وَبُنِيَ فِعْلُ زُيِّنَ لِلْمَجْهُولِ لِيَشْمَلَ الْمُزَيِّنِينَ لَهُمْ مِنْ أَيِمَّةِ كُفْرِهِمْ، وَمَا سَوَّلَتْهُ لَهُمْ أَيْضًا عُقُولُهُمُ الْآفِنَةُ مِنْ أَفْعَالِهِمُ السَّيِّئَةِ اغْتِرَارًا بِالْإِلْفِ أَوِ اتِّبَاعًا لِلَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ
{ زُيِّنَ } fiili, alışkanlığa aldanarak veya peşin lezzetlere uyarak
أَوْ لِجَلْبِ الرِّئَاسَةِ، أَيْ زَيَّنَ لَهُ مُزَيِّنٌ سُوءَ عَمَلِهِ، وَفِي هَذَا الْبِنَاءِ إِلَى الْمَجْهُولِ تَنْبِيهٌ لَهُمْ أَيْضًا لِيَرْجِعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَيَتَأَمَّلُوا فِيمَنْ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ. وَلَمَّا كَانَ تَزْيِينُ أَعْمَالِهِمْ لَهُمْ يَبْعَثُهُمْ عَلَى الدَّأْبِ عَلَيْهَا كَانَ يَتَوَلَّدُ مِنْ ذَلِكَ إِلْفُهُمْ بِهَا وَوَلَعُهُمْ بِهَا فَتَصِيرُ لَهُمْ أَهْوَاءً لَا يَسْتَطِيعُونَ مُفَارَقَتَهَا أَعْقَبَ بِقَوْلِهِ: وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ.
ya da riyaset (liderlik) elde etmek için kötü fiillerini kendilerine süsleyen küfür önderlerini ve yine bozuk akıllarının kendilerine fısıldadığı şeyleri de kapsasın diye meçhul sîgada bina edilmiştir; yani "bir süsleyici ona kötü amelini süsledi" demektir. Bu meçhul binada, kendilerine kötü amellerini süsleyen kimseler hakkında düşünüp kendi nefislerine dönmeleri için onlara bir uyarı da vardır. Amellerinin kendilerine süslü gösterilmesi onları o amelleri sürdürmeye sevk ettiğinde, bundan o amellere alışkanlıkları ve düşkünlükleri doğuyor, böylece o ameller kendileri için ayrılamayacakları hevalar haline geliyordu; bu sebeple ardından { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } buyrulmuştur.
وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ بَيِّنٌ لِلْعَاقِلِ الْمُتَأَمِّلِ بِحَيْثُ يَحِقُّ أَنْ يَسْأَلَ عَنْ مُمَاثَلَةِ الْفَرِيقَيْنِ سُؤَالَ مَنْ يَعْلَمُ انْتِفَاءَ الْمُمَاثَلَةِ وَيُنْكِرُ عَلَى مَنْ عَسَى أَنْ يَزْعُمَهَا. وَالْمُرَادُ بِانْتِفَاءِ الْمُمَاثَلَةِ الْكِنَايَةُ عَنِ التَّفَاضُلِ، وَالْمَقْصُودُ بِالْفَضْلِ ظَاهَرٌ وَهُوَ الْفَرِيقُ الَّذِي وَقَعَ الثَّنَاء عَلَيْهِ.
İki zümre arasındaki fark, düşünen akıl sahibi için apaçıktır; öyle ki iki zümrenin denkliği hakkında, denkliğin bulunmadığını bilen ve bunu iddia edebilecek kimseyi inkâr eden (kınayan) birinin sorusu gibi soru sormak hak olur. Benzerliğin nefyedilmesinden maksat fazilet farkını kinaye etmektir; üstünlükten maksat ise açıktır ki o da övülen zümredir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٥]
[Muhammed Suresi (47), Ayet 15]
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ (١٥)
{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali [şöyledir]: Orada bozulmamış sudan ırmaklar, tadı değişmemiş sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır. Onlar için orada her türlü meyveden ve Rablerinden bir bağışlanma vardır. [Bunların durumu], ateşte ebedî kalan ve bağırsaklarını parça parça eden kaynar bir su içirilen kimseler gibi midir?” (15)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ مَا جَرَى مِنْ ذِكْرِ الْجَنَّةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [مُحَمَّد: ١٢] مِمَّا يَسْتَشْرِفُ السَّامِعُ إِلَى تَفْصِيلِ بَعْضِ صِفَاتِهَا، وَإِذْ قَدْ ذُكِرَ أَنَّهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ مُوهِمٌ السَّامِعَ أَنَّهَا أَنْهَارُ الْمِيَاهِ لِأَنَّ جَرْيَ الْأَنْهَارِ أَكْمَلُ مَحَاسِنِ الْجَنَّاتِ الْمَرْغُوبِ فِيهَا، فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ تَوْصِيفِ حَالِ
[Bu ayet] bir isti'nâf-ı beyânîdir; çünkü { إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } [Muhammed: 12] kavlinde cennetin zikredilmiş olması, dinleyicinin onun bazı vasıflarının ayrıntısını öğrenmeye can atacağı hususlardandır. Altından ırmaklar aktığının zikredilmesi ise dinleyiciye bunların su ırmakları olduğunu düşündürür; zira ırmakların akması, rağbet edilen cennetlerin en mükemmel güzelliklerindendir. Ne zaman ki
فَرِيقَيِ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، وَمِمَّا أَعَدَّ لِكِلَيْهِمَا، وَمِنْ إِعْلَانِ تَبَايُنِ حَالَيْهِمَا ثُنِيَ الْعِنَانُ إِلَى بَيَانِ مَا فِي الْجنَّة الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ، وَخُصَّ مِنْ ذَلِكَ بَيَانُ أَنْوَاعِ الْأَنْهَارِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مَوْقِعَ الْجُمْلَةِ كَانَ قَوْلُهُ: مَثَلُ الْجَنَّةِ مُبْتَدَأً مَحْذُوفَ الْخَبَرِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَا سَيُوصَفُ أَوْ مَا سَيُتْلَى عَلَيْكُمْ، أَوْ مِمَّا يُتْلَى عَلَيْكُمْ.
iman ve küfür zümrelerinin durumunun, her ikisi için hazırlanan şeylerin tavsifinden ve bu ikisinin hallerinin farklılığının ilan edilmesinden çıkıldı, dizginler müttakilere vaad olunan cennetteki şeyleri açıklamaya çevrildi ve bundan özellikle ırmak türlerinin beyanı tahsis edildi. Cümlenin konumu bu şekilde olunca, { مَثَلُ الْجَنَّةِ } ifadesi haberi hazfedilmiş bir mübteda oldu. Takdiri şöyledir: "Nitelenecek olan şeydir" veya "Size okunacak olandır" yahut "Size okunanlardandır."
وَقَوْلُهُ: كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ كَلَامٌ مُسْتَأْنِفٌ مُقَدَّرٌ فِيهِ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ دَلَّ عَلَيْهِ مَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ [مُحَمَّد: ١٤] .
{ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } kavli, daha önce geçen { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ } [Muhammed: 14] kavlinin delalet ettiği takdiri bulunan bir inkârî istifhamı içeren müstakil bir kelamdır.
وَالتَّقْدِيرُ: أَكَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ. وَالْإِنْكَارُ مُتَسَلِّطٌ عَلَى التَّشْبِيهِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى التَّسْوِيَةِ.
Takdiri: "Ateşte ebedî kalan kimse gibi midir?" şeklindedir. İnkâr, eşitlik anlamındaki teşbihe yöneliktir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ مَثَلُ الْجَنَّةِ بَدَلًا مِنْ جُمْلَةِ أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ فَهِيَ دَاخِلَةٌ فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ. وَالْخَبَرُ قَوْلُهُ: كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ، أَيْ كَحَالِ مَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ اخْتِلَافَ حَالِ النَّارِ عَنْ حَالِ الْجَنَّةِ، فَحَصَلَ نَحْوُ الِاحْتِبَاكِ إِذْ دَلَّ مَثَلُ الْجَنَّةِ عَلَى مَثَلِ أَصْحَابِهَا وَدَلَّ مَثَلُ مَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ عَلَى مَثَلِ النَّارِ.
{ مَثَلُ الْجَنَّةِ } cümlesinin { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } cümlesinden bedel olması da caizdir; bu durumda inkârî istifhamın kapsamına girmiş olur. Haber ise { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } kavlidir; yani "Ateşte ebedî olan kimsenin durumu gibi midir?" demektir. Bu da cehennemin durumunun cennetin durumundan farklı olmasını gerektirir. Böylece bir tür ihtibâk meydana gelmiştir; zira cennetin misali onun ehline, ateşte ebedî olanın misali de ateşe delalet etmiştir.
وَالْمَقْصُودُ: بَيَانُ الْبَوْنِ بَيْنَ حَالَيِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ بِذِكْرِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ حَالَيْ مَصِيرِهِمَا الْمُقَرَّرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ [الْحَج: ٢٣] إِلَى آخِرِهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَتْرُكْ ذِكْرَ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَأَصْحَابِ النَّارِ فِي خِلَالِ ذِكْرِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَقَالَ: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ وَقَالَ بَعْدَهُ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ. وَلِقَصْدِ زِيَادَةِ تَصْوِيرِ مُكَابَرَةِ مَنْ يُسَوِّي بَيْنَ الْمُتَمَسِّكِ بِبَيِّنَةِ رَبِّهِ وَبَيْنَ التَّابِعِ لِهَوَاهُ، أَيْ هُوَ أَيْضًا كَالَّذِي يُسَوِّي بَيْنَ الْجَنَّةِ ذَاتِ تِلْكَ الصِّفَاتِ وَبَيْنَ النَّارِ ذَاتِ صِفَاتٍ ضِدِّهَا.
Maksat; { إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ } [Hac: 23] ayetinde sonuna kadar kararlaştırılan iki zümrenin akıbet durumları arasındaki farkı zikrederek Müslümanlar ile müşriklerin halleri arasındaki büyük mesafeyi açıklamaktır. Bu sebeple cennet ve cehennemin zikri arasında cennet ehli ile cehennem ehlini zikretmeyi terk etmeyip { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } demiş, ardından da { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } buyurmuştur. Ayrıca Rabbinden bir beyyineye sarılan ile hevasına uyanı bir tutan kimsenin inat ve kibirlenmesini daha fazla tasvir etmek kastıyla [böyle buyrulmuştur]; yani o kimse, bu niteliklere sahip cennet ile zıddı niteliklere sahip ateşi bir tutan kimse gibidir.
وَفِيهِ اطِّرَادُ أَسَالِيبِ السُّورَةِ إِذِ افْتُتِحَتْ بِالْمُقَابَلَةِ بَيْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَالَّذِينَ آمَنُوا، وَأُعْقِبَ بِاتِّبَاعِ الْكَافِرِينَ الْبَاطِلَ وَاتِّبَاعِ الْمُؤْمِنِينَ الْحَقَّ، وَثُلِّثَ بُقُولِهِ: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ إِلَخْ. وَالْمَثَلُ: الْحَالُ الْعَجِيبُ.
Bunda surenin üsluplarının ahenkli akışı vardır; zira sure inkâr edenler ile iman edenler arasındaki mukabele (karşılaştırma) ile başlamış, ardından kâfirlerin batıla uyması ve müminlerin hakka uyması getirilmiş, üçüncüsü olarak da { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } ilh. kavli zikredilmiştir. Mesel (مَثَل) ise şaşırtıcı ve harika durum demektir.
وَجُمْلَةُ فِيها أَنْهارٌ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا تَفْصِيلٌ لِلْإِجْمَالِ الَّذِي فِي جُمْلَةِ مَثَلُ الْجَنَّةِ، فَهُوَ اسْتِئْنَافٌ، أَوْ بَدَلٌ مُفَصَّلٌ مِنْ مُجْمَلٍ عَلَى رَأْيِ مَنْ يُثْبِتُهُ فِي أَنْوَاعِ الْبَدَلِ.
{ فِيها أَنْهارٌ } cümlesi ve ona matuf olanlar, { مَثَلُ الْجَنَّةِ } cümlesindeki mücmel anlamın tafsilidir (açıklamasıdır); dolayısıyla isti'nâftır veya bedel türleri arasında bunu kabul edenlerin görüşüne göre mücmelden tafsili bedeldir.
وَالْأَنْهَارُ: جَمْعُ نَهْرٍ، وَهُوَ الْمَاءُ الْمُسْتَبْحِرُ الْجَارِي فِي أُخْدُودٍ عَظِيمٍ مِنَ الْأَرْضِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Enhâr (أَنْهَار); nehir (نَهْر) kelimesinin çoğuludur. O da yeryüzünde büyük bir yatakta bolca akıp giden sudur. Bakara Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ } [Bakara: 249] kavlinde geçmişti.
فَأَمَّا إِطْلَاقُ الْأَنْهَارِ عَلَى أَنْهَارِ الْمَاءِ فَهُوَ حَقِيقَةٌ، وَأَمَّا إِطْلَاقُ الْأَنْهَارِ عَلَى مَا هُوَ مِنْ
Irmaklar kelimesinin su ırmaklarına ıtlak edilmesi (kullanılması) hakikattir;
لَبَنٍ وَخَمْرٍ وَعَسَلٍ فَذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ مُمَاثَلَةٌ لِلْأَنْهَارِ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمُمَاثَلَةُ تَامَّةً فِي أَنَّهَا كَالْأَنْهَارِ مُسْتَبْحِرَةٌ فِي أَخَادِيدَ مِنْ أَرْضِ الْجَنَّةِ فَإِنَّ أَحْوَالَ الْآخِرَةِ خَارِقَةٌ لِلْعَادَةِ الْمَعْرُوفَةِ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّ مَرْأَى أَنْهَارٍ مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَافِ مَرْأًى مُبْهِجٌ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُمَاثَلَةُ هَذِهِ الْأَصْنَافِ لِلْأَنْهَارِ فِي بَعْضِ صِفَاتِ الْأَنْهَارِ وَهِيَ الِاسْتِبْحَارُ. وَهَذِهِ الْأَصْنَافُ الْخَمْسَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ كَانَتْ مِنْ أَفْضَلِ مَا يَتَنَافَسُونَ فِيهِ وَمِنْ أَعَزِّ مَا يَتَيَسَّرُ الْحُصُولُ عَلَيْهِ، فَكَيْفَ الْكَثِيرُ مِنْهَا، فَكَيْفَ إِذَا كَانَ مِنْهَا أَنْهَارٌ فِي الْجَنَّةِ. وَتُنَاوُلُ هَذِهِ الْأَصْنَافِ مِنَ التَّفَكُّهِ الَّذِي هُوَ تَنَعُّمُ أَهْلِ الْيَسَارِ وَالرَّفَاهِيَةِ.
süt, şarap ve baldan olanlar için kullanılması ise beliğ teşbih yoluyladır; yani ırmaklara benzerliktir. Bu benzerliğin, cennet toprağındaki yarıklarda (yataklarda) ırmaklar gibi bolca akması bakımından tam bir benzerlik olması caizdir; zira ahiretin halleri dünyada bilinen âdetin ötesindedir (harikuladedir), nitekim bu çeşitlerden ırmaklar görmek son derece sevinç verici bir manzaradır. Bu çeşitlerin ırmaklara benzerliğinin, ırmakların bazı vasıflarında -ki o da bolca akıp gitmektir- olması da caizdir. Ayette zikredilen bu beş çeşit [nimet], onların uğrunda en çok yarıştıkları ve elde edilmesi en zor olan şeylerden idi; nitekim bunların çoğuna sahip olmak ne büyüktür, hele cennette bunlardan ırmaklar olması nasıl olmasın! Bu çeşitlerden faydalanmak, varlık ve refah ehlinin nimeti olan tefekküh (keyifli lezzetlenme) türündendir.
وَقَدْ ذُكِرَ هُنَا أَرْبَعَةُ أَشْرِبَةٍ هِيَ أَجْنَاسُ أَشْرِبَتْهِمْ، فَكَانُوا يَسْتَجِيدُونَ الْمَاءَ الصَّافِيَ لِأَنَّ غَالِبَ مِيَاهِهِمْ مِنَ الْغُدْرَانِ والأحواض بالبادية تمتلىء مِنْ مَاءِ الْمَطَرِ أَوْ مِنْ مُرُورِ السُّيُولِ فَإِذَا اسْتَقَرَّتْ أَيَّامًا أَخَذَتْ تَتَغَيَّرُ بِالطُّحْلُبِ وَبِمَا يَدْخُلُ فِيهَا مِنَ الْأَيْدِي وَالدِّلَاءِ، وَشُرْبِ الْوُحُوشِ وَقَلِيلٌ الْبِلَادُ الَّتِي تَكُونُ مُجَاوِرَةً الْأَنْهَارَ الْجَارِيَةَ. وَكَذَلِكَ اللَّبَنُ كَانُوا إِذَا حَلَبُوا وَشَرِبُوا أَبْقَوْا مَا اسْتَفْضَلُوهُ إِلَى وَقْتٍ آخَرَ لِأَنَّهُمْ لَا يَحْلُبُونَ إِلَّا حَلْبَةً وَاحِدَةً أَوْ حَلْبَتَيْنِ فِي الْيَوْمِ فَيَقَعُ فِي طَعْمِ اللَّبَنِ تَغْيِيرٌ. فَأَمَّا الْخَمْرُ فَكَانَتْ قَلِيلَةً عَزِيزَةً عِنْدَهُمْ لِقِلَّةِ الْأَعْنَابِ فِي الْحِجَازِ إِلَّا قَلِيلًا فِي الطَّائِفِ، فَكَانَتْ الْخَمْرُ تُجْتَلَبُ مِنْ بِلَادِ الشَّامِ وَمِنْ بِلَادِ الْيَمَنِ، وَكَانَتْ غَالِيَةَ الثَّمَنِ وَقَدْ يَنْقَطِعُ جَلْبُهَا زَمَانًا فِي فَصْلِ الشِّتَاءِ لِعُسْرِ السَّيْرِ بِهَا فِي الطُّرُقِ وَفِي أَوْقَاتِ الْحُرُوبِ أَيْضًا خَوْفَ انْتِهَابِهَا.
Burada onların içeceklerinin cinsleri olan dört içecek zikredilmiştir. Onlar berrak suyu çok değerli görürlerdi; çünkü çölde sularının çoğu yağmur suyuyla veya sellerin geçişiyle dolan göletlerden ve havuzlardandı. Bu sular birkaç gün beklediğinde yosun tutarak, içine ellerin ve kovaların girmesiyle ve vahşi hayvanların içmesiyle değişmeye başlardı; akan ırmaklara komşu olan beldeler ise çok azdı. Aynı şekilde sütü de sağdıklarında içip arta kalanı başka bir zamana bırakırlardı; çünkü günde ancak bir veya iki defa sağım yaparlardı, bu yüzden sütün tadında değişme meydana gelirdi. Şaraba gelince; Tâif'teki az miktar müstesna, Hicaz'da üzümün azlığı sebebiyle onların katında az bulunur ve kıymetliydi. Bu sebeple şarap Şam ve Yemen diyarlarından getirilir, fiyatı pek pahalı olurdu; kış mevsiminde yollarda taşımanın zorluğu sebebiyle ve savaş zamanlarında da yağmalanma korkusuyla getirilmesi bazen uzun süre kesilirdi.
وَالْعَسَلُ هُوَ أَيْضًا مَنْ أَشْرَبَتِهِمْ، قَالَ تَعَالَى فِي النَّحْلِ [٦٩] يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ وَالْعَرَبُ يَقُولُونَ: سَقَاهُ عَسَلًا، وَيَقُولُونَ: أَطْعَمَهُ عَسَلًا. وَكَانَ الْعَسَلُ مَرْغُوبًا فِيهِ يُجْتَلَبُ مِنْ بِلَادِ الْجِبَالِ ذَاتِ النَّبَاتِ الْمُسْتَمِرِّ. فَأَمَّا الثَّمَرَاتُ فَبَعْضُهَا كَثِيرٌ عِنْدَهُمْ كَالتَّمْرِ وَبَعْضُهَا قَلِيلٌ كَالرُّمَّانِ.
Bal da onların içeceklerindendir; Yüce Allah Nahl Suresi'nde [69]: { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } buyurmuştur. Araplar: "Ona bal içirdi" derler, "Ona bal yedirdi" de derler. Bal çok rağbet edilen bir şeydi ve sürekli bitki örtüsüne sahip dağlık beldelerden getirilirdi. Meyvelere gelince; hurma gibi bir kısmı onların yanında çok, nar gibi bir kısmı ise azdı.
وَالْآسِنُ: وَصْفٌ مَنْ أَسَنَ الْمَاءُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ وَنَصَرَ وَفَرِحَ، إِذَا تَغَيَّرَ لَوْنُهُ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ أَسِنٍ بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ عَلَى وَزْنِ فَعِلٍ لِلْمُبَالِغَةِ.
Âsin (آسِن); suyun rengi değiştiğinde kullanılan, darabe, nasara ve feriha bablarından gelen "esene'l-mâu" (أَسَنَ الْمَاءُ) fiilinin sıfatıdır (ism-i fâilidir). İbn Kesîr bunu mübalağa için fa'il vezninde hemzeden sonra elif olmaksızın { أَسِنٍ } şeklinde okumuştur.
وَالْخَمْرُ: عَصِيرُ الْعِنَبِ الَّذِي يُتْرَكُ حَتَّى يُصِيبَهُ التَّخَمُّرُ وَهُوَ الْحُمُوضَةُ مِثْلُ خَمِيرِ الْعَجِينِ. ولَذَّةٍ وَصْفٌ وَلَيْسَ بِاسْمٍ، وَهُوَ تَأْنِيثُ اللَّذِّ، أَيِ اللَّذِيذِ قَالَ بَشَّارٌ:
Hamr (خَمْر); fermantasyon, yani hamur mayası gibi ekşime meydana gelinceye kadar bekletilen üzüm suyudur. { لَذَّةٍ } ise bir isim değil sıfattır; lezzetli anlamına gelen lezz (اللَّذّ) kelimesinin müennesidir. Beşşâr şöyle demiştir:
ذَكَرْتُ شَبَابِي اللَّذَّ غَيْرَ قَرِيبِ ... وَمَجْلِسَ لَهْوٍ طَابَ بَيْنَ شُرُوبِ
“Yakın olmayan o lezzetli gençliğimi andım... ve içki içenler arasında hoş geçen eğlence meclisini.”
وَاللَّذَاذَةُ: انْفِعَالٌ نَفْسَانِيٌّ فِيهِ مَسَرَّةٌ، وَهِيَ ضِدُّ الْأَلَمِ وَأَكْثَرُ حُصُولِهِ مِنَ الطَّعُومِ
Lezzet (لَذَاذَة); içinde sevinç ve neşe bulunan nefsanî bir etkilenmedir. Elemin zıddıdır ve çoğunlukla tatlardan,
وَالْأَشْرِبَةِ وَالْمَلَامِسِ الْبَدَنِيَّةِ، فَوَصْفُ خَمْرٍ هُنَا بِأَنَّهَا لَذَّةٍ مَعْنَاهُ يَجِدُ شَارِبُهَا لَذَاذَةً فِي طَعْمِهَا، أَيْ بِخِلَافِ خَمْرِ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا حَرِيقَةُ الطَّعْمِ فَلَوْلَا تَرَقُّبُ مَا تَفْعَلُهُ فِي الشَّارِبِ مِنْ نَشْوَةٍ وَطَرَبٍ لَمَا شَرِبَهَا لِحُمُوضَةِ طَعْمِهَا.
içeceklerden ve bedensel dokunuşlardan meydana gelir. Burada şarabın { لَذَّةٍ } olarak vasfedilmesinin anlamı; içenin onun tadında lezzet bulmasıdır. Yani dünya şarabının aksinedir; zira dünya şarabının tadı yakıcıdır, şayet içende meydana getireceği sarhoşluk ve keyif hali beklenmese tadının ekşiliğinden ötürü onu içmezdi.
وَالْعَسَلُ الْمُصَفَّى: الَّذِي خُلِّصَ مِمَّا يُخَالِطُ الْعَسَلَ مِنْ بَقَايَا الشَّمْعِ وَبَقَايَا أَعْضَاءِ النَّحْلِ الَّتِي قَدْ تَمُوتُ فِيهِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْعَسَلِ وَتَرْبِيَتِهِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ.
Musaffâ bal (عَسَل مُصَفًّى); balın içine karışan balmumu kalıntılarından ve içine düşüp ölebilecek arı uzuvlarının artıklarından arındırılmış olanıdır. Bal ve onun üretimi hakkındaki açıklama Nahl Suresi'nde geçmişti.
وَمَعْنَى مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ أَصْنَافٌ مِنْ جَمِيعِ أَجْنَاسِ الثَّمَرَاتِ، فَالتَّعْرِيفُ فِي الثَّمَراتِ لِلْجِنْسِ، وكُلِّ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي حَقِيقَتِهَا وَهُوَ الْإِحَاطَةُ، أَيْ جَمِيعُ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مِمَّا عَلِمُوهُ فِي الدُّنْيَا وَمَا لَمْ يَعْلَمُوهُ مِمَّا خَلَقَهُ اللَّهُ لِلْجَنَّةِ. ومِنْ تَبْعِيضِيَّةٌ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ [الرَّحْمَن: ٥٢] .
{ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } kavlinin anlamı: Meyve cinslerinin tamamından çeşitler [vardır] demektir. { الثَّمَراتِ } kelimesindeki belirlilik takısı cins içindir; { كُلِّ } ise hakiki anlamında yani kuşatma (ihata) bildirmede kullanılmıştır; yani Allah'ın dünyada bildikleri ve bilmedikleri meyvelerden cennet için yarattığı her şey demektir. { مِنْ } ise teb'îz (kısmiyet) içindir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } [Rahmân: 52].
ومَغْفِرَةٌ عَطْفٌ عَلَى أَنْهارٌ وَمَا بَعْدَهُ، أَيْ وَفِيهَا مَغْفِرَةٌ لَهُمْ، أَيْ تَجَاوُزٌ عَنْهُمْ، أَيْ إِطْلَاقٌ فِي أَعْمَالِهِمْ لَا تَكْلِيفَ عَلَيْهِمْ كَمَغْفِرَتِهِ لِأَهْلِ بَدْرٍ إِذْ بُيِّنَتْ بِأَنْ يعملوا مَا شاؤوا
{ مَغْفِرَةٌ } kelimesi { أَنْهارٌ } ve sonrasına matuftur; yani "orada onlar için bir bağışlanma vardır", yani onlardan [kusurların] affedilmesi, yani amellerinde serbestlik olup üzerlerinde hiçbir mükellefiyet olmaması demektir; tıpkı Bedir ehline dilediklerini yapabileceklerinin açıklanması suretiyle yapılan bağışlanma gibi;
فِي الْحَدِيثِ «لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ»
nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Umulur ki Allah Bedir ehline muttali olup: 'Dilediğinizi yapın, muhakkak ki sizi bağışladım' demiştir.”
وَقَدْ تَكُونُ الْمَغْفِرَةُ كِنَايَةً عَنِ الرُّضْوَانِ عَلَيْهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَة: ٧٢] .
Mağfiret, Yüce Allah'ın: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } [Tevbe: 72] kavlinde olduğu gibi onlardan razı olunmasından kinaye de olabilir.
وَتَقْدِيرُ الْمُضَافِ فِي مَثَلِهِ ظَاهِرٌ لِلْقَرِينَةِ. وَقَوْلُهُ: وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً جِيءَ بِهِ لِمُقَابَلَةِ مَا وُصِفَ مِنْ حَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ، أَيْ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ مَحْرُومُونَ مِنْ جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنَ الْمَشْرُوبَاتِ.
Bunun gibisinde muzafın takdiri karineden ötürü açıktır. { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً } kavli ise cennet ehlinin { فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ } kavlinden { مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } kavline kadar vasfedilen durumuna bir mukabele (karşıtlık) olarak getirilmiştir; yani cehennem ehli zikredilen bu içeceklerin tamamından mahrumdurlar.
وَلَيْسُوا بِذَائِقِينَ إِلَّا الْمَاءَ
Onlar ancak içirilir içirilmez
الْحَمِيمَ الَّذِي يُقَطِّعُ أَمْعَاءَهُمْ بِفَوْرِ سَقْيِهِ. وَلِذَلِكَ لَمْ يُعَرِّجْ هُنَا عَلَى طَعَامِ أَهْلِ النَّارِ الَّذِي ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ [الْوَاقِعَة: ٥٢- ٥٤] وَقَوْلِهِ: أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ [الصافات: ٦٢] إِلَى قَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ [الصافات: ٦٦- ٦٧] .
bağırsaklarını parça parça eden kaynar sudan başka bir şey tatmayacaklardır. Bu sebeple Yüce Allah'ın şu buyruklarında zikredilen cehennem ehlinin yiyeceğine burada değinilmemiştir: { لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (52) فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (53) فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ } [Vâkıa: 52-54] ve { أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } [Sâffât: 62] kavlinden şu kavline kadar: { فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (66) ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } [Sâffât: 66-67].
وَضَمِيرُ سُقُوا رَاجع إِلَى كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ بِاعْتِبَارِ مَعْنَى (مَنْ) وَهُوَ الْفَرِيقُ مِنَ الْكَافِرِينَ بَعْدَ أَنْ أُعِيدَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ الْمُفْرَدِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ خالِدٌ.
{ سُقُوا } kelimesindeki zamir, { هُوَ خالِدٌ } kavlinde kendisine müfred zamir döndürüldükten sonra, (مَنْ) kelimesinin manası -ki o da kâfirler zümresidir- itibarıyla { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } ifadesine dönmektedir.
وَالْأَمْعَاءُ: جَمْعُ مَعًى مَقْصُورًا وَبِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِهَا، وَهُوَ مَا يَنْتَقِلُ الطَّعَامُ إِلَيْهِ بَعْدَ نُزُولِهِ مِنَ الْمعدة. وَيُسمى عفج بِوَزْنِ كَتِفٍ.
Em'â (أَمْعَاء); mim harfinin fethi ve kesriyle, maksur olan ma'y (مَعًى) kelimesinin çoğuludur. O da mideden indikten sonra yiyeceğin intikal ettiği kısımdır (bağırsaktır). Ketif (كَتِف) vezninde a'fic (عَفِج) olarak da adlandırılır.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٦]
[Muhammed Suresi (47), Ayet 16]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قالَ آنِفاً أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ (١٦)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قالَ آنِفاً أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } “Onlardan seni dinleyenler vardır. Nihayet senin yanından çıktıkları zaman kendilerine ilim verilen kimselere: 'Az önce ne söyledi?' derler. İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği ve hevalarına uyan kimselerdir.” (16)
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قالَ آنِفاً.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قالَ آنِفاً } “Onlardan seni dinleyenler vardır. Nihayet senin yanından çıktıkları zaman kendilerine ilim verilen kimselere: 'Az önce ne söyledi?' derler.”
ضَمِيرُ وَمِنْهُمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا [مُحَمَّد: ١٢] الَّذِينَ جَرَى ذِكْرُهُمْ غَيْرَ مَرَّةٍ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ، أَيْ وَمِنَ الْكَافِرِينَ قَوْمٌ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ، وَأَرَادَ بِمَنْ يَسْتَمِعُ مَعَهُمُ الْمُنَافِقِينَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قالَ وَقَوْلِهِ: خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ.
{ وَمِنْهُمْ } ifadesindeki zamir, surenin başından itibaren defalarca zikredilen { الَّذِينَ كَفَرُوا } [Muhammed: 12] kimselere dönmektedir; yani "o kâfirlerden seni dinleyen bir topluluk vardır" demektir. { قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قالَ } kavli ve { خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ } kavli karinesiyle, dinleyen kimseler ifadesiyle beraber münafıkları kastetmiştir.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ مُجَرَّدَ الْمُسْتَمِعِينَ مِثْلَ مَا فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ [يُونُس: ٤٢] وَقَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً [الْأَنْعَام: ٢٥] لِلْفَرْقِ الْوَاضِحِ بَيْنَ الْأُسْلُوبَيْنِ، وَهَذَا صِنْفٌ آخَرُ مِنَ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ أَسَرُّوا الْكُفْرَ وَتَظَاهَرُوا بِالْإِيمَانِ، وَقَدْ كَانَ الْمُنَافِقُونَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ مَقْصُودِينَ مَنْ لَفْظِ الْكُفَّارِ. وَهَذِهِ السُّورَةُ نَازِلَةٌ بِقُرْبِ عَهْدٍ مِنَ الْهِجْرَةِ فَلِذَلِكَ ذُكِرَ فِيهَا الْفَرِيقَانِ مِنَ الْكُفَّارِ.
İki üslup arasındaki açık fark sebebiyle buradaki maksat, { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ } [Yûnus: 42] ve { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } [En'âm: 25] ayetlerinde olduğu gibi sırf [müşrik] dinleyiciler değildir. Bu, küfrü gizleyip iman gösterisinde bulunan kâfirlerden başka bir sınıftır. Zira hicretten sonra münafıklar da kâfirler lafzından kastedilir olmuştu. Bu sure de hicrete yakın bir dönemde nazil olmuştur; bu sebeple surede kâfirlerden iki zümre de zikredilmiştir.
وَمَعْنَى يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ: يَحْضُرُونَ مَجْلِسَكَ وَيَسْمَعُونَ كَلَامَكَ وَمَا تَقْرَأُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ. وَهَذِهِ صِفَةُ مَنْ يَتَظَاهَرُ بِالْإِسْلَامِ فَلَا يُعْرِضُونَ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ إِعْرَاضَ الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ. رُوِيَ عَنِ الْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ
{ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } kavlinin anlamı: Meclisinde hazır bulunurlar, senin sözünü ve onlara okuduğun Kur'an'ı dinlerler demektir. Bu, Müslüman görünümünde olanların vasfıdır; dolayısıyla onlar Mekke'deki müşriklerin yüz çevirdiği gibi Kur'an'ı dinlemekten yüz çevirmezler. Kelbî ve Mukâtil'den rivayet edildiğine göre bu ayet Abdullah [b. Übey b. Selûl] hakkında inmiştir.
بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ وَرِفَاعَة بن التابوت وَالْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو وَزَيْدِ بْنِ الصَّلْتِ وَمَالِكِ بْنِ الدَّخْشَمِ (١) .
... b. Übey b. Selûl, Rifâa b. Tâbût, el-Hâris b. Amr, Zeyd b. es-Salt ve Mâlik b. ed-Duhşum (1) hakkında inmiştir.
وَالِاسْتِمَاعُ: أَشَدُّ السَّمْعِ وَأَقْوَاهُ، أَيْ يَسْتَمِعُونَ بِاهْتِمَامٍ يُظْهِرُونَ أَنَّهُمْ حَرِيصُونَ عَلَى وَعْيِ مَا يَقُوله الرَّسُول ﷺ وَأَنَّهُمْ يُلْقُونَ إِلَيْهِ بَالَهُمْ، وَهَذَا مِنَ اسْتِعْمَالِ الْفِعْلِ فِي مَعْنَى إِظْهَارِهِ لَا فِي مَعْنَى حُصُولِهِ. وَحَقُّ فِعْلِ اسْتَمَعَ أَنْ يُعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
İstimâ' (dinlemek), işitmenin en şiddetlisi ve en kuvvetlisidir; yani Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylediklerini kavramaya istekli olduklarını ve ona kulak verdiklerini gösterircesine özenle dinlerler. Bu, fiilin bizzat gerçekleşmesi anlamında değil, öyle gösterilmesi anlamında kullanılması kabilindendir. İstemea (اسْتَمَعَ) fiilinin hakkı, şu ayette olduğu gibi mef'ûle doğrudan geçişli olmasıdır:
يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ [الْأَحْقَاف: ٢٩] فَإِذَا أُرِيدَ تَعَلُّقُهُ بِالشَّخْصِ الْمَسْمُوعِ مِنْهُ يُقَالُ: اسْتَمَعَ إِلَى فُلَانٍ كَمَا قَالَ هُنَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ، وَكَذَا جَاءَ فِي مَوَاقِعِهِ كُلِّهَا مِنَ الْقُرْآنِ.
{ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ } [Ahkâf: 29] “Kur’an’ı dinliyorlar”. Fakat kendisinden dinlenilen şahısla irtibatlandırılması murad edildiğinde, burada { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler vardır” buyrulduğu gibi “فلان) falanı dinledi)” denir; Kur'an'daki bütün kullanımlarında da bu şekilde gelmiştir.
وحَتَّى فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ ابْتِدَائِيَّةٌ وإِذا اسْمُ زَمَانٍ مُتَعَلِّقٌ بِ قالُوا.
{ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ } kavlindeki { حَتَّى } ibtidâiyye (başlangıç edatı)dir. { إِذا } ise { قالُوا } fiiline bağlı bir zaman ismidir.
وَالْمَعْنَى: فَإِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قَالُوا إِلَخْ.
Mana şudur: Senin yanından çıktıklarında derler ki... ilah.
وَالْخُرُوجُ: مُغَادَرَةُ مَكَانٍ مُعَيَّنٍ مَحْصُورًا وَغَيْرَ مَحْصُورٍ، فَمِنْهُ إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ [يُوسُف: ١٠٠] ، وَمِنْهُ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ [الْأَعْرَاف: ١١٠] . وَالْخُرُوجُ مِنْ عِنْد النبيء ﷺ مُغَادِرَةُ مَجْلِسِهِ الَّذِي فِي الْمَسْجِدِ وَهُوَ الَّذِي عُبِّرَ عَنْهُ هُنَا بِلَفْظِ عِنْدِكَ.
Hurûc (çıkmak); sınırlandırılmış veya sınırlandırılmamış belirli bir mekândan ayrılmaktır. { إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ } [Yûsuf: 100] “Beni zindandan çıkardığında” ve { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } [A'râf: 110] “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” ayetlerindeki kullanımı böyledir. Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanından çıkmak ise, mescitteki meclisinden ayrılmaktır ki burada { عِنْدِكَ } (senin yanından) lafzıyla ifade edilen de budur.
ومَنْ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ خَرَجُوا وَلَيْسَتِ الَّتِي تُزَادُ مَعَ الظُّرُوفِ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ مَنْ } [doğrusu: مِنْ] harf-i cerri { خَرَجُوا } fiilini geçişli kılmak içindir; Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi zarflarla birlikte zâid kılınan edat değildir:
مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٨٩] .
{ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } [Bakara: 89] “Allah katından”.
وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ: هُمْ أَصْحَابُ رَسُول الله ﷺ الْمُلَازِمُونَ لِمَجْلِسِهِ وَسُمِّيَ مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ وَابْنُ عَبَّاسٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا مِنْهُمْ وَسُئِلْتُ فِيمَنْ سُئِلَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَسْتَمِعُونَ إِلَى النبيء ﷺ مِنَ الْقُرْآنِ وَمَا يَقُولُهُ مِنَ الْإِرْشَادِ وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَسْتَمِعُ لِيَشْمَلَ ذَلِكَ.
{ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Kendilerine ilim verilenler” ifadesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinden ayrılmayan ashâbıdır. Bunlardan Abdullah b. Mes‘ûd, Ebü'd-Derdâ ve İbn Abbâs'ın isimleri zikredilmiştir. İbn Abbâs'tan [şöyle] dediği rivayet edilmiştir: “Ben de onlardanım; kendisine soru sorulanlar arasında bana da soruldu.” Mana şudur: Onlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den Kur'an'ı ve irşat olarak söylediği şeyleri dinliyorlardı. Bütün bunları kapsasın diye dinleme fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir.
وَمَعْنَى آنِفاً: وَقْتًا قَرِيبًا مِنْ زَمَنِ التَّكَلُّمِ، وَلَمْ تَرِدْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ إِلَّا مَنْصُوبَةً عَلَى الظَّرْفِيَّةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مِنِ اسْتَأْنَفَ الشَّيْءَ إِذا ابتدأه اهـ يُرِيدُ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ فِعْلٍ مَزِيدٍ وَلَمْ يُسْمَعْ لَهُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ، وَظَاهِرُ كَلَامِهِمْ أَنَّ اشْتِقَاقَهُ مِنَ الِاسْمِ الْجَامِدِ وَهُوَ الْأَنْفُ، أَيْ جَارِحَةُ الشَّمِّ وَكَأَنَّهُمْ عَنَوْا بِهِ أَنْفَ الْبَعِيرِ لِأَنَّ الْأَنْفَ أَوَّلُ مَا يَبْدُو لِرَاكِبِهِ فَيَأْخُذُ بِخِطَامِهِ، فَلُوحِظَ فِي اسْمِ الْأَنْفِ مَعْنَى الْوَصْفِ بِالظُّهُورِ، وَكُنِّيَ بِذَلِكَ عَنِ الْقُرْبِ، وَقَالَ غَيْرُهُ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ أُنُفٍ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَضَمِّ النُّونِ يُوصَفُ بِهِ الْكَأْسُ الَّتِي لَمْ يُشْرَبْ مِنْهَا مِنْ قَبْلُ، وَتُوصَفُ بِهِ الرَّوْضَةُ الَّتِي لَمْ تُرْعَ قبل، كَأَنَّهُمْ لَا حظوا فِيهَا لَازِمَ وَصْفِ عَدَمِ الِاسْتِعْمَالِ وَهُوَ أَنَّهُ جَدِيدٌ، أَيْ زَمَنٌ قَرِيبٌ، فَ آنِفاً زَمَانًا لَمْ يَبْعُدِ الْعَهْدُ بِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «وَالْمُفَسِّرُونَ يَقُولُونَ: آنِفاً مَعْنَاهُ: السَّاعَةُ الْقَرِيبَةُ مِنَّا وَهَذَا تَفْسِير الْمَعْنى» اهـ. وَفِي كَلَامِهِ نَظَرٌ لِأَنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ فَسَّرُوهُ بِوَقْتٍ يَقْرُبُ مِنَّا. وَصِيغَ عَلَى زِنَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ وَلَيْسَ فِيهِ مَعْنَى اسْمِ الْفَاعِلِ، فَهَذَا اسْمٌ غَرِيبُ التَّصْرِيفِ وَلَا يُحْفَظُ شَيْءٌ مِنْ شِعْرِ الْعَرَبِ وَقَعَ فِيهِ هَذَا اللَّفْظُ.
{ آنِفاً } kelimesinin anlamı, konuşma vaktine yakın bir zamandır. Bu kelime daima zarf olarak mansûb gelmiştir. Zeccâc: "Bu, bir şeye başladığında kullanılan (اسْتَأْنَفَ الشَّيْءَ) ifadesindendir" demiştir. Yani mezîd bir fiilden türediğini, mücerred bir fiilinin işitilmediğini kastetmektedir. Dilcilerin sözlerinin zâhiri ise bunun câmîd bir isim olan enf (الْأَنْفُ / burun) yani koku alma organından türetildiğidir. Sanki bununla devenin burnunu kastetmişlerdir; zira binicisine ilk görünen yer burundur ve binici onun yularından tutar. Dolayısıyla enf isminde görünür olma vasfı gözetilmiş ve bununla yakınlık kinaye edilmiştir. Bir başkası ise şöyle demiştir: Hemzenin ve nûn'un zammesiyle unuf (أُنُفٌ) kelimesinden türemiştir; bu kelime daha önce kendisinden içilmemiş kadeh ve daha önce otlatılmamış bahçe için sıfat olarak kullanılır. Sanki kullanılmamış olmanın lâzımı olan 'yeni' yani 'yakın zaman' manasını gözetmişlerdir. Dolayısıyla { آنِفاً }, üzerinden çok zaman geçmemiş bir vakittir. İbn Atiyye: "Müfessirler ânifen kelimesinin anlamının bize yakın olan an olduğunu söylerler; bu ise manaya göre yapılmış bir tefsirdir" demiştir. Ancak onun bu sözünde tenkide açık bir yön vardır; çünkü dil ehli de bunu bize yakın bir vakit olarak tefsir etmiştir. Kelime ism-i fâil vezninde kalıplanmış olmakla birlikte onda ism-i fâil manası yoktur. Bu bakımdan çekimi garip bir isimdir ve Arap şiirinde bu lafzın geçtiği bir beyit nakledilmemiştir.
وَاتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى قِرَاءَتِهِ بِصِيغَةِ فَاعِلٍ وَشَذَّتْ رِوَايَةٌ عَنِ الْبَزِّيِّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ أَنَّهُ قَرَأَ آنِفاً بِوَزْنِ كَتِفٍ. وَقَدْ أَنْكَرَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْقِرَاءَاتِ نِسْبَتَهَا إِلَى ابْنِ كَثِيرٍ وَلَكِنَّ الشَّاطِبِيَّ أَثْبَتَهَا فِي حِرْزِ الْأَمَانِي وَقَدْ ذَكَرَهَا أَبُو عَلِيٍّ فِي الْحُجَّةِ. فَإِذَا صَحَّتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ عَنِ الْبَزِّيِّ عَنْهُ كَانَ آنِفاً حَالًا مِنْ ضَمِيرِ مَنْ يَسْتَمِعُ أُجْرِيَ عَلَى الْإِفْرَادِ رَعْيًا لِلَفْظِ مَنْ.
Kurrâ, kelimenin fâil kalıbında okunması hususunda ittifak etmiştir; ancak el-Bezzî'nin İbn Kesîr'den rivayetinde { آنِفاً } kelimesini ketif (كَتِف) vezninde okuduğu şâz olarak rivayet edilmiştir. Bazı kıraat âlimleri bunun İbn Kesîr'e nispet edilmesini inkâr etmişse de Şâtıbî Hırzü'l-Emânî'de bunu sâbit görmüş, Ebû Alî de el-Hücce'de zikretmiştir. el-Bezzî'nin ondan naklettiği bu rivayet sahih kabul edilirse, { آنِفاً }, { مَنْ يَسْتَمِعُ } ibaresindeki zamirden hâl olur ve { مَنْ } lafzı gözetilerek tekil getirilmiştir.
وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ يَقُولُ ذَلِكَ فِي حَالِ أَنَّهُ شَدِيدُ الْأَنَفَةِ، أَيِ التَّكَبُّرِ إِظْهَارًا لِتَرَفُّعِهِ عَنْ وَعْيِ مَا يَقُوله النبيء ﷺ وَيَنْتَهِي الْكَلَامُ عِنْدَ مَاذَا. وَزَعَمَ أَبُو عَلِيٍّ فِي الْحُجَّةِ: أَنَّ الْبَزِّيَّ تَوَهَّمَهُ مِثْلَ: حَاذِرٍ وَحَذِرٍ. وَلَا يُظَنُّ مثل هَذَا بالبزي لَوْ صَحَّتِ الرِّوَايَةُ عَنْهُ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ.
Bunun anlamı şudur: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylediklerini kavramayı kendince küçük görerek aşırı bir kibir ve gurur içinde bunu söylemektedir ve söz { مَاذَا } lafzında biter. Ebû Alî el-Hücce'de, el-Bezzî'nin bunu hâzir (حَاذِر) ile hazir (حَذِر) gibi sandığını iddia etmiştir. Fakat İbn Kesîr'den gelen rivayet sahih kabul edilse bile el-Bezzî hakkında böyle bir zan caiz görülemez.
وَسِيَاقُ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى ذَمِّ هَذَا السُّؤَالِ لِقَوْلِهِ عَقِبَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُوَ سُؤال ينبىء عَنْ مَذَمَّةِ سَائِلِيهِ، فَإِنْ كَانَ سُؤَالُهُمْ حَقِيقَةً أَنْبَأَ عَنْ قِلَّةِ وَعْيِهِمْ لِمَا يَسْمَعُونَهُ من النبيء ﷺ فَهُمْ يَسْتَعِيدُونَهُ مِنَ الَّذِينَ عَلِمُوهُ فَلَعَلَّ اسْتِعَادَتَهُمْ إِيَّاهُ لِقَصْدِ أَنْ يَتَدَارَسُوهُ إِذَا خَلَوْا مَعَ إِخْوَانِهِمْ لِيَخْتَلِقُوا مَغَامِرَ يُهَيِّئُونَهَا بَيْنَهُمْ، أَوْ أَنْ يُجِيبُوا مَنْ يَسْأَلُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمْ عَمَّا سَمِعُوهُ فِي الْمَجْلِسِ الَّذِي كَانُوا فِيهِ.
Sözün bağlamı, hemen akabinde gelen { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } kavli sebebiyle bu sorunun kınandığına delalet eder. Dolayısıyla bu soru, soranların kötülüğünü haber veren bir sorudur. Şayet soruları hakiki anlamda ise, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) işittiklerini pek az kavradıklarını haber verir; nitekim onu bilen kimselerden tekrar istemektedirler. Bu tekrarı istemeleri, belki de kardeşleriyle baş başa kaldıklarında aralarında hazırlayacakları tuzakları uydurmak maksadıyla onu aralarında müzakere etmek ya da bulundukları mecliste işittikleri şeyleri kendilerine soran kardeşlerine cevap vermek içindir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ عَلَى غَيْرِ حَقِيقَتِهِ نَاوِينَ بِهِ الِاسْتِهْزَاءَ يُظْهِرُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ اهْتِمَامَهُمْ بِاسْتِعَادَةِ مَا سَمِعُوهُ وَيَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمْ: إِنَّمَا نَحن مستهزؤون، أَوْ أَنْ يَكُونَ سُؤَالُهُمْ تَعْرِيضًا بِأَنَّهُمْ سَمِعُوا كَلَامًا لَا يَسْتَبِينُ الْمُرَادُ مِنْهُ لِإِدْخَالِ الشَّكِّ فِي نُفُوسِ مَنْ يُحِسُّونَ مِنْهُمُ الرَّغْبَةَ فِي حُضُورِ مجَالِس النبيء ﷺ تَعْرِيضًا لِقِلَّةِ جَدْوَى حُضُورِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ أَشَارَتْ إِلَى حَادِثَةٍ خَاصَّةٍ ذَكَرَ فِيهَا النبيء ﷺ الْمُنَافِقِينَ وَأَحْوَالَهُمْ وَعَلِمَ الَّذِينَ كَانُوا حَاضِرِينَ مِنْهُمْ أَنَّهُمُ الْمَعْنِيُّونَ بِذَلِكَ، فَأَرَادُوا أَنْ يَسْأَلُوا سُؤَالَ اسْتِطْلَاعٍ هَلْ شَعَرَ أَهْلُ الْعِلْمِ بِأَنَّ أُولَئِكَ هُمُ الْمَعْنِيُّونَ، فَيَكُونُ مَفْعُولُ يَسْتَمِعُونَ مَحْذُوفًا لِلْعِلْمِ بِهِ عِنْد النبيء ﷺ.
Bu sorunun hakiki anlamında olmayıp alay etmeyi amaçlamış olmaları da mümkündür; böylece müminlere işittiklerini tekrar öğrenmeye hevesli olduklarını gösterir, kardeşlerine ise "Biz sadece alay ediyoruz" derler. Yahut bu soruları, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclislerine katılma arzusu hissedenlerin kalplerine şüphe sokmak ve o meclislere katılmanın faydasının azlığına ima etmek maksadıyla ne murad edildiği anlaşılmayan bir söz işittiklerini ima eden bir soru da olabilir. Ayetin, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) münafıkları ve onların durumlarını zikrettiği özel bir hadiseye işaret etmiş olması da mümkündür; zira hazır bulunanlar kastedilenlerin kendileri olduğunu anlamış ve ilim ehlinin onların kastedildiğini fark edip etmediğini anlamak için bir nabız yoklama sorusu sormak istemiş olabilirler. Bu durumda { يَسْتَمِعُونَ } fiilinin mef'ûlü, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) nezdinde bilinmesi sebebiyle hazfedilmiştir.
أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği ve hevalarına uyan kimselerdir.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ: مَاذَا قالَ آنِفاً سُؤَالٌ غَرِيبٌ مِنْ شَأْنِهِ إِثَارَةُ سُؤَالِ مَنْ يَسْأَلُ عَنْ سَبَبِ حُصُولِهِ عَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ السَّابِقَةِ فِي مُرَادِهِمْ مِنْهُ.
İstînâf-ı beyânîdir; zira onların { مَاذَا قالَ آنِفاً } sözü, bundan ne murad ettiklerine dair yukarıda geçen bütün ihtimallere göre, bu sorunun meydana gelme sebebini soracak birinin sorusunu uyandıracak nitelikte garip bir sorudur.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ بَعْدَ ذِكْرِ صِفَاتِهِمْ تَشْهِيرًا بِهِمْ، وَجِيء بالموصول وصلتيه خَبَرًا عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِإِفَادَةِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُتَمَيِّزِينَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ هُمْ أَشْخَاصُ الْفَرِيقِ الْمُتَقَرِّرِ بَيْنَ النَّاسِ أَنَّهُمْ فَرِيقٌ مَطْبُوعٌ عَلَى قُلُوبِهِمْ لِأَنَّهُ قَدْ تَقَرَّرَ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ الَّذِينَ صَمَّمُوا عَلَى الْكُفْرِ هُمْ قَدْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَأَنَّهُمْ مُتَّبِعُونَ لِأَهْوَائِهِمْ، فَأَفَادَتْ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُسْتَمِعِينَ زُمْرَةٌ مِنْ ذَلِكَ الْفَرِيقِ، فَهَذَا التَّرْكِيبُ عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] .
Nitelikleri zikredildikten sonra işaret ismi getirilmesi, onları teşhir etmek içindir. İsmi mevsûl ve iki sıla cümlesinin işaret isminin haberi olarak getirilmesi ise, bu niteliklerle temayüz edenlerin, insanlar arasında kalpleri mühürlenmiş bir topluluk olduğu kesinleşen grubun bizzat kendileri olduğunu bildirmek içindir. Çünkü Müslümanlar nezdinde küfürde ısrar edenlerin Allah'ın kalplerini mühürlediği ve hevalarına uyan kimseler olduğu sabittir. Dolayısıyla bu ifade, dinleyenlerin o fırkadan bir zümre olduğunu bildirmiştir. Bu terkip, Bakara suresindeki Cenâb-ı Hakk'ın { أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Bakara: 5] “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” kavlinin üslubu üzeredir.
وَالطَّبْعُ عَلَى الْقَلْبِ: تَمْثِيلٌ لِعَدَمِ مُخَالَطَةِ الْهُدَى وَالرُّشْدِ لِعُقُولِهِمْ بِحَالِ الْكِتَابِ الْمَطْبُوعِ عَلَيْهِ، أَوِ الْإِنَاءِ الْمَخْتُومِ بِحَيْثُ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ مَنْ يُحَاوِلُ الْوُصُولَ إِلَى دَاخِلِهِ، فَمَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ قُلُوبَهُمْ، أَيْ عُقُولَهُمْ غَيْرَ مُدْرِكَةٍ وَمُصَدِّقَةٍ لِلْحَقَائِقِ وَالْهُدَى. وَهَذَا الطَّبْعُ مُتَفَاوِتٌ يَزُولُ بَعْضُهُ عَنْ بَعْضِ أَهْلِهِ فِي مُدَدٍ مُتَفَاوِتَةٍ وَيَدُومُ مَعَ بَعْضٍ إِلَى الْمَوْتِ كَمَا وَقَعَ، وَزَوَالُهُ بِانْتِهَاءِ مَا فِي الْعَقْلِ مِنْ غِشَاوَةِ الضَّلَالَةِ وَبِتَوَجُّهِ لُطْفِ اللَّهِ بِمَنْ شَاءَ بِحِكْمَتِهِ اللُّطْفَ بِهِ الْمُسَمَّى بِالتَّوْفِيقِ الَّذِي فَسَّرَهُ الْأَشْعَرِيَّةُ بِخَلْقِ الْقُدْرَةِ
Kalbin mühürlenmesi; hidâyet ve rüşdün onların akıllarına karışmamasını, üzeri mühürlenmiş bir kitaba veya içine ulaşmaya çalışan kimsenin ulaşamayacağı şekilde kapatılmış bir kaba benzetmektir. Bunun anlamı, Allah'ın onların kalplerini yani akıllarını hakikatleri ve hidâyeti idrak etmeyen ve tasdik etmeyen bir halde yaratmış olmasıdır. Bu mühürlenme farklı derecelerdedir; kimilerinden farklı sürelerde kalkar, kimilerinde ise vuku bulduğu üzere ölüme kadar devam eder. Bunun zeval bulması, akıldaki dalâlet perdesinin kalkmasıyla ve Allah'ın hikmeti gereği dilediği kimseye lütfuyla yönelmesiyle gerçekleşir ki bu lütuf 'tevfîk' diye isimlendirilir. Eş'arîler tevfîki, kudretin yaratılması...
وَالدَّاعِيَةِ إِلَى الطَّاعَةِ، وَبِأَنَّهُ مَا يَقَعُ عِنْدَهُ صَلَاحُ الْعَبْدِ آخِرَةً. وَفَسَّرَ الْمُعْتَزِلَةُ اللُّطْفَ بِإِيصَالِ الْمَنَافِعِ إِلَى الْعَبْدِ مِنْ وَجْهٍ يَدِقُّ
...ve itaate yönelten şevkin yaratılması olarak ve ahirette kulun ıslahının kendisiyle hasıl olduğu şey olarak tefsir etmişlerdir. Mu'tezile ise lütfu, idrak edilmesi ince bir yoldan kula faydaların ulaştırılması ve kudret ile aletlerle...
إِدْرَاكُهُ وَتَمْكِينُهُ بِالْقُدْرَةِ والآلات.
...ona imkân sağlanması olarak tefsir etmiştir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٧]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 17]
وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ (١٧)
{ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ } “Doğru yola erenlere gelince, Allah onların hidâyetini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir.” (17)
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ [الْأَنْعَام: ٢٥] وَمَا فيهم عَنْهَا مِنْ قَوْلِهِ: فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ [الزخرف: ٦٦] وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ: مُقَابَلَةُ فَرِيقِ الضَّلَالَةِ بِفَرِيقِ الْهِدَايَةِ عَلَى الْأُسْلُوبِ الَّذِي أُقِيمَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ السُّورَةُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِهَا. فَهَذَا أُسْلُوبٌ مُسْتَمِرٌّ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ مَوَاقِعُ جُمَلِهِ.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } [En'âm: 25] cümlesi ile onlar hakkındaki { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ } [Zuhruf: 66] kavli arasında yer alan bir ara cümlesidir (i'tirâziyye). Vâv da i'tirâz içindir. Bu ara cümlenin maksadı; surenin başında geçtiği üzere, bu surenin üzerine bina edildiği üslup uyarınca dalâlet fırkası ile hidâyet fırkasını karşılaştırmaktır. Cümlelerinin yerleri farklı olsa da bu sürekli devam eden bir üsluptur.
وَالْمَعْنَى: وَالَّذِينَ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُمْ لِلْإِيمَانِ فَاهْتَدَوْا لَطَفَ اللَّهِ بِهِمْ فَزَادَهُمْ هُدًى وَأَرْسَخَ الْإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ وَوَفَّقَهُمْ لِلتَّقْوَى، فَاتَّقَوْا وَغَالَبُوا أَهْوَاءَهُمْ. وَإِيتَاءُ التَّقْوَى مُسْتَعَارٌ لِتَيْسِيرِ أَسْبَابِهَا إِذِ التَّقْوَى مَعْنًى نَفْسَانِيٌّ، وَالْإِيتَاءُ يَتَعَدَّى حَقِيقَةً لِلذَّوَاتِ. وَإِضَافَةُ التَّقْوَى إِلَى ضَمِيرِ الَّذِينَ اهْتَدَوْا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ عُرِفُوا بِهَا وَاخْتَصَّتْ بِهِمْ.
Mana şudur: Allah'ın göğüslerini imana açtığı ve böylece doğru yolu bulan kimselere Allah lütufta bulunmuş, hidâyetlerini artırmış, imanı kalplerinde pekiştirmiş ve onları takvaya muvaffak kılmıştır; onlar da takva sahibi olmuş ve hevalarına galebe çalmışlardır. Takva manevi bir anlam taşıdığı ve 'vermek' fiili hakiki anlamda somut varlıklara geçişli olduğu için takvanın verilmesi, onun sebeplerinin kolaylaştırılması anlamında istiare edilmiştir. Takvanın { الَّذِينَ اهْتَدَوْا } zamirine muzaf kılınması ise onların bununla tanındıklarına ve takvanın onlara özgü kılındığına bir işarettir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٨]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 18]
فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ (١٨)
{ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ } “Onlar kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? Oysa onun alametleri kesinlikle gelmiştir. Artık o kendilerine geldiği zaman öğüt almaları onlara ne fayda verir?” (18)
فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها
{ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها } “Onlar kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? Oysa onun alametleri kesinlikle gelmiştir.”
تَفْرِيعٌ عَلَى مَا مَضَى مِنْ وَصْفِ أَحْوَالِ الْكَافِرِينَ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ إِلَى قَوْلِهِ: وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ [مُحَمَّد: ١٠- ١٦] الشَّامِلَةَ لِأَحْوَالِ الْفَرِيقَيْنِ فَفَرَّعَ عَلَيْهَا أَنَّ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ يَنْتَظِرُونَ حُلُولَ السَّاعَةِ لِيَنَالُوا جَزَاءَهُمْ عَلَى سُوءِ كُفْرِهِمْ فَضَمِيرُ يَنْظُرُونَ مُرَادٌ بِهِ الْكَافِرُونَ لِأَنَّ الْكَلَامَ تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ، وَلِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَنْتَظِرُونَ أُمُورًا أُخَرَ مِثْلَ النَّصْرِ وَالشَّهَادَةِ، قَالَ تَعَالَى: قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ [التَّوْبَة: ٥٢] الْآيَةَ.
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } kavlinden { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } [Muhammed: 10-16] kavline kadar geçen ve iki fırkanın durumlarını kapsayan kâfirlerin hallerinin tavsifi üzerine yapılmış bir tafri'dir (hüküm çıkarma). Bundan, her iki fırkanın da küfürlerinin kötülüğüne karşılık cezalarını çekmek üzere kıyametin kopmasını bekledikleri hükmü çıkarılmıştır. Dolayısıyla { يَنْظُرُونَ } fiilinin zamiriyle kâfirler kastedilmiştir; zira söz tehdit ve vaîddir; müminler ise zafer ve şehadet gibi başka şeyleri beklemektedirler. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } [Tevbe: 52] “De ki: Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetliyorsunuz?”.
وَالنَّظَرُ هُنَا بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ [الْأَنْعَام: ١٥٨] الْآيَةَ.
Buradaki nazar (نَظَر), Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi beklemek (انتظار) manasındadır: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } [En'âm: 158] “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini veya Rabbinin gelmesini mi bekliyorlar?”.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ مَشُوبٌ بِتَهَكُّمٍ، وَهُوَ إِنْكَارٌ وَتَهَكُّمٌ عَلَى غَائِبِينَ، مُوَجَّهٌ إِلَى
İstifham, istihza karışımı bir inkârdır; bu, gâib olanlar aleyhine bir inkâr ve istihza olup...
الرَّسُول ﷺ، أَيْ لَا تَحْسَبْ تَأْخِيرَ مُؤَاخَذَتِهِمْ إِفْلَاتًا من الْعقَاب، فَإِنَّهُ مُرْجَوْنَ إِلَى السَّاعَةِ.
...Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneltilmiştir. Yani: Onların cezalandırılmasının ertelenmesini cezadan kurtulmaları sanma; çünkü onlar kıyamet vaktine tehir edilmişlerdir.
وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِيُّ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ آنِفًا وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ [مُحَمَّد: ١٢] .
Bu inkârî istifham, az önce geçen { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } [Muhammed: 12] “İnkâr edenler ise zevklenirler ve hayvanların yediği gibi yerler; onların barınağı ateştir” kavline bakmaktadır.
وَالْقَصْرُ الَّذِي أَفَادَهُ الِاسْتِثْنَاءُ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ، نُزِّلَ انْتِظَارُهُمْ مَا يَأْمُلُونَهُ مِنَ الْمَرْغُوبَاتِ
İstisnanın ifade ettiği hasr, iddiâî bir hasrdır; onların arzuladıkları şeyleri bekleyişleri...
فِي الدُّنْيَا مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ لِضَآلَةِ أَمْرِهِ بَعْدَ أَنْ نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَنْتَظِرُونَ فِيمَا يَنْتَظِرُونَ السَّاعَةَ لِأَنَّهُمْ لِتَحَقُّقِ حُلُولِهِ عَلَيْهِمْ جَدِيرُونَ بِأَنْ يَكُونُوا مِنْ مُنْتَظِرِيهَا.
...dünyada kıymetinin önemsizliği sebebiyle yok hükmünde sayılmıştır; nitekim onlar bekledikleri şeyler arasında kıyameti bekleyen kimseler konumuna indirilmişlerdir, çünkü kıyametin başlarına gelmesinin kesinliği sebebiyle onu bekleyenlerden olmaya layıktırlar.
وأَنْ تَأْتِيَهُمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ السَّاعَةِ. وبَغْتَةً حَالٌ مِنَ السَّاعَةِ قَالَ تَعَالَى: لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً [الْأَعْرَاف: ١٨٧] . وَالْبَغْتَةُ: الْفَجْأَةُ، وَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى: الْمَرَّةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْوَصْفُ، أَيْ مُبَاغِتَةً لَهُمْ.
{ أَنْ تَأْتِيَهُمْ } ifadesi { السَّاعَةَ } kelimesinden bedel-i iştimaldir. { بَغْتَةً } ise { السَّاعَةَ } kelimesinden hâldir; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } [A'râf: 187] “O size ancak ansızın gelir”. Bahte (بَغْتَة), ansızın gelmektir ve bir defalık anlamında bir masdardır; burada ise sıfat anlamı yani "onları ansızın yakalayıcı olarak" murad edilmiştir.
وَمَعْنَى الْكَلَامِ: أَنَّ السَّاعَةَ مَوْعِدُهُمْ وَأَنَّ السَّاعَةَ قَرِيبَةٌ مِنْهُمْ، فَحَالُهُمْ كَحَالِ مَنْ يَنْتَظِرُ شَيْئًا فَإِنَّمَا يَكُونُ الِانْتِظَارُ إِذَا اقْتَرَبَ مَوْعِدُ الشَّيْءِ، هَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ تَهَكُّمِيَّةٌ.
Kelamın manası şudur: Kıyamet onların buluşma vaktidir ve kıyamet onlara pek yakındır. Dolayısıyla onların hali bir şeyi bekleyen kimsenin hali gibidir; zira bekleyiş ancak bir şeyin vakti yaklaştığında olur. Bu istiare istihzâîdir.
وَالْفَاءُ مِنْ قَوْلِهِ: فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَاءُ الْفَصِيحَةِ كَالَّتِي فِي قَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ الْأَحْنَفِ:
{ فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها } kavlindeki fâ (فَ), Abbâs b. el-Ahnef'in şu beytindeki gibi fâ-i fasîhadır:
قَالُوا خُرَاسَانُ أَقْصَى مَا يُرَادُ بِنَا ... ثُمَّ الْقُفُولُ فَقَدْ جِئْنَا خُرَاسَانَا
“Horasan dediler, bizden murad edilen en uzak yerdir... / Sonra da geri dönüş; işte Horasan'a geldik.”
وَهَذِهِ الْفَصِيحَةُ تُفِيدُ مَعْنَى تَعْلِيلِ قُرْبِ مُؤَاخَذَتِهِمْ.
Bu fasîha fâ'sı, onların cezalandırılmasının yakın oluşunun gerekçelendirilmesi manasını ifade eder.
وَالْأَشْرَاطُ: جَمْعُ شَرَطٍ بِفَتْحَتَيْنِ، وَهُوَ: الْعَلَامَةُ وَالْأَمَارَةُ عَلَى وُجُودِ شَيْءٍ أَوْ عَلَى وَصْفِهِ. وَعَلَامَاتُ السَّاعَةِ هِيَ عَلَامَاتُ كَوْنِهَا قَرِيبَةً. وَهَذَا الْقُرْبُ يُتَصَوَّرُ بِصُورَتَيْنِ:
Eşrât (أَشْرَاط), iki fetha ile şerat (شَرَط) kelimesinin çoğuludur; bu da bir şeyin varlığına veya niteliğine dair işaret ve alamet demektir. Kıyametin alametleri ise onun yakın olduğuna dair alametlerdir. Bu yakınlık iki şekilde tasavvur edilir:
إِحْدَاهُمَا أَنَّ وَقْتَ السَّاعَةِ قَرِيبٌ قُرْبًا نِسْبِيًّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى طُولِ مُدَّةِ هَذَا الْعَالَمِ وَمَنْ عَلَيْهِ مِنَ الْخَلْقِ.
Birincisi: Kıyamet vaktinin bu âlemin ve üzerindeki yaratılmışların ömrünün uzunluğuna nispetle izâfî bir yakınlıkla yakın olmasıdır.
وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ ابْتِدَاءَ مُشَاهَدَةِ أَحْوَالِ السَّاعَةِ يَحْصُلُ لِكُلِّ أَحَدٍ بِمَوْتِهِ فَإِنَّ رُوحَهُ إِذَا خَلَصَتْ عَنْ جَسَدِهِ شَاهَدَتْ مَصِيرَهَا مُشَاهَدَةً إِجْمَالِيَّةً وَبِهِ فُسِرَّ
İkincisi: Kıyamet hallerinin müşahedesinin başlamasının her fert için ölümüyle hasıl olmasıdır. Zira ruh bedenden ayrıldığında varacağı yeri icmâlî olarak müşahede eder; nitekim bununla...
حَدِيثُ أَبِيِِ
...Ebû Hüreyre'nin...
هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا «الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَو حفر مِنْ حُفَرِ النَّارِ» رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ
...merfû olarak rivayet ettiği: "Kabir ya cennet bahçelerinden bir bahçe veya cehennem çukurlarından bir çukurdur" hadisi tefsir edilmiştir. Bunu Tirmizî rivayet etmiştir...
. وَهُوَ ضَعِيفٌ وَيُفَسِّرُهُ
...ancak zayıftır. Bunu tefsir eden ise...
حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا «إِذَا مَاتَ الْمَيِّتُ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَمِنْ أَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ: هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
...İbn Ömer'in merfû olarak rivayet ettiği şu hadistir: "Ölü öldüğünde sabah ve akşam ona kalacağı yer gösterilir; eğer cennet ehlinden ise cennet ehlinden, cehennem ehlinden ise cehennem ehlinden [bir yer gösterilir]. Sonra ona: 'Allah seni kıyamet günü diriltinceye kadar senin kalacağın yer işte burasıdır' denilir."
وَنِهَايَةُ حَيَاةِ الْمَرْءِ قَرِيبَةٌ وَإِنْ طَالَ الْعُمُرُ.
Ömür ne kadar uzun olursa olsun insanın hayatının sonu yakındır.
وَالْأَشْرَاطُ بِالنِّسْبَةِ لِلصُّورَةِ الْأُولَى: الْحَوَادِثُ الَّتِي أخبر النبيء ﷺ أَنَّهَا تَقَعُ بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ، وَأَوَّلُهَا بِعْثَتُهُ لِأَنَّهُ آخِرُ الرُّسُلِ وَشَرِيعَتُهُ آخِرُ الشَّرَائِعِ ثُمَّ مَا يَكُونُ بَعْدَ ذَلِكَ، وَبِالنِّسْبَةِ لِلصُّورَةِ الثَّانِيَةِ أَشْرَاطُهَا الْأَمْرَاضُ وَالشَّيْخُوخَةُ.
Birinci surete nispetle alametler; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıyametin hemen öncesinde meydana geleceğini haber verdiği hadiselerdir. Bunların ilki, kendisi peygamberlerin sonuncusu ve şeriatı şeriatların sonuncusu olduğu için onun peygamber olarak gönderilmesidir; ardından da bundan sonra meydana gelecek şeylerdir. İkinci surete nispetle ise onun alametleri hastalıklar ve yaşlılıktır.
فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ.
Fakat [o kıyamet] kendilerine gelip çattığı zaman öğüt almaları onlara nereden [fayda versin]?
تَفْرِيعٌ عَلَى فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها. وأنى اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى الْحَالَةِ، وَيُضَمَّنُ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ كَثِيرًا وَهُوَ هُنَا اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ كَيْفَ يَحْصُلُ لَهُمُ الذِّكْرَى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ، وَالْمَقْصُودُ: إِنْكَارُ الِانْتِفَاعِ بالذكرى حِينَئِذٍ.
[Bu ifade], { فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها } kavli üzerine yapılmış bir tefrîdir (sonuç çıkarmadır). Ennâ (أَنَّى), duruma delalet eden bir isimdir ve çoğunlukla soru anlamı içerir; burada ise inkârî bir soru (istifhâm-ı inkârî) olup "Kıyamet kendilerine geldiğinde öğüt almaları nasıl mümkün olur?" demektir. Kastedilen ise o vakitte öğüt almaktan yararlanmayı inkâr etmektir.
وفَأَنَّى مُبْتَدَأٌ ثَانٍ مُقَدَّمٌ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ لَهُ الصَّدَارَةُ. وذِكْراهُمْ مُبْتَدَأٌ أَوَّلُ ولَهُمْ خبر عَن فَأَنَّى، وَهَذَا التَّرْكِيبُ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى فِي سُورَةِ الدُّخَانِ [١٣] ، وَضَمِيرُ جاءَتْهُمْ عَائِدٌ إِلَى السَّاعَةَ.
{ فَأَنَّى } lafzı, soru edatının cümlenin başında bulunma hakkı (sadaret) olduğu için öne geçmiş ikinci mübtedadır. { ذِكْراهُمْ } birinci mübteda, { لَهُمْ } ise { فَأَنَّى } için haberdir. Bu terkip, Yüce Allah'ın Duhan Suresi'ndeki { أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى } [Duhan: 13] “Onlar için öğüt almak nerede?!” kavli gibidir. { جاءَتْهُمْ } fiilindeki zamir ise kıyamete dönmektedir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ١٩]
[Muhammed Suresi (47), Ayet 19]
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ (١٩)
{ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ (١٩) } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Hem kendi günahın için hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dile. Allah sizin dönüp dolaştığınız yeri de durup kalacağınız yeri de bilir. (19)”
فُرِّعَ عَلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنْ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَحَالِ الْكَافِرِينَ وَمِنْ عَوَاقِبِ ذَلِكَ وَوَعْدِهِ أَوْ وَعِيدِهِ أَنْ أَمَرَ الله رَسُوله ﷺ بِالثَّبَاتِ عَلَى مَا لَهُ مِنَ الْعِلْمِ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ وَعَلَى مَا هُوَ دَأْبُهُ مِنَ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ بِالِاسْتِغْفَارِ لِذَنْبِهِ وَمِنَ الْحِرْصِ عَلَى نَجَاةِ الْمُؤْمِنِينَ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ الْعِلْمِ وَذَلِكَ الدَّأْبِ اسْتِمْطَارُ الْخَيْرَاتِ لَهُ وَلِأُمَّتِهِ
Müminlerin ve kâfirlerin durumuna, bunların akıbetlerine, vaadine yahut tehdidine dair zikredilenlerin tamamı üzerine; Allah'ın, Resulü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın birliğini bilme konusundaki ilmi üzere sebat etmesini, günahı için bağışlanma dileyerek Allah'a karşı tevazu gösterme alışkanlığını ve onlar için bağışlanma dileyerek müminlerin kurtuluşuna hırs gösterme adetini sürdürmesini emretmesi tefrî edilmiştir (sonuç olarak bağlanmıştır). Çünkü bu ilimde ve bu alışkanlıkta kendisi ve ümmeti için hayırların yağmasını talep etmek vardır.
وَالتَّفْرِيعُ هَذَا مَزِيدُ مُنَاسَبَةٍ لِقَوْلِهِ آنِفًا ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ [مُحَمَّد: ١١] الْآيَةَ.
Bu tefrî, az önce geçen { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } [Muhammed: 11] “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlası olması, kâfirlerin ise hiçbir mevlası olmamasından ötürüdür” ayetiyle daha da bir münasebet içindedir.
فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَاعْلَمْ كِنَايَةٌ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ وَهُوَ الْعَمَلُ بِالْمَعْلُومِ، وَذَلِكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ عَلَيْهِ لِأَن النبيء ﷺ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ وَعَلِمَهُ الْمُؤْمِنُونَ، وَإِذَا حَصَلَ الْعِلْمُ بِذَلِكَ مَرَّةً وَاحِدَةً تَقَرَّرَ فِي النَّفْسِ لِأَنَّ الْعِلْمَ لَا يَحْتَمِلُ النَّقِيضَ فَلَيْسَ الْأَمْرُ بِهِ بَعْدَ حُصُولِهِ لِطَلَبِ تَحْصِيلِهِ بَلْ لِطَلَبِ الثَّبَاتِ فَهُوَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ
{ فَاعْلَمْ } kavlindeki emir, ilmin gereğini yani bilinenle amel etmeyi talep etmekten kinayedir. Bu da onun üzerinde devamlılığı talep etme anlamında kullanılmıştır; çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu bilmiş, müminler de bilmiştir. Buna dair ilim bir kez hâsıl olduğunda nefiste yerleşir, zira ilim çelişkiyi (nakîzı) kabul etmez. Dolayısıyla ilmin gerçekleşmesinden sonra onunla emredilmek, onu elde etmeyi talep etmek için değil, onda sebat etmeyi talep etmek içindir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ
[النِّسَاء: ١٣٦] . وَأَمَّا الْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ فَهُوَ لِطَلَبِ تَجْدِيدِ ذَلِكَ إِنْ كَانَ قَدْ علمه النبيء ﷺ مِنْ قَبْلُ وَعَمِلَهُ أَوْ هُوَ لِطَلَبِ تَحْصِيلِهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ فَعَلَهُ مِنْ قَبْلُ.
[النِّسَاء: ١٣٦] } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulü'ne iman edin...”. { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } kavlindeki emir ise şayet Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu daha önce bilip amel etmiş idiyse bunun yenilenmesini talep etmek içindir; yahut daha önce yapmamış idiyse onu elde etmeyi talep etmek içindir.
وَذِكْرُ الْمُؤْمِناتِ بعد لِلْمُؤْمِنِينَ اهْتِمَامٌ بِهِنَّ فِي هَذَا الْمَقَامِ وَإِلَّا فَإِنَّ الْغَالِبَ اكْتِفَاءُ الْقُرْآنِ بِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَشُمُولِهِ لِلْمُؤْمِنَاتِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّغْلِيبِ لِلْعِلْمِ بِعُمُومِ تَكَالِيفِ الشَّرِيعَةِ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ مِنَ التَّكَالِيفِ.
{ لِلْمُؤْمِنِينَ } ifadesinden sonra { الْمُؤْمِناتِ } lafzının zikredilmesi, bu makamda onlara (kadınlara) önem verildiğini gösterir. Yoksa kural olarak Kur'an'da müminlerin zikriyle yetinilmesi ve istisna edilen teklifler hariç şeriatın yükümlülüklerinin erkekleri ve kadınları kapsadığının bilinmesi sebebiyle tağlîb yoluyla mümin kadınların da buna dâhil olması galiptir.
وَمِنَ اللَّطَائِفِ الْقُرْآنِيَّةِ أَنْ أَمَرَ هُنَا بِالْعِلْمِ قَبْلَ الْأَمْرِ بِالْعَمَلِ فِي قَوْلِهِ: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ. قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ فَضْلِ الْعِلْمِ: أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَهُ حِينَ بَدَأَ بِهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ. وَتَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الْعِلْمِ مِنْ «صَحِيحِهِ» بَابَ الْعِلْمِ
Kur'an'ın latif nüktelerindendir ki burada { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } kavlindeki amel emrinden önce ilim emredilmiştir. İbn Uyeyne'ye ilmin fazileti sorulduğunda şöyle demiştir: "O'nun [ilmi] öne alarak: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur; günahın için bağışlanma dile” buyurduğunu işitmedin mi?" Buhârî de Sahîh'inin İlim kitabında "İlim...
قَبْلَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ فَبَدَأَ بِالْعِلْمِ.
...Sözden ve amelden öncedir: Zira Yüce Allah: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” buyurarak ilim ile başlamıştır" başlığını atmıştır.
وَمَا يَسْتَغْفِرُ مِنْهُ النبيء ﷺ لَيْسَ مِنَ السَّيِّئَاتِ لِعِصْمَتِهِ مِنْهَا، وَإِنَّمَا هُوَ اسْتِغْفَارٌ مِنَ الْغَفَلَاتِ وَنَحْوِهَا، وَتَسْمِيَتُهُ بِالذَّنْبِ فِي الْآيَةِ إِمَّا مُحَاكَاةٌ لِمَا كَانَ يكثر
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisinden bağışlanma dilediği şey, günahlardan masum (korunmuş) olması sebebiyle kötülüklerden (seyyiat) değildir; bilakis bu, gafletlerden ve benzeri durumlardan ötürü bir bağışlanma dileğidir. Ayette bunun "günah" (zenb) olarak isimlendirilmesi ise ya...