النبيء ﷺ أَنْ يَقُولَهُ: (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي خَطِيئَتِي)
...Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıklıkla söylediği: "(Allah'ım! Hatamı bağışla)" sözünün bir ifadesidir...
وَإِنَّمَا كَانَ يَقُولُهُ فِي مَقَامِ التَّوَاضُعِ، وَإِمَّا إِطْلَاقٌ لِاسْمِ الذَّنْبِ عَلَى مَا يَفُوتُ مِنَ الِازْدِيَادِ فِي الْعِبَادَةِ مِثْلُ أَوْقَاتِ النَّوْمِ وَالْأَكْلِ، وَإِطْلَاقُهُ عَلَى مَا عناه
—ki bunu ancak tevazu makamında söylerdi—; ya uyku ve yemek vakitleri gibi ibadetteki artışın kaçırıldığı anlara "günah" isminin verilmesidir ya da...
النبيء ﷺ فِي قَوْلِهِ: «إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي وَإِنِّي أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözünde kastettiği şeye [ıtlak edilmesidir]: «إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي وَإِنِّي أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ» «Şüphesiz kalbime bir perde çekilir ve muhakkak ki ben günde yüz defa Allah'tan bağışlanma dilerim
»
»
(١) .
(1) .
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِذَنْبِكَ لَامُ التَّعْيِينِ بَيَّنَتْ مَفْعُولًا ثَانِيًا لِفِعْلِ اسْتَغْفِرْ وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ لَامُ الْعِلَّةِ، أَوْ بِمَعْنَى (عَنْ) وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، أَيِ اسْتَغْفِرِ الذُّنُوبَ لِأَجْلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، تَقْدِيرُهُ: وَلِلْمُؤْمِنِينَ لِذُنُوبِهِمْ.
{ لِذَنْبِكَ } kavlindeki lâm (لِـ), ta'yin lâmı olup { اسْتَغْفِرْ } fiilinin ikinci mefulünü açıklamıştır. { وَلِلْمُؤْمِنِينَ } kavlindeki lâm ise illet lâmıdır veya "an" (عَنْ) manasındadır; meful ise hazfedilmiştir, yani "müminler için günahların bağışlanmasını dile" demektir. Kelamda bir hazif vardır, takdiri ise: "ve müminlerin günahları için [bağışlanma dile]" şeklindedir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ تَذْيِيلٌ جَامِعٌ لِأَحْوَالِ مَا تَقَدَّمَ. فَالْمُتَقَلَّبُ:
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ } cümlesi, daha önce geçen halleri toplayıcı bir tezyildir (tamamlayıcı sondur). Mütekalleb (مُتَقَلَّب):
مَصْدَرٌ بِمَعْنَى التَّقَلُّبِ، أُوثِرَ جَلْبُهُ هُنَا لِمُزَاوَجَةِ قَوْلِهِ: وَمَثْواكُمْ. وَالتَّقَلُّبُ: الْعَمَلُ الْمُخْتَلِفُ ظَاهِرًا كَانَ كَالصَّلَاةِ، أَوْ بَاطِنًا كَالْإِيمَانِ وَالنُّصْحِ.
Tekallüb (hareket etme/dönüp dolaşma) manasında bir mastardır; { وَمَثْواكُمْ } kavliyle uyum sağlaması (müzavece) için burada getirilmesi tercih edilmiştir. Tekallüb; namaz gibi zahirî veya iman ve nasihat gibi batınî olsun, muhtelif amellerdir.
والمثوى: الْمرجع والمثال، أَيْ يَعْلَمُ اللَّهُ أَحْوَالَكُمْ جَمِيعًا مِنْ مُؤْمِنِينَ وَكَافِرِينَ، وَقَدَّرَ لَهَا جَزَاءَهَا عَلَى حَسَبِ عِلْمِهِ بِمَرَاتِبِهَا وَيَعْلَمُ مَصَائِرَكُمْ وَإِنَّمَا أَمَرَكُمْ وَنَهَاكُمْ وَأَمَرَكُمْ بِالِاسْتِغْفَارِ خَاصَّةً لِإِجْرَاءِ أَحْكَامِ الْأَسْبَابِ عَلَى مُسَبِّبَاتِهَا فَلَا تَيْأَسُوا وَلَا تُهْمِلُوا.
Mesvâ (مَثْوَى) ise varılacak yer ve duraktır. Yani Allah, müminler ve kâfirler olarak hepinizin hallerini bilir; derecelerine dair ilmine göre bunlara karşılık takdir etmiştir ve varacağınız yerleri bilir. Sebeplerin hükümlerini müsebseplerine (sonuçlarına) bağlamak için size emretmiş, yasaklamış ve bilhassa bağışlanma dilemenizi emretmiştir; o halde ümitsizliğe düşmeyin ve [amelleri] ihmal etmeyin.
[٢٠، ٢١]
[20, 21]
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : الْآيَات ٢٠ الى ٢١]
[Muhammed Suresi (47), Ayetler 20-21]
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ (٢٠) طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ (٢١)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ (٢٠) طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ (٢١) } “İman edenler: 'Keşke bir sure indirilseydi!' derler. Fakat hükmü açık ve kesin bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına düşmüş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün. Onlara lâyık olan da budur! [Onlara düşen] bir itaat ve güzel bir sözdür. İş ciddileştiği zaman Allah'a sadakat gösterselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. (20-21)”
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ (٢٠) طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ (٢٠) طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “İman edenler: 'Keşke bir sure indirilseydi!' derler. Fakat hükmü açık ve kesin bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına düşmüş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün. Onlara lâyık olan da budur! [Onlara düşen] bir itaat ve güzel bir sözdür. (20)”
قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ أُنْزِلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَقَدْ بَدَتْ قُرُونُ نِفَاقِ الْمُنَافِقِينَ، فَلَمَّا جَرَى
Bu surenin Medine'de, münafıkların nifak boynuzlarının belirip ortaya çıktığı bir dönemde indiğini belirtmiştik. Dolayısıyla...
فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَصْفُ حَالِ الْمُنَافِقِينَ أُعْقِبَ ذَلِكَ بِوَصْفِ أَجْلَى مَظَاهِرِ نِفَاقِهِمْ، وَذَلِكَ حِينَ يُدْعَى الْمُسْلِمُونَ إِلَى الْجِهَادِ فَقَدْ يَضِيقُ الْأَمْرُ بِالْمُنَافِقِينَ إِذْ كَانَ تَظَاهُرُهُمْ بِالْإِسْلَامِ سَيُلْجِئُهُمْ إِلَى الْخُرُوجِ لِلْقِتَالِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ أَمْرٌ لَيْسَ بِالْهَيِّنِ لِأَنَّهُ تَعَرُّضٌ لِإِتْلَافِهِمُ النُّفُوسِ دون أَن يَرْجُو مِنْهُ نَفْعًا فِي الْحَيَاةِ الْأَبَدِيَّةِ إِذْ هُمْ لَا يُصَدِّقُونَ بِهَا فَيُصْبِحُوا فِي حَيْرَةٍ. وَكَانَ حَالُهُمْ هَذَا مُخَالِفًا لِحَالِ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِي تَمَنَّوْا أَنْ يَنْزِلَ الْقُرْآنُ بِالدَّعْوَةِ إِلَى الْقِتَالِ لِيُلَاقُوا الْمُشْرِكِينَ فَيَشْفُوا مِنْهُمْ غَلِيلَهُمْ، فَبِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ حُكِيَ تَمَنِّي الْمُؤْمِنِينَ نُزُولَ حُكْمِ الْقِتَالِ لِأَنَّهُ يَلُوحُ بِهِ تَمْيِيزُ حَالِ الْمُنَافِقِينَ، وَيَبْدُو مِنْهُ الْفَرْقُ بَيْنَ حَالِ الْفَرِيقَيْنِ وَقَدْ بَيَّنَ كُرْهَ الْقِتَالِ لَدَيْهِمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ.
...bu surede münafıkların halinin tavsifi yer alınca, bunun ardından nifaklarının en bariz tezahürlerinin tavsifi getirilmiştir. Bu da Müslümanlar cihada çağrıldığında ortaya çıkar; zira Müslüman görünmeleri onları Müslümanlarla birlikte savaşa çıkmaya mecbur bırakacağından iş münafıklar için daralır. Bu ise kolay bir iş değildir; çünkü ebedî hayata inanmadıkları için ondan bir fayda ummaksızın canlarını tehlikeye atmaktır ve bu yüzden hayret ve şaşkınlık içinde kalırlar. Onların bu hali, müşriklerle karşılaşıp onlardan öclerini almak (içlerindeki ateşi söndürmek) için Kur'an'ın savaşa davetle inmesini temenni eden müminlerin halinden farklıydı. İşte bu münasebetle müminlerin savaş hükmünün inmesini temenni ettikleri nakledilmiştir; zira bununla münafıkların durumu ayırt edilip ortaya çıkar ve iki fırkanın hali arasındaki fark belirginleşir. Nitekim Tevbe (Berâe) Suresi'nde onların savaşı kerih görmeleri beyan edilmiştir.
فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ قَوْلُهُ: فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ الْآيَةَ، وَمَا قَبْلَهُ تَوْطِئَةٌ لَهُ بِذِكْرِ سَبَّبِهِ، وَأَفَادَ تَقْدِيمُهُ
Bu ayetten asıl maksat, O'nun: { فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Hükmü açık ve kesin bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince kalplerinde hastalık bulunanların... gördün” kavlidir; bundan önceki kısım ise sebebini zikretmek suretiyle buna bir hazırlık (tavtie) mahiyetindedir ve öne alınması...
أَيْضًا تَنْوِيهًا بِشَأْنِ الَّذِينَ آمَنُوا، وَأَفَادَ ذِكْرُهُ مُقَابَلَةً بَيْنَ حَالَيِ الْفَرِيقَيْنِ جَرْيًا عَلَى سُنَنِ هَذِهِ السُّورَةِ.
...aynı zamanda iman edenlerin şanını yüceltmeyi ifade etmiş; zikredilmesi ise bu surenin üslubuna uygun olarak iki grubun hali arasında bir karşılaştırma (mukabele) sağlamıştır.
وَمَقَالُ الَّذِينَ آمَنُوا هَذَا كَانَ سَبَبًا فِي نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ [مُحَمَّد: ٤] ، وَلِذَلِكَ فَالْمَقْصُودُ مِنَ السُّورَةِ الَّتِي ذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ هَذِهِ السُّورَةُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا.
İman edenlerin bu sözü, Yüce Allah'ın: { فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ } [Muhammed: 4] “İnkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun” ayetinin iniş sebebi olmuştur; bu yüzden içinde savaştan söz edilen sureden kasıt, bizzat ele aldığımız bu suredir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ قَوْلَ الْمُؤمنِينَ هَذَا وَقع قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَالتَّعْبِيرُ عَنْهُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ:
Müminlerin bu sözünün bu ayetin inişinden önce vaki olduğu malumdur; dolayısıyla bunun muzâri fiille ifade edilmesi:
إِمَّا لِقَصْدِ اسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ مِثْلَ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ [هود: ٣٨] ، وَإِمَّا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ. وَتَبَعًا لِذَلِكَ تَكُونُ إِذَا فِي قَوْلِهِ: فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ ظَرْفًا مُسْتَعْمَلًا فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي لِأَنَّ نُزُولَ السُّورَةِ قَدْ وَقَعَ، وَنَظَرُ الْمُنَافِقِينَ إِلَى الرَّسُول ﷺ هَذَا النَّظَرَ قَدْ وَقَعَ إِذْ لَا يَكُونُ ذَمُّهُمْ وَزَجْرُهُمْ قَبْلَ حُصُولِ مَا يُوجِبُهُ فَالْمَقَامُ دَالٌّ وَالْقَرِينَةُ وَاضِحَةٌ.
Ya { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } [Hûd: 38] “Gemiyi yapıyordu” ayetinde olduğu gibi durumu zihinde canlandırma (istihzâr-ı hâl) kastıyladır ya da onların bu sözü söylemeye devam ettiklerini göstermek içindir. Buna bağlı olarak { فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } kavlindeki "izâ" (إِذَا), geçmiş zaman için kullanılmış bir zarftır; çünkü surenin inişi gerçekleşmiş, münafıkların Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu şekilde bakışı da vaki olmuştur. Zira bunu gerektiren durum ortaya çıkmadan önce onların yerilmesi ve azarlanması söz konusu olamaz; dolayısıyla makam buna delalet etmekte ve karine açıktır.
ولَوْلا حَرْفٌ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي التَّمَنِّي، وَأَصْلُ مَعْنَاهُ التَّخْصِيصُ فَأُطْلِقَ وَأُرِيدَ بِهِ التَّمَنِّي لِأَنَّ التَّمَنِّيَ يَسْتَلْزِمُ الْحِرْصَ وَالْحِرْصُ يَدْعُو إِلَى التَّحْضِيضِ.
Levlâ (لَوْلَا), burada temenni anlamında kullanılmış bir harftir. Asıl anlamı tahsîs (teşvik/tahdîd) iken mutlak olarak kullanılıp temenni kastedilmiştir; çünkü temenni hırsı gerektirir, hırs da tahzîze (teşvik etmeye) sevk eder.
وَحُذِفَ وُصْفُ سُورَةٌ فِي حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ: لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ لِدَلَالَةِ مَا بَعْدَهُ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ لِأَنَّ قَوْلَهُ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ، أَيْ كَمَا تَمَنَّوُا اقْتَضَى أَنَّ الْمَسْئُولَ سُورَةٌ يُشَرَّعُ فِيهَا قِتَالُ الْمُشْرِكِينَ. فَالْمَعْنَى: لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌ يُذْكَرُ فِيهَا الْقِتَالُ وَفَرْضُهُ، فَحُذِفَ الْوَصْفُ إِيجَازًا. وَوَصْفُ السُّورَةِ بِ مُحْكَمَةٌ بِاعْتِبَارِ وَصْفِ آيَاتِهَا بِالْإِحْكَامِ، أَيْ عَدَمِ التَّشَابُهِ وَانْتِفَاءِ الِاحْتِمَالِ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ مُقَابَلَةُ الْمُحْكَمَاتِ بِالْمُتَشَابِهَاتِ
Onların: { لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ } sözünün naklinde "sûre" kelimesinin sıfatı, sonrasındaki { وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ } kavlinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Çünkü { فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } yani "onların temenni ettiği gibi [bir sure indirildiğinde]" ifadesi, talep edilen şeyin içinde müşriklerle savaşın meşru kılındığı bir sure olmasını gerektirmiştir. Manası şudur: "Keşke içinde savaşın ve onun farz kılınışının zikredildiği bir sure indirilseydi!" Böylece sıfat, vecizlik (îcâz) amacıyla hazfedilmiştir. Surenin { مُحْكَمَةٌ } (muhkem) olarak nitelenmesi, ayetlerinin ihkâm (açıklık ve kesinlik) ile vasıflanması itibarıyladır; yani müteşabih olmaması ve ihtimalin ortadan kalkmasıdır; nitekim muhkemlerin müteşabihlerle karşılaştırılması buna delalet etmiştir...
فِي قَوْلِهِ: مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧] ، أَيْ لَا تَحْتَمِلُ آيَاتُ تِلْكَ السُّورَةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْقِتَالِ إِلَّا وُجُوبَ الْقِتَالِ وَعَدَمَ الْهَوَادَةِ فِيهِ مِثْلُ قَوْلِهِ: فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ [مُحَمَّد: ٤] الْآيَاتَ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ هِيَ الَّتِي نَزَلَتْ إِجَابَةً عَنْ تَمَنِّي الَّذِينَ آمَنُوا. وَإِنَّمَا قَالَ: وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ لِأَنَّ السُّورَةَ لَيْسَتْ كُلُّهَا مُتَمَحِّضَةٌ لِذِكْرِ الْقِتَالِ فَإِنَّ سُوَرَ الْقُرْآنِ ذَوَاتُ أَغْرَاضٍ شَتَّى.
...Âl-i İmrân Suresi'ndeki { مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ } [Âl-i İmrân: 7] “Ondan bir kısmı Kitab'ın esası olan muhkem ayetlerdir, diğerleri ise müteşabihlerdir” kavlinde olduğu gibi. Yani o surenin savaşa dair ayetleri, { فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ } [Muhammed: 4] ayetlerinde olduğu gibi savaşın farz oluşu ve onda gevşeklik gösterilmemesi dışında bir ihtimal taşımaz. Şüphesiz bu sure, iman edenlerin temennisine cevap olarak inen suredir. { وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ } buyurmasının sebebi ise surenin bütünüyle sadece savaşı zikretmeye hasredilmemiş olmasıdır; zira Kur'an sureleri çeşitli gayeler barındırır.
وَالْخِطَابُ فِي رَأَيْتَ للنبيء ﷺ لِأَنَّهُ لَا حقّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ [الْأَنْعَام: ٢٥] .
{ رَأَيْتَ } kavlindeki hitap Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem); çünkü Yüce Allah'ın { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } [En'âm: 25] kavline bağlanmaktadır.
والَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هُمْ الْمُبْطِنُونَ لِلْكُفْرِ فَجَعَلَ الْكُفْرَ الْخَفِيَّ كَالْمَرَضِ الَّذِي مَقَرُّهُ الْقَلْبُ لَا يَبْدُو مِنْهُ شَيْءٌ عَلَى ظَاهِرِ الْجَسَدِ، أَيْ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ. وَقَدْ غَلَبَ إِطْلَاقُ هَذِهِ الصِّلَةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، وَأَنَّ النِّفَاقَ مَرَضٌ نَفْسَانِيٌّ مُعْضِلٌ لِأَنَّهُ تَتَفَرَّعُ مِنْهُ فُرُوعٌ بَيَّنَّاهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠] .
{ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } ifadesindekiler küfrü gizleyenlerdir. Böylece gizli küfrü, bedenin zahirinde hiçbir şey belli etmeyen ve yeri kalp olan hastalık gibi kılmıştır; yani istiare yoluyla "münafıkları gördün" demektir. Bu sıla cümlesinin münafıklar için kullanılması yaygınlaşmıştır; nitekim nifak, içinden birçok dal budak çıkan çaresiz ve ağır bir ruhî hastalıktır; bunu Bakara Suresi'ndeki { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } [Bakara: 10] kavlinde açıklamıştık.
وَانْتَصَبَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِبَيَانِ صِفَةِ النَّظَرِ مِنْ قَوْلِهِ: يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ فَهُوَ عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ.
{ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } ifadesi, { يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ } kavlindeki bakışın niteliğini açıklamak üzere mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur; dolayısıyla beliğ teşbih manasındadır.
وَوَجْهُ الشَّبَهِ ثَبَاتُ الْحَدَقَةِ وَعَدَمُ التَّحْرِيكِ، أَيْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمُتَحَيِّرِ بِحَيْثُ يَتَّجِهُ إِلَى صَوْبٍ وَاحِدٍ وَلَا يَشْتَغِلُ بِالْمَرْئِيَّاتِ لِأَنَّهُ فِي شَاغِلٍ عَنِ النَّظَرِ، وَإِنَّمَا يُوَجِّهُونَ أَنْظَارَهُمْ إِلَى النبيء ﷺ إِذْ كَانُوا بِمَجْلِسِهِ حِينَ نُزُولِ السُّورَةِ، وَكَانُوا يَتَظَاهَرُونَ بِالْإِقْبَالِ عَلَى تَلَقِّي مَا يَنْطِقُ بِهِ مِنَ الْوَحْيِ فَلَمَّا سَمِعُوا ذِكْرَ الْقِتَالِ بُهِتُوا، فَالْمَقْصُودُ الْمُشَابِهَةُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ.
Benzetme yönü (vech-i şebeh), göz bebeğinin sabit kalması ve kıpırdamamasıdır; yani tek bir yöne yönelip bakmaktan alıkoyan bir meşguliyet içinde olduğu için görülen şeylerle meşgul olmayan şaşkın kimsenin bakışı gibi sana bakarlar. Sure indiğinde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisinde bulundukları ve onun vahyettiği şeyleri kabule yönelmiş gibi göründükleri için bakışlarını Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) çeviriyorlardı; fakat savaşın zikrini işitince donakalmışlardır. Dolayısıyla kastedilen, bu manzaradaki benzerliktir.
وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ [١٩] .
Bu ayetin manasında, Yüce Allah'ın Ahzâb Suresi'ndeki şu kavli yer alır: { فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } [Ahzâb: 19] “Korku geldiğinde ise onların, üzerine ölüm baygınlığı çökmüş kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün”.
ومِنَ هُنَا تَعْلِيلِيَّةٌ، أَيِ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ لِأَجْلِ الْمَوْتِ، أَيْ حُضُورِ الْمَوْتِ.
Buradaki "min" (مِنَ) ta'lil (gerekçe bildirme) içindir; yani ölüm sebebiyle, diğer bir deyişle ölümün gelip çatmasından ötürü baygın düşen kimse demektir.
وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ: فَأَوْلى لَهُمْ طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ. وَهَذَا التَّفْرِيعُ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ وَبَيْنَ جُمْلَةِ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ.
Bunun üzerine { فَأَوْلى لَهُمْ طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } kavli tefri edilmiştir. Bu tefrî, { يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } cümlesi ile { فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ } cümlesi arasında bir ara cümledir (itirazdır).
وَلَفْظُ أَوْلَى هُنَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي ظَاهِرِهِ اسْتِعْمَالَ التَّفْضِيلِ عَلَى شَيْءٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ، أَيْ أَوْلَى لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْخَوْفِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ نَظَرُهُمْ كَالْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ، أَنْ يُطِيعُوا أَمْرَ اللَّهِ وَيَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَهُوَ قَوْلُ سَمِعْنا وَأَطَعْنا [الْبَقَرَة: ٢٨٥] فَذَلِكَ الْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا أَوْ أُمِرُوا كَمَا قَالَ
Buradaki "evlâ" (أَوْلَى) lafzının, zahirî anlamında, öncesinin delalet ettiği zikredilmemiş bir şeye karşı üstünlük (tafdîl) bildiren bir kullanımla kullanılmış olması caizdir. Yani ölüm baygınlığına düşmüş kimse gibi bakışlarının delalet ettiği o korkudan onlara daha evla ve uygun olan; Allah'ın emrine itaat etmeleri ve { سَمِعْنا وَأَطَعْنا } [Bakara: 285] “İşittik ve itaat ettik” sözü olan maruf (güzel) bir söz söylemeleridir. Çünkü çağrıldıklarında veya emredildiklerinde müminler arasında maruf olan söz budur; nitekim Yüce Allah...
تَعَالَى:
...şöyle buyurmuştur:
إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا فِي سُورَةِ النُّورِ [٥١] .
Nûr Suresi'nde: { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } [Nûr: 51] “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resulü'ne çağrıldıklarında müminlerin sözü ancak: 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir”.
وَعَلَى هَذَا الْوَجْه فتعدية فَأَوْلى بِاللَّامِ دُونَ الْبَاءِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ أَوْلَى وَأَنْفَعُ، فَكَانَ اجْتِلَابُ اللَّامِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى مَعْنَى النَّفْعِ. فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ [النُّور: ٣٠] وَقَوْلِهِ: هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ [هود: ٧٨] . وَهُوَ يَرْتَبِطُ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ.
Bu veche göre { فَأَوْلى } fiilinin bâ (بِـ) harf-i ceri yerine lâm (لِـ) ile geçişli kılınması, bunun daha evla ve daha faydalı olduğuna delalet etmek içindir; dolayısıyla lâmın getirilmesi fayda manasına delalet etmek içindir. Bu, Yüce Allah'ın: { ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ } [Nûr: 30] “Bu onlar için daha temizdir” ve { هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } [Hûd: 78] “Onlar sizin için daha temizdir” kavilleri gibidir. Bu da sonrasındaki { فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } kavliyle irtibatlıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَأَوْلى لَهُمْ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ فَأَوْلى لَهُمْ } ifadesinin, Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi tehdit ve vaîd (korkutma) makamında kullanılmış olması da caizdir:
أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى فِي سُورَةِ الْقِيَامَةِ [٣٤، ٣٥] ، وَهُوَ الَّذِي اقْتَصَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ عَلَيْهِ. وَمَعْنَاهُ: أَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ عَنْ تَوَعُّدِهِ إِيَّاهُمْ. ثُمَّ قِيلَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ إِنَّ أَوْلَى مَرْتَبَةٌ حُرُوفُهُ عَلَى حَالِهَا مِنَ الْوَلْيِ وَهُوَ الْقُرْبُ، وَأَنَّ وَزْنَهُ أَفْعَلُ. وَقَالَ الْجُرْجَانِيُّ: هُوَ فِي هَذَا الِاسْتِعْمَالِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَيْلِ. فَأَصْلُ أَوْلَى: أَوْيَلُ، أَيْ أَشَدُّ وَيْلًا، فَوَقَعَ فِيهِ قَلْبٌ، وَوَزْنُهُ أَفْلَعُ. وَفِي «الصِّحَاحِ» عَنِ الْأَصْمَعِيِّ مَا يَقْتَضِي: أَنَّهُ يَجْعَلُ (أَوْلَى لَهُ) مُبْتَدَأً مَحْذُوفَ الْخَبَرِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَقْرَبُ مَا يُهْلِكُهُ، قَالَ ثَعْلَبٌ: وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ فِي (أَوْلَى لَهُ) أَحْسَنَ مِمَّا قَالَ الْأَصْمَعِيُّ.
Kıyâme Suresi'ndeki { أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } [Kıyâme: 34-35] “Yazıklar olsun sana, yazıklar! Tekrar yazıklar olsun sana, yazıklar!” kavli. Zemahşerî'nin sadece bununla yetindiği görüş de budur. Manası: Allah'ın onları tehdit ettiğini haber vermesidir. Sonra bu veche göre "evlâ" (أَوْلَى) kelimesinin harflerinin, yakınlık anlamına gelen "veliy" (الْوَلْي) kökünden kendi dizilişi üzere olduğu ve vezninin "ef'al" (أَفْعَلُ) olduğu söylenmiştir. Cürcânî ise: "Bu kullanımda o, 'veyl' (الْوَيْل) kelimesinden türemiştir. 'Evlâ'nın aslı 'evyel' (أَوْيَل) yani 'helaki/azabı daha şiddetli' demektir; bunda harf değişimi (kalb) meydana gelmiştir ve vezni 'efle'dir (أَفْلَعُ)." demiştir. es-Sıhâh'ta Asmaî'den aktarıldığına göre o, (evlâ lehu) ifadesini haberi hazfedilmiş bir mübteda kabul etmektedir. Takdiri ise: "Onu helak edecek şey pek yakındır" şeklindedir. Sa'leb şöyle demiştir: "(Evlâ lehu) hakkında hiç kimse Asmaî'nin söylediğinden daha güzelini söylememiştir."
وَاللَّامُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ إِمَّا مَزِيدَةٌ، أَيْ أَوْلَاهُمُ اللَّهُ مَا يَكْرَهُونَ فَيَكُونُ مِثْلَ اللَّامِ فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:
Bu veche göre lâm (لِـ) harf-i ceri ya zâiddir (fazlalıktır); yani "Allah onlara hoşlanmadıkları şeyi musallat etti/yaklaştırdı" manasındadır. Bu takdirde en-Nâbiğa'nın şu beytindeki lâm gibidir:
سَقْيًا وَرَعْيًا لِذَاكَ الْعَاتِبِ الزَّارِي وإمّا مُتَعَلقَة بِأولى عَلَى أَنَّهُ فَعْلُ مُضِيٍّ، وَعَلَى هَذَا الِاسْتِعْمَالِ يَكُونُ قَوْلُهُ طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا وَهُوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ خَيْرٌ لَهُمْ، أَوْ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: الْأَمْرُ طَاعَةٌ، وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ، أَيْ أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يُطِيعُوا.
"O kınayan ve ayıplayan kimseye sulanma ve gözetilme olsun!" Ya da mazi fiil olması hasebiyle { أَوْلى } fiiline müteallıktır (bağlıdır). Bu kullanıma göre { طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } kavli müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir; o da haberi hazfedilmiş bir mübtedadır, yani: "[Onlara gereken] bir itaat ve güzel bir sözdür ki bu onlar için daha hayırlıdır." Veya takdiri: "[İstenen] iş, itaat ve güzel bir sözdür", yani "Allah itaat etmelerini emretti" şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir.
فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ.
{ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “İş ciddiye bindiğinde Allah'a sadık kalsalardı, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu.”
تَفْرِيعٌ عَلَى وَصْفِ حَالِ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْهَلَعِ عِنْدَ سَمَاعِ ذِكْرِ الْقِتَالِ فَإِنَّهُ إِذَا جَدَّ أَمْرُ الْقِتَالِ، أَيْ حَانَ أَنْ يُنْدَبَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى الْقِتَالِ سَيَضْطَرِبُ أَمْرُ الْمُنَافِقِينَ وَيَتَسَلَّلُونَ لِوَاذًا مِنْ حُضُورِ الْجِهَادِ، وَأَنَّ الْأَوْلَى لَهُمْ حِينَئِذٍ أَنْ يُخْلِصُوا الْإِيمَانَ وَيُجَاهِدُوا كَمَا يُجَاهِدُ الْمُسْلِمُونَ الْخُلَّصُ وَإِلَّا فَإِنَّهُمْ لَا مَحِيصَ لَهُمْ مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا حُضُورُ الْقِتَالِ بِدُونِ نِيَّةٍ
[Bu cümle], savaşın bahsi geçtiğinde münafıkların kapıldığı dehşet ve korku halinin nitelenmesi üzerine bir tefri'dir (çıkarımdır). Çünkü savaş işi ciddileştiğinde, yani Müslümanların savaşa davet edilme vakti geldiğinde, münafıkların durumu sarsılacak ve cihada katılmaktan gizlice sıvışıp kaçacaklardır. Halbuki onlar için o esnada en evla olan şey, imanlarında samimi olup tıpkı ihlaslı Müslümanların savaştığı gibi cihat etmeleridir. Aksi takdirde onlar şu iki durumdan birine düşmekten kurtulamazlar: Ya niyetsiz olarak savaşa katılacaklar,
فَتَكُونُ عَلَيْهِمُ الْهَزِيمَةُ وَيَخْسَرُوا أَنْفُسَهُمْ بَاطِلًا، وَإِمَّا أَنْ يَنْخَزِلُوا عَنِ الْقِتَالِ كَمَا فَعَلَ ابْنُ أُبَيٍّ وَأَتْبَاعُهُ يَوْمَ أُحُدٍ.
ve hezimete uğrayarak kendilerini boş yere hüsrana sürükleyecekler; ya da Uhud günü İbn Übey ve ona uyanların yaptığı gibi savaştan geri çekilip ayrılacaklardır.
وَإِذا ظَرْفٌ لِلزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ الْغَالِبُ فِيهَا فَيَكُونُ مَا بَعْدَهَا مُقَدَّرًا وَجُودُهُ، أَيْ فَإِذَا جَدَّ أَمْرُ الْقِتَالِ وَحَدَثَ.
{ إِذا } edatı gelecek zaman zarfıdır ve onda galip olan mana budur. Dolayısıyla kendisinden sonra gelen şeyin varlığı takdir edilmiş (varsayılmış) olur; yani "Savaş işi ciddileşip meydana geldiğinde..."
وَجُمْلَةُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ دَلِيل جَوَاب فَإِذا لِأَنَّ إِذَا ضُمِّنَتْ هُنَا مَعْنَى الشَّرْطِ، أَيْ كَذَّبُوا اللَّهَ وَأَخْلَفُوا فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ، وَاقْتِرَانُ جُمْلَةِ الْجَوَابِ بِالْفَاءِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَضْمِينِ إِذَا مَعْنَى الشَّرْطِ، وَذَلِكَ أَحْسَنُ مِنْ تَجْرِيدِهِ عَنِ الْفَاءِ إِذَا كَانَتْ جُمْلَةُ الْجَوَابِ شَرْطِيَّةً أَيْضًا.
{ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ } cümlesi, { فَإِذا } zarfının cevabına delalet eden bir cümledir. Çünkü { إِذا } burada şart manasını içermektedir; yani: "Onlar Allah'ı yalanladılar ve sözlerinden döndüler; halbuki Allah'a sadık kalsalardı kendileri için daha hayırlı olurdu." Cevap cümlesinin fâ (فَـ) harfiyle irtibatlandırılması, { إِذا }'nın şart manası taşıdığına delalet etmek içindir. Cevap cümlesi de şart cümlesi olduğunda, fâ harfinden soyutlanmış olmasına nispetle bu kullanım daha güzeldir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَمْرُ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، أَوِ اللَّامُ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ أَمْرُ الْقِتَالِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ.
{ الْأَمْرُ } kelimesindeki belirteç (elif-lâm), ahd-i zihnî içindir; yahut bu elif-lâm, muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir. Yani az önce { وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ } kavlinde geçen savaş işidir.
وَالْعَزْمُ: الْقَطْعُ وَتَحَقُّقُ الْأَمْرِ، أَيْ كَوْنُهُ لَا مَحِيصَ مِنْهُ. وَاسْتُعِيرَ الْعَزْمُ لِلتَّعْيِينِ وَاللُّزُومِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ بِتَشْبِيهِ مَا عُبِّرَ عَنْهُ بِالْأَمْرِ، أَيِ الْقِتَالِ بِرَجُلٍ عَزَمَ عَلَى عَمَلٍ مَا وَإِثْبَاتُ الْعَزْمِ لَهُ تَخْيِيلَةٌ كَإِثْبَاتِ الْأَظْفَارِ لِلْمَنِيَّةِ، وَهَذِهِ طَرِيقَةُ السَّكَّاكِيِّ فِي جَمِيعِ أَمْثِلَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، وَهِيَ طَرِيقَةٌ دَقِيقَةٌ لَكِنْ بِدُونِ اطراد وَلَكِن عِنْد مَا يسمح بِهِ الْمَقَامُ. وَجَعَلَ فِي «الْكَشَّافِ» إِسْنَادَ الْعَزْمِ إِلَى الْأَمْرِ مَجَازًا عَقْلِيًّا، وَحَقِيقَتُهُ أَنْ يُسْنَدَ لِأَصْحَابِ الْعَزْمِ عَلَى طَرِيقِ الْجُمْهُورِ فِي مِثْلِهِ وَهُوَ هُنَا بَعِيدٌ إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَى حُصُولِ الْجِدِّ مِنْ أَصْحَابِ الْأَمْرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [لُقْمَان: ١٧] فَالْكَلَامُ فِيهَا سَوَاءٌ.
Azm (الْعَزْمُ); kesinlik, bir işin gerçekleşmesi ve kaçınılmaz hale gelmesi demektir. "Azm" kelimesi, istiare-i mekniyye yoluyla kesinleşme ve gereklilik manasında emaneten kullanılmıştır. Şöyle ki; "emir" (iş) diye ifade edilen savaş, bir işe azmetmiş bir adama benzetilmiş, ona azmin isnat edilmesi ise ölümün pençelere sahip kılınması gibi bir tahyîl (hayali tasvir) olmuştur. Bu, Sekkâkî'nin aklî mecaz örneklerinin tamamında benimsediği yöntemdir; dakik bir yöntemdir ancak her yerde muttarit (düzenli) olmayıp makamın elverdiği yerlerde geçerlidir. el-Keşşâf sahibi ise azmin emre isnat edilmesini aklî mecaz kılmıştır; onun hakikati ise cumhurun bu tür durumlardaki yoluna göre azim sahiplerine isnat edilmesidir. Fakat burada bu görüş uzaktır; çünkü asıl mana, emir sahiplerinden bir ciddiyetin hasıl olması demek değildir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } [Lokmân: 17] “Şüphesiz bunlar, azmedilmeye değer işlerdendir” kavlidir ki ikisindeki sözün hükmü aynıdır.
وَمَعْنَى صَدَقُوا اللَّهَ قَالُوا لَهُ الصِّدْقَ، وَهُوَ مُطَابَقَةُ الْكَلَامِ لِمَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، أَيْ لَوْ صَدَقُوا فِي قَوْلِهِمْ: نَحْنُ مُؤْمِنُونَ، وَهُمْ إِنَّمَا كَذَّبُوا رَسُول الله ﷺ إِذْ أَظْهَرُوا لَهُ خِلَافَ مَا فِي نُفُوسِهِمْ، فَجَعَلَ الْكَذِبَ عَلَى رَسُول الله ﷺ كَذِبًا عَلَى اللَّهِ تَفْظِيعًا لَهُ وَتَهْوِيلًا لِمَغَبَّتِهِ، أَيْ لَوْ أَخْلَصُوا الْإِيمَانَ وَقَاتَلُوا بِنِيَّةِ الْجِهَادِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَفِي الدُّنْيَا خَيْرُ الْعِزَّةِ وَالْحُرْمَةِ وَفِي الْآخِرَةِ خَيْرُ الْجَنَّةِ.
{ صَدَقُوا اللَّهَ } ifadesinin manası; O'na doğruyu söyleselerdi, yani sözleri gerçeğe mutabık olsaydı demektir. Yani "Biz müminiz" sözlerinde doğru sözlü olsalardı... Onlar içlerindekinin aksini gösterdikleri için ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamışlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalan söylemeyi, çirkinliğini ve akıbetinin vebalini büyütüp dehşetli göstermek için Allah'a yalan söylemek olarak nitelendirdi. Yani eğer imanlarında ihlaslı olup cihat niyetiyle savaşsalardı, dünya ve ahirette bu onlar için daha hayırlı olurdu. Zira dünyada izzet ve saygınlık hayrı, ahirette ise cennet hayrı vardır.
فَهَذِهِ الْآيَةُ إِنْبَاءٌ مِمَّا سَيَكُونُ مِنْهُمْ حِينَ يَجِدُّ الْجِدُّ وَيَجِيءُ أَوَانُ الْقِتَالِ وَهِيَ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ فِي الْإِخْبَارِ بِالْغَيْبِ فَقَدْ عَزَمَ أَمْرُ الْقِتَالِ يَوْمَ أُحُدٍ وَخَرَجَ الْمُنَافِقُونَ مَعَ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ فِي صُورَةِ الْمُجَاهِدِينَ فَلَمَّا بَلَغَ الْجَيْشُ إِلَى الشَّوْطِ بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَأُحُدٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولَ رَأْسُ الْمُنَافِقِينَ: مَا نَدْرِي عَلَامَ نَقْتُلُ أَنْفُسَنَا هَاهُنَا أَيُّهَا النَّاسُ؟
Bu ayet, iş ciddiye bindiğinde ve savaş vakti geldiğinde onlardan sadır olacak tavırları önceden haber vermektedir ve Kur'an'ın gaybı bildiren mucizelerindendir. Nitekim Uhud günü savaş emri kesinleştiğinde, münafıklar Müslüman ordusuyla birlikte mücahit kılığında çıktılar. Ordu Medine ile Uhud arasındaki Şevt mevkiine ulaştığında, münafıkların başı Abdullah b. Übey b. Selûl şöyle dedi: "Ey insanlar! Kendimizi burada niçin öldürtüyoruz, bilmiyoruz!"
وَرَجَعَ هُوَ وَأَتْبَاعُهُ وَكَانُوا ثُلُثَ الْجَيْشِ وَذَلِكَ سَنَةَ ثَلَاثٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، أَيْ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ بِنَحْوِ ثَلَاثِ سِنِينَ.
O ve ona uyanlar -ki ordunun üçte biri idiler- geri döndüler. Bu olay hicretin üçüncü yılında, yani bu ayetin inmesinden yaklaşık üç yıl sonra gerçekleşmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ جَوَابٌ كَمَا تَقَدَّمَ، وَفِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَكانَ خَيْراً يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ إِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ حَصَلَ لَهُمْ مَا لَا خَيْرَ فِيهِ. وَلَفْظُ خَيْراً ضِدُّ الشَّرِّ بِوَزْنِ فَعْلٍ، وَلَيْسَ هُوَ هُنَا بِوَزْن أفعل.
Daha önce geçtiği üzere { فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ } kavli bir cevaptır. Cümlede bir îcâz (özlü anlatım) vardır; zira { لَكانَ خَيْراً } ifadesi, iş ciddiye bindiğinde kendileri için hiçbir hayır bulunmayan bir durumun hasıl olduğunu hissettirir. { خَيْراً } lafzı, "şerr"in zıddı olup "fa'l" (فَعْل) veznindedir; burada "ef'al" (أفعل) vezninde [ismi tafdil] değildir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٢٢]
[MUHAMMED SURESİ (47): AYET 22]
فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ (٢٢)
{ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ (٢٢) } “Demek iş başına gelecek olursanız (veya savaştan yüz çevirirseniz), yeryüzünde bozgunculuk çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız, öyle mi?”
مُقْتَضَى تَنَاسُقِ النَّظْمِ أَنَّ هَذَا مُفَرَّعٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ [مُحَمَّد: ٢١] لِأَنَّهُ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ إِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ تَوَلَّوْا عَنِ الْقِتَالِ وَانْكَشَفَ نِفَاقُهُمْ فَتَكُونُ إِتْمَامًا لِمَا فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ مِنَ الْإِنْبَاءِ بِمَا سَيَكُونُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَوْمَ أُحُدٍ. وَقَدْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ: عَلَامَ نَقْتُلُ أَنْفُسَنَا هَاهُنَا؟ وَرُبَّمَا قَالَ فِي كَلَامِهِ: وَكَيْفَ نُقَاتِلُ قُرَيْشًا وَهُمْ مِنْ قَوْمِنَا، وَكَانَ لَا يَرَى عَلَى أَهْلِ يَثْرِبَ أَنْ يُقَاتِلُوا مَعَ النبيء ﷺ وَيَرَى الِاقْتِصَارَ عَلَى أَنَّهُمْ آوَوْهُ. وَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ عَلَى الِالْتِفَاتِ.
Nazmın uyumu gereği bu ayet, { فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } [Muhammed: 21] kavli üzerine tefri' edilmiştir (bağlanmıştır). Çünkü buradan, iş ciddiye bindiğinde savaştan yüz çevirdikleri ve nifaklarının açığa çıktığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bu ayet, önceki ayette yer alan ve Uhud günü münafıklardan sadır olacak durumları önceden bildiren gaybî haberin bir tamamlayıcısıdır. Nitekim Abdullah b. Übey: "Burada kendimizi niçin öldürtelim?" demiş ve sözleri arasında belki de: "Kendi kavmimizden olan Kureyş ile nasıl savaşırız?" demiştir. O, Yesrib (Medine) halkının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşmasını gerekli görmüyor, onların sadece Peygamber'i barındırmakla yetinmeleri gerektiği görüşünü taşıyordu. Hitap ise iltifat sanatıyla kalplerinde hastalık bulunanlara yöneltilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّكْذِيبِ لِمَا سيعتذرون بِهِ لَا نخزالهم وَلِذَلِكَ جِيءَ فِيهِ
İstifham (soru), onların savaştan geri durmak için ileri sürecekleri mazeretleri yalanlamak makamında kullanılmıştır; bundan dolayı cümlede
بِـ (هَلْ) الدَّالَّةِ عَلَى التَّحْقِيقِ لِأَنَّهَا فِي الِاسْتِفْهَامِ بِمَنْزِلَةِ (قَدْ) فِي الْخَبَرِ، فَالْمَعْنَى: أَفَيَتَحَقَّقُ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنَّكُمْ تُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُونَ أَرْحَامَكُمْ وَأَنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّكُمْ تَوَلَّيْتُمْ إِبْقَاءً عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَعَلَى ذَوِي قَرَابَةِ أَنْسَابِكُمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا [الْبَقَرَة: ٢٤٦] وَهَذَا تَوْبِيخٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ [الْبَقَرَة: ٨٥] . وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ تَقَعُونَ فِيمَا زَعَمْتُمُ التَّفَادِيَ مِنْهُ وَذَلِكَ بِتَأْيِيدِ الْكُفْرِ وَإِحْدَاثِ الْعَدَاوَةِ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ قَوْمِكُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ. فَالتَّوَلِّي هُنَا هُوَ الرُّجُوعُ عَنِ الْوِجْهَةِ الَّتِي خَرَجُوا لَهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٦] وَقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى [النَّجْم: ٣٣] وَقَوْلِهِ: فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى [طه: ٦٠] . وَبِمِثْلِهِ فَسَّرَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَقَتَادَةُ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنَ التَّفَاسِيرِ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ حَمَلَ التَّوَلِّيَ عَلَى أَنَّهُ مُطَاوِعُ وُلَّاهُ إِذَا أَعْطَاهُ وِلَايَةً، أَيْ وِلَايَةَ الْحُكْمِ وَالْإِمَارَةِ عَلَى النَّاسِ وَبِهِ فَسَّرَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالْكَلْبِيُّ وَكَعْبُ الْأَحْبَارِ. وَهَذَا بَعِيدٌ مِنَ اللَّفْظِ وَمِنَ النَّظْمِ وَفِيهِ تَفْكِيكٌ لِاتِّصَالِ نَظْمِ الْكَلَامِ وَانْتِقَالٌ بِدُونِ مُنَاسَبَةٍ، وَتَجَاوَزَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ فَأَخَذَ يَدَّعِي أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْحَرُورِيَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهَا فِيمَا يَحْدُثُ بَيْنَ بَنِي أُمَيَّةَ وَبَنِي
tahkik (kesinlik) bildiren { هَلْ } getirilmiştir. Çünkü { هَلْ } istifhamda, haber cümlelerindeki { قَدْ } konumundadır. Buna göre mana şöyledir: "Siz kendinizi ve akrabalık bağınız bulunan soydaşlarınızı korumak adına savaştan yüz çevirdiğinizi iddia ederken, yüz çevirdiğiniz takdirde yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağınız ve akrabalık bağlarınızı koparacağınız kesinleşmiş olmuyor mu?" Bu, Yüce Allah'ın: { قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا } [Bakara: 246] “[Peygamberleri onlara:] 'Ya üzerinize savaş farz kılındığı halde savaşmazsanız?' dedi” kavli gibidir. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlindeki gibi bir azarlamadır: { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ } [Bakara: 85] “Sonra sizler o kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz”. Mana şudur: Siz küfrü destekleyerek ve Ensar'dan olan kavminizle aranızda düşmanlık çıkararak, sakınmayı iddia ettiğiniz şeyin ta içine düşüyorsunuz. Buradaki tevelli (التَّوَلِّي); Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } [Bakara: 246] “Üzerlerine savaş farz kılınınca içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler”, { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى } [Necm: 33] “Gördün mü o yüz çevireni?” ve { فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى } [Tâhâ: 60] “Firavun yüz çevirip gitti, sonra hilesini toplayıp geldi” kavillerinde olduğu gibi çıktıkları yönden/hedeften geri dönmektir. İbn Cüreyc ve Katâde de tefsirler arasındaki bazı nüanslarla birlikte bu şekilde tefsir etmişlerdir. Müfessirlerden bazıları ise tevellîyi, bir kimseye yöneticilik verildiğinde kullanılan "vellâhu" (وُلَّاهُ) fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) kabul etmişlerdir; yani insanlara hükmetme ve emirlik velayetini (yöneticiliğini) üstlenmek manasına hamletmişlerdir. Ebu'l-Âliye, Kelbî ve Kâ'b el-Ahbâr bu şekilde tefsir etmiştir. Ancak bu yorum hem lafızdan hem de nazımdan uzaktır; sözün nazmındaki irtibatı koparmakta ve münasebetsiz bir geçiş barındırmaktadır. Hatta bazısı bundan da ileri giderek bu ayetin Harûrîler (Hâricîler) hakkında indiğini iddia etmeye kalkışmış, kimileri de fırka ve heva ehlinin Allah'ın kitabına kaldıramayacağı manaları yükleme ve umumî lafızları kastedilen şeylerin sadece bir kısmına hapsetme âdeti üzere bunu Emevîler ile Hâşimîler
هَاشِمٍ عَلَى عَادَةِ أَهْلِ الشِّيَعِ وَالْأَهْوَاءِ مِنْ تَحْمِيلِ كِتَابِ اللَّهِ مَا لَا يَتَحَمَّلُهُ وَمِنْ قَصْرِ عُمُومَاتِهِ عَلَى بَعْضِ مَا يُرَادُ مِنْهَا.
arasında cereyan eden olaylara hamletmişlerdir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ عَسَيْتُمْ بِكَسْرِ السِّينِ. وَقَرَأَهُ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ بِفَتْحِ السِّينِ وَهُمَا لُغَتَانِ فِي فِعْلِ عَسَى إِذَا اتَّصَلَ بِهِ ضَمِيرٌ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَجْهُ الْكَسْرِ أَنَّ فِعْلَهُ: عَسِيَ مِثْلُ رَضِيَ، وَلَمْ يَنْطِقُوا بِهِ إِلَّا إِذَا أُسْنِدَ هَذَا الْفِعْلُ إِلَى ضَمِيرٍ، وَإِسْنَادُهُ إِلَى الضَّمِيرِ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، أَمَّا بَنُو تَمِيمٍ فَلَا يُسْنِدُونَهُ إِلَى الضَّمِيرِ الْبَتَّةَ، يَقُولُونَ: عَسَى أَن تَفعلُوا.
Yalnızca Nâfi', sîn harfinin kesresiyle { عَسِيتُمْ } şeklinde okumuştur. Geriye kalan on kıraat imamı ise sîn harfinin fethasıyla okumuştur. Bu ikisi, zamir bitiştiğinde "asâ" (عَسَى) fiilinde kullanılan iki ayrı lehçedir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: "Kesreli okuyuşun vechi; fiilin tıpkı 'radiye' (رَضِيَ) gibi 'asiye' (عَسِيَ) vezninde olmasıdır. Araplar bu fiili ancak bir zamire isnat edildiğinde böyle telaffuz etmişlerdir. Zamire isnat edilmesi ise Hicaz ehlinin lügatidir. Temîm oğulları ise onu asla zamire isnat etmez, doğrudan 'asâ en tef'alû' (عَسَى أَن تَفعلُوا) derler."
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٢٣]
[MUHAMMED SURESİ (47): AYET 23]
أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ (٢٣)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ (٢٣) } “İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği, bu yüzden kulaklarını sağır ve gözlerini kör ettiği kimselerdir.”
الْإِشَارَةُ إِلَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِهِ آنِفًا: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [مُحَمَّد: ١٦] وَلَا يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا يُؤْخَذُ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ [مُحَمَّد: ٢٢] لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَسْتَوْجِبُ اللَّعْنَةَ وَلَا أَنْ مُرْتَكِبِيهِ بِمَنْزِلَةِ
İşaret, az önceki { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Muhammed: 16] üslubu üzere kalplerinde hastalık bulunan kimseleredir. İşaretin, { أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ } [Muhammed: 22] kavlinden anlaşılan kimselere yönelik olması doğru değildir; çünkü [tek başına] o fiiller laneti ve bunları işleyenlerin
الصُّمِّ، عَلَى أَنَّ فِي صِيغَةِ الْمُضِيِّ فِي أَفْعَالِ: لَعَنَهُمْ، وَأَصَمَّهُمْ، وَأَعْمَى، مَا لَا يُلَاقِي قَوْلَهُ: فَهَلْ عَسَيْتُمْ [مُحَمَّد: ٢٢] وَلَا مَا فِي حَرْفِ (إِنْ) مِنْ زَمَانِ الِاسْتِقْبَالِ.
sağırlar mesabesinde olmasını gerektirmez. Üstelik { لَعَنَهُمْ }, { أَصَمَّهُمْ } ve { أَعْمَى } fiillerindeki mazi sîgası, { فَهَلْ عَسَيْتُمْ } [Muhammed: 22] ifadesiyle ve { إِنْ } edatının içerdiği gelecek zaman manasıyla da örtüşmez.
وَاسْتُعِيرَ الصَّمَمُ لِعَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِالْمَسْمُوعَاتِ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ ومواعظ النبيء ﷺ، كَمَا اسْتُعِيرَ الْعَمَى هُنَا لِعَدَمِ الْفَهْمِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ لِأَنَّ حَالَ الْأَعْمَى أَنْ يَكُونَ مُضْطَرِبًا فِيمَا يُحِيطُ بِهِ لَا يَدْرِي نَافِعَهُ مِنْ ضَارِّهِ إِلَّا بِمَعُونَةِ مَنْ يُرْشِدُهُ، وَكَثُرَ أَنْ يُقَالَ: أَعْمَى اللَّهُ بَصَرَهُ، مُرَادًا بِهِ أَنَّهُ لَمْ يَهْدِهِ، وَهَذِهِ هِيَ النُّكْتَةُ فِي مَجِيءِ تَرْكِيبِ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ مُخَالِفًا لِتَرْكِيبِ فَأَصَمَّهُمْ إِذْ لم يقل: وأعمالهم.
Kur'an ayetlerinden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öğütlerinden işitilen şeylerden faydalanmamak "sağırlık" (samem) ile istiare edilmiştir. Nitekim körün hali, etrafında olup bitenler hususunda bocalayıp yol göstereni olmaksızın faydalıyı zararlıdan ayıramamak olduğundan, burada anlamamak da temsil yoluyla "körlük" (amâ) ile istiare edilmiştir. Nitekim Allah'ın hidayet etmediğini kastetmek üzere "Allah onun basiretini kör etti" sözü çokça kullanılır. { فَأَصَمَّهُمْ } terkibinden farklı olarak "ve a'mâhum" denmeyip { وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } terkibinin getirilmesindeki nükte de budur.
وَفِي الْآيَةِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ وَقَطِيعَةَ الْأَرْحَامِ مِنْ شِعَارِ أَهْلِ الْكُفْرِ، فَهُمَا جُرْمَانِ كَبِيرَانِ يَجِبُ عَلَى الْمُؤمنِينَ اجتنابهما.
Ayette, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmanın ve akrabalık bağlarını koparmanın küfür ehlinin şiarlarından olduğuna bir işaret vardır; dolayısıyla bunlar, müminlerin kesinlikle kaçınması gereken iki büyük günahtır.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٢٤]
[MUHAMMED SURESİ (47): AYET 24]
أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها (٢٤)
{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها (٢٤) } “Onlar Kur'an'ı hiç düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var?”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ [مُحَمَّد: ٢٣] ، أَيْ هَلَّا تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ عِوَضَ شَغْلِ بِالِهِمْ فِي مَجْلِسِكَ بِتَتَبُّعِ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ بِعُقُولٍ غَيْرِ مُنْفَعِلَةٍ بِمَعَانِي الْخَيْرِ وَالصَّلَاحِ فَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ مَعَ فَهْمِهِ أَوْ لَا يَفْهَمُونَهُ عِنْدَ تَلَقِّيهِ وَكِلَا الْأَمْرَيْنِ عَجِيبٌ.
{ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } [Muhammed: 23] kavli üzerine tefri'dir; yani senin meclisinde zihinlerini müminlerin hallerini gözetlemekle meşgul edeceklerine Kur'an'ı tefekkür etselerdi ya! Yahut { فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } kavli üzerine bir tefri'dir. Manası: Allah onları hayır ve salah manalarından etkilenmeyen akıllarla yaratmıştır; bu yüzden anlamalarına rağmen Kur'an'ı tefekkür etmezler yahut onu dinlediklerinde hiç anlamazlar. Her iki durum da şaşılacak şeydir.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَعْجِيبٌ مِنْ سُوءِ عِلْمِهِمْ بِالْقُرْآنِ وَمِنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنْ سَمَاعِهِ. وَحَرْفُ
İstifham (soru), onların Kur'an hakkındaki kötü anlayışlarına ve onu dinlemekten yüz çevirmelerine karşı bir hayret ve taaccüp bildirmektedir.
أَمْ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ. وَالْمَعْنَى: بَلْ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَقْفَالٌ وَهَذَا الَّذِي سَلَكَهُ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ وَهُوَ الْجَارِي عَلَى كَلَامِ سِيبَوَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ [٥١، ٥٢] ، خِلَافًا لِمَا يُوهِمُهُ أَوْ تَوَهَّمَهُ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» .
{ أَمْ } harfi intikal bildiren idrab (konu geçişi) içindir. Manası: "Bilakis onların kalpleri üzerinde kilitler vardır." Müfessirlerin cumhurunun benimsediği ve İbn Hişâm'ın Muğni'l-Lebîb'de vehmettiği veya vehmettirdiğinin aksine, Zuhruf Suresi'ndeki: { أَفَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ } [Zuhruf: 51-52] kavlinde Sîbeveyh'in ifadelerine uygun düşen mana da budur.
وَالتَّدَبُّرُ: التَّفَهُّمُ فِي دُبُرِ الْأَمْرِ، أَيْ مَا يَخْفَى مِنْهُ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ دُبُرِ الشَّيْءِ، أَيْ خَلْفُهُ.
Tedebbür (التَّدَبُّرُ); bir işin ardını, yani gizli kalan yönlerini kavramak demektir ve bir şeyin arkası/ardı anlamına gelen "dübür" (دُبُر) kökünden türemiştir.
وَالْأَقْفَالُ: جَمْعُ قُفْلٍ، وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ إِذْ شُبِّهَتِ الْقُلُوبُ، أَيِ الْعُقُولُ فِي عَدَمِ إِدْرَاكِهَا الْمَعَانِيَ بِالْأَبْوَابِ أَوِ الصَّنَادِيقِ الْمُغْلَقَةِ، وَالْأَقْفَالُ تَخْيِيلٌ كَالْأَظْفَارِ لِلْمَنِيَّةِ فِي قَوْلِ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:
Kilitler anlamına gelen "el-akfâl" (الْأَقْفَالُ), "kufl" (قُفْل) kelimesinin çoğuludur. Bu bir istiare-i mekniyyedir; zira kalpler -yani akıllar- manaları idrak edememeleri bakımından kilitli kapılara veya sandıklara benzetilmiştir. Kilitler ise Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu beytindeki ölümün pençeleri gibi bir tahyîldir (hayali unsurdur):
وَإِذَا الْمَنِيَّةُ أَنْشَبَتْ أَظْفَارَهَا ... أَلْفَيْتَ كُلَّ تَمِيمَةٍ لَا تَنْفَعُ
"Ölüm pençelerini geçirdiği zaman ... Hiçbir muskacının/muskanın fayda vermediğini görürsün."
وَتَنْكِيرُ قُلُوبٍ لِلتَّنْوِيعِ أَوِ التَّبْعِيضِ، أَيْ عَلَى نَوْعٍ مِنَ الْقُلُوبِ أَقْفَالٌ. وَالْمَعْنَى: بَلْ بَعْضُ الْقُلُوبِ عَلَيْهَا أَقْفَالٌ. وَهَذَا مِنَ التَّعْرِيضِ بِأَنَّ قُلُوبَهُمْ مِنْ هَذَا النَّوْعِ لِأَنَّ إِثْبَاتَ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْقُلُوبِ فِي أَثْنَاءِ التَّعْجِيبِ مِنْ عَدَمِ تَدَبُّرِ هَؤُلَاءِ الْقُرْآنَ يَدُلُّ بِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ أَنَّ قُلُوبَ هَؤُلَاءِ مِنْ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْقُلُوبِ ذَوَاتِ الْأَقْفَالِ. فَكَوْنُ قُلُوبِهِمْ مِنْ هَذَا النَّوْعِ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ فِي حِكَايَةِ أَحْوَالِهِمْ. وَيَدْنُو مِنْ هَذَا قَوْلُ لَبِيدٍ:
{ قُلُوبٍ } kelimesinin tenvinli (belirtisiz) gelişi nev'îlik (çeşitlilik) veya teb'îz (kısmîlik) içindir; yani "bir kısım kalpler üzerinde kilitler vardır." Mana şudur: "Bilakis bazı kalpler üzerinde kilitler bulunur." Bu, onların kalplerinin bu türden olduğuna dair tarizli (üstü kapalı) bir ifadedir; çünkü bunların Kur'an'ı düşünmemelerine hayret edilirken bu tür kalplerin varlığının zikredilmesi, delâlet-i iltizâmiyye yoluyla onların kalplerinin de kilitli kalpler nevinden olduğuna delalet eder. Dolayısıyla kalplerinin bu türden olduğu, onların hallerinin aktarılmasındaki intikal idrabından anlaşılmaktadır. Lebîd'in şu beyti de buna yaklaşmaktadır:
تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ إِذَا لَمْ أرْضهَا ... أَو يتَعَلَّق بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا
"Mekanları çokça terk edendir o, eğer oradan hoşnut kalmazsa ... Yahut bazı nefislere ecelleri iliştiğinde."
يُرِيدُ نَفْسَهُ لِأَنَّهُ وَقَعَ بَعْدَ قَوْلِهِ: تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ الْبَيْتَ، أَيْ أَنَا تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ.
[Şair] kendisini kastetmektedir; zira bu söz, beytin başındaki: "Mekanları çokça terk edendir" sözünden sonra gelmiştir, yani: "Ben mekanları terk edenim" demektir.
وَإِضَافَةُ (أَقْفَالٍ) إِلَى ضَمِيرِ قُلُوبٍ نَظْمٌ بَدِيعٌ أَشَارَ إِلَى اخْتِصَاصِ الْأَقْفَالِ بِتِلْكَ الْقُلُوبِ، أَيْ مُلَازَمَتِهَا لَهَا فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا قاسية.
{ أَقْفالُ } kelimesinin { قُلُوبٍ } zamirine muzâf kılınması bedi' bir nazımdır; kilitlerin o kalplere has olduğuna, yani onlardan hiç ayrılmadığına işaret etmiştir ve böylece o kalplerin kaskatı olduğuna delalet etmiştir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٢٥]
[MUHAMMED SURESİ (47): AYET 25]
إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ (٢٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ (٢٥) } “Şüphesiz kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra arkalarına dönenlere şeytan, [kötü amellerini] süslemiş ve onları boş ümitlere düşürmüştür.”
لَمْ يَزَلِ الْكَلَامُ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فَالَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مُنَافِقُونَ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ كَانُوا قَدْ آمَنُوا حَقًّا ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى الْكُفْرِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا ضُعَفَاءَ الْإِيمَانِ قَلِيلِي الِاطْمِئْنَانِ وَهُمُ الَّذِينَ مَثَّلَهُمُ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧] بِقَوْلِهِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ الْآيَةَ.
Söz hâlâ münafıklar hakkındadır; arkalarına dönenler de münafıklardır. Dolayısıyla bununla, nifak ehlinden vaktiyle gerçekten iman etmiş olup sonra imanı zayıf ve itminanı az olduğu için küfre geri dönen bir topluluğun kastedilmiş olması caizdir. Bunlar, Allah'ın Bakara Suresi'nde [17]: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir ki ateş çevresini aydınlatınca Allah onların nurlarını gideriverdi...” kavliyle misallendirdiği kimselerdir.
وَالِارْتِدَادُ عَلَى الْأَدْبَارِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: تَمْثِيلٌ لِلرَّاجِعِ إِلَى الْكفْر بعد لإيمان بِحَالِ مَنْ سَارَ لِيَصِلَ إِلَى مَكَانٍ ثُمَّ ارْتَدَّ فِي طَرِيقِهِ. وَلَمَّا كَانَ الِارْتِدَادُ سَيْرًا إِلَى الْجِهَةِ الَّتِي كَانَتْ وَرَاءَ السَّائِرِ جُعِلَ الِارْتِدَادُ إِلَى الْأَدْبَارِ، أَيْ إِلَى جِهَةِ الْأَدْبَارِ. وَجِيءَ بِحَرْفِ عَلى لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الِارْتِدَادَ مُتَمَكِّنٌ مِنْ جِهَةِ الْأَدْبَارِ كَمَا يُقَالُ: عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ.
Bu veche göre arkaya dönmek (irtidâd alâ'l-edbâr); imandan sonra küfre dönen kimsenin durumunu, bir yere ulaşmak için yola çıkıp sonra yolundan geri dönen kimsenin haline benzeten bir temsildir. Geri dönüş, yolcunun arkasında kalan istikamete doğru bir yürüyüş olduğu için "arkalara doğru", yani arkaların bulunduğu cihete doğru irtidad olarak ifade edilmiştir. { عَلى } harf-i cerinin getirilmesi ise, tıpkı "dosdoğru yol üzere" denildiğinde olduğu gibi irtidadın arkaya doğru tam bir yerleşmeyle gerçekleştiğine delalet etmek içindir.
وَالْهُدَى: الْإِيمَانُ، وَتَبَيَّنَ الْهُدَى لَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْه تبيّن حَقِيقِيّ لِأَنَّهُمْ مَا آمَنُوا إِلَّا بَعْدَ أَنْ تَبَيَّنَ لَهُمْ هُدَى الْإِيمَانِ.
el-Hüdâ (الْهُدَى), imandır. Hidayetin onlara beyan olması ise bu veche göre hakiki bir beyandır; çünkü onlar ancak iman hidayeti kendilerine apaçık belli olduktan sonra iman etmişlerdi.
وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ لَيْسَ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ أَصْحَابَ هَذِهِ الصِّلَةِ بَعْضُ الَّذِينَ كَانَ الْحَدِيثُ عَنْهُمْ فِيمَا تَقَدَّمَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ جَمِيعُ الْمُنَافِقِينَ، عُبِّرَ عَنْ تَصْمِيمِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ مُشَارَكَتِهِمُ الْمُسْلِمِينَ فِي أَحْوَالِهِمْ فِي مجْلِس النبيء ﷺ وَالصَّلَاةِ مَعَهُ وَسَمَاعِ الْقُرْآنِ وَالْمَوَاعِظِ بِالِارْتِدَادِ لِأَنَّهُ مُفَارَقَةٌ لِتِلْكَ الْأَحْوَالِ الطَّيِّبَةِ، أَيْ رَجَعُوا إِلَى أَقْوَالِ الْكُفْرِ وَأَعْمَالِهِ وَذَلِكَ إِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ، وَتَبَيُّنُ الْهُدَى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَوْنُهُ بَيِّنًا فِي نَفْسِهِ، وَهُوَ بَيِّنٌ لَهُمْ لِوُضُوحِ أَدِلَّتِهِ وَلَا غُبَارَ عَلَيْهِ، فَهَذَا التَّبَيُّنُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢] ، أَيْ لَيْسَ مَعَهُ مَا يُوجِبُ رَيْبَ الْمُرْتَابِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ قَوْمًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ لَمْ يُقَاتِلُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ بَعْدَ أَنْ عَلِمُوا أَنَّ الْقِتَالَ حَقٌّ. وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ، وَعَلَيْهِ فَلَعَلَّ الْمُرَادَ:
Bu veche göre ism-i mevsûl ve sıla cümlesinin getirilmesi, zamir makamında açık isim zikretmek kabilinden değildir; çünkü bu sılanın sahipleri, daha önce kendilerinden bahsedilenlerin sadece bir kısmıdır. Bununla bütün münafıkların kastedilmiş olması da caizdir; zira onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde, onunla birlikte namaz kılmada, Kur'an ve vaazları dinlemede Müslümanlarla olan beraberliklerinin ardından küfürde diretme azimleri "irtidad" olarak ifade edilmiştir; çünkü bu, o güzel hallerden bir ayrılıştır. Yani kendi şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında küfür sözlerine ve amellerine dönmüşlerdir. Hidayetin beyan olması ise bu veche göre onun bizatihi açık ve delillerinin netliği sebebiyle kendileri için de apaçık ve şüphesiz olması demektir. Dolayısıyla bu beyan, Yüce Allah'ın: { ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } [Bakara: 2] “O kitap ki onda hiçbir şüphe yoktur”, yani şüphecilerin şüphesini gerektirecek hiçbir şey onda bulunmaz kavli türündendir. Bununla, savaşın hak olduğunu bildikten sonra Müslümanlarla birlikte savaşmayan bir grup münafığın kastedilmiş olması da caizdir. Bu görüş İbn Abbâs, Dahhâk ve Süddî'nin görüşüdür; buna göre kastedilenler muhtemelen:
الْجَمَاعَةُ الَّذِينَ انْخَزَلُوا يَوْمَ أُحُدٍ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ، وَالِارْتِدَادُ عَلَى الْأَدْبَارِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ حَقِيقَةٌ لِأَنَّهُمْ رَجَعُوا عَنْ مَوْقِعِ الْقِتَالِ بَعْدَ أَنْ نَزَلُوا بِهِ فَرَجَعُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَكَانَتِ الْمَدِينَةُ خَلْفَهُمْ. وَهَذَا عِنْدِي أَظْهَرُ الْوَجْهَيْنِ وَأَلْيَقُ بِقَوْلِهِ بَعْدُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ إِلَى قَوْله: وَأَدْبارَهُمْ [مُحَمَّد: ٢٦، ٢٧] . وَالْهُدَى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ هُوَ الْحَقُّ، أَيْ مِنْ بَعْدِ مَا عَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ قِتَالُ الْمُشْرِكِينَ.
Uhud günü Abdullah b. Übey b. Selûl ile birlikte geri çekilen gruptur. Bu veche göre arkaya dönmek (irtidad) hakikattir; zira onlar savaş alanına indikten sonra oradan geri dönmüş ve arkalarında kalan Medine'ye yönelmişlerdir. Bana göre iki vecihten daha zahir olanı ve bundan sonraki: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } ayetinden { وَأَدْبارَهُمْ } [Muhammed: 26-27] lafzına kadar olan kısma en uygun düşeni budur. Bu veche göre hüdâ (hidayet) haktır; yani müşriklerle savaşmanın hak olduğunu bildikten sonra [geri dönmüşlerdir].
وَأُوثِرَ أَنْ يَكُونَ خَبَرُ (إِنَّ) جُمْلَةً لِيَتَأَتَّى بِالْجُمْلَةِ اشْتِمَالُهَا عَلَى خَصَائِصِ الِابْتِدَاءِ بِاسْمِ الشَّيْطَانِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ فِي غَرَضِ ذَمِّهِمْ، وَأَنْ يُسْنَدَ إِلَى اسْمِهِ مُسْنَدٌ فِعْلِيٌّ لِيُفِيدَ تَقَوِّيَ الْحُكْمِ نَحْوُ: هُوَ يُعْطِي الْجَزِيلَ.
{ إِنَّ } edatının haberinin cümle olması tercih edilmiştir; ta ki bu cümle sayesinde, onları yerme amacına matuf olarak şeytanın ismiyle başlamanın özellikleri sağlansın ve tıpkı: "O, pek çok verir" cümlesinde olduğu gibi hükmün kuvvetini ifade etmek üzere onun ismine fiilî bir müsned isnat edilebilsin.
وَالتَّسْوِيلُ: تَسْهِيلُ الْأَمْرِ الَّذِي يُسْتَشْعَرُ مِنْهُ صُعُوبَةٌ أَوْ ضُرٌّ وَتَزْيِينُ مَا لَيْسَ بِحَسَنٍ.
Tesvîl (تَسْوِيل): Zorluğu veya zararı hissedilen bir işi kolaylaştırmak ve güzel olmayanı süsleyip cazip kılmaktır.
وَالْإِمْلَاءُ: الْمَدُّ وَالتَّمْدِيدُ فِي الزَّمَانِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْإِبْقَاءِ عَلَى الشَّيْءِ كَثِيرًا، أَيْ أَرَاهُمُ الِارْتِدَادَ حَسَنًا دَائِمًا كَمَا حَكَى عَنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى [طه: ١٢٠] ، أَيْ أَنَّ ارْتِدَادَهُمْ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ.
İmlâ (إِمْلَاء) ise: Zamanı uzatmak ve mühlet vermektir; bir şeyi uzun süre devam ettirmek anlamında da kullanılır. Yani Yüce Allah'ın ondan [şeytandan] naklettiği: { قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } [Tâhâ: 120] “Dedi ki: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?'” kavlinde olduğu gibi, onlara irtidadı sürekli ve güzel göstermiştir. Yani onların irtidadı şeytanın işindendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَأَمْلى لَهُمْ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى صِيغَةِ الْمَبْنِيِّ لِلْفَاعِلِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى صِيغَةِ الْمَبْنِيِّ إِلَى الْمَجْهُولِ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَسُكُونِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ مُسْنَدٌ إِلَى الْمُتَكَلِّمِ فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيِ الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَنَا أُمْلِي لَهُمْ فَيَكُونُ الْكَلَامُ وَعِيدًا، أَيْ أَنَا أُؤَخِّرُهُمْ قَلِيلًا ثمَّ أعاقبهم.
Cumhur { وَأَمْلى لَهُمْ } ifadesini etken (mebniyyün li'l-fâil) sîgada hemzenin fethasıyla okumuştur. Ebû Amr ise hemzenin dammesi, lâmın kesresi ve sondaki yâ harfinin fethasıyla meçhul (mebniyyün li'l-mef'ûl) sîgada okumuştur. Ya'kûb ise hemzenin dammesi, lâmın kesresi ve yâ harfinin sükûnuyla mütekellime müsned olarak okumuştur; buna göre zamir Yüce Allah'a racidir. Yani "Şeytan onlara cazip gösterdi, Ben de onlara mühlet veriyorum" demektir. Bu durumda söz bir tehdit (vaîd) olur; yani "Onları biraz erteliyorum, sonra da cezalandıracağım" demektir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٢٦]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 26]
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ (٢٦)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ } (26) “Bu, onların, Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: 'Bazı hususlarda size itaat edeceğiz' demelerindendir. Oysa Allah, onların gizlediklerini bilir.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ إِذِ التَّقْدِيرُ أَنْ يَسْأَلَ سَائِلٌ عَنْ مَظْهَرِ تَسْوِيلِ الشَّيْطَانِ لَهُمُ الِارْتِدَادَ بَعْدَ أَنْ تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى، فَأُجِيبَ بِأَنَّ الشَّيْطَانَ اسْتَدْرَجَهُمْ إِلَى الضلال عِنْد مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى فَسَوَّلَ لَهُمْ أَنْ يُوَافِقُوا أَهْلَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ مُسَوِلًا أَنَّ تِلْكَ الْمُوَافَقَةَ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ لَا تَنْقُضُ اهْتِدَاءَهُمْ فَلَمَّا وَافَقُوهُمْ وَجَدُوا حَلَاوَةَ مَا أَلِفُوهُ مِنَ الْكُفْرِ فِيمَا وَافَقُوا فِيهِ أَهْلَ الْكُفْرِ فَأَخَذُوا يَعُودُونَ إِلَى الْكُفْرِ الْمَأْلُوفِ حَتَّى ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ. وَهَذَا شَأْنُ النَّفْسِ فِي مُعَاوَدَةِ مَا تُحِبُّهُ بَعْدَ الِانْقِطَاعِ عَنْهُ إِنْ كَانَ الِانْقِطَاعُ قَرِيبَ الْعَهْدِ.
İstînâf-ı beyânîdir; zira bir kimsenin, kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra şeytanın onlara irtidadı cazip kılmasının nasıl tezahür ettiğini sorması takdir edilmiş ve buna şöyle cevap verilmiştir: Hidayet kendilerine apaçık belli olduğu sırada şeytan onları adım adım sapıklığa sürüklemiş, bazı konularda şirk ve küfür ehline uymalarını onlara cazip gösterip bu kısmi uyuşmanın hidayetlerini bozmayacağı vehmini vermiştir. Onlar bu hususlarda küfür ehline uyduklarında, daha önce alıştıkları küfrün tadını yeniden bulmuşlar ve nihayet arkalarına dönüp irtidad edene kadar alışageldikleri küfre dönmeye başlamışlardır. Bu, sevdiği bir şeyden ayrılan nefsin, ayrılık henüz çok yeniyse o şeye tekrar dönme tabiatıdır.
فَمَعْنَى قالُوا: قَالُوا قَوْلًا عَنِ اعْتِقَادٍ وَرَأْيٍ، وَإِنَّمَا قَالُوا: فِي بَعْضِ الْأَمْرِ احْتِرَازًا لِأَنْفُسِهِمْ إِذَا لَمْ يُطِيعُوا فِي بعض.
{ قالُوا } ifadesinin anlamı: Bir inanç ve görüşe dayalı olarak söz söylediler, demektir. Bir kısmında itaat etmedikleri takdirde kendilerini güvenceye almak için: { فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } “bazı hususlarda” demişlerdir.
ولِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ هُمُ الَّذِينَ كَرِهُوا الْقُرْآنَ وَكَفَرُوا، وَهُمْ: إِمَّا الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ قَالَ تَعَالَى فِيهِمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ [مُحَمَّد: ٩] وَقَدْ كَانَتْ لَهُمْ صِلَةٌ بِأَهْلِ يَثْرِبَ فَلَمَّا هَاجر النبيء ﷺ إِلَى
{ ولِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ } ifadesi, Kur'an'ı kerih görüp inkâr edenlerdir. Bunlar ya Mekke ehlinin müşrikleridir ki Yüce Allah onlar hakkında: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ } [Muhammed: 9] “Bu, onların Allah'ın indirdiğini beğenmemelerindendir; bu yüzden [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır” buyurmuştur. Bunların Yesrib ehliyle bir bağı vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiğinde
الْمَدِينَةِ اشْتَدَّ تَعَهُّدُ أَهْلِ مَكَّةَ لِأَصْحَابِهِمْ مِنْ أَهْلِ يَثْرِبَ لِيَتَطَلَّعُوا أَحْوَالَ الْمُسْلِمِينَ، وَلَعَلَّهُمْ بَعْدَ يَوْمِ بَدْرٍ كَانُوا يَكِيدُونَ لِلْمُسْلِمِينَ وَيَتَأَهَّبُونَ لِلثَّأْرِ مِنْهُمُ الَّذِي أَنْجَزُوهُ يَوْمَ أُحُدٍ. وَإِمَّا الْيَهُودُ مِنْ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ فَقَدْ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْحَشْر: ١١] .
Medine'ye, Mekke ehli Müslümanların durumlarını öğrenmek için Yesrib'deki dostlarıyla irtibatlarını sıklaştırmışlardı. Muhtemelen Bedir gününden sonra Müslümanlara tuzak kuruyor ve Uhud günü aldıkları intikamın hazırlığını yapıyorlardı. Ya da Kurayza ve Nadîr Yahudileridir; nitekim Allah onlar hakkında: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } [Haşr: 11] “Münafıklık edenlerin, Ehl-i Kitap'tan inkâr eden kardeşlerine şöyle dediklerini görmedin mi?” buyurarak haber vermiştir.
فَالْمُرَادُ بِ بَعْضِ الْأَمْرِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي مَحْمَلِ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ [مُحَمَّد: ٢٥] إِفْشَاءُ بَعْضِ أَحْوَالِ الْمُسْلِمِينَ إِلَيْهِمْ وَإِشْعَارُهُمْ بِوَفْرَةِ عَدَدِ الْمُنَافِقِينَ وَإِنْ كَانُوا لَا يُقَاتِلُونَ لِكَرَاهَتِهِمُ الْقِتَالَ. وَالْمُرَادُ بِ بَعْضِ الْأَمْرِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي بَعْضُ أَمْرِ الْقِتَالِ، يَعْنُونَ تِلْكَ الْمَكِيدَةُ الَّتِي دَبَّرُوهَا لِلِانْخِزَالِ عَنْ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ.
{ بَعْضِ الْأَمْرِ } ifadesiyle kastedilen, { إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ } [Muhammed: 25] kavlinin birinci anlamına göre, Müslümanların bazı durumlarını onlara ifşa etmek ve savaştan hoşlanmadıkları için savaşmasalar bile münafıkların sayısının çok olduğunu onlara hissettirmektir. İkinci anlamına göre ise { بَعْضِ الْأَمْرِ } ile kastedilen, savaş işinin bir kısmı yani Müslüman ordusundan geri çekilmek için kurdukları o tuzaktır.
وَالْأَمْرُ هُوَ: شَأْنُ الشِّرْكِ وَمَا يُلَائِمُ أَهْلَهُ، أَيْ نُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْكُفْرِ وَلَا نُطِيعُكُمْ فِي جَمِيع الشؤون لِأَنَّ ذَلِكَ يَفْضَحُ نِفَاقَهُمْ، أَوِ الْمُرَادُ فِي بَعْضِ مَا تَأْمُرُونَنَا بِهِ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ وَإِرَادَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ عَلَى الْمَخْلُوقِ.
"Emir" (الْأَمْرِ), şirkin durumu ve ona uyanların halidir; yani "Küfrün bir kısmında size itaat ederiz, bütün işlerde itaat etmeyiz; zira bu durum nifakımızı açığa çıkarır" demektir. Veya yaratılan anlamında 'halk' lafzının kullanılması gibi mastarın ism-i mef'ûl yerine kullanılması kabilinden "bize emrettiğiniz şeylerin bazısında" manasındadır.
وَأَيًّا مَا كَانَ فَهُمْ قَالُوا ذَلِكَ لِلْمُشْرِكِينَ سِرًّا فَأَطْلَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ نبيئه ﷺ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ إِسْرارَهُمْ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ جَمْعُ سِرٍّ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ مصدر أسرّ.
Hangisi olursa olsun, onlar bunu müşriklere gizlice söylemişlerdi; bunun üzerine Allah peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i bundan haberdar etti ve bundan dolayı Yüce Allah: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ } “Oysa Allah, onların gizlediklerini bilir” buyurdu. Cumhur { إِسْرارَهُمْ } kelimesini hemzenin fethasıyla sır (سِرٍّ) kelimesinin çoğulu (esrâr) olarak okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Halef ise hemzenin kesresiyle "eserra" fiilinin masdarı (isrâr) olarak okumuşlardır.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٢٧]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 27]
فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧)
{ فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } (27) “Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken durumları nasıl olacak?”
الْفَاءُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ [مُحَمَّد: ٢٥] الْآيَةَ وَمَا بَيْنَهُمَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ [مُحَمَّد: ٢٥] بِنَاءً عَلَى الْمَحْمَلِ الْأَوَّلِ لِلِارْتِدَادِ فَيَكُونُ التَّفْرِيعُ لِبَيَانِ مَا سَيَلْحَقُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ عِنْدَ الْمَوْتِ وَهُوَ اسْتِهْلَالٌ لِمَا يَتَوَاصَلُ مِنْ عَذَابِهِمْ عَنْ مَبْدَأِ الْمَوْتِ إِلَى اسْتِقْرَارِهِمْ فِي الْعَذَابِ الْخَالِدِ.
Fa (فَ) harfinin, { إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ } [Muhammed: 25] ayetine tafri' olması caizdir; aradaki kısım ise irtidadın birinci anlamına binaen { الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ } [Muhammed: 25] kavliyle bağlantılıdır. Bu durumda tafri', ölüm anında kendilerine ulaşacak azabı açıklamak içindir ve bu, ölümün başlangıcından ebedî azapta karar kılmalarına kadar sürecek olan azaplarının bir başlangıcıdır.
وَيَجُوزُ عَلَى الْمَحْمَلِ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ الِارْتِدَادُ عَنِ الْقِتَالِ وَتَكُونُ الْفَاءُ فَصِيحَةً فَيُفِيدُ: إِذَا كَانُوا فَرَّوا مِنَ الْقِتَالِ هَلَعًا وَخَوْفًا فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ، أَيْ كَيْفَ هَلَعُهُمْ وَوَجَلُهُمُ الَّذِي ارْتَدُّوا بِهِمَا عَنِ الْقِتَالِ. وَهَذَا يَقْتَضِي شَيْئَيْنِ: أَوَّلُهُمَا أَنَّهُمْ مَيِّتُونَ لَا مَحَالَةَ، وَثَانِيهُمَا أَنَّ مَوْتَتَهُمْ يَصْحَبُهَا تَعْذِيبٌ.
İkinci anlama göre de yani kastedilenin savaştan geri dönmek olması ve fâ harfinin fashiyye olması da caizdir; bu durumda şu manayı ifade eder: Onlar savaştan dehşet ve korku sebebiyle kaçtılarsa, melekler onların canını alırken halleri nasıl olacak? Yani savaştan geri dönmelerine sebep olan o dehşet ve korkuları [o zaman] nasıl olacak? Bu iki şeyi gerektirir: Birincisi, onların mutlaka ölecek olmalarıdır; ikincisi ise bu ölümlerine azabın eşlik edecek olmasıdır.
فَالْأَوَّلُ مَأْخُوذٌ بِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ وَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [آل عمرَان:
Birincisi delâlet-i iltizâmiyye ile anlaşılmaktadır ve bu, Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Âl-i İmrân: “Onlar, [savaşa gitmeyip] oturarak kardeşleri hakkında: 'Eğer bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi' diyenlerdir. De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, ölümü kendinizden savın bakalım!'”
١٦٨] وَقَوْلِهِ: وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ [التَّوْبَة:
168] kavli ve: { وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ } [Tevbe: “'Bu sıcakta sefere çıkmayın' dediler. De ki: 'Cehennem ateşi daha da sıcaktır; keşke anlasalardı!'”