الْمُشْرِكِينَ. وَرَوَى الْجَصَّاصُ أَن النبيء ﷺ فَدَى أَسِيرَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِأَسِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي ثَقِيفٍ.
Müslüman esirlerle takas edilmesinde (fidyelenmesinde) bir sakınca yoktur. Cessâs da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sakîf kabilesinde Müslümanlardan iki esiri bir müşrik esir karşılığında fidye ile kurtardığını rivayet etmiştir.
وَالْغَايَةُ الْمُسْتَفَادَةُ مِنْ حَتَّى فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها لِلتَّعْلِيلِ لَا لِلتَّقْيِيدِ، أَيْ لِأَجْلِ أَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا، أَيْ لِيَكُفَّ الْمُشْرِكُونَ عَنْهَا فَتَأْمَنُوا مِنَ الْحَرْبِ عَلَيْكُمْ وَلَيْسَتْ غَايَةً لِحُكْمِ الْقِتَالِ. وَالْمَعْنَى يَسْتَمِرُّ هَذَا الْحُكْمُ بِهَذَا لِيَهِنَ الْعَدُوُّ فَيَتْرُكُوا حَرْبَكُمْ، فَلَا مَفْهُومَ لِهَذِهِ الْغَايَةِ، فَالتَّعْلِيلُ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: فَضَرْبَ الرِّقابِ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ. وَالتَّقْدِيرُ: فَضَرْبَ الرِّقَابِ، أَيْ لَا تَتْرُكُوا الْقَتْلَ لِأَجْلِ أَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا، فَيَكُونُ وَارِدًا مَوْرِدَ التَّعْلِيمِ وَالْمَوْعِظَةِ، أَيْ فَلَا تَشْتَغِلُوا عِنْدَ اللِّقَاءِ لَا بِقَتْلِ الَّذِينَ كَفَرُوا لِتَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا فَإِذَا غَلَبْتُمُوهُمْ فَاشْتَغِلُوا بِالْإِبْقَاءِ عَلَى مَنْ تَغْلِبُونَهُ بِالْأَسْرِ لِيَكُونَ الْمَنُّ بَعْدَ ذَلِكَ أَوِ الْفِدَاءُ.
{ حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها } kavlindeki { حَتَّى } edatından anlaşılan gaye anlamı ta'lil (gerekçelendirme) içindir, takyid (sınırlandırma) için değildir; yani savaşın ağırlıklarını bırakması, müşriklerin savaştan el çekip sizin de aleyhinize olan savaştan emin olmanız içindir, yoksa savaş hükmünün nihai sınırı değildir. Anlam şudur: Düşman zaafa uğrasın da sizinle savaşmayı bıraksın diye bu hüküm bu şekilde devam eder; dolayısıyla bu gayenin mefhûm-ı muhâlifi yoktur. Ta'lil { فَضَرْبَ الرِّقابِ } kavliyle bağlantılıdır; aralarındaki kısım ise itiraz (ara cümle)dir. Takdiri şöyledir: “Boyunlarını vurun”, yani savaş ağırlıklarını bıraksın diye öldürmeyi bırakmayın. Bu durumda talim ve mev'iza (öğüt) makamında gelmiş olur; yani savaş alanında karşılaştığınızda kâfir olanları öldürmekten geri durmayın ki savaş ağırlıklarını bıraksın; onlara üstün geldiğinizde ise daha sonra karşılıksız salıverme veya fidye olsun diye üstün geldiğiniz kimseleri esir alarak hayatta tutmakla meşgul olun.
وَالْأَوْزَارُ: الْأَثْقَالُ، وَوَضْعُ الْأَوْزَارِ تَمْثِيلٌ لِانْتِهَاءِ الْعَمَلِ فَشُبِّهَتْ حَالَةُ انْتِهَاءِ الْقِتَالِ بِحَالَةِ وَضْعِ الْحَمَّالِ أَوِ الْمُسَافِرِ أَثْقَالَهُ، وَهَذَا مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ. وَأَخَذَ مِنْهُ عَبَدُ رَبِّهِ السُّلَمِيُّ، أَوْ سُلَيْمٌ الْحَنَفِيُّ قَوْلَهُ:
Evzâr (أَوْزَار), ağırlıklar demektir. Ağırlıkları bırakmak ise işin sona ermesi için yapılan bir temsildir; savaşın sona erme durumu, hamalın veya yolcunun yüklerini bırakması haline benzetilmiştir. Bu, Kur'an'ın orijinal anlatımlarındandır. Abdürabbih es-Sülemî -veya Süleym el-Hanefî- şu sözünü bundan almıştır:
فَأَلْقَتْ عَصَاهَا وَاسْتَقَرَّ بِهَا النَّوَى ... كَمَا قَرَّ عَيْنًا بِالْإِيَابِ الْمُسَافِرُ
“Böylece o asasını bıraktı ve menziline yerleşti; tıpkı [yolculuktan] dönen yolcunun gözünün aydın olması gibi.”
فَشَبَّهَ حَالَةَ الْمُنْتَهِي مِنْ كُلْفَةٍ بِحَالَةِ السَّائِرِ يُلْقِي عَصَاهُ الَّتِي اسْتَصْحَبَهَا فِي سَيْرِهِ.
Böylece meşakkatten kurtulan kimsenin durumunu, yolculuğunda yanında taşıdığı asasını atan yolcunun durumuna benzetmiştir.
ذلِكَ وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ.
{ ذلِكَ وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ } “İşte böyle; eğer Allah dileseydi onlardan intikam alırdı, fakat sizleri birbirinizle denemek için [böyle emrediyor]”.
أُعِيدَ اسْمُ الْإِشَارَةِ بَعْدَ قَوْلِهِ آنِفًا: ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ [مُحَمَّد: ٣] لِلنُّكْتَةِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ هُنَالِكَ، وَهُوَ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَوْ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ. وَتَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ: الْأَمْرُ ذَلِكَ، وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: فَضَرْبَ الرِّقابِ إِلَى هُنَا، وَيُفِيدُ اسْمُ الْإِشَارَةِ تَقْرِيرَ الْحُكْمِ وَرُسُوخِهِ فِي النُّفُوسِ.
Az önce geçen { ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ } [Muhammed: 3] kavlinden sonra işaret isminin tekrarlanması, orada geçen nükteden ötürüdür. Bu, mahzuf bir mübtedanın haberi veya haberi mahzuf bir mübtedadır. Mahzufun takdiri: “Durum böyledir” (الْأَمْرُ ذَلِكَ) şeklindedir. İşaret edilen şey, daha önce geçen { فَضَرْبَ الرِّقابِ } kavlinden buraya kadar olan kısımdır. İşaret ismi, hükmün pekiştirilmesini ve nefislerde yerleşmesini ifade eder.
وَالْجُمْلَةُ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَالْمَحْذُوفِ مُعْتَرِضَةٌ ولَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ الْمُقَدَّرِ فِي الْمَصْدَرِ مِنْ قَوْلِهِ: فَضَرْبَ الرِّقابِ،
İşaret ismi ile mahzuftan oluşan cümle itiraziyyedir (ara cümledir). { ولَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ } ise { فَضَرْبَ الرِّقابِ } kavlindeki mastarda mukadder olan merfû zamirden hâl konumundadır;
أَيْ أُمِرْتُمْ بِضَرْبِ رِقَابِهِمْ، وَالْحَالُ أَنَّ الله لَو شَاءَ لَاسْتَأْصَلَهُمْ وَلَمْ يُكَلِّفْكُمْ بِقِتَالِهِمْ، وَلَكِنَّ اللَّهَ نَاطَ الْمُسَبِّبَاتِ بِأَسْبَابِهَا الْمُعْتَادَةِ وَهِيَ أَنْ يَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ.
yani siz onların boyunlarını vurmakla emrolundunuz; oysa Allah dileseydi onları kökten yok eder ve onlarla savaşmayı size yüklemezdi. Fakat Allah, sonuçları alışılagelmiş sebeplere bağlamıştır ki o da sizleri birbirinizle denemesidir.
وَتَعْدِيَةُ (انْتَصَرَ) بِحَرْفِ (مِنْ) مَعَ أَنَّ حَقَّهُ أَنْ يُعَدَّى بِحَرْفِ (عَلَى) لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى:
(انْتَصَرَ) fiilinin -hakkı (عَلَى) harfiyle geçişli olmak iken- (مِنْ) harfiyle geçişli kılınması,
انْتَقَمَ.
intikam aldı (انْتَقَمَ) anlamını tazammun etmesinden (içermesinden) dolayıdır.
وَالِاسْتِدْرَاكُ رَاجِعٌ إِلَى مَا فِي مَعْنَى الْمَشِيئَةِ مِنَ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَرَكَ الِانْتِقَامَ مِنْهُمْ لِسَبَبٍ غَيْرِ مَا بَعْدَ الِاسْتِدْرَاكِ.
İstidrâk (fakat/lakin ifadesi), meşîet (dileme) anlamında bulunan; Allah'ın onlardan intikam almayı istidrâktan sonra zikredilen sebepten başka bir sebeple terk etmiş olması ihtimaline dönüktür.
وَالْبَلْوُ حَقِيقَتُهُ: الِاخْتِبَارُ وَالتَّجْرِبَةُ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي لَازِمِهِ وَهُوَ ظُهُورُ مَا أَرَادَهُ اللَّهُ مِنْ رَفْعِ دَرَجَاتِ الْمُؤْمِنِينَ وَوَقْعِ بَأْسِهِمْ فِي قُلُوبِ أَعْدَائِهِمْ وَمِنْ إِهَانَةِ الْكُفَّارِ، وَهُوَ أَنَّ شَأْنَهُمْ بِمَرْأًى وَمَسْمَعٍ مِنَ النَّاس.
Belv (بَلْو) kelimesinin hakiki anlamı: İmtihan etmek ve denemektir. Burada ise onun gereği (lazımı) anlamında mecazdır ki o da Allah'ın müminlerin derecelerini yükseltmek, onların heybetini düşmanlarının kalbine salmak ve kâfirleri alçaltmak yönündeki muradının ortaya çıkmasıdır; bu da onların durumunun insanların gözü önünde ve kulağında cereyan etmesidir.
وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ (٤) سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ (٥) وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ (٦) هَذَا مِنْ مَظَاهِرِ بَلْوَى بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَهُوَ مُقَابِلُ مَا فِي قَوْلِهِ: فَضَرْبَ الرِّقابِ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِمَّا فِداءً، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ مَظَاهِرِ إِهَانَةِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَذُكِرَ هُنَا مَا هُوَ مِنْ رِفْعَةِ الَّذِينَ قَاتَلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِعِنَايَةِ اللَّهِ بِهِمْ.
{ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ (٤) سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ (٥) وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ (٦) } “Allah yolunda öldürülenlere gelince; [Allah] onların amellerini asla boşa çıkarmayacaktır. Onları doğru yola iletecek, durumlarını düzeltecektir. Ve onları, kendilerine tanıttığı cennete koyacaktır”. Bu, bazılarının bazılarıyla denenmesinin tezahürlerindendir ve { فَضَرْبَ الرِّقابِ } kavlinden { وَإِمَّا فِداءً } kavline kadar olan kısmın mukabilidir; zira o [kısım] inkâr edenlerin alçaltılmasının tezahürlerindendir. Burada ise Allah yolunda savaşan müminlerin, Allah'ın onlara olan inayeti sayesinde yüceltilmesi zikredilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَخْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ الْآيَةَ فَإِنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ أَعْقَبَ الْأَمْرَ بِوَعْدِ الْجَزَاءِ عَلَى فِعْلِهِ.
{ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } ilâ ahir cümlesi, { فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ } ayetindeki cümleye matuftur; çünkü onlara müşriklerle savaşmayı emredince, bu emrin peşinden onu yapmanın karşılığındaki mükâfat vaadini getirmiştir.
وَذكر الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ إِذْ كَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: فَلَنْ يُضِلَّ اللَّهُ أَعْمَالَكُمْ، وَهَكَذَا بِأُسْلُوبِ الْخِطَابِ، فَعُدِلَ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ مِنَ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ لِيَكُونَ فِي تَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ إِفَادَةٌ تُقَوِّي الْخَبَرَ، وَلِيَكُونَ ذَرِيعَةً إِلَى الْإِتْيَانِ بِالْمَوْصُولِ لِلتَّنْوِيهِ بِصِلَتِهِ، وَلِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ عَلَى الصِّلَةِ بِأَنَّ تِلْكَ الصِّلَةَ هِيَ عِلَّةُ مَا وَرَدَ بَعْدَهَا مِنَ الْخَبَرِ.
{ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } ifadesinin zikredilmesi, izmar (zamir kullanma) makamında izhardır (açık isim kullanmaktır); zira zahirin gereği, hitap üslubuyla: “Allah sizin amellerinizi asla boşa çıkarmayacaktır” denilmesiydi. Zahirin gerektirdiği izmardan izhara dönülmüştür ki; müsnedin ileyhin (öznenin) fiilî haberden önce getirilmesinde haberi güçlendiren bir fayda bulunsun, sılasını yüceltmek için ism-i mevsûlü getirmeye bir vesile olsun ve sılanın kendisinden sonra gelen haberin illeti olması hasebiyle haberin sılaya bina ediliş yönüne işaret edilsin.
فَجُمْلَةُ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ خَبَرٌ عَنِ الْمَوْصُولِ، وَقُرِنَتْ بِالْفَاءِ لِإِفَادَةِ السَّبَبِيَّةِ فِي تَرَتُّبِ مَا بَعْدَ الْفَاءِ عَلَى صِلَةِ الْمَوْصُولِ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ كَثِيرًا مَا يُشْرَبُ مَعْنَى الشَّرْطِ فَيُقْرَنُ خَبَرُهُ بِالْفَاءِ، وَبِذَلِكَ تَكُونُ صِيغَةُ الْمَاضِي فِي فعل قُتِلُوا مُنْصَرِفَةً إِلَى الِاسْتِقْبَالِ لِأَنَّ ذَلِكَ مُقْتَضَى الشَّرْطِ. وَجُمْلَةُ سَيَهْدِيهِمْ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ آنِفًا عَلَى مَعْنَى إِضْلَالِ الْأَعْمَالِ وَإِصْلَاحِ الْبَالِ.
{ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ } cümlesi ism-i mevsûlün haberidir; fâ'dan sonrasının ism-i mevsûlün sılası üzerine terettüp etmesindeki sebebiyeti ifade etmek için fâ harfiyle birleştirilmiştir. Çünkü ism-i mevsûl çoğunlukla şart anlamı taşır ve haberi fâ ile birleşir; bu sayede { قُتِلُوا } fiilindeki mazi kalıbı istikbale (geleceğe) yönelmiş olur, zira şartın gereği budur. { سَيَهْدِيهِمْ } cümlesi ve ona matuf olanlar ise { فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ } cümlesinin beyanıdır. Amellerin boşa çıkarılması ve durumun düzeltilmesi anlamları üzerine söz az önce geçmişti.
وَمَعْنَى عَرَّفَها لَهُمْ أَنَّهُ وَصَفَهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَهُمْ يَعْرِفُونَهَا بِصِفَاتِهَا، فَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنَ الْجَنَّةِ، أَوِ الْمَعْنَى هَدَاهُمْ إِلَى طَرِيقِهَا فِي الْآخِرَةِ فَلَا يَتَرَدَّدُونَ فِي أَنَّهُمْ دَاخِلُونَهَا، وَذَلِكَ مِنْ تَعْجِيلِ الْفَرَحِ بِهَا. وَقِيلَ: عَرَّفَها جَعَلَ فِيهَا عَرْفًا، أَيْ رِيحًا طَيِّبًا، وَالتَّطْيِيبُ مِنْ تَمَامِ حُسْنِ الضِّيَافَةِ.
{ عَرَّفَها لَهُمْ } ifadesinin anlamı; dünyada cenneti onlara nitelemiştir, onlar da onu nitelikleriyle tanırlar, dolayısıyla cümle cennetten hâldir; yahut anlamı; ahirette onları cennetin yoluna iletmiştir, böylece oraya gireceklerinde tereddüt etmezler, bu da cennet sevincini erkenden yaşamaktır. Şöyle de denilmiştir: { عَرَّفَها }, orada arf (عَرْف) yani hoş bir koku kılmıştır; güzel koku sunmak ise mükemmel bir ağırlamanın gereğidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ قَاتَلُوا بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ، فَهُوَ وَعْدٌ لِلْمُجَاهِدِينَ أَحْيَائُهُمْ وَأَمْوَاتُهُمْ.
Cumhur { قَاتَلُوا } şeklinde mufaale kalıbında okumuştur; bu durumda [ayet], dirileriyle ölüleriyle tüm mücahitlere yönelik bir vaaddir.
وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ قُتِلُوا بِالْبِنَاءِ لِلنَّائِبِ، فَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ مَضْمُونُ الْآيَةِ جَزَاءَ الشُّهَدَاءِ فَهِدَايَتُهُمْ وَإِصْلَاحُ بَالِهِمْ كَائِنَانِ فِي الْآخِرَة.
Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise meçhul (nâib-i fâil) kalıbında { قُتِلُوا } şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre ayetin içeriği şehitlerin mükâfatı olur; dolayısıyla onların hidayeti ve durumlarının düzeltilmesi ahirette gerçekleşir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٧]
[MUHAMMED SURESİ (47): AYET 7]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ (٧)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ (٧) } “Ey iman edenler! Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder ve ayaklarınızı sabit kılar”.
لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ الله لَا نتصر مِنْهُمْ عُلِمَ مِنْهُ أَنَّ مَا أَمَرَ بِهِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قِتَالِ الْكُفَّارِ إِنَّمَا أَرَادَ مِنْهُ نَصْرَ الدِّينِ بِخَضَدِ شَوْكَةِ أَعْدَائِهِ الَّذِينَ يَصُدُّونَ النَّاسَ عَنْهُ، أَتْبَعَهُ بِالتَّرْغِيبِ فِي نَصْرِ اللَّهِ وَالْوَعْدِ بِتَكَفُّلِ اللَّهِ لَهُمْ بِالنَّصْرِ إِنْ نَصَرُوهُ، وَبِأَنَّهُ خَاذِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِسَبَبِ كَرَاهِيَتِهِمْ مَا شَرَعَهُ مِنَ الدِّينِ.
Allah'ın dileseydi onlardan intikam alacağını zikrettiğinde, Müslümanlara kâfirlerle savaşmayı emretmesinden maksadının insanları dinden alıkoyan düşmanlarının gücünü kırarak dine yardım etmek olduğu anlaşılınca; bunun ardından Allah'a yardım etmeye teşvikte bulunmuş, eğer O'na yardım ederlerse Allah'ın kendilerine yardım etmeyi üstleneceğini ve dinden teşri kıldığı (koyduğu) şeyleri kerih görmeleri sebebiyle inkâr edenleri yardımsız bırakacağını vaat etmiştir.
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لَهَاتِهِ الْمُنَاسِبَةِ. وَافْتُتِحَ التَّرْغِيبُ بِنِدَائِهِمْ بِصِلَةِ الْإِيمَانِ اهْتِمَامًا بِالْكَلَامِ وَإِيمَاءً إِلَى أَن الْإِيمَاء يَقْتَضِي مِنْهُمْ ذَلِكَ، وَالْمَقْصُودُ تَحْرِيضِهِمْ عَلَى الْجِهَادِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بَعْدَ أَنِ اجْتَنَوْا فَائِدَتَهُ مُشَاهَدَةً يَوْمَ بَدْرٍ.
Cümle, bu münasebetle yapılmış bir ibtidâî istînâftır. Teşvik, söze önem vermek ve imanın kendilerinden bunu gerektirdiğini ima etmek amacıyla iman sılasıyla onlara seslenilerek başlatılmıştır. Maksat, Bedir günü faydasını bizzat görerek topladıktan sonra gelecekte de onları cihada teşvik etmektir.
وَمَعْنَى نَصْرِهِمُ اللَّهَ: نَصْرُ دينه وَرَسُوله ﷺ لِأَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ النَّصْرِ فِي تَنْفِيذِ إِرَادَتِهِ
Onların Allah'a yardım etmelerinin anlamı: O'nun dinine ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmeleridir; zira Allah iradesini gerçekleştirmede yardıma muhtaç değildir,
كَمَا قَالَ: وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ [مُحَمَّد: ٤] . وَلَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ بَيْنَ تَنْصُرُوا وَاسْمِ الْجَلَالَةِ تَقْدِيرُهُ: دِينُ اللَّهِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: نَصَرَ فُلَانٌ فُلَانًا، إِذَا نَصَرَ ذَوِيهِ وَهُوَ غَيْرُ حَاضِرٍ. وَجِيءَ فِي الشَّرْطِ بِحَرْفِ إِنْ الَّذِي الْأَصْلُ فِيهِ عَدَمُ الْجَزْمِ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى مَشَقَّةِ الشَّرْطِ وَشِدَّتِهِ لِيُجْعَلَ الْمَطْلُوبُ بِهِ كَالَّذِي يُشَكُّ فِي وَفَائِهِ بِهِ.
nitekim: { وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ } [Muhammed: 4] “Eğer Allah dileseydi elbette onlardan intikam alırdı” buyurmuştur. { تَنْصُرُوا } ile lafza-i celâl arasına “Allah'ın dini” (دِينُ اللَّهِ) şeklinde bir muzâf takdir etmeye gerek yoktur; zira bir kimse hazırda olmayan birinin yakınlarına yardım ettiğinde “filanca filancaya yardım etti” denilir. Şart cümlesinde asıl görevi şartın vukuunda kesinlik bildirmemek olan { إِنْ } harfinin getirilmesi, şartın meşakkat ve şiddetine işaret etmek ve böylece kendisinden talep edilen kimseyi bunu yerine getirmesinde şüphe edilen biri gibi kılmak içindir.
وَتَثْبِيتُ الْأَقْدَامِ: تَمْثِيلٌ لِلْيَقِينِ وَعَدَمِ الْوَهَنِ بِحَالَةِ مَنْ ثَبَتَتْ قَدَمُهُ فِي الْأَرْضِ فَلَمْ يَزَلْ، فَإِنَّ الزَّلَلَ وَهَنٌ يُسْقِطُ صَاحِبَهُ، وَلِذَلِكَ يُمَثَّلُ الِانْهِزَامُ وَالْخَيْبَةُ وَالْخَطَأُ بِزَلَلِ الْقَدَمِ قَالَ تَعَالَى: فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها [النَّحْل: ٩٤] .
Ayakların sabit kılınması: Yakînin ve gevşeklik göstermemenin, ayağı yere sağlam basıp kaymayan kimsenin durumuna benzetilmesidir (temsildir); zira ayağın kayması sahibini düşüren bir zaaftır. Bu sebeple yenilgi, hüsran ve hata ayağın kaymasıyla temsil edilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها } [en-Nahl: 94] “Böylece sağlam basmışken ayak kayıverir”.
[٨، ٩]
[8, 9]
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : الْآيَات ٨ إِلَى ٩]
[MUHAMMED SURESİ (47): AYETLER 8-9]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ (٨) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٩)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ (٨) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٩) } “İnkâr edenlere gelince; yıkım onlara olsun! [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır. Bu, Allah'ın indirdiğini kerih görmeleri sebebiyledir; bu yüzden [Allah] onların amellerini heba etmiştir”.
هَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ [مُحَمَّد: ٤] فَإِنَّ الْمُقَاتِلِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، فَهَذَا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [مُحَمَّد: ٤] الْآيَةَ.
Bu, { وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ } [Muhammed: 4] kavlinin mukabilidir; çünkü Allah yolunda savaşanlar müminlerdir. Dolayısıyla bu, { وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [Muhammed: 4] ayetindeki cümleye matuftur.
وَالتَّعْسُ: الشَّقَاءُ وَيُطْلَقُ عَلَى عِدَّةِ مَعَانٍ: الْهَلَاكُ، وَالْخَيْبَةُ، وَالِانْحِطَاطُ، وَالسُّقُوطُ، وَهِيَ مَعَانٍ تَحُومُ حَوْلَ الشَّقَاءِ، وَقَدْ كَثُرَ أَن يُقَال: تعساله، لِلْعَاثِرِ الْبَغِيضِ، أَيْ سُقُوطًا وَخُرُورًا لَا نُهُوضَ مِنْهُ. وَيُقَابِلُهُ قَوْلُهُمْ لِلْعَاثِرِ: لَعًا لَهُ، أَيِ ارْتِفَاعًا، قَالَ الْأَعْشَى:
Ta's (تَعْس), şekavet (bedbahtlık) demektir ve helak, hüsran, alçalma ve düşme gibi birkaç anlama gelir; bunlar şekavet etrafında dönen anlamlardır. Tökezleyen sevimsiz kimseye “yıkım/kahroluş ona olsun” (تَعْسًا لَهُ) denilmesi çokça kullanılır; yani artık kalkışı olmayan bir düşüş ve yıkılış demektir. Bunun zıddı ise tökezleyen kimseye “kalksın, doğrulsun” (لَعًا لَهُ) yani yükseliş olsun demeleridir. el-A'şâ şöyle demiştir:
بِذَاتِ لَوْثٍ عَفَرْنَاةٍ إِذَا عَثَرَتْ ... فَالتَّعْسُ أَوْلَى لَهَا مِنْ أَنْ أَقُولَ لَعَا
“Güçlü ve iri bir deve ile [yol aldım ki], tökezlediğinde ona ‘kalksın/doğrulsun’ dememdensen kahrolup yıkılması ona daha layıktır.”
وَفِي حَدِيثِ الْإِفْكِ: فَعَثَرَتْ أُمُّ مِسْطَحٍ فِي مِرْطِهَا فَقَالَتْ: تَعِسَ مِسْطَحٌ لِأَنَّ الْعِثَارَ تَعْسٌ.
İfk hadisinde şöyle geçer: “Ümmü Mıstah çarşafına basıp tökezledi ve ‘Mıstah kahrolsun (yıkılsın)!’ dedi.” Çünkü tökezlemek bir ta'sdır (yıkımdır).
وَمِنْ بَدَائِعِ الْقُرْآنِ وُقُوعُ فَتَعْساً لَهُمْ فِي جَانِبِ الْكُفَّارِ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ:
Kur'an'ın eşsiz üsluplarından biri de; müminler hakkında söylediği şu kavle karşılık kâfirler hakkında { فَتَعْساً لَهُمْ } ifadesinin yer almasıdır:
وَيُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ [مُحَمَّد: ٧] .
{ وَيُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ } [Muhammed: 7] “ve ayaklarınızı sabit kılar”.
وَالْفِعْلُ مِنَ التَّعْسِ يَجِيءُ مِنْ بَابِ مَنَعَ وَبَابِ سَمِعَ، وَفِي «الْقَامُوسِ» إِذَا خَاطَبْتَ قُلْتَ: تَعَسْتَ كَمَنَعَ، وَإِذَا حَكَيْتَ قُلْتَ: تَعِسَ كسمع.
Ta's kökünden türeyen fiil mena'a (fethalı) babından da, semia (kesreli) babından da gelir. el-Kâmûs'ta şöyle denmektedir: Muhatap olduğunda mena'a gibi (تَعَسْتَ), naklettiğinde ise semia gibi (تَعِسَ) dersin.
وانتصب فَتَعْساً عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَتَعِسُوا تَعْسَهُمْ، وَهُوَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ مِثْلُ تَبًّا لَهُ، وَوَيْحًا لَهُ. وَقُصِدَ مِنَ الْإِضَافَةِ اخْتِصَاصُ التَّعْسِ بِهِمْ، ثُمَّ أُدْخِلَتْ عَلَى الْفَاعِلِ لَامُ التَّبْيِين فَصَارَ فَتَعْساً لَهُمْ. وَالْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقٌ
{ فَتَعْساً } kelimesi, fiilinin yerine geçerek meful-i mutlak olarak mansub olmuştur. Takdiri: “Onlar kendi yıkımlarıyla yıkılsınlar” (فَتَعِسُوا تَعْسَهُمْ) şeklindedir; bu da (تَبًّا لَهُ) ve (وَيْحًا لَهُ) ifadelerinde olduğu gibi mastarın failine izafe edilmesindendir. İzafeden maksat, yıkımın onlara tahsis edilmesidir; ardından faile tebyin lâm'ı dahil edilmiş ve { فَتَعْساً لَهُمْ } haline gelmiştir. Mecrûr olan kısım
بِالْمَصْدَرِ، أَوْ بِعَامِلِهِ الْمَحْذُوفِ عَلَى التَّحْقِيقِ وَهُوَ مُخْتَارُ بن مَالِكٍ وَإِنَّ أَبَاهُ ابْنُ هِشَامٍ.
mastara veya tahkike göre onun mahzuf olan amiline taalluk etmektedir; bu da İbn Mâlik'in ve babası İbn Hişâm'ın tercihidir.
وَيَجُوزُ أَن يكون فَتَعْساً لَهُمْ مُسْتَعْمَلًا فِي الدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ لِقَصْدِ التَّحْقِيرِ وَالتَّفْظِيعِ، وَذَلِكَ مِنَ اسْتِعْمَالَاتِ هَذَا الْمُرَكَّبِ مِثْلَ سَقْيًا لَهُ وَرَعْيًا لَهُ وَتَبًّا لَهُ وَوَيْحًا لَهُ وَحِينَئِذٍ يَتَعَيَّنُ فِي الْآيَةِ فِعْلُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: فَقَالَ اللَّهُ: تَعْسًا لَهُمْ، أَوْ فَيُقَالُ: تَعْسًا لَهُمْ.
{ فَتَعْساً لَهُمْ } ifadesinin, tahkir ve çirkin gösterme kastıyla onlara beddua makamında kullanılmış olması da caizdir. Bu da (سَقْيًا لَهُ), (رَعْيًا لَهُ), (تَبًّا لَهُ) ve (وَيْحًا لَهُ) gibi bu terkibin kullanımlarındandır. Bu durumda ayette takdiri: “Allah: Onlara yıkım olsun! buyurdu” (فَقَالَ اللَّهُ: تَعْسًا لَهُمْ) veya “Onlara yıkım olsun! denilir” (فَيُقَالُ: تَعْسًا لَهُمْ) şeklinde olan mahzuf bir kavil fiili takdir edilmesi gerekir.
وَدَخَلَتِ الْفَاء على فَتَعْساً وَهُوَ خَبَرُ الْمَوْصُولِ لِمُعَامَلَةِ الْمَوْصُولِ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ.
İsm-i mevsûlün haberi olan { فَتَعْساً } üzerine fâ harfinin dahil olması, ism-i mevsûle şart muamelesi yapılmasından dolayıdır.
وَقَوْلُهُ: وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ [مُحَمَّد: ١] ، وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ عَلَى أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ هُنَالِكَ.
{ وَأَضَلَّ أَعْمالَهُمْ } kavli, surenin başında geçen { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ } [Muhammed: 1] kavline işarettir. { أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ } hakkındaki açıklama orada geçmişti.
وَالْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا إِلَخْ فِي مَعْنَاهُ، وَفِي مَوْقِعِهِ مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ وَفِي نُكْتَةِ تَكْرِيرِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ [مُحَمَّد:
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا } ilâ ahir kavli hakkındaki açıklama; anlamı, kendisinden önceki cümledeki konumu ve tekrarlanmasındaki nükte bakımından, daha önce geçen { ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ } [Muhammed:
٣] .
3] kavlindeki gibidir.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى التَّعْسِ وَإِضْلَالِ الْأَعْمَالِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمَا. وَالْكَرَاهِيَةُ: الْبُغْضُ وَالْعَدَاوَةُ.
İşaret, daha önce zikredilen ta's (yıkım) ve amellerin boşa çıkarılmasınadır. Kerâhiye ise buğzetmek ve düşmanlık beslemektir.
وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ هُوَ الْقُرْآنُ وَمَا فِيهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالرِّسَالَةِ وَالْبَعْثِ، قَالَ تَعَالَى: كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ [الشورى: ١٣] .
Allah'ın indirdiği şey; Kur'an ile onda yer alan tevhid, risalet ve öldükten sonra dirilme konularıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } [eş-Şûrâ: 13] “Kendilerini çağırdığın şey müşriklere ağır geldi”.
وَالْبَاءُ فِي بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا لِلسَّبَبِيَّةِ.
{ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا } ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir.
وَإِحْبَاطُ الْأَعْمَالِ إِبْطَالُهَا: أَيْ جَعْلُهَا بُطْلًا، أَيْ ضَائِعَةً لَا نَفْعَ لَهُمْ مِنْهَا، وَالْمُرَادُ بِأَعْمَالِهِمْ: الْأَعْمَالُ الَّتِي يَرْجُونَ مِنْهَا النَّفْعَ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَرْجُونَ نَفْعَهَا فِي الْآخِرَةِ إِذْ هُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ وَإِنَّمَا كَانُوا يَرْجُونَ مِنَ الْأَعْمَال الصَّالِحَة رَضِي الله ورضى الْأَصْنَامِ لِيَعِيشُوا فِي سَعَةِ رِزْقٍ وَسَلَامَةٍ وَعَافِيَةٍ وَتَسْلَمَ أَوْلَادُهُمْ وَأَنْعَامُهُمْ، فَالْأَعْمَالُ الْمُحْبَطَةُ بَعْضُ الْأَعْمَالِ الْمُضَلِّلَةِ، وَإِحْبَاطُهَا هُوَ عَدَمُ تَحَقُّقِ مَا رَجَوْهُ مِنْهَا فَهُوَ أَخَصُّ مِنْ إِضْلَالِ أَعْمَالِهِمْ كَمَا عَلِمْتَهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ [مُحَمَّد: ١] أَوَّلَ السُّورَةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْخَاصِّ بَعْدَ الْعَامِّ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَا لِئَلَّا يَظُنَّ الْمُؤْمِنُونَ أَنَّهَا قَدْ تُخَفِّفُ عَنْهُمْ مِنَ الْعَذَابِ فقد كَانُوا يستاءلون عَنْ ذَلِكَ، كَمَا
Amellerin ihbat edilmesi, onların iptal edilmesidir; yani boşa çıkarılması, kendilerine hiçbir faydası olmayacak şekilde zayi edilmesidir. Onların amellerinden maksat, dünyada kendisinden fayda umdukları amellerdir; çünkü onlar öldükten sonra dirilmeye inanmadıkları için ahirette bu amellerin bir faydasını ummuyorlardı. Salih amellerden ancak rızık genişliği, esenlik ve afiyet içinde yaşamak, çocuklarının ve hayvanlarının selamette olması için Allah'ın ve putların rızasını umuyorlardı. Dolayısıyla boşa çıkarılan ameller, saptırılan amellerin bir kısmıdır. Bunların boşa çıkarılması ise onlardan umdukları şeyin gerçekleşmemesidir; nitekim bu durum, surenin başında geçen { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ } [Muhammed: 1] ayetinde öğrendiğin üzere onların amellerinin saptırılmasından/boşa çıkarılmasından daha özeldir. Genel ifadeden sonra bu özel ifadenin zikredilmesinden maksat, müminlerin bu amellerin onların azabını hafifletebileceğini zannetmemeleri için onlardan hiçbir şekilde faydalanamadıklarına dikkat çekmektir; zira onlar bunu birbirlerine soruyorlardı; nitekim
فِي حَدِيثِ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ رَسُول الله ﷺ: «أسلمت على مَا سلف مِنْ خَيْرٍ»
Adiyy b. Hâtim'in, Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle sorduğu hadiste [geçmektedir]: “Daha önce yaptığım hayırlar üzere mi Müslüman oldum?”
أَيْ وَلَوْ لَمْ يُسْلِمْ لَمَا كَانَ لَهُ فِيهَا خَيْرٌ.
Yani eğer Müslüman olmasaydı, onda kendisi için hiçbir hayır olmayacaktı.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَانْتَفَعُوا بِأَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ فِي الْآخِرَةِ وَهِيَ الْمَقْصُودُ الْأَهَمُّ وَفِي الدُّنْيَا عَلَى الْجُمْلَةِ. وَقَدْ حَصَلَ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْخَاصِّ بَعْدَ الْعَامِّ تَأْكِيدُ الْخَيْر الْمَذْكُور.
Anlamı şudur: Şayet Allah'ın indirdiğine iman etselerdi, en önemli gaye olan ahirette ve genel olarak da dünyada salih amellerinden faydalanırlardı. Genel olandan sonra bu özel olanın zikredilmesiyle, zikredilen haber tekit edilmiş olmaktadır.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٠]
[Muhammed Suresi (47), Ayet 10]
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها (١٠)
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Allah onları yerle bir etti. O kâfirlerin benzerleri de [bu kâfirler] içindir.” (10)
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ [مُحَمَّد: ٨] الْآيَةَ، وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظَائِر أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٩] وَفِي سُورَةِ غَافِرٍ [٢١] .
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ } [Muhammed: 8] ayetindeki cümleye bir tefruktur. { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } ifadesinin benzerleri hakkındaki açıklama Rûm Suresi'nde [9] ve Gâfir Suresi'nde [21] geçmişti.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ، وَالْمَعْنَى: أَلَيْسَ تَعْسُ الَّذِينَ كَفَرُوا مَشْهُودًا عَلَيْهِ بِآثَارِهِ مِنْ سُوءِ عَاقِبَةِ أَمْثَالِهِمُ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُمْ يَدِينُونَ بِمِثْلِ دِينِهِمْ.
İstifham takrirîdir; anlamı şudur: İnkâr edenlerin yıkımı, kendilerinden önce onlarınki gibi bir dine inanan benzerlerinin kötü akıbetinden kalan izlerle apaçık görülüp durmuyor mu?
وَجُمْلَةُ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ. وَالتَّدْمِيرُ: الْإِهْلَاكُ وَالدَّمَارُ وَهُوَ الْهَلْكُ.
{ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir ve bu, tehdit yoluyla bir ta'rîzdir. Tedmîr: Helak etmektir; demâr ise helak oluş demektir.
وَفِعْلُ دَمَّرَ مُتَعَدٍّ إِلَى المدمّر بِنَفسِهِ، يُقَال: دَمَّرَهُمُ اللَّهُ، وَإِنَّمَا عُدِّيَ فِي الْآيَةِ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي قُوَّةِ التَّدْمِيرِ، فَحُذِفَ مَفْعُولُ دَمَّرَ لِقَصْدِ الْعُمُومِ، ثُمَّ جُعِلَ التَّدْمِيرُ وَاقِعًا عَلَيْهِمْ فَأَفَادَ مَعْنَى دَمَّرَ كُلَّ مَا يَخْتَصُّ بِهِمْ، وَهُوَ الْمَفْعُولُ الْمَحْذُوفُ، وَأَنَّ التَّدْمِيرَ وَاقِعٌ عَلَيْهِمْ فَهُمْ مِنْ مَشْمُولِهِ.
{ دَمَّرَ } fiili helak edilene bizzat geçişlidir (müteaddîdir); nitekim (دَمَّرَهُمُ اللَّهُ) denir. Ayette isti'lâ harf-i cerri ile müteaddî kılınması ise helakin şiddetinde mübalağa içindir. Böylece umum kastıyla { دَمَّرَ } fiilinin mefulü hazfedilmiş, ardından helak onların üzerine vaki kılınmıştır; bu da -mahzuf meful olan- onlara ait olan her şeyi yerle bir ettiği ve bu helakin onların üzerine vaki olup kendilerini de kapsadığı anlamını ifade etmiştir.
وَجُمْلَةُ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ وَبَيْنَ جُمْلَةِ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا [مُحَمَّد: ١١] . وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ: كُفَّارُ مَكَّةَ.
{ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها } cümlesi, { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } cümlesi ile { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا } [Muhammed: 11] cümlesi arasında bir itirazdır. Kâfirlerden maksat, Mekke kâfirleridir.
وَالْمَعْنَى: وَلِكُفَّارِكُمْ أَمْثَالُ عَاقِبَةِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الدَّمَارِ وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِمَا وَقَعَ بِهِ التَّعْرِيضُ لِلتَّأْكِيدِ بِالتَّعْمِيمِ ثُمَّ الْخُصُوصِ.
Anlamı şudur: Sizin kâfirleriniz için de kendilerinden öncekilerin helak akıbetinin benzerleri vardır. Bu, önce umum sonra husus yoluyla tekit etmek maksadıyla ta'rîzde bulunulan hususun açıkça ifade edilmesidir.
وَأَمْثَالُ: جَمْعُ مِثْلٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَسُكُونِ الثَّاءِ، وَجَمَعَ الْأَمْثَالَ لِأَنَّ اللَّهَ اسْتَأْصَلَ الْكَافِرِينَ مَرَّاتٍ حَتَّى اسْتَقَرَّ الْإِسْلَامُ فَاسْتَأْصَلَ صَنَادِيدَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ بِالسَّيْفِ، وَيَوْمَ حُنَيْنٍ بِالسَّيْفِ أَيْضًا، وَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الرِّيحَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ فَهَزَمَهُمْ وَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الرُّعْبَ وَالْمَذَلَّةَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُمَاثِلٌ لِمَا سَلَّطَهُ عَلَى الْأُمَمِ فِي الْغَايَةِ مِنْهُ وَهُوَ نصر الرَّسُول ﷺ وَدِينِهِ، وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ مَا نَصَرَ بِهِ رَسُوله ﷺ أَعْلَى قِيمَةً بِكَوْنِهِ بِيَدِهِ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ مُبَاشَرَةً بِسُيُوفِهِمْ وَذَلِكَ أَنْكَى لِلْعَدُوِّ. وَضَمِيرُ أَمْثالُها عَائِدٌ إِلَى عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا حَالَة سوء.
{ أَمْثَالُ } kelimesi, mîm'in kesresi ve se'nin sükûnu ile olan misl (مِثْل) kelimesinin çoğuludur. Çoğul getirilmiştir, çünkü Allah İslâm yerleşinceye kadar kâfirlerin kökünü defalarca kazımıştır; nitekim Bedir günü önde gelenlerini kılıçla, Huneyn günü de yine kılıçla yok etmiş; Hendek günü üzerlerine rüzgârı musallat edip onları hezimete uğratmış, Mekke'nin fethi günü de üzerlerine korku ve zillet musallat etmiştir. Bütün bunlar, nihai gaye bakımından diğer ümmetlerin üzerine musallat kıldığı şeylere benzer; bu gaye de Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve onun dinine yardım etmektir. Allah, Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] yardım ettiği şeyi, bizzat onun eliyle ve müminlerin elleriyle, kılıçlarıyla doğrudan gerçekleşmesi bakımından daha üstün bir değere sahip kılmıştır ki bu, düşman için daha kahredicidir. { أَمْثالُها } kelimesindeki zamir, kötü bir durum olması itibarıyla { عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } ifadesine dönmektedir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١١]
[Muhammed Suresi (47), Ayet 11]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ (١١)
{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlası (yardımcısı) olması, kâfirlerin ise hiçbir mevlasının olmaması sebebiyledir.” (11)
أُعِيدَ اسْمُ الْإِشَارَةِ لِلْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ [مُحَمَّد: ٣] وَقَوْلِهِ: ذلِكَ وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ [مُحَمَّد: ٤] .
İşaret ismi, { ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ } [Muhammed: 3] ve { ذلِكَ وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ } [Muhammed: 4] kavillerinde daha önce geçen gerekçeyle tekrarlanmıştır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُنْصَرِفٌ إِلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ: وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها [مُحَمَّد: ١٠] بِتَأْوِيلِ:
İşaret ismi:
ذَلِكَ الْمَذْكُورِ، لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ وَعِيدًا لِلْمُشْرِكِينَ بِالتَّدْمِيرِ، وَفِي تَدْمِيرِهِمُ انْتِصَارٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا لَقُوا مِنْهُمْ مِنَ الْأَضْرَارِ، فَأُفِيدَ أَنَّ مَا تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِهِ مُسَبَّبٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ نَصِيرُ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّعْلِيلِ وَمَا بَعْدَهُ تَتْمِيمٌ.
“bu zikredilen husus” teviliyle { وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها } [Muhammed: 10] kavlinin içeriğine yöneliktir; zira bu ifade müşriklere helak tehdidi içermektedir ve onların helak edilmesinde, müminlerin onlardan gördükleri eziyetlere karşı bir zafer vardır. Böylece Allah'ın onları tehdit ettiği şeyin, Allah'ın iman edenlerin yardımcısı olmasına bağlandığı ifade edilmiştir; gerekçelendirmenin (talilin) asıl maksadı da budur, sonrası ise bunu tamamlayıcıdır.
وَالْمَوْلَى، هُنَا: الْوَلِيُّ وَالنَّاصِرُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُ الَّذِينَ يَنْصُرُونَ دِينَهُ وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَا يَنْصُرُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِهِ، فَأَشْرَكُوا مَعَهُ فِي إِلَهِيَّتِهِ وَإِذَا كَانَ لَا يَنْصُرُهُمْ فَلَا يَجِدُونَ نَصِيرًا لِأَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ أَنْ يَنْصُرَهُمْ عَلَى اللَّهِ، فَنُفِيَ جِنْسُ الْمَوْلَى لَهُمْ بِهَذَا الْمَعْنَى مِنْ مَعَانِي الْمَوْلَى. فَقَوْلُهُ: وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ أَفَادَ شَيْئَيْنِ: أَنَّ اللَّهَ لَا يَنْصُرُهُمْ، وَأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَنْصُرُهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ، وَأَمَّا إِثْبَاتُ الْمَوْلَى لِلْمُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ [يُونُس: ٢٨- ٣٠] فَذَلِكَ الْمَوْلَى بِمَعْنًى آخَرَ، وَهُوَ مَعْنَى: الْمَالِكِ وَالرَّبِّ، فَلَا تعَارض بَينهمَا.
Mevlâ burada velî ve yardımcı demektir. Anlamı şudur: Allah, kendi dinine yardım edenlere -ki onlar iman edenlerdir- yardım eder; Kendisini inkâr edip ilahlığında O'na ortak koşanlara ise yardım etmez. Onlara yardım etmeyince de hiçbir yardımcı bulamazlar; çünkü hiç kimse Allah'a karşı onlara yardım edemez. Dolayısıyla mevlânın bu anlamı kastedilerek onlar için mevlâ cinsi nefyedilmiştir. { وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } kavli iki hususu ifade etmiştir: Allah'ın onlara yardım etmeyeceğini ve O yardım etmeyince hiçbir yardımcılarının olmayacağını. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ } kavlinden { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } [Yûnus: 28-30] kavline kadar olan yerde müşrikler için mevlânın ispat edilmesine gelince; oradaki mevlâ başka bir anlamdadır ki o da mâlik ve Rab anlamıdır; dolayısıyla ikisi arasında bir çelişki yoktur.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٢]
[Muhammed Suresi (47), Ayet 12]
إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ (١٢)
{ إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } “Şüphesiz Allah, iman edip salih ameller işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyar. İnkâr edenler ise zevklenirler ve hayvanların yediği gibi yerler; onların barınağı ateştir.” (12)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانَيٌّ جَوَابُ سُؤَالٍ يُخْطَرُ بِبَالِ سَامِعِ قَوْلِهِ: بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ [مُحَمَّد: ١١] عَنْ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْآخِرَةِ وَعَنْ رِزْقِ الْكَافِرِينَ فِي الدُّنْيَا، فَبَيَّنَ اللَّهُ أَنَّ مِنْ وِلَايَتِهِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُعْطِيَهُمُ النَّعِيمَ الْخَالِدَ بَعْدَ النَّصْرِ فِي الدُّنْيَا، وَأَنَّ مَا أَعْطَاهُ الْكَافِرِينَ فِي الدُّنْيَا لَا عِبْرَةَ بِهِ لِأَنَّهُمْ مَسْلُوبُونَ مِنْ فَهْمِ الْإِيمَانِ فَحَظُّهُمْ مِنَ الدُّنْيَا أَكْلٌ وَتَمَتُّعٌ كَحَظِّ الْأَنْعَامِ، وَعَاقِبَتُهُمْ فِي عَالَمِ الْخُلُودِ الْعَذَابُ، فَقَوْلُهُ: وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٦، ١٩٧] لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ.
{ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } [Muhammed: 11] sözünü işiten kimsenin zihnine gelebilecek müminlerin ahiretteki durumu ve kâfirlerin dünyadaki rızkı hakkındaki bir sorunun cevabı olan istînâf-ı beyânîdir. Allah Teâlâ, müminleri sahiplenmesinin bir gereği olarak dünyadaki zaferden sonra onlara ebedî nimeti vereceğini; kâfirlere dünyada verdiklerinin ise bir kıymeti olmadığını, çünkü onların iman anlayışından yoksun olduklarını, dolayısıyla dünyadan nasiplerinin hayvanların nasibi gibi sadece yemek ve zevklenmekten ibaret olduğunu, ebediyet âlemindeki akıbetlerinin ise azap olduğunu açıklamıştır. { وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } kavli, Âl-i İmrân Suresi'ndeki [196, 197] şu kavlin anlamındadır: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın. [Bu] az bir geçimliktir; sonra onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir yataktır!”
وَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ وَقَعَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ جُمْلَةِ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ [مُحَمَّد: ١٠] وَجُمْلَةُ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ [مُحَمَّد: ١٣] الْآيَةَ.
Bu istînâf, { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } [Muhammed: 10] cümlesi ile { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ } [Muhammed: 13] ayetindeki cümle arasında bir itiraz olarak yer almıştır.
وَالْمَجْرُورُ مِنْ قَوْلِهِ: كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ فِي مَحَلِّ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَأْكُلُونَ، أَوْ فِي مَحَلِّ الصِّفَةِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ هُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لِ يَأْكُلُونَ لِبَيَانِ نَوْعِهِ.
{ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ } kavlindeki mecrûr kısım, { يَأْكُلُونَ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır veya türünü açıklamak üzere { يَأْكُلُونَ } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olan mahzuf bir mastarın sıfatı konumundadır.
وَالتَّمَتُّعُ: الِانْتِفَاعُ الْقَلِيلُ بِالْمَتَاعِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: مَتاعٌ قَلِيلٌ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ
Temettu', metadan az bir şekilde faydalanmaktır. Bu kavram Âl-i İmrân Suresi'ndeki [197] { مَتاعٌ قَلِيلٌ } kavlinde ve A'râf Suresi'ndeki
وَالْمَثْوَى: مَكَانُ الثَّوَاءِ، وَالثَّوَاءُ: الِاسْتِقْرَارُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ فِي الْأَنْعَامِ [١٢٨] . وَعُدِلَ عَنِ الْإِضَافَةِ فَقِيلَ مَثْوىً لَهُمْ بِالتَّعْلِيقِ بِاللَّامِ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ تُنَوَّنَ فِي الْإِضَافَةِ لِيُفَادَ بِالتَّنْوِينِ مَعْنَى التَّمَكُّنِ مِنَ الْقَرَارِ فِي النَّارِ مَثْوًى، أَيْ مَثْوًى قَوِيًّا لَهُمْ لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ النَّارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَصَلَ قَبْلَ مُشَاهَدَتِهَا، فَلِذَلِكَ أُضِيفَتْ فِي قَوْلِهِ: قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنْهَا وَهُمْ يُشَاهِدُونَهَا فِي الْمَحْشَر.
Mesvâ (مَثْوَى), sevâ (yerleşme) mekânıdır; sevâ ise yerleşip kalmaktır. Bu kelime el-En'âm [128] suresindeki { قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ } kavlinde geçmişti. İzafeden vazgeçilerek tenvinle ateşte yerleşip kalmanın kesinliği ve sağlamlığı manasını ifade etmek üzere lâm ile taalluk ettirilip { مَثْوىً لَهُمْ } denilmiştir; yani onlar için güçlü/sarsılmaz bir barınaktır. Çünkü bu ayette ateş hakkında verilen haber, henüz onu görmeden önce gerçekleşmiştir; bu sebeple { قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ } kavlinde izafe edilmiştir, zira orada mahşerde ateşi bizzat gördükleri sıradaki bir haberdir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٣]
[Muhammed Suresi (47), Ayet 13]
وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ (١٣)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ } “Seni çıkaran memleketinden çok daha güçlü nice memleketler vardı ki, biz onları helak ettik; kendilerine hiçbir yardımcı da çıkmadı.” (13)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ [مُحَمَّد: ١٠] ، وَمَا بَيْنَهُمَا اسْتِطْرَادٌ اتَّصَلَ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ. وَكَلِمَةُ كَأَيِّنْ تَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ الْعَدَدِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَفِي سُورَةِ الْحَجِّ.
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } [Muhammed: 10] cümlesine matuftur; aradaki kısım ise birbirine bağlı bir istidrattır. { كَأَيِّنْ } kelimesi sayı çokluğuna delalet eder; bu husus Âl-i İmrân Suresi'nde ve Hac Suresi'nde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْقَرْيَةِ: أَهْلُهَا، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أَهْلَكْناهُمْ، وَإِنَّمَا أُجْرِيَ الْإِخْبَارُ عَلَى الْقَرْيَةِ وَضَمِيرِهَا لِإِفَادَةِ الْإِحَاطَةِ بِجَمِيعِ أَهْلِهَا وَجَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ وَلِيَكُونَ لِإِسْنَادُ إِخْرَاجِ الرَّسُولِ إِلَى الْقَرْيَةِ كُلِّهَا وَقَعَ مِنَ التَّبِعَةِ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِهَا سَوَاءٌ مِنْهُمْ مَنْ تَوَلَّى أَسْبَابَ الْخُرُوجِ، وَمَنْ كَانَ يَنْظُرُ وَلَا يَنْهَى قَالَ تَعَالَى: وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ [الممتحنة:
{ أَهْلَكْناهُمْ } kavlinin karinesiyle, karye (şehir/belde) ile kastedilen onun halkıdır. Haberin karye ve onun zamiri üzerinden yürütülmesi; bütün halkını ve onların bütün hallerini kuşattığını ifade etmek ve Resûl'ü çıkarmanın bütün beldeye isnat edilmesinin, gerek çıkış sebeplerine bizzat girişenler gerekse sadece bakıp da engel olmayanlar olsun tüm halkı üzerine sorumluluk yüklemesi içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ } [el-Mümtehine:
٩] .
9] “Sizi yurtlarınızdan çıkardılar ve çıkarılmanıza arka çıktılar.”
وَهَذَا إِطْنَابٌ فِي الْوَعِيدِ لِأَنَّ مَقَامَ التَّهْدِيدِ وَالتَّوْبِيخِ يَقْتَضِي الْإِطْنَابَ، فَمَفَادُ هَذِهِ الْآيَةِ مُؤَكِّدٌ لِمَفَادِ قَوْلِهِ: فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها [مُحَمَّد: ١٠] ، فَحَصَلَ تَوْكِيدُ ذَلِكَ بِمَا هُوَ مُقَارِبٌ لَهُ مِنْ إِهْلَاكِ الْأُمَمِ ذَوَاتِ الْقُرَى وَالْمُدُنِ بَعْدَ أَنْ شَمِلَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى، وَزَادَ هُنَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ قُوَّةً مِنْهُمْ لِيَفْهَمُوا أَنَّ إِهْلَاكَ هَؤُلَاءِ هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ، فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ التَّهْدِيدُ السَّابِقُ تَهْدِيدًا بِعَذَابِ السَّيْفِ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ [مُحَمَّد: ٤] الْآيَاتِ، قَدْ يُلْقِي فِي نُفُوسِهِمْ غُرُورًا
Bu, tehditte bir ıtnâptır (uzun anlatımdır); çünkü tehdit ve kınama makamı ıtnâp gerektirir. Dolayısıyla bu ayetin ifade ettiği mana, { فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها } [Muhammed: 10] kavlinin ifade ettiği manayı pekiştirmektedir. { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavli şehir halkından olanları da kapsadıktan sonra, kasaba ve şehirlere sahip ümmetlerin helaki gibi buna yakın bir hususla bu pekiştirilmiş oldu. Burada ayrıca, kendilerinden öncekilerin bunlardan daha güçlü oldukları açıkça belirtilmiştir ki bunların helak edilmesinin Allah'a pek kolay olduğunu anlasınlar. Zira önceki tehdit { فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ } [Muhammed: 4] ayetlerinde olduğu gibi kılıç azabıyla tehdit olduğundan, onların içine bir gurur atabilir
فَتَعَذَّرَ اسْتِئْصَالُهُمْ بِالسَّيْفِ
ve kılıçla köklerinin kazınması zor görünebilirdi;
وَهُمْ مَا هُمْ مِنَ الْمَنَعَةِ وَأَنَّهُمْ تَمْنَعُهُمْ قَرْيَتُهُمْ مَكَّةُ وَحَرْمَتُهَا بَيْنَ الْعَرَبِ فَلَا يَقْعُدُونَ عَنْ نُصْرَتِهِمْ، فَرُبَّمَا اسْتَخَفُّوا بِهَذَا الْوَعِيدِ وَلَمْ يَسْتَكِينُوا لِهَذَا التَّهْدِيدِ، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّ قُرًى كَثِيرَةً كَانَتْ أَشَدَّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِهِمْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ فَلَمْ يَجِدُوا نَصِيرًا.
çünkü onlar ne kadar güçlü ve korunaklı olduklarını, memleketleri Mekke'nin ve onun Araplar arasındaki dokunulmazlığının kendilerini koruyacağını ve [Arapların] kendilerine yardımdan geri durmayacağını düşünüyorlardı. Bu yüzden bu tehdidi hafife alabilir ve bu korkutmaya boyun eğmeyebilirlerdi. Allah da onlara, kendi memleketlerinden çok daha güçlü nice memleketleri helak ettiğini ve onların hiçbir yardımcı bulamadıklarını bildirdi.
وَبِهَذَا يَظْهَرُ الْمَوْقِعُ الْبَدِيعُ لِلتَّفْرِيعِ فِي قَوْلِهِ: فَلا ناصِرَ لَهُمْ وَزَادَ أَيْضًا إِجْرَاءَ الْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِ: قَرْيَتِكَ، وَوَصَفَهَا بِ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ لِمَا تُفِيدُهُ إِضَافَةُ الْقَرْيَةِ إِلَى ضمير الرَّسُول ﷺ مِنْ تَعْبِيرِ أَهْلِهَا بِمَذَمَّةِ الْقَطِيعَةِ وَلِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ تَعْلِيلِ إِهْلَاكِهِمْ بِسَبَبِ إخراجهم الرَّسُول ﷺ مِنْ قَرْيَتِهِ قَالَ تَعَالَى: وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩١] .
Bununla birlikte { فَلا ناصِرَ لَهُمْ } kavlindeki tefrukun eşsiz konumu ortaya çıkmaktadır. Ayrıca beldenin Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamirine izafe edilmesinin onun halkını akrabalık bağını koparma ayıbıyla kınamayı ifade etmesi ve sıla cümlesinin de onların helak edilmesini Resûl'ü [sallallâhu aleyhi ve sellem] memleketinden çıkarmaları sebebiyle gerekçelendirmeyi bildirmesi dolayısıyla, { قَرْيَتِكَ } ifadesindeki izafeyi ve onun { الَّتِي أَخْرَجَتْكَ } şeklinde nitelenmesini de ziyade kıldı. Nitekim Yüce Allah: { وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ } [el-Bakara: 191] “Onları sizi çıkardıkları yerden çıkarın” buyurmuştur.
وَإِطْلَاقُ الْإِخْرَاجِ عَلَى مَا عَامَلَ بِهِ الْمُشْركُونَ النبيء ﷺ مِنَ الْجَفَاءِ وَالْأَذَى وَمُقَاوَمَةِ نَشْرِ الدِّينِ إِطْلَاقٌ مِنْ قَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ لِأَنَّ سُوءَ مُعَامَلَتِهِمْ إِيَّاهُ كَانَ سَبَبًا فِي خُرُوجِهِ مِنْ مَكَّةَ وَهِيَ قَرْيَتُهُ، فَشَبَّهَ سَبَبَ الْخُرُوجِ بِالْإِخْرَاجِ ثُمَّ أَطْلَقَ عَلَيْهِ فِعْلَ أَخْرَجَتْكَ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِإِخْرَاجٍ وَإِنَّمَا هُوَ خُرُوجٌ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يلجئوا النبيء ﷺ بِالْإِخْرَاجِ بَلْ كَانُوا عَلَى الْعَكْسِ يَرْصُدُونَ أَنْ يَمْنَعُوهُ مِنَ الْخُرُوجِ خَشْيَةَ اعْتِصَامِهِ بِقَبَائِلَ تَنْصُرُهُ فَلِذَلِكَ أَخْفَى عَلَى النَّاسِ أَمْرَ هِجْرَتِهِ إِلَّا عَنْ أَبِي بَكْرٍ ﵁، فَقَوْلُهُ: أَخْرَجَتْكَ مِنْ بَابِ قَوْلِكَ:
Müşriklerin Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] karşı sergiledikleri kaba muamele, eziyet ve dinin tebliğine engel olma tavırları için ihraç (çıkarma) tabirinin kullanılması istiare kabilindendir; çünkü onların kendisine kötü muamelesi, memleketi olan Mekke'den çıkışına sebep olmuştur. Böylece çıkış sebebi çıkarmaya benzetilmiş, ardından ona { أَخْرَجَتْكَ } fiili ıtlak edilmiştir. Aslında bu [zorla dışarı] çıkarma değil, [kendi isteğiyle] çıkmadır; zira müşrikler Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] zorla çıkarmaya mecbur bırakmamışlar, aksine kendisine yardım edecek kabilelere sığınmasından korktukları için çıkmasına engel olmak üzere gözetlemişlerdir. Bu sebeple Peygamber, hicret meselesini Ebû Bekir [radıyallâhu anh] müstesna insanlardan gizlemiştir. Dolayısıyla { أَخْرَجَتْكَ } kavli, senin şu sözün kabilindendir:
أَقْدَمَنِي بَلَدَكَ حَقٌّ لِي عَلَى فُلَانٍ، وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَلَيْسَ مَجَازًا عَقْلِيًّا إِذْ لَيْسَ ثَمَّةَ إِخْرَاجٌ حَتَّى يُدَّعَى أَنَّ سَبَبَهُ بِمَنْزِلَةِ فَاعِلِ الْإِخْرَاجِ، وَلَا هُوَ مِنَ الْكِنَايَةِ وَإِنْ كَانَ قَدْ مَثَّلَ بِهِ الشَّيْخُ فِي دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ لِلْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، وَالْمِثَالُ يَكْفِي فِيهِ الْفَرْضُ وَالِاحْتِمَالُ. وَفَرَّعَ عَلَى الْإِخْبَارِ بِإِهْلَاكِ اللَّهِ إِيَّاهُمُ الْإِخْبَارَ بِانْتِفَاءِ جِنْسِ النَّاصِرِ لَهُمْ، أَيِ الْمُنْقِذِ لَهُمْ مِنَ الْإِهْلَاكِ.
“Filancadaki bir alacağım beni senin memleketine getirdi” (أَقْدَمَنِي بَلَدَكَ حَقٌّ لِي عَلَى فُلَانٍ). Bu, tahkike göre istiaredir; isnâd-ı mecâzî / mecâz-ı aklî değildir, zira ortada sebebinin ihraç fiilini yapan fail konumunda olduğu iddia edilecek bir çıkarma yoktur. Şeyh [Cürcânî] Delâilü'l-İ'câz'da bunu mecâz-ı aklîye örnek göstermiş olsa bile kinaye de değildir; nitekim örnek için varsayım ve ihtimal yeterlidir. Allah'ın onları helak ettiğini haber vermenin üzerine, onlar için yardımcı cinsinin -yani onları helaktan kurtaracak kimsenin- bulunmadığını haber vermeyi tefri etmiştir.
وَالْمَقْصُودُ: التَّذْكِيرُ بِأَنَّ أَمْثَالَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يَجِدُوا دَافِعًا يَدْفَعُ عَنْهُمُ الْإِهْلَاكَ، وَذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِتَأْيِيسِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ إِلْفَاءِ نَاصِرٍ يَنْصُرُهُمْ فِي حَرْبِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ قَطْعًا لِمَا قَدْ يُخَالِجُ نُفُوسَ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ لَا يُغْلَبُونَ لِتَظَاهُرِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ مَعَهُمْ، وَلِذَلِكَ حَزَّبُوا الْأَحْزَابَ فِي وَقْعَةِ الخَنْدَق.
Maksat, bu müşriklerin benzerlerinin kendilerinden helaki savuşturacak bir engelleyici bulamadıklarını hatırlatmaktır. Bu da Arap kabilelerinin kendileriyle dayanışması sebebiyle yenilmeyeceklerine dair müşriklerin içinden geçebilecek düşünceleri kesip atmak üzere, Müslümanlara karşı savaşlarında kendilerine yardım edecek bir yardımcı bulma konusunda müşrikleri ümitsizliğe düşürmek için bir ta'rîzdir; nitekim bu sebeple Hendek Gazvesi'nde hizipleri toplamışlardı.
وَضمير لَهُمْ عَائِدٌ إِلَى مِنْ قَرْيَةٍ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْقُرَى أَهْلُهَا. وَالْمَعْنَى:
{ لَهُمْ } zamiri { مِنْ قَرْيَةٍ } ifadesine dönmektedir; çünkü karyelerden maksat onların halkıdır. Anlamı şudur:
أَهْلَكْنَاهُمْ إِهْلَاكًا لَا بَقَاءَ مَعَهُ لِشَيْءٍ مِنْهُمْ لِأَنَّ بَقَاءَ شَيْءٍ مِنْهُمْ نَصْرٌ لِذَلِكَ الْبَاقِي بِنَجَاتِهِ مِنَ الْإِهْلَاكِ.
Onları, içlerinden hiçbir şey geride kalmayacak şekilde helak ettik; çünkü onlardan bir şeyin kalması, helaktan kurtulması sebebiyle o geride kalana bir yardım [sayılırdı].
وَاسْمُ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: فَلا ناصِرَ مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ لِوُقُوعِهِ بَعْدَ (لَا) النَّافِيَةِ لِلْجِنْسِ فَلِذَلِكَ لَا يُقْصَدُ تَضَمُّنَهُ لِزَمَنٍ مَا لِأَنَّهُ غَيْرُ مُرَادٍ بِهِ مَعْنَى الْفِعْلِ بَلْ مُجَرَّدُ الِاتِّصَافِ بِالْمَصْدَرِ
{ فَلا ناصِرَ } kavlindeki ism-i fâil ile cins kastedilmiştir; çünkü cinsini nefyeden (لَا)'dan sonra gelmiştir. Bu sebeple herhangi bir zamanı içermesi kastedilmez; zira bununla fiil anlamı değil, sadece mastarla nitelenme kastedilmiştir,
فَتَمَحَّضٌ لِلِاسْمِيَّةِ، وَلَا الْتِفَاتَ فِيهِ إِلَى زَمَنٍ مِنَ الْأَزْمِنَةِ الثَّلَاثَةِ، وَلِذَا فَمَعْنَى فَلا ناصِرَ لَهُمْ: فَلَمْ يَنْصُرْهُمْ أَحَدٌ فِيمَا مَضَى. وَلَا حَاجَةَ إِلَى إِجْرَاءِ مَا حَصَلَ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي مَجْرَى زَمَنِ الْحَالِ، وَقَوْلُهُمُ اسْمُ الْفَاعِلِ حَقِيقَةٌ فِي الْحَالِ جَرَى عَلَى الْغَالِبِ فِيمَا إِذَا أُرِيدَ بِهِ مَعْنَى الْفِعْلِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَكَأَيِّنْ بِهَمْزَةٍ بَعْدَ الْكَافِ وَبِتَشْدِيدِ الْيَاءِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِأَلِفٍ بَعْدَ الْكَافِ وَتَخْفِيفِ الْيَاءِ مَكْسُورَةً وَهِي لُغَة.
dolayısıyla sırf isimlik kazanmıştır ve onda üç zamandan herhangi birine iltifat edilmez. Bu yüzden { فَلا ناصِرَ لَهُمْ } ifadesinin anlamı: “Geçmişte onlara hiç kimse yardım etmedi” şeklindedir. Geçmiş zamanda meydana gelen şeyi şimdiki zaman hükmünde tutmaya gerek yoktur; onların “ism-i fâil şimdiki zamanda hakikattir” sözü, kendisiyle fiil anlamı kastedildiği durumlarda galip olana göredir. Cumhur { وَكَأَيِّنْ } kelimesini kâf'tan sonra hemze ve şeddeli yâ ile okumuştur. İbn Kesîr ise kâf'tan sonra elif ve kesreli şeddesiz yâ ile okumuştur ki bu da bir lehçedir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٤]
[Muhammed Suresi (47), Ayet 14]
أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ (١٤)
{ أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan kimse, kötü ameli kendisine süslü gösterilen ve hevalarına uyan kimseler gibi midir?” (14)
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ [مُحَمَّد: ١٣] لِتَحْقِيقِ أَنَّهُمْ لَا نَاصِرَ لَهُمْ تَحْقِيقًا يَرْجِعُ إِلَى مَا فِي الْكَلَامِ مِنَ الْمَعْنَى التَّعْرِيضِيِّ فَهُوَ شَبِيهٌ بِالِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ جَاءَ بِأُسْلُوبِ التَّفْرِيعِ.
[Bu ayet], kelamdaki ta'rîzî anlama raci olan bir tahkikle onların hiçbir yardımcısı olmadığını pekiştirmek üzere { أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ } [Muhammed: 13] cümlesi üzerine bir tefrîdir (çıkarımdır). Dolayısıyla tefrî üslubuyla gelmiş bir isti'nâf-ı beyânîye benzer.
وَيَجُوزُ مَعَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ مُفَرَّعًا عَلَى مَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [مُحَمَّد: ١٢] الْآيَةَ، فَيَكُونُ لَهُ حُكْمُ الِاعْتِرَاضِ لِأَنَّهُ تَفْرِيعٌ عَلَى اعْتِرَاضٍ. وَهَذَا تَفَنُّنٌّ فِي تَلْوِينِ الْكَلَامِ لِتَجْدِيدِ نَشَاطِ السَّامِعِينَ هُوَ مِنَ الْأَسَالِيبِ الَّتِي ابْتَكَرَهَا الْقُرْآنُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْكَارِ الْمُمَاثَلَةِ الَّتِي يَقْتَضِيهَا حَرْفُ التَّشْبِيهِ.
Bununla birlikte, daha önce geçen { إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [Muhammed: 12] ayeti üzerine tefrî kılınmış olması da caizdir; bu takdirde bir itiraz (ara cümle) üzerine tefrî olduğu için itiraz hükmünü alır. Dinleyenlerin dikkatini tazelemek için sözü çeşitlendirmedeki bu sanat inceliği, Kur'an'ın Arap kelamında ortaya koyduğu üsluplardandır. İstifham ise teşbih harfinin gerektirdiği benzerliği inkârda (reddetmede) kullanılmıştır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ إِنْكَارِ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ هُوَ تَفْضِيلُ الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ، وَإِنْكَارُ زَعْمِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ خَيْرٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا ظَهَرَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ
Bunlar ile şunlar arasındaki benzerliğin inkâr edilmesinden maksat, birinci zümrenin üstün kılınması ve müşriklerin birçok yerde kendilerinde açığa çıktığı üzere müminlerden daha hayırlı oldukları yönündeki iddialarının reddedilmesidir;
كَقَوْلِهِمْ: لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَاف: ١١] وَإِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ [المطففين: ٣٢] فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٠] .
Nitekim onların: { لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } [Ahkâf: 11], { وَإِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ } [Mutaffifîn: 32] ve { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } [Mü'minûn: 110] demeleri gibi.
وَالْمُرَادُ بِالْمَوْصُولَيْنِ فَرِيقَانِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي أَحَدِهِمَا وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ.
İki ism-i mevsulden maksat iki zümredir; nitekim birisi hakkında { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } buyurması buna delalet etmektedir.
وَالْبَيِّنَةُ: الْبُرْهَانُ وَالْحُجَّةُ، أَيْ حُجَّةٍ عَلَى أَنَّهُ مُحِقٌّ. ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَفِي التَّعْبِيرِ بِوَصْفِ الرَّبِّ وَإِضَافَتِهِ إِلَى ضَمِيرِ الْفَرِيقِ تَنْبِيهٌ عَلَى زُلْفَى الْفَرِيقِ الَّذِي تَمَسَّكَ بِحُجَّةِ اللَّهِ.
Beyyine (بَيِّنَة); bürhan ve delil demektir, yani haklı olduğuna dair bir delil. { مِنْ } ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). Rab vasfıyla ifade edilmesinde ve bunun o zümrenin zamirine muzaf kılınmasında, Allah'ın deliline sarılan zümrenin [Allah katındaki] yakınlığına ve derecesine bir dikkat çekme vardır.
وَمَعْنَى وَصْفِ الْبَيِّنَةِ بِأَنَّهَا مِنَ اللَّهِ: أَنَّ اللَّهَ أَرْشَدَهُمْ إِلَيْهَا وَحَرَّكَ أَذْهَانَهُمْ فَامْتَثَلُوا وَأَدْرَكُوا الْحَقَّ، فَالْحُجَّةُ حُجَّةٌ فِي نَفْسِهَا وَكَوْنِهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَزْكِيَةٌ لَهَا وَكَشْفٌ لِلتَّرَدُّدِ فِيهَا وَإِتْمَامٌ لِدَلَالَتِهَا، كَمَا يَظْهَرُ الْفَرْقُ بَيْنَ أَخْذِ الْعِلْمِ عَنْ مُتَضَلِّعٍ فِيهِ وَأَخْذِهِ عَنْ مُسْتَضْعَفٍ فِيهِ وَإِنْ كَانَ مُصِيبًا. وَ (عَلَى) لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى التَّمَكُّنِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Beyyinenin Allah'tan olmakla vasfedilmesinin anlamı şudur: Allah onları ona yönlendirmiş, zihinlerini harekete geçirmiş, onlar da [buna] uyup hakkı kavramışlardır. Zira delil bizatihi delildir; onun Allah katından olması ise onun için bir tezkiye, onun hakkındaki tereddüdü gideriş ve delaletini tamamlayıştır. Nitekim ilmi o alanda derinleşmiş yetkin birinden almak ile -isabetli olsa bile- o alanda zayıf birinden almak arasındaki fark gibi bu da açıktır. { عَلَى } ise Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, temekkün (iyice yerleşme) anlamında mecazi isti'lâ içindir:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] .
Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5].
وَهَذَا الْفَرِيقُ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَهُمْ ثَابِتُونَ عَلَى الدِّينِ وَاثِقُونَ بِأَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ. فَلَا جَرَمَ يَكُونُ لَهُمُ الْفَوْزُ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ اللَّهَ يَسَّرَ لَهُمْ أَسْبَابَهُ فَإِنْ قَاتَلُوا كَانُوا عَلَى ثِقَةٍ بِأَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ وَأَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ فَقَوِيَتْ شَجَاعَتُهُمْ، وَإِنْ سَالَمُوا عُنُوا بِتَدْبِيرِ شَأْنِهِ وَمَا فِيهِ نَفْعُ الْأُمَّةِ وَالدِّينِ فَلَمْ يَأْلَوْا جُهْدًا فِي حُسْنِ أَعْمَالِهِمْ، وَذَلِكَ مِنْ آثَارِ أَنَّ اللَّهَ أَصْلَحَ بَالَهُمْ وهداهم. والفريق الَّذين زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا فِي أَحْوَالِ السُّوأَى مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَالظُّلْمِ وَالْعُدْوَانِ وَارْتِكَابِ الْفَوَاحِشِ، فَلَمَّا نَبَّهَهُمُ اللَّهُ لِفَسَادِ أَعْمَالِهِمْ بِأَنْ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا بَيَّنَ لَهُمْ صَالِحَ الْأَعْمَالِ وَسَيِّئَاتِهَا لَمْ يُدْرِكُوا ذَلِكَ وَرَأَوْا فَسَادَهُمْ صَلَاحًا فَتَزَيَّنَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي أَنْظَارِهِمْ وَلَمْ يَسْتَطِيعُوا الْإِقْلَاعَ عَنْهَا وَغَلَبَ الْفَهْمُ وَهَوَاهُمْ عَلَى رَأْيهمْ فَلم يعبأوا بِاتِّبَاعِ مَا هُوَ صَلَاحٌ لَهُمْ فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ، فَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ: كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ بِإِيجَازٍ.
Bu zümre müminlerdir; onlar din üzere sabittirler ve hak üzere olduklarına güvenmektedirler. Dolayısıyla dünyada kurtuluş ve zafer onlarındır; çünkü Allah onlar için bunun sebeplerini kolaylaştırmıştır. Şayet savaşırlarsa hak üzere olduklarına ve iki güzellikten birine (zafer veya şehadete) kavuşacaklarına dair tam bir güven içindedirler, böylece cesaretleri artar. Şayet barış içinde olurlarsa onun durumunu, ümmet ve din için faydalı olan şeyleri çekip çevirmeye özen gösterirler ve amellerinin güzelliğinde hiçbir çabayı esirgemezler. Bu da Allah'ın onların hallerini düzeltmesinin ve onlara hidayet vermesinin eserlerindendir. Kötü ameli kendisine süslü gösterilen zümre ise müşriklerdir; zira onlar putlara tapma, zulüm, düşmanlık ve hayasızlıkları irtikâp etme gibi en kötü haller içindeydiler. Allah, kendilerine salih amelleri ve kötü amelleri açıklayan bir elçi göndererek amellerinin bozukluğuna dikkatlerini çektiğinde bunu kavrayamadılar, bozukluklarını düzgünlük olarak gördüler; böylece amelleri gözlerinde süslendi ve onlardan vazgeçemediler. Anlayışsızlıkları ve hevaları fikirlerine galip geldi de dünya ve ahirette kendileri için kurtuluş ve salah olan şeye uymaya aldırış etmediler. İşte veciz bir şekilde { كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } kavlinin anlamı budur.