوا تَفْصِيلَ مَا يُغْفَرُ مِنَ الذُّنُوبِ وَمَا لَا يُغْفَرُ إِذْ كَانُوا قَدْ سَمِعُوا بَعْضَ الْقُرْآنِ وَلَمْ يُحِيطُوا بِمَا فِيهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ زَائِدَةً لِلتَّوْكِيدِ عَلَى رَأْيِ جَمَاعَةٍ مِمَّنْ يَرَوْنَ زِيَادَةَ مِنْ فِي الْإِثْبَاتِ كَمَا تُزَادُ فِي النَّفْيِ. وَأَمَّا مِنْ الَّتِي فِي قَوْلِهِ:

{ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } kavlindeki { مِنْ } edatının ta'lîl (gerekçe) bildirmesi en zâhir olanıdır; bu durumda { يَغْفِرْ } fiilinin cevabı olması bakımından { أَجِيبُوا } fiiline taalluk eder. Teb'îz (kısmiyet) için olması da caizdir; yani «günahlarınızın bir kısmını bağışlasın» demektir; bu da vaadde bir ihtiyat olur; çünkü cinler Kur'an'ın ancak bir kısmını işitip içindekileri bütünüyle kavramadıkları için, günahların hangisinin bağışlanıp hangisinin bağışlanmayacağını ayrıntısıyla bilememişlerdi. Olumsuzda zâid kılındığı gibi olumlu cümlede de { مِنْ } edatının zâid olabileceğini savunan bir grubun görüşüne göre tekit için zâid olması da caizdir. Şu kavildeki { مِنْ } edatına gelince:

وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ فَهِيَ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ يُجِرْكُمْ لِأَنَّهُ يُقَالُ: أَجَارَهُ مِنْ ظُلْمِ فُلَانٍ، بِمَعْنَى مَنَعَهُ وَأَبْعَدَهُ.

{ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } kavlindeki ise { يُجِرْكُمْ } fiilinin geçişliliğini sağlamak içindir; zira onu engelledi ve uzaklaştırdı manasında «أَجَارَهُ مِنْ ظُلْمِ فُلَانٍ» (Onu falancanın zulmünden korudu) denilir.

وَحِكَايَةُ اللَّهِ هَذَا عَنِ الْجِنِّ تَقْرِيرٌ لِمَا قَالُوهُ فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلْجِنِّ إِدْرَاكًا لِلْمَعَانِي وَعَلَى أَنَّ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ أَدِلَّةُ الْعَقْلِ مِنَ الْإِلَهِيَّاتِ وَاجِبٌ عَلَى الْجِنِّ اعْتِقَادُهُ لِأَنَّ مَنَاطَ التَّكْلِيفِ بِالْإِلَهِيَّاتِ الْعَقْلِيَّةِ هُوَ الْإِدْرَاكُ، وَأَنَّهُ يَجِبُ اعْتِقَادُ الْمُدْرَكَاتِ إِذَا تَوَجَّهَتْ مَدَارِكُهُمْ إِلَيْهَا أَوْ إِذَا نُبِّهُوا إِلَيْهَا كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ قِصَّةُ إِبْلِيسَ. وَهَؤُلَاءِ قَدْ نُبِّهُوا إِلَيْهَا بِصَرْفِهِمْ إِلَى اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ وَهُمْ قَدْ نَبَّهُوا قَوْمَهُمْ إِلَيْهَا بِإِبْلَاغِ مَا سَمِعُوهُ مِنَ الْقُرْآنِ وَعَلَى حَسَبِ هَذَا الْمَعْنَى يَتَرَتَّبُ الْجَزَاءُ بِالْعِقَابِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [السَّجْدَة:

Allah'ın bunu cinlerden nakletmesi, söylediklerinin bir tasdikidir. Bu da cinlerin manaları kavrama yetisine sahip olduğuna ve aklî delillerin ortaya koyduğu ilahiyat konularına inanmanın cinlere de vacip olduğuna delalet eder; zira aklî ilahiyatla mükellefiyetin esası idraktir. Tıpkı İblis kıssasının gösterdiği gibi, idrakleri bu hususlara yöneldiğinde veya uyarıldıklarında algılanan şeylere inanmaları gerekir. Nitekim bunlar, Kur'an'ı dinlemeye yöneltilmekle uyarılmışlar; onlar da Kur'an'dan işittiklerini tebliğ ederek kavimlerini uyarmışlardır. Ceza ile karşılık görme de bu manaya göre terettüp eder; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } [Secde

١٣] ، وَقَالَ فِي خِطَابِ الشَّيْطَانِ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٥] ، فَأَمَّا فُرُوعُ الشَّرِيعَةِ فَغَيْرُ لَائِقَةٍ بِجِنْسِ الْجِنِّ. وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَلَغَتْهُمْ دَعْوَةُ الْقُرْآنِ مُؤَاخَذُونَ إِذَا لَمْ يَعْمَلُوا بِهَا وَأَنَّهُمْ يُعَذَّبُونَ.

13]. Şeytana hitaben de şöyle buyurmuştur: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } [Sâd 85]. Şeriatın fer'î hükümleri ise cinlerin cinsine uygun değildir. Ayetin zâhiri, Kur'an'ın daveti kendilerine ulaşan bu kimselerin, onunla amel etmedikleri takdirde sorumlu tutulacaklarını ve azap göreceklerini göstermektedir.

وَاخْتَلَفُوا فِي جَزَاءِ الْجِنِّ عَلَى الْإِحْسَانِ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَيْسَ لِلْجِنِّ ثَوَابٌ إِلَّا أَنْ يُجَارُوا مِنْ عَذَابِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ كُونُوا تُرَابًا مِثْلَ الْبَهَائِمِ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالضَّحَّاكُ: كَمَا يُجَازَوْنَ عَلَى الْإِسَاءَةِ يُجَازَوْنَ عَلَى الْإِحْسَانِ فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ. وَحَكَى الْفَخْرُ أَنَّ مُنَاظَرَةً جَرَتْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بَيْنَ أَبِي حَنِيفَةَ وَمَالِكٍ وَلَمْ أَرَهُ لِغَيْرِهِ. وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ لَا جَدْوَى لَهَا وَلَا يَجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِ اعْتِقَادُ شَيْءٍ مِنْهَا سِوَى أَنَّ الْعَالِمَ إِذا مرّت بهَا الْآيَاتُ يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ فَهْمُهَا.

Cinlerin iyiliklerine karşılık görecekleri mükâfat konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe: «Cinler için cehennem azabından kurtarılmaktan başka mükâfat yoktur, sonra onlara hayvanlar gibi 'Toprak olun' denir» demiştir. Mâlik, Şâfiî, İbn Ebî Leylâ ve Dahhâk ise: «Kötülüklerine karşılık cezalandırıldıkları gibi, iyiliklerine karşılık da mükâfatlandırılırlar ve cennete girerler» demişlerdir. Fahreddin er-Râzî, bu meselede Ebû Hanîfe ile Mâlik arasında bir münazara geçtiğini nakletmiştir, ancak bunu ondan başkasında görmedim. Bu, pratik bir faydası olmayan bir meseledir ve âlimin bu ayetlerle karşılaştığında onları anlamasının gerekmesi dışında, Müslümanın bu konuda herhangi bir şeye inanması vacip değildir.

وَمَعْنَى فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ أَنَّهُ لَا يَنْجُو مِنْ عِقَابِ اللَّهِ عَلَى عَدَمِ إِجَابَتِهِ دَاعِيَهُ، فمفعول بِمُعْجِزٍ مُقَدَّرٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمُضَافُ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: داعِيَ اللَّهِ أَيْ فَلَيْسَ بِمُعْجِزِ اللَّهِ، وَقَالَ فِي سُورَةِ الْجِنِّ [١٢] أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً وَهُوَ نَفْيٌ لِأَنْ يَكُونَ يَعْجِزُ طَالِبُهُ، أَيْ نَاجِيًا مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَيْهِ. وَالْكَلَامُ كِنَايَةٌ عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ بِالْعِقَابِ.

{ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ } kavlinin manası; O'nun davetçisine icabet etmemesi sebebiyle Allah'ın azabından kurtulamaz demektir. { بِمُعْجِزٍ } kelimesinin mef'ûlü takdir edilmiştir ve { داعِيَ اللَّهِ } kavlindeki muzâfun ileyh buna delalet etmektedir; yani «Allah'ı aciz bırakacak değildir» demektir. Cin sûresinde [12]: { أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً } “Yeryüzünde Allah'ı asla aciz bırakamayacağımızı, kaçmakla da O'ndan kurtulamayacağımızı [anladık]” buyurmuştur ki bu, kendisini arayanı aciz bırakmasının, yani Allah'ın ona olan kudretinden kurtulmasının nefyidir. Bu ifade, cezalandırılmaktan kinayedir.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: فِي الْأَرْضِ تَعْمِيمُ الْجِهَاتِ فَجَرَى عَلَى أُسْلُوبِ اسْتِعْمَالِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ وَإِلَّا فَإِنَّ مَكَانَ الْجِنِّ غَيْرُ مُعَيَّنٍ. ولَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ، أَيْ لَا نَصِيرَ

{ فِي الْأَرْضِ } kavlinden maksat, tüm yönleri genellemektir ve Arap kelamının kullanım üslubu üzere cereyan etmiştir; aksi takdirde cinlerin mekanı belirli değildir. { وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ } ise; Allah'a karşı ona yardım edecek ve onu O'ndan koruyacak hiçbir yardımcının bulunmadığı

يَنْصُرُهُ عَلَى اللَّهِ وَيَحْمِيهِ مِنْهُ، فَهُوَ نَفْيُ أَنْ يَكُونَ لَهُ سَبِيلٌ إِلَى النَّجَاةِ بِالِاسْتِعْصَامِ بِمَكَانٍ لَا تَبْلُغُ إِلَيْهِ قُدْرَةُ اللَّهِ، وَلَا بِالِاحْتِمَاءِ بِمَنْ يَسْتَطِيعُ حِمَايَتَهُ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ. وَذِكْرُ هَذَا تَعْرِيضٌ لِلْمُشْرِكِينَ.

anlamındadır. Bu, Allah'ın kudretinin ulaşamayacağı bir yere sığınarak veya kendisini Allah'ın azabından koruyabilecek birinin himayesine girerek kurtuluşa erme yolunun bulunmadığının nefyidir. Bunun zikredilmesi müşriklere bir tarizdir.

وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَنْ هَذِهِ حَالَهُمْ جَدِيرُونَ بِمَا يَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنَ الْحُكْمِ لِتَسَبُّبِ مَا قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ فِيهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [لُقْمَان: ٥] . وَالظَّرْفِيَّةُ الْمُسْتَفَادَةُ مِنْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ مَجَازِيَّةٌ لِإِفَادَةِ قُوَّةِ تَلَبُّسِهِمْ بِالضَّلَالِ حَتَّى كَأَنَّهُمْ فِي وِعَاءٍ هُوَ الضَّلَالُ. وَالْمُبِينُ: الْوَاضِحُ، لِأَنَّهُ ضَلَالٌ قَامَتِ الْحُجَجُ وَالْأَدِلَّةُ عَلَى أَنه بَاطِل.

{ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } ifadesindeki işaret ismi, { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Lokmân 5] kavlinde olduğu gibi, bu durumda olanların, işaret isminden önce geçen hususun sebep olması dolayısıyla, işaret isminden sonra gelecek hükme layık olduklarını belirtmek içindir. { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } ifadesinden anlaşılan zarfiyet, sanki bir kabın içindeymişler ve o kap da dalaletmiş gibi, dalalete bürünmelerinin şiddetini bildirmek için mecazidir. { الْمُبِينُ } ise apaçıktır; çünkü o, bâtıl olduğuna dair hüccetlerin ve delillerin ikame edildiği bir sapıklıktır.

[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ٣٣]

[Ahkâf Sûresi (46), Âyet 33]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) } “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın, ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Evet, şüphesiz O, her şeye hakkıyla kadirdir. (33)”

عَوْدٌ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ فَهُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ [الْأَحْقَاف: ١٧، ١٨] فَهُوَ انْتِقَالٌ مِنَ الْمَوْعِظَةِ بِمَصِيرِ أَمْثَالِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِبْطَالِ ضَلَالِهِمْ فِي شِرْكِهِمْ وَهُوَ الضَّلَالُ الَّذِي جَرَّأَهُمْ عَلَى إِحَالَةِ الْبَعْثِ، بَعْدَ أَنْ أُطِيلَ فِي إِبْطَالِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ وَفِي إِبْطَالِ تَكْذِيبِهِمْ بِالْقُرْآنِ وتكذيبهم النبيء ﷺ. وَهَذَا عَوْدٌ عَلَى بَدْءٍ فَقَدِ ابْتُدِئَتِ السُّورَةُ بِالِاحْتِجَاجِ عَلَى الْبَعْثِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الْأَحْقَاف: ٣] الْآيَةَ وَيَتَّصِلُ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ إِلَى قَوْلِهِ: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَحْقَاف: ١٧] .

Yeniden dirilmenin (ba's) imkanına delil getirmeye dönüştür. Dolayısıyla { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي } kavlinden: { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ } [Ahkâf 17, 18] kavline kadar olan kısımla bağlantılıdır. Çok tanrılığın, Kur'an'ı yalanlamalarının ve Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlamalarının iptali uzun uzadıya anlatıldıktan sonra, benzeri ümmetlerin akıbetiyle öğüt vermekten, kendilerini ba'sı imkansız görme cüretine sevk eden şirk sapıklıklarının iptaline delil getirmeye bir geçiştir. Bu, başa dönüştür; zira sûre, Yüce Allah'ın { مَا خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [Ahkâf 3] ayetiyle ba's konusunda delil getirilerek başlamıştı ve { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ } kavlinden { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [Ahkâf 17] kavline kadar olan kısımla da bağlantılıdır.

وَالْوَاوُ عَاطِفَةُ جُمْلَةِ الِاسْتِفْهَامِ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ، وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ. وَأُخْتِيرَ هَذَا الْفِعْلُ مِنْ بَيْنَ أَفْعَالِ الْعِلْمِ هُنَا لِأَنَّ هَذَا الْعِلْمَ عَلَيْهِ حُجَّةٌ بَيِّنَةٌ مُشَاهَدَةٌ، وَهِيَ دَلَالَةُ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنْ عَدَمٍ، وَذَلِكَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُفْرَضَ بِالْعَقْلِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ كَامِلُ الْقُدْرَةِ عَلَى مَا هُوَ دُونَ ذَلِكَ مِنْ إِحْيَاءِ الْأَمْوَاتِ.

Vav harfi istifham cümlesini atfetmektedir ve bu istifham inkârîdir; rü'yet (görme) ise ilmîdir (bilme anlamındadır). Burada ilim bildiren fiiller arasından bu fiilin seçilmesi, bu bilginin üzerinde göklerin ve yerin yoktan yaratılışının delaleti gibi açık ve müşahede edilen bir delilin bulunması sebebiyledir. Bu durumun gereği, aklın Allah'ın bundan daha aşağı olan ölüleri diriltmeye de tam kudret sahibi olduğunu kabul etmesidir.

وَوَقَعَتْ أَنَّ مَعَ اسْمِهَا وَخَبَرِهَا سَادَّةً مَسَدَّ مَفْعُولَيْ يَرَوْا. وَدَخَلَتِ الْبَاءُ الزَّائِدَةُ عَلَى خَبَرِ أَنَّ وَهُوَ مُثبت وموكّد، وَشَأْنُ الْبَاءِ الزَّائِدَةِ أَنْ تَدْخُلَ عَلَى الْخَبَرِ الْمَنْفِيِّ، لِأَنَّ أَنَّ وَقَعَتْ فِي خَبَرِ الْمَنْفِيِّ وَهُوَ أَوَلَمْ يَرَوْا.

“أَنَّ” (enne) ismi ve haberiyle birlikte “يَرَوْا” (yerav) fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçmiştir (sedde mesedde mef'ûley). Zâid bâ harfi, olumlu ve tekidli olduğu hâlde “أَنَّ”nin haberine dâhil olmuştur; zâid bâ'nın kuralı ise olumsuz habere dâhil olmasıdır, zira “أَنَّ”, olumsuz olan “أَوَلَمْ يَرَوْا” kavlinin haberinde yer almıştır.

وَوَقَعَ بَلى جَوَابًا عَنِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ. وَلَا يُرِيبُكَ فِي هَذَا مَا شَاعَ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُعْرِبِينَ أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ الْإِنْكَارِيَّ فِي تَأْوِيلِ النَّفْيِ، وَهُوَ هُنَا اتَّصَلَ بِفِعْلٍ مَنْفِيٍّ بِ (لَمْ) فَيَصِيرُ نَفْيُ النَّفْيِ إِثْبَاتًا، فَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يَكُونَ جَوَابُهُ بِحَرْفِ (نَعَمْ) دُونَ بَلى، لِأَنَّ كَلَامَ الْمُعْرِبِينَ أَرَادُوا بِهِ أَنَّهُ فِي قُوَّةِ مَنْفِيٍّ عِنْدَ الْمُسْتَفْهِمِ بِهِ، وَلَمْ يُرِيدُوا أَنَّهُ يُعَامِلُ مُعَامَلَةَ النَّفْيِ فِي الْأَحْكَامِ. وَكُونُ الشَّيْءِ بِمَعْنَى شَيْءٍ لَا يَقْتَضِي أَنْ يُعْطَى جَمِيعَ أَحْكَامِهِ.

{ بَلى } “Evet” kelimesi inkârî istifhama cevap olarak gelmiştir. İ'rab âlimlerinin dillerinde yaygın olan, inkârî istifhamın olumsuzluk (nefy) tevilinde olduğu ve burada da “لَمْ” (lem) ile olumsuz kılınmış bir fiile bitiştiği, dolayısıyla olumsuzun olumsuzlanmasının olumluya (isbât) dönüşeceği ve bu sebeple cevabın “بَلى” (belâ) değil de “نَعَمْ” (ne'am) edatıyla verilmesi gerektiği yönündeki iddia seni şüpheye düşürmesin. Çünkü i'rab âlimlerinin bu sözle kastettikleri şey, ifadenin istifhamı yönelten kimsenin nezdinde olumsuz hükmünde (kuvvetinde) olduğudur; yoksa ahkâm bakımından olumsuz muamelesi göreceğini kastetmemişlerdir. Bir şeyin bir şey anlamında olması, ona o şeyin bütün hükümlerinin verilmesini gerektirmez.

وَمَحَلُّ التَّعْجِيبِ هُوَ خَبَرُ أَنَّ وَأَمَّا مَا قَبْلَهُ فَالْمُشْرِكُونَ لَا يُنْكِرُونَهُ فَلَا تَعْجِيبَ فِي شَأْنِهِ. وَوُقُوعُ الْبَاءِ فِي خَبَرِ أَنَّ وَهُوَ بِقادِرٍ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ لِأَنَّ الْعَامِلَ فِيهِ وَهُوَ حَرْفُ أَنَّ وَقَعَ فِي مَوْضِعِ مَفْعُولَيْ فِعْلِ يَرَوْا الَّذِي هُوَ مَنْفِيٌّ فَسَرَى النَّفْيُ لِلْعَامِلِ وَمَعْمُولِهِ، فَقُرِنَ بِالْبَاءِ لِأَجْلِ ذَلِكَ، وَفِي «الْكَشَّافِ» «قَالَ الزَّجَّاجُ لَوْ قُلْتَ: مَا ظَنَنْتُ أَنَّ زَيْدًا بِقَائِمٍ جَازَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَلَيْسَ الله بِقَادِر» اهـ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ كَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً [النِّسَاء: ٧٩] يُرِيدَانِ أَنَّهَا زَائِدَةٌ فِي الْإِثْبَاتِ عَلَى وَجْهِ النُّدُورِ.

Hayret uyandırılan (taaccüb edilen) husus, “أَنَّ”nin haberidir. Ondan öncesini ise müşrikler inkâr etmemektedirler; dolayısıyla o hususta bir taaccüb yoktur. Bâ harfinin “أَنَّ”nin haberi olan { بِقادِرٍ } “kadir olduğunu” lafzına dâhil olması, olumsuzluk sahasında (hayyiz) yer alması itibarıyladır; çünkü onda amel eden “أَنَّ” harfi, olumsuz olan “يَرَوْا” fiilinin iki mef'ûlü makamında yer almış ve böylece olumsuzluk âmile ve onun ma'mûlüne sirayet etmiştir. İşte bu sebeple bâ ile bitiştirilmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: “Zeccâc demiştir ki: ‘مَا ظَنَنْتُ أَنَّ زَيْدًا بِقَائِمٍ’ (Zeyd'in ayakta olduğunu sanmadım) desen caiz olur, sanki ‘أَلَيْسَ الله بِقَادِر’ (Allah kadir değil midir?) denmiş gibidir.” Ebû Ubeyde ve Ahfeş ise şöyle demiştir: “Bâ harfi, Yüce Allah'ın { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } [Nisâ 79] “Şahit olarak Allah yeter” kavlindeki bâ gibi tekid için zâiddir.” Onlar, bâ harfinin nâdir bir vecih olarak olumlu cümlede zâid kılındığını kastetmektedirler.

وَأَمَّا مَوْقِعُ الْجَوَابِ بِحَرْفِ بَلى فَهُوَ جَوَابٌ لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ التَّعْجِيبُ مِنْ ظَنِّهِمْ أَنَّ اللَّهَ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى، فَإِنَّ ذَلِكَ يَتَضَمَّنُ حِكَايَةً عَنْهُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يُحْيِي الْمَوْتَى، فَأُجِيبَ بِقَوْلِهِ: بَلى تَعْلِيمًا لِلْمُسْلِمِينَ وَتَلْقِينًا لِمَا يُجِيبُونَهُمْ بِهِ. وَحَرْفُ بَلى لَمَّا كَانَ جَوَابًا كَانَ قَائِمًا مَقَامَ جُمْلَةٍ تَقْدِيرُهَا: هُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى.

{ بَلى } “Evet” edatıyla cevabın konumuna gelince; bu, onların Allah'ın ölüleri diriltmeye kadir olmadığı yönündeki zanlarına duyulan taaccübün delalet ettiği hazfedilmiş bir sözün cevabıdır. Zira bu durum, onların Allah'ın ölüleri diriltmeyeceği yönündeki sözlerinin aktarımını içermektedir. Müslümanlara öğretmek ve onlara [müşriklere] ne cevap vereceklerini telkin etmek üzere { بَلى } “Evet” kavliyle cevap verilmiştir. “بَلى” edatı cevap olunca, takdiri “O, ölüleri diriltmeye kadirdir” şeklinde olan bir cümlenin yerine kâim olmuştur.

وَجُمْلَةُ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ.

{ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ } “onları yaratmaktan yorulmayan” cümlesi, { الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan” cümlesine matuftur.

وَقَوْلُهُ: لَمْ يَعْيَ مُضَارِعُ عَيِيَ مِنْ بَابِ رَضِيَ، وَمَصْدَرُهُ الْعِيُّ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَهُوَ الْعَجْزُ عَنِ الْعَمَلِ أَوْ عَنِ الْكَلَامِ، وَمِنْهُ الْعِيُّ فِي الْكَلَامِ، أَيْ عُسْرُ الْإِبَانَةِ. وَتَعْدِيَتُهُ بِالْبَاءِ هُنَا بَلَاغَةٌ لِيُفِيدَ انْتِفَاءَ عَجْزِهِ عَنْ صُنْعِهَا وَانْتِفَاءَ عَجْزِهِ فِي تَدْبِيرِ مَقَادِيرِهَا وَمُنَاسَبَاتِهَا، فَكَانَتْ بَاءُ الْمُلَابَسَةِ صَالِحَةً لِتَعْلِيقِ الْخَلْقِ بِالْعِيِّ بِمَعْنَيَيْهِ.

{ لَمْ يَعْيَ } kavli, radiye (رَضِيَ) bâbından 'ayiye (عَيِيَ) fiilinin muzarisidir; masdarı ayn harfinin kesresiyle el-'iyy (الْعِيُّ) olup işten veya sözden âciz kalmak demektir. Sözdeki 'iyy (tutukluk/ifade güçlüğü), yani meramı beyan etmenin güçlüğü de bundandır. Fiilin burada bâ harfiyle geçişli kılınması (ta'diye) beliğ bir nüktedir; ta ki O'nun onları var etmekten âcizliğinin nefyini ve onların ölçülerini ve ahengini düzenlemekten âcizliğinin nefyini ifade etsin. Dolayısıyla mülâbese (birliktelik) bildiren bâ, yaratmanın 'iyy kavramına her iki anlamıyla da bağlanmasına elverişli olmuştur.

وَكثير من أيمة اللُّغَةِ يَرَوْنَ أَنَّ الْعِيَّ يُطْلَقُ عَلَى التَّعَبِ وَعَنْ عَجْزِ الرَّأْيِ وَعَجْزِ الْحِيلَةِ.

Dil âlimlerinin (eimme-i lügat) birçoğu 'iyy (الْعِيّ) kelimesinin yorulmak, görüş yetersizliği ve çaresizlik (çare bulmaktan âciz kalmak) anlamlarında kullanıldığı görüşündedir.

وَعَنِ الْكِسَائِيِّ وَالْأَصْمَعِيِّ: الْعِيُّ خَاصٌّ بِالْعَجْزِ فِي الْحِيلَةِ وَالرَّأْيِ. وَأَمَّا الْإِعْيَاءُ فَهُوَ التَّعَبُ مِنَ الْمَشْيِ وَنَحْوِهِ، وَفِعْلُهُ أَعْيَا، وَهَذَا مَا دَرَجَ عَلَيْهِ الرَّاغِبُ وَصَاحِبُ «الْقَامُوسِ» .

Kisâî ve Asmaî'den nakledildiğine göre 'iyy (الْعِيّ), çare ve görüşteki âcizliğe mahsustur. İ'yâ (الْإِعْيَاء) ise yürümekten ve benzeri şeylerden kaynaklanan yorgunluktur ve fiili a'yâ (أَعْيَا) şeklindedir. Râgıb ve Kâmûs sahibinin benimsediği görüş de budur.

وَظَاهِرُ الْأَسَاسِ: أَنَّ أَعْيَا لَا يَكُونُ إِلَّا مُتَعَدِّيًا، أَيْ هَمْزَتُهُ هَمْزَةُ تَعْدِيَةٍ فَهَذَا قَوْلٌ ثَالِثٌ.

Esâs'ın zahirine göre ise a'yâ (أَعْيَا) fiili sadece müteaddi (geçişli) olur; yani hemzesi ta'diye (geçişlilik) hemzesidir ki bu da üçüncü bir görüştür.

وَزَعَمَ أَبُو حَيَّانَ أَنَّ مِثْلَهُ مَقْصُورٌ عَلَى السَّمَاعِ. قُلْتُ: وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى تَنَازُعِ الْعَامِلَيْنِ.

Ebû Hayyân ise bunun benzerinin sadece semâa (işitmeye) dayalı olduğunu ileri sürmüştür. Derim ki: Bu da iki âmilin tenâzûuna (çatışmasına) râcidir.

وَعَلَى هَذَا الرَّأْيِ يَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا وَلَمْ يَعْيَ دَالًّا عَلَى سِعَةِ عِلْمِهِ تَعَالَى بِدَقَائِقِ مَا يَقْتَضِيهِ نِظَامُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِيُوجِدَهُمَا وَافِيَيْنِ بِهِ. وَتَكُونُ دَلَالَتُهُ عَلَى أَنَّهُ قَدِيرٌ عَلَى إِيجَادِهِمَا بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى أَوْ يَكُونُ إِيكَالُ أَمْرِ قُدْرَتِهِ عَلَى خَلْقِهِمَا إِلَى عِلْمِ الْمُخَاطَبِينَ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُنْكِرُوا ذَلِكَ، وَإِنَّمَا قَصَدَ تَنْبِيهَهُمْ إِلَى مَا فِي نِظَامِ خَلْقِهِمَا مِنَ الدَّقَائِقِ وَالْحِكَمِ وَمِنْ جُمْلَتِهَا لُزُومُ الْجَزَاءِ عَلَى عَمَلِ الصَّالِحَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ. وَعَلَيْهِ أَيْضًا تَكُونُ تَعْدِيَةُ فِعْلِ يَعْيَ بِالْبَاءِ مُتَعَيِّنَةً.

Bu görüşe göre Yüce Allah'ın buradaki { وَلَمْ يَعْيَ } kavli, gökleri ve yeri kusursuzca var edebilmesi için onların nizamının gerektirdiği inceliklere dair Yüce Allah'ın ilminin genişliğine delalet eder. O'nun bunları var etmeye kadir olduğuna delaleti ise fehvâ (lafzın öncelikli anlamı) delaletiyle olur ya da onları yaratmaya olan kudreti meselesinin muhatapların bilgisine havale edilmesi şeklinde olur; zira onlar bunu inkâr etmemekteydiler. Bilakis O, onların yaratılış nizamındaki inceliklere ve hikmetlere dikkatlerini çekmeyi murad etmiştir ki bunların başında iyi ve kötü amellerin karşılığının (cezanın) zorunluluğu gelir. Buna göre de “يَعْيَ” fiilinin bâ harfiyle geçişli kılınması zorunlu hâle gelir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِقادِرٍ بِالْمُوَحَّدَةِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ يَقْدِرُ بِتَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعٌ مِنَ الْقُدْرَةِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ يَقْدِرُ فِي مَحَلِّ خَبَرِ أَنَّ.

Cumhur, tek noktalı bâ harfiyle ve ism-i fâil kalıbında { بِقادِرٍ } şeklinde okumuştur. Ya'kûb ise kudret kökünden bir muzari fiil olarak başında iki noktalı yâ harfiyle “يَقْدِرُ” şeklinde okumuştur; bu durumda “يَقْدِرُ” cümlesi “أَنَّ”nin haberi konumunda olur.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ بَلى لِأَنَّ هَذِهِ تُفِيدُ الْقُدْرَةَ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ الْخَارِجَةِ عَنِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. وَتَأْكِيدُ الْكَلَامِ بِحَرْفِ (أَنَّ) لِرَدِّ إِنْكَارِهِمْ أَنْ يُمْكِنَ إِحْيَاءُ اللَّهِ الْمَوْتَى، لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَحَالُوا ذَلِكَ فَقَدْ أَنْكَرُوا عُمُومَ قُدْرَتِهِ تَعَالَى عَلَى كُلِّ شَيْءٍ.

{ إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz O, her şeye hakkıyla kadirdir” cümlesi, { بَلى } “Evet” cümlesinin fezlekesi (tezyîli) mahiyetindedir; çünkü bu [ikincisi], gökleri ve yeri yaratmaya, ölüleri diriltmeye ve göklerle yerin dışındaki diğer varlıklara olan kudreti ifade eder. Sözün “إِنَّ” harfiyle tekit edilmesi, Allah'ın ölüleri diriltmesinin mümkün olduğunu inkâr etmelerini reddetmek içindir; çünkü onlar bunu imkânsız gördüklerinde, Yüce Allah'ın her şeye yeten umumi kudretini de inkâr etmiş oluyorlardı.

وَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ جِيءَ فِي الْقُدْرَةِ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى بِوَصْف بِقادِرٍ، وَفِي الْقُدْرَةِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ بِوَصْفِ قَدِيرٌ الَّذِي هُوَ أَكْثَرُ دَلَالَةٍ عَلَى الْقُدْرَةِ مِنْ وصف قَادر.

İşte bu nükteye binaen, ölüleri diriltmeye olan kudret için { بِقادِرٍ } vasfı getirilmiş; her şeye olan kudret için ise kudrete delaleti “kâdir” vasfından daha fazla olan { قَدِيرٌ } vasfı getirilmiştir.

[سُورَة الْأَحْقَاف (٤٦) : آيَة ٣٤]

[Sûretu'l-Ahkâf (46): Âyet 34]

وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤)

{ وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤) } “İnkâr edenlerin ateşe sunulacağı gün onlara: ‘Bu gerçek değil miymiş?’ [denir]. Onlar da: ‘Rabbimize andolsun ki evet!’ derler. [Allah da]: ‘Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü azabı tadın!’ buyurur. (34)”

مَوْقِعُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ عَرْضَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى النَّارِ مِنْ آثَارِ الْجَزَاءِ الْوَاقِعِ بَعْدَ الْبَعْثِ، فَلَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا الِاسْتِدْلَالَ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ أَعْقَبَ بِمَا

Bu sözün konumu şudur: Müşriklerin ateşe sunulması, ba's (yeniden diriliş) sonrasında vuku bulacak cezanın (karşılığın) eserlerindendir. Bir önceki ayette ba'sın imkânına delil getirilince, hemen ardından

يَحْصُلُ لَهُمْ يَوْمَ الْبَعْثِ جَمْعًا بَيْنَ الِاسْتِدْلَالِ وَالْإِنْذَارِ، وَذَكَرَ مِنْ ذَلِكَ مَا يُقَالُ لَهُمْ مِمَّا لَا ممندوحة لَهُمْ عَنْ الِاعْتِرَافِ بِخَطَئِهِمْ جَمْعًا بَيْنَ مَا رَدَّ بِهِ فِي الدُّنْيَا مِنْ قَوْله: بَلى [الْأَحْقَاف: ٣٣] وَمَا يَرُدُّونَ فِي عِلْمِ أَنْفُسِهِمْ يَوْمَ الْجَزَاءِ بِقَوْلِهِمْ: بَلى وَرَبِّنا. وَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَحْقَاف: ٣٣] إِلَخْ. وَأَوَّلُ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ قَوْلُهُ: أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ لِأَنَّهُ مَقُولُ فِعْلِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: وَيُقَالُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا يَوْمَ

delil getirme ile uyarıyı birleştirmek amacıyla ba's gününde başlarına gelecek olan şey getirilmiş; dünyada { بَلى } [Ahkâf 33] kavliyle verilen cevap ile ceza gününde kendi iç dünyalarında { بَلى وَرَبِّنا } “Rabbimize andolsun ki evet” sözleriyle verecekleri cevabı bir araya getirmek suretiyle, hatalarını itiraf etmekten başka hiçbir kaçış yollarının kalmadığı sırada kendilerine söylenecek söz zikredilmiştir. Bu cümle, { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [Ahkâf 33] ilâ âhir cümlesine matuftur. Matuf olan cümlenin başı { أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ } “Bu gerçek değil miymiş?” kavlidir; zira bu, takdiri “İnkâr edenlere ateşe

يُعْرَضُونَ عَلَى النَّارِ.

sunulacakları gün denir ki” şeklinde olan hazfedilmiş bir söz (kavl) fiilinin makûlüdür (sözüdür).