٨١] .
81] kavli anlamındadır.
وَالثَّانِي هُوَ صَرِيحُ الْكَلَامِ وَهُوَ وَعِيدٌ لِتَعْذِيبٍ فِي الدُّنْيَا عِنْدَ الْمَوْتِ.
İkincisi ise kelâmın sarih ifadesidir ve bu, dünyada ölüm anındaki bir azap için yapılan bir tehdittir (vaîd).
وَالْمَقْصُودُ: وَعِيدُهُمْ بِأَنَّهُمْ سَيُعَجَّلُ لَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ أَوَّلِ مَنَازِلَ الْآخِرَةِ وَهُوَ حَالَةُ الْمَوْتِ. وَلَمَّا جُعِلَ هَذَا الْعَذَابُ مُحَقَّقًا وُقُوعُهُ رُتِّبَ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ عَنْ حَالِهِمُ اسْتِفْهَامًا مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى تَعْجِيبِ الْمُخَاطَبِ مِنْ حَالِهِمْ عِنْدَ الْوَفَاةِ، وَهَذَا التَّعْجِيبُ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهَا حَالَةٌ فَظِيعَةٌ غَيْرُ مُعْتَادَةٍ إِذْ لَا يُتَعَجَّبُ إِلَّا مِنْ أَمْرٍ غَيْرِ مَعْهُودٍ، وَالسِّيَاقُ يَدُلُّ عَلَى الْفَظَاعَةِ.
Maksat, ahiretin ilk konağı olan ölüm halinde azabın kendilerine aceleyle tattırılacağı ile onları tehdit etmektir. Bu azabın gerçekleşmesi kesin kılındığında, ölüm anındaki hallerinden dolayı muhatabı hayrete düşürme anlamında kullanılan bir istifham ile onların durumu sorulmuştur. Bu hayret bildirme, onun alışılmadık korkunç bir durum olduğunu gösterir; zira sadece alışılagelmişin dışındaki bir şeye hayret edilir. Siyak da bu korkunçluğa delalet etmektedir.
وإِذا مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ اسْمُ الِاسْتِفْهَامِ، تَقْدِيرُهُ: كَيْفَ حَالُهُمْ أَوْ عَمَلُهُمْ حِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ.
{ إِذا } zarfı, istifham isminin delalet ettiği mahzûf bir unsura mütallıktır; takdiri: "Melekler canlarını aldığında halleri veya yapacakları şey nasıl olacak?" şeklindedir.
وَكَثُرَ حَذْفُ مُتَعَلِّقِ كَيْفَ فِي أَمْثَالِ هَذَا مُقَدَّرًا مُؤَخَّرًا عَنْ كَيْفَ وَعَنْ إِذا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ [النِّسَاء: ٤١] . وَالتَّقْدِيرُ: كَيْفَ يَصْنَعُونَ وَيَحْتَالُونَ.
Bunun benzerlerinde { كَيْفَ } edatının mütallakının mahzûf olması çokça görülür; tıpkı Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } [Nisâ: 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur?” kavlinde olduğu gibi { كَيْفَ } ve { إِذا } lafızlarından sonra takdir edilir. Takdiri: "Nasıl yapacaklar ve nasıl çare bulacaklar?" demektir.
وَجَعَلَ سِيبَوَيْهِ كَيْفَ فِي مِثْلِهِ ظَرْفًا وَتَبِعَهُ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي الْكَافِيَةِ. وَلَعَلَّهُ أَرَادَ الْفِرَارَ مِنَ الْحَذْفِ.
Sîbeveyh bunun gibilerinde { كَيْفَ } edatını zarf kabul etmiş, İbnü'l-Hâcib de el-Kâfiye'de ona uymuştur. Muhtemelen haziften kaçınmak istemiştir.
وَجُمْلَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ حَالٌ مِنَ الْمَلائِكَةُ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْحَالِ: وَعِيدُهُمْ بِهَذِهِ الْمِيتَةِ الْفَظِيعَةِ الَّتِي قَدَّرَهَا اللَّهُ لَهُمْ وَجَعَلَ الْمَلَائِكَةَ تَضْرِبُ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ، أَيْ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمُ الَّتِي وَقَوْهَا مِنْ ضَرْبِ السَّيْفِ
{ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } cümlesi { الْمَلائِكَةُ } kelimesinden hâldir. Bu hâlden maksat: Allah'ın onlar için takdir ettiği ve melekleri yüzlerine ve arkalarına vurur kıldığı bu korkunç ölümle onları tehdit etmektir; yani cihattan kaçtıklarında kılıç darbesinden korudukları yüzlerine vururlar;
حِينَ فَرُّوا مِنَ الْجِهَادِ فَإِنَّ الْوُجُوهَ مِمَّا يُقْصَدُ بِالضَّرْبِ بِالسُّيُوفِ عِنْدَ الْقِتَالِ قَالَ الْحَرِيشُ الْقُرَيْعِيُّ، أَوِ الْعَبَّاس بن مِدْرَاس:
çünkü yüzler savaş esnasında kılıç darbelerinin hedeflendiği yerlerdendir. el-Harîş el-Kurey'î veya Abbâs b. Mirdâs şöyle demiştir:
نُعَرِّضُ لِلسُّيُوفِ إِذَا الْتَقَيْنَا ... وُجُوهًا لَا تُعَرَّضُ لِلنِّظَامِ
"Karşılaştığımızda kılıçlara öyle yüzler uzatırız ki, ... onlar dizilmeye (korkudan boyun eğmeye) maruz bırakılmaz."
وَيَضْرِبُونَ أَدْبَارَهُمُ الَّتِي كَانَتْ مَحَلَّ الضَّرْبِ لَوْ قَاتَلُوا، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ لَوْ قَاتَلُوا لَفَرُّوا فَلَا يَقَعُ الضَّرْبُ إِلَّا فِي أدبارهم.
Ve savaşıp kaçsalardı darbenin hedefi olacak olan arkalarına vururlar. Bu, savaştıkları takdirde kaçacaklarına ve darbenin ancak arkalarına isabet edeceğine dair bir tarizdir (üstü kapalı dokundurmadır).
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٢٨]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 28]
ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٢٨)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ } (28) “Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeyin ardına düşmeleri ve O'nun rızasını hoş görmemelerindendir; bu yüzden [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır.”
الْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى الْمَوْتِ الْفَظِيعِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ [مُحَمَّد: ٢٧] كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَاتِّبَاعُهُمْ مَا أَسْخَطَ اللَّهَ: هُوَ اتِّبَاعُهُمُ الشِّرْكَ. وَالسُّخْطُ مستعار لعدم الرضى بِالْفِعْلِ. وَكَرَاهَتُهُمْ رِضْوَانَ اللَّهِ: كَرَاهَتُهُمْ أَسْبَابَ رِضْوَانِهِ وَهُوَ الْإِسْلَامُ.
{ ذلِكَ } ile yapılan işaret, az önce geçtiği üzere: { فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ } [Muhammed: 27] kavlinin delalet ettiği o korkunç ölümedir. Onların Allah'ı gazaplandıran şeyin ardına düşmeleri ise şirke uymalarıdır. Suht (سُخْط - gazap), fiilden hoşnut olmama anlamında müstazardır. Allah'ın rızasından hoşlanmamaları ise O'nun rızasının vesileleri olan İslam'dan hoşlanmamalarıdır.
وَفِي ذِكْرِ اتِّبَاعِ مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرَاهَةَ رِضْوَانِهِ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ مَرَّتَيْنِ لِلْمُضَادَّةِ بَيْنَ السُّخْطِ وَالرِّضْوَانِ، وَالِاتِّبَاعِ وَالْكَرَاهِيَةِ. وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِاتِّبَاعِهِمْ مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرَاهَتِهِمْ رِضْوَانَهُ مَعَ إِمْكَانِ الِاجْتِزَاءِ بِأَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ ضَرْبَ الْمَلَائِكَةِ وُجُوهَ هَؤُلَاءِ مُنَاسِبٌ لِإِقْبَالِهِمْ عَلَى مَا أَسْخَطَ اللَّهَ، وَأَنَّ ضَرْبَهُمْ أَدْبَارَهُمْ مُنَاسِبٌ لِكَرَاهَتِهِمْ رِضْوَانَهُ لِأَنَّ الْكَرَاهَةَ تَسْتَلْزِمُ الْإِعْرَاضَ وَالْإِدْبَارَ، فَفِي الْكَلَامِ أَيْضًا مُحَسِّنُ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ الْمُرَتَّبِ. فَكَانَ ذَلِكَ التَّعْذِيبُ مُنَاسِبًا لِحَالَيْ تَوَقِّيهِمْ فِي الْفِرَارِ مِنَ الْقِتَالِ وَلِلسَّبَبَيْنِ الْبَاعِثَيْنِ عَلَى ذَلِكَ التَّوَقِّي.
Allah'ı gazaplandıran şeyin ardına düşmenin ve O'nun rızasından hoşlanmamanın zikredilmesinde; gazap ile rıza, ittibâ (ardına düşme) ile kerâhiyet (hoşlanmama) arasındaki zıtlıktan ötürü iki kez tıbâk sanatı vardır. Biriyle yetinmek mümkün olduğu halde onların hem Allah'ı gazaplandıran şeyin ardına düştüklerini hem de rızasından hoşlanmadıklarını birlikte bildirmek, meleklerin bunların yüzlerine vurmasının Allah'ı gazaplandıran şeye yönelmelerine; arkalarına vurmasının ise O'nun rızasından hoşlanmamalarına uygun düştüğüne işaret etmek içindir; zira hoşlanmamak yüz çevirmeyi ve arkasını dönmeyi (idbâr) gerektirir. Dolayısıyla sözde düzenli leff ü neşr sanatı da bulunmaktadır. Böylece bu azap, savaştan kaçarken korunmaya çalıştıkları iki hale ve bu korunmaya sevk eden iki sebebe tam olarak uygun düşmüştür.
وَفَرَّعَ عَلَى اتِّبَاعِهِمْ مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وكراهتهم رضوانه قَوْله: فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ فَكَانَ اتِّبَاعُهُمْ مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرَاهَتُهُمْ رِضْوَانَهُ سَبَبًا فِي الْأَمْرَيْنِ: ضَرْبِ الْمَلَائِكَةِ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ عِنْدَ الْوَفَاةِ، وَإِحْبَاطِ أَعْمَالِهِمْ.
Onların Allah'ı gazaplandıran şeyin ardına düşmelerine ve O'nun rızasından hoşlanmamalarına: { فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ } kavli tafri' kılınmıştır. Böylece onların Allah'ı gazaplandıran şeyin peşinden gitmeleri ve rızasından hoşlanmamaları iki şeye sebep olmuştur: Vefat anında meleklerin yüzlerine ve arkalarına vurması ve amellerinin boşa çıkarılması.
وَالْإِحْبَاطُ: إِبْطَالُ الْعَمَلِ، أَيْ أَبْطَلَ انْتِفَاعَهُمْ بِأَعْمَالِهِمُ الَّتِي عَمِلُوهَا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ قَوْلِ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ وَمِنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَتَقَدَّمَ مَا هُوَ بِمَعْنَاهُ فِي أول السُّورَة.
İhbât (إِحْبَاط): Ameli boşa çıkarmaktır; yani tevhid kelimesini söylemek, namaz, zekât ve benzeri müminlerle birlikte yaptıkları amellerden faydalanmalarını geçersiz kılmıştır. Bunun anlamdaşı sûrenin başında geçmişti.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٢٩]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 29]
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ (٢٩)
{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ } (29) “Yoksa kalplerinde hastalık bulunanlar, Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını mı sandılar?”
انْتِقَالٌ مِنَ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ إِلَى الْإِنْذَارِ بِأَنَّ اللَّهَ مطلع رَسُوله ﷺ عَلَى مَا يُضْمِرُهُ الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَكْرِ وَالْكَيْدِ لِيَعْلَمُوا أَنَّ أَسْرَارَهُمْ غَيْرُ خَافِيَةٍ فَيُوقِنُوا أَنَّهُمْ يَكُدُّونَ عُقُولَهُمْ فِي تَرْتِيبِ الْمَكَائِدِ بِلَا طَائِلٍ وَذَلِكَ خَيْبَةٌ لِآمَالِهِمْ.
Tehdit ve vaîdden, sırlarının gizli kalmadığını bilsinler ve kurdukları tuzaklarda akıllarını boş yere yorduklarını kesin olarak anlasınlar diye —ki bu onların emellerinin boşa çıkmasıdır— Allah'ın, münafıkların gizlediği küfür, mekir ve hileden Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'i haberdar edeceğini bildirmeye bir geçiştir.
وأَمْ مُنْقَطِعَةٌ فِي مَعْنَى (بَلْ) لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ، وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدِّرُ بَعْدَ أَمْ لِلْإِنْكَارِ. وحرف (لن) لتأييد النَّفْيِ، أَيْ لَا يَحْسَبُونَ انْتِفَاءَ إِظْهَارِ أَضْغَانِهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، كَمَا انْتَفَى ذَلِكَ فِيمَا مَضَى، فَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَفْضَحَ نِفَاقَهُمْ.
{ أَمْ } edatı, intikâlî idrâb için (بَلْ) "bilakis/yoksa" anlamında münkatedir; { أَمْ } edatından sonra takdir edilen istifham ise inkâr içindir. { لَنْ } harfi ise nefyi teyit (ve tekit) içindir; yani geçmişte ortaya çıkarılmadığı gibi gelecekte de kinlerinin ortaya çıkarılmasının yok olacağını sanmasınlar, belki de Allah onların nifakını rezil rüsvay edecektir.
وَاسْتُعِيرَ الْمَرَضُ إِلَى الْكُفْرِ بِجَامِعِ الْإِضْرَارِ بِصَاحِبِهِ، وَلِكَوْنِ الْكُفْرِ مَقَرُّهُ الْعَقْلُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْقَلْبِ كَانَ ذِكْرُ الْقُلُوبِ مَعَ الْمَرَضِ تَرْشِيحًا لِلِاسْتِعَارَةِ لِأَنَّ الْقَلْبَ مِمَّا يُنَاسِبُ الْمَرَضَ الْخَفِيَّ إِذْ هُوَ عُضْوٌ بَاطِنٌ فَنَاسَبَ الْمَرَضَ الْخَفِيَّ.
Hastalık (maraz), sahibine zarar verme ortak paydasıyla küfür için istiare edilmiştir. Küfrün karargâhı, kalple ifade edilen akıl olduğu için, hastalıkla birlikte kalplerin zikredilmesi istiarenin terşîhidir; zira kalp, gizli hastalığa uygun bir organdır; çünkü o içte bulunan bir uzuvdur ve böylece gizli hastalığa tam olarak uymuştur.
وَالْإِخْرَاجُ أُطْلِقَ عَلَى الْإِظْهَارِ وَالْإِبْرَازِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ لِأَن الْإِخْرَاج اسْتِدْلَال شَيْءٍ مِنْ مكمنه، فاستعير للإعلام بِخَبَرٍ خَفِيٍّ.
İhrâc (إِخْرَاج), istiare yoluyla açığa çıkarma ve ortaya koyma manasında kullanılmıştır; zira ihraç, bir şeyi gizlendiği yerden çekip çıkarmaktır, böylece gizli bir haberi bildirmek için istiare edilmiştir.
وَالْأَضْغَانُ: جَمْعُ ضِغْنٍ بِكَسْرِ الضَّادِ الْمُعْجَمَةِ وَسُكُونِ الْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ وَهُوَ الْحِقْدُ وَالْعَدَاوَةُ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُخْرِجُهَا مِنْ قُلُوبِهِمْ وَكَانَ الْعَرَبُ يَجْعَلُونَ الْقُلُوبَ مَقَرَّ الْأَضْغَانِ قَالَ الشَّاعِرُ، وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ الْمِفْتَاحِ لِلسَّكَّاكِيِّ وَلَا يُعْرَفُ قَائِلُهُ:
Adgân (أَضْغَان), dâd harfinin kesresi ve gayn harfinin sükûnuyla zıgn (ضِغْن) kelimesinin çoğuludur; bu da kin ve düşmanlık demektir. Anlamı, [Allah'ın] bu kinleri onların kalplerinden çıkaracağıdır. Araplar kalpleri kinlerin karargâhı kılarlardı. Sekkâkî'nin Miftâh'ındaki şahit beyitlerden olan ve şairi bilinmeyen bir beyitte şöyle denmiştir:
الضَّارِبِينَ بِكُلِّ أَبْيَضَ مِخْذَمِ ... وَالطَّاعِنِينَ مجامع الأضغان
"Onlar keskin ak kılıçlarla vuranlar ... ve kinlerin toplandığı yerleri (göğüsleri) mızraklayanlardır."
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٣٠]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 30]
وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ (٣٠)
{ وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } (30) “Eğer dileseydik, onları sana mutlaka gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın. Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın. Allah ise amellerinizi bilir.”
وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ.
{ وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ } “Eğer dileseydik, onları sana mutlaka gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın.”
كَانَ مَرَضُ قُلُوبِهِمْ خَفِيًّا لِأَنَّهُمْ يُبَالِغُونَ فِي كِتْمَانِهِ وَتَمْوِيهِهِ بِالتَّظَاهُرِ بِالْإِيمَانِ، فَذكر الله لنبيئه ﷺ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَأَطْلَعَهُ عَلَيْهِمْ وَاحِدًا وَاحِدًا فَيَعْرِفُ ذَوَاتَهُمْ بِعَلَامَاتِهِمْ.
Onların kalplerindeki hastalık gizliydi; zira onu gizlemede ve iman gösterisinde bulunarak kamufle etmede aşırı gidiyorlardı. Bu sebeple Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, dileseydi onları kendisine birer birer göstereceğini ve onun da onları alametleriyle bizzat tanıyacağını zikretmiştir.
وَالسِّيمَى بِالْقَصْرِ: الْعَلَامَةُ الْمُلَازِمَةُ، أَصْلُهُ: وِسْمَى بِوَزْنِ فِعْلَى مَنِ الْوَسْمِ وَهُوَ جَعْلُ سِمَةٍ لِلشَّيْءِ، وَهُوَ بِكَسْرِ أَوَّلِهِ. فَهُوَ مِنَ الْمِثَالِ الْوَاوِيِّ الْفَاءُ حُوِّلَتِ الْوَاوُ مِنْ مَوْضِعِ فَاءِ الْكَلِمَةِ فَوُضِعَتْ فِي مَكَانِ عَيْنِ الْكَلِمَةِ وَحُوِّلَتْ عَيْنُ الْكَلِمَةِ إِلَى مَوْضِعِ الْفَاءِ فَصَارَتْ سِوْمَى فَانْقَلَبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِسُكُونِهَا وَانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧٣] .
Kasr ile okunan es-Sîmâ (السِّيمَى); ayrılmaz, belirgin alamet demektir. Aslı, bir şeye işaret koymak anlamına gelen el-vasm (الْوَسْم) kökünden, fi'lâ (فِعْلَى) vezninde vismâ (وِسْمَى) olup ilk harfi kesrelidir. Bu kelime misâl-i vâvî türündendir; vâv harfi kelimenin fâ'ül-fiil (ilk harf) konumundan aynül-fiil (ikinci harf) konumuna, aynül-fiil ise fâ'ül-fiil konumuna aktarılmış, böylece sivmâ (سِوْمَى) olmuş, ardından sakin olup kendisinden önceki harf de kesreli olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } [273] “onları simalarından tanırsın” ayetinin tefsirinde geçmişti.
وَالْمَعْنَى: لَأَرَيْنَاكَ أَشْخَاصَهُمْ فَعَرَفْتَهُمْ، أَوْ لَذَكَرْنَا لَكَ أَوْصَافَهُمْ فَعَرَفْتَهُمْ بِهَا ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنَّ اللَّهَ شَاءَ ذَلِكَ وأراهم للرسول ﷺ فَعَنْ أَنَسٍ «مَا خَفِيَ عَلَى النَّبِيءِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ شَيْءٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانَ يَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ» ذَكَرَهُ الْبَغْوِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ بِدُونِ سَنَدٍ. وَمِمَّا يُرْوَى عَنْ حُذَيْفَةَ مَا يَقْتَضِي أَن النبيء ﷺ عَرَّفَهُ بِالْمُنَافِقِينَ أَوْ بِبَعْضِهِمْ، وَلَكِنْ إِذَا صَحَّ هَذَا فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْمُرْ بِإِجْرَائِهِمْ عَلَى غَيْرِ حَالَةِ الْإِسْلَامِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ اللَّهَ قَالَ هَذَا إِكْرَاما لرَسُوله ﷺ وَلَمْ يُطْلِعْهُ عَلَيْهِمْ.
Anlamı şudur: "Sana onların şahıslarını gösterirdik de onları tanırdın yahut sana onların sıfatlarını zikrederdik de onları bu sıfatlarla tanırdın." Sonra Allah'ın bunu dileyip onları Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem göstermiş olması muhtemeldir. Nitekim Enes'ten şöyle rivayet edilmiştir: «Bu ayetten sonra Peygamber'e münafıklardan hiçbir şey gizli kalmadı, onları simalarından tanırdı.» Bunu Begavî ve Sa'lebî senetsiz olarak zikretmiştir. Huzeyfe'den rivayet edilenler arasında da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in münafıkları ya da bir kısmını ona bildirdiğini gerektiren hususlar vardır. Fakat bu doğru olsa bile, Allah onların hakkında İslam dışı bir muamele yapılmasını emretmemiştir. Allah'ın bunu Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir ikram olarak söyleyip onları kendisine bildirmemiş olması da muhtemeldir.
وَاللَّامُ فِي لَأَرَيْناكَهُمْ لَامُ جَوَابِ لَوْ الَّتِي تُزَادُ فِيهِ غَالِبًا. وَاللَّامُ فِي فَلَعَرَفْتَهُمْ تَأْكِيدٌ لِلَّامِ لَأَرَيْناكَهُمْ لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ تَفَرُّعِ الْمعرفَة على الإراءة.
{ لَأَرَيْناكَهُمْ } ifadesindeki lâm (ل), “lev” (لَوْ) edatının cevabına çoğunlukla eklenen lâm harfidir. { فَلَعَرَفْتَهُمْ } ifadesindeki lâm ise, tanımanın göstermeye terettüp ettiğini daha da pekiştirmek için { لَأَرَيْناكَهُمْ } kelimesindeki lâm'ın bir tekididir.
وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ.
{ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın.”
هَذَا فِي مَعْنَى الِاحْتِرَاسِ مِمَّا يَقْتَضِيهِ مَفْهُومُ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ مِنْ عَدَمِ وُقُوع الْمَشِيئَة لإراءته إِيَّاهُمْ بِنُعُوتِهِمْ. وَالْمَعْنَى: فَإِنْ لَمْ نُرِكَ إِيَّاهُمْ بِسِيمَاهُمْ فَلَتَقَعَنَّ مَعْرِفَتُكَ بِهِمْ مِنْ لَحْنِ كَلَامِهِمْ بِإِلْهَامٍ يَجْعَلُهُ اللَّهُ فِي علم رَسُوله ﷺ، فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ لَحْنِ كَلَامِهِمْ
Bu, { لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ } ifadesinin mefhumunun gerektirdiği, onların sıfatlarıyla gösterilmesine dair meşîetin (dilemenin) gerçekleşmemiş olması ihtimaline karşı bir ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) anlamındadır. Manası şudur: Şayet onları sana simalarıyla göstermediysek de, Allah'ın Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem ilmine yerleştireceği bir ilhamla onları konuşma tarzlarından mutlaka tanıyacaksın; böylece onların konuşma tarzlarından hiçbir şey ona gizli kalmayacaktır.
فَيَحْصُلُ لَهُ الْعِلْمُ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِذَا لَحَنَ فِي قَوْلِهِ، وَهُمْ لَا يَخْلُو وَاحِدٌ مِنْهُمْ مِنَ اللَّحْنِ فِي قَوْلِهِ، فَمَعْرِفَةُ الرَّسُولِ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ حَاصِلَةٌ وَإِنَّمَا تَرَكَ اللَّهُ تَعْرِيفَهُ إِيَّاهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَوَكَلَهُ إِلَى مَعْرِفَتِهِمْ بِلَحْنِ قَوْلِهِمْ إِبْقَاءً عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي نِظَامِ الْخَلْقِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ لِأَنَّهَا سُنَّةٌ نَاشِئَةٌ عَنِ الْحِكْمَةِ فَلَمَّا أُرِيدَ تكريم الرَّسُول ﷺ بِإِطْلَاعِهِ عَلَى دَخَائِلِ الْمُنَافِقِينَ سَلَكَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ مَسْلَكَ الرَّمْزِ.
Böylece onlardan biri sözünde ima ve kinaye yaptığında Resûlullah onun kim olduğunu bilir; nitekim onların hiçbiri sözünde ima ve kinaye yapmaktan geri durmaz. Dolayısıyla Resûl'ün onların her birini tanıması gerçekleşmiş olur. Allah'ın onları simalarıyla bildirmeyi bırakıp konuşma tarzlarından tanımaya havale etmesi, Allah Teâlâ'nın yaratılış nizamındaki sünnetini mümkün mertebe devam ettirmek içindir; zira bu, hikmetten kaynaklanan bir sünnettir. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkların iç yüzlerine muttali kılınarak onurlandırılmak istendiğinde Allah bu hususta rumuz (üstü kapalı anlatım) yolunu izlemiştir.
وَاللَّامُ فِي وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ لَامُ الْقَسَمِ الْمَحْذُوفِ.
{ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ } ifadesindeki lâm (ل), mahzuf (gizli) bir yeminin lâm'ıdır.
وَلَحْنُ الْقَوْلِ: الْكَلَامُ الْمُحَالُ بِهِ إِلَى غَيْرِ ظَاهِرِهِ لِيَفْطِنَ لَهُ مَنْ يُرَادُ أَنْ يَفْهَمَهُ دُونَ أَنْ
Lahnu'l-kavl (لَحْنُ الْقَوْل); başkası anlamaksızın sadece anlaması istenen kimsenin fark etmesi için
يَفْهَمَهُ غَيْرُهُ بِأَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ تَعْرِيضٌ أَوْ تَوْرِيَةٌ أَوْ أَلْفَاظٌ مُصْطَلَحٌ عَلَيْهَا بَيْنَ شَخْصَيْنِ أَوْ فِرْقَةٍ كَالْأَلْفَاظِ الْعَلْمِيَّةِ قَالَ الْقَتَّالُ الْكِلَائِيُّ:
sözün zahirinden başka bir anlama yönlendirilmesidir; bu da sözde tariz (üstü kapalı dokundurma), tevriye veya bilimsel terimler gibi iki kişi yahut bir topluluk arasında üzerinde anlaşılmış ıstılahî lafızlar bulunmasıyla olur. Kattâl el-Kilâî şöyle demiştir:
وَلَقَدْ وَحَيْتُ لَكُمْ لِكَيْمَا تَفْهَمُوا ... وَلَحَنْتُ لَحْنًا لَيْسَ بِالْمُرْتَابِ
"Anlayasınız diye size üstü kapalı işaret ettim ... ve hiç şüphe edilmeyecek bir tarzda kinayeli konuştum."
كَانَ الْمُنَافِقُونَ يخاطبون النبيء ﷺ بِكَلَامٍ تَوَاضَعُوهُ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَكَانَ النبيء ﷺ يَأْخُذُهُمْ بِظَاهِرِ كَلَامِهِمْ فَنَبَّهَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ فَكَانَ بَعْدَ هَذَا يَعْرِفُ الْمُنَافِقِينَ إِذَا سَمِعَ كَلَامَهُمْ.
Münafıklar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile kendi aralarında kararlaştırdıkları [özel] bir dille konuşurlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise onların sözlerinin zahirine göre muamele ederdi; Allah onu bu duruma karşı uyardı ve bundan sonra onların sözlerini işittiğinde münafıkları tanır oldu.
وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ.
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } “Allah ise amellerinizi bilir.”
تَذْيِيلٌ، فَهُوَ لِعُمُومِهِ خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّعْلِيمُ وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ لَازِمِهِ وَهُوَ الْوَعِيدُ لِأَهْلِ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ، وَالْوَعْدُ لِأَهْلِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ، وَتَنْبِيهٌ لِأَهْلِ النِّفَاقِ بِأَنَّ اللَّهَ يُوشِكُ أَنْ يَفْضَحَ نِفَاقَهُمْ كَمَا قَالَ آنِفًا أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ [مُحَمَّد: ٢٩] .
Bu bir tezyîldir (tamamlayıcı cümledir). Kapsayıcılığı sebebiyle bütün ümmete yönelik bir hitap olup bundan maksat bilgilendirmektir. Bununla birlikte lazımî manasından kinayedir; bu da kötü amel sahiplerine amellerinden ötürü bir tehdit, salih amel sahiplerine amellerinden ötürü bir vaat ve az önce geçen { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ } [Muhammed: 29] “Yoksa kalplerinde hastalık olanlar, Allah'ın onların kinlerini asla açığa çıkarmayacağını mı sandılar?” ayetinde olduğu gibi nifak ehline Allah'ın çok geçmeden nifaklarını rezil rüsva edeceğine dair bir uyarıdır.
وَاجْتِلَابُ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: يَعْلَمُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ عِلْمَهُ بذلك مُسْتَمر.
{ يَعْلَمُ } ifadesinde muzâri fiil getirilmesi, [Allah'ın] bunu bilmesinin süreklilik arz ettiğini göstermek içindir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٣١]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 31]
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ (٣١)
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ } (31) “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi sınayıncaya kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz.”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ [مُحَمَّد: ٣٠] . وَمَعْنَاهُ مَعْنَى الِاحْتِرَاسِ مِمَّا قَدْ يَتَوَهَّمُ السَّامِعُونَ مِنْ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ مِنَ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ التَّكْلِيفِ.
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } [Muhammed: 30] kavline matuftur. Manası, işitenlerin { وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } kavlinden tekliften (sorumluluktan) müstağni olunabileceğini zannetmelerine karşı bir ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) anlamıdır.
وَوَجْهُ هَذَا الِاحْتِرَاسِ أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ يَتَعَلَّقُ بِأَعْمَالِ النَّاسِ بَعْدَ أَنْ تَقَعَ وَيَتَعَلَّقُ بِهَا قَبْلَ وُقُوعِهَا فَإِنَّهَا سَتَقَعُ وَيَتَعَلَّقُ بِعَزْمِ النَّاسِ عَلَى الِاسْتِجَابَةِ لِدَعْوَةِ التَّكَالِيفِ قُوَّةً وَضَعْفًا، وَمِنْ عَدَمِ الِاسْتِجَابَةِ كُفْرًا وَعِنَادًا، فَبَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مِنْ حِكْمَةِ التَّكَالِيفِ أَنْ يَظْهَرَ أَثَرُ عِلْمِ اللَّهِ بِأَحْوَالِ النَّاسِ وَتَقَدُّمُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ.
Bu ihtirasın yönü şudur: Allah'ın ilmi insanların amellerine vuku bulduktan sonra taalluk ettiği gibi, vuku bulmadan önce vuku bulacaklarına dair de taalluk eder; keza insanların mükellefiyet çağrısına icabet etme azimlerine güç ve zayıflık bakımından taalluk ettiği gibi, küfür ve inatla icabet etmeyişlerine de taalluk eder. İşte bu ayetle, tekliflerin hikmetlerinden birinin Allah'ın insanların hallerine dair ilminin eserinin açığa çıkması ve aleyhlerine hüccetin ikame edilmesi olduğu beyan edilmiştir.
وَلَمَّا
Nitekim
قَالَ النبيء ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ لِكُلِّ عَبْدٍ مَقْعَدُهُ مِنَ الْجَنَّةِ أَوْ مِنَ النَّارِ. فَقَالُوا أَفَلَا نَتَّكِلُ عَلَى مَا كُتِبَ لَنَا؟ قَالَ: اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ، وَقَرَأَ فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah her kulun cennetteki veya cehennemdeki yerini yazmıştır» buyurunca, «Öyleyse bizim için yazılana güvenip dayanmayalım mı?» dediler. O da şöyle buyurdu: «Çalışın, zira herkes ne için yaratıldıysa ona muvaffak kılınır.» Sonra şu ayetleri okudu: { فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى
[اللَّيْل: ٥- ١٠] » .
[اللَّيْل: ٥- ١٠] » } [Leyl: 5-10] “Kim verir ve sakınırsa ve en güzeli doğrularsa, biz onu en kolaya muvaffak kılarız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni sayar ve en güzeli yalanlarsa, onu da en zora sevk ederiz.”»
وَالْبَلْوُ: الِاخْتِبَارُ وَتَعَرُّفُ حَالِ الشَّيْءِ. وَالْمُرَادُ بِالِابْتِلَاءِ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ فِي التَّكْلِيفِ، فَإِنَّهُ يَظْهَرُ بِهِ الْمُطِيعُ وَالْعَاصِي وَالْكَافِرُ، وَسُمِّيَ ذَلِكَ ابْتِلَاءً عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ الِابْتِلَاءُ وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِقَامَةَ مَصَالِحِ النَّاسِ وَدَفْعَ الْفَسَادِ عَنْهُمْ لِتَنْظِيمِ أَحْوَالِ
Belv (الْبَلْو); sınamak ve bir şeyin durumunu öğrenmektir. İbtilâ ile kastedilen ise mükellefiyetteki emir ve yasaktır; zira itaatkâr, isyankâr ve kâfir olan bununla ortaya çıkar. Bu durum mecâz-ı mürsel yoluyla ibtilâ (imtihan) olarak adlandırılmıştır; çünkü her ne kadar bundan asıl maksat insanların maslahatlarını ikame etmek ve durumlarını düzene sokmak için onlardan fesadı defetmek olsa da imtihan teklifin ayrılmaz bir sonucudur;
حَيَاتِهِمْ ثُمَّ ليترتب عَلَيْهِ مِثَال الْحَيَاةِ الْأَبَدِيَّةِ فِي الْآخِرَةِ. وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ التَّكْلِيفُ مُبَيِّنًا لِأَحْوَالِ نُفُوسِ النَّاسِ فِي الِامْتِثَالِ وَمُمَحِّصًا لِدَعَاوِيهِمْ وَكَاشِفًا عَنْ دَخَائِلِهِمْ كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى مَا يُشْبِهُ الِابْتِلَاءَ، وَإِلَّا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَعْلَمُ تَفَاصِيلَ أَحْوَالِهِمْ، وَلَكِنَّهَا لَا تَظْهَرُ لِلْعِيَانِ لِلنَّاسِ إِلَّا عِنْدَ تَلَقِّي التَّكَالِيفِ فَأَشْبَهَتْ الِاخْتِبَارَ، فَإِطْلَاقُ اسْمِ الِابْتِلَاءِ عَلَى التَّكْلِيفِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ وَتَسْمِيَةُ مَا يَلْزَمُ التَّكْلِيفَ مِنْ إِظْهَارِ أَحْوَالِ النُّفُوسِ ابْتِلَاءً اسْتِعَارَةٌ، فَفِي قَوْلِهِ:
sonra da buna ahiretteki ebedî hayat mertebesi terettüp eder. Fakat teklif, insanların boyun eğme konusundaki nefis hallerini açıklayıcı, iddialarını arındırıcı ve iç yüzlerini açığa çıkarıcı olunca, imtihana benzeyen bir durum içermiş oldu. Yoksa Allah Teâlâ onların durumlarının ayrıntılarını elbette bilir; fakat bu haller insanlara ancak teklifleri aldıklarında ayan beyan görünür, bu yüzden de sınamaya benzemiştir. Teklife ibtilâ isminin verilmesi mecâz-ı mürseldir; teklifin gereği olan nefis hallerinin açığa çıkmasına ibtilâ denmesi ise istiaredir. Dolayısıyla şu kavilde:
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ مَجَازٌ مُرْسَلٌ وَاسْتِعَارَةٌ.
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Sizi mutlaka imtihan edeceğiz” ifadesinde hem mecâz-ı mürsel hem de istiare vardır.
وحَتَّى حَرْفُ انْتِهَاءٍ فَمَا بَعْدَهَا غَايَةٌ لِلْفِعْلِ الَّذِي قَبْلَهَا وَهِيَ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ تَشْبِيهًا لِعِلَّةِ الْفِعْلِ بِغَايَتِهِ فَإِنَّ غَايَةَ الْفِعْلِ بَاعِثٌ لِفَاعِلِ الْفِعْلِ فِي الْغَالِبِ، فَلِذَلِكَ كَثُرَ اسْتِعْمَالُ حَتَّى بِمَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا [المُنَافِقُونَ: ٧] .
{ حَتَّى } gaye/son bildiren bir harftir; dolayısıyla sonrasındaki, kendisinden önceki fiilin gayesidir (son sınırıdır). Burada ise fiilin illetinin gayesine benzetilmesiyle lâm-ı ta'lîl (gerekçe bildiren lâm) manasında kullanılmıştır; zira fiilin gayesi çoğunlukla fiili yapan için bir saiktir. Bu sebeple hattâ (حَتَّى) edatının lâm-ı ta'lîl anlamında kullanılması çok yaygındır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا } [Münâfikûn: 7] “Onlar, ‘Resûlullah'ın yanında bulunanlara nafaka vermeyin ki dağılıp gitsinler’ diyenlerdir.”
فَالْمَعْنَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ لِنَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ انْتِهَاءَ الْبَلْوَى عِنْدَ ظُهُورِ الْمُجَاهِدِينَ مِنْهُمْ وَالصَّابِرِينَ.
Buna göre anlam şudur: "İçinizden cihad edenleri ve sabredenleri bilelim (açığa çıkaralım) diye sizi mutlaka imtihan edeceğiz." Yoksa maksat, aralarından cihad edenler ve sabredenler ortaya çıktığında imtihanın sona ermesi demek değildir.
وَعِلَّةُ الْفِعْلِ لَا يَلْزَمُ انْعِكَاسُهَا، أَيْ لَا يَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ لِلْفِعْلِ عِلَّةٌ غَيْرُهَا فَلِلتَّكْلِيفِ عِلَلٌ وَأَغْرَاضٌ عَدِيدَةٌ مِنْهَا أَنْ تَظْهَرَ حَالُ النَّاسِ فِي قَبُولِ التَّكْلِيفِ ظُهُورًا فِي الدُّنْيَا تَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مُعَامَلَاتٌ دُنْيَوِيَّةٌ.
Fiilin illetinin inikâsı (aksine dönmesi) gerekmez; yani fiilin bundan başka bir illetinin olmaması zorunlu değildir. Teklifin pek çok illet ve gayesi vardır; bunlardan biri de insanların teklifi kabul etme hususundaki durumlarının dünyada, üzerine dünyevî muamelelerin terettüp edeceği şekilde zahir olmasıdır.
وَعِلْمُ اللَّهِ الَّذِي جَعَلَ عِلَّةً لِلْبَلْوِ هُوَ الْعِلْمُ بِالْأَشْيَاءِ بَعْدَ وُقُوعِهَا الْمُسَمَّى عِلْمُ الشَّهَادَةِ لِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَنْ سَيُجَاهِدُ وَمَنْ يَصْبِرُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَبْلُوَهُمْ وَلَكِنَّ ذَلِكَ عِلْمُ غَيْبٍ لِأَنَّهُ قَبْلَ حُصُولِ الْمَعْلُومِ فِي عَالَمِ الشَّهَادَةِ.
İmtihanın illeti kılınan Allah'ın ilmi, şeylerin vuku bulduktan sonra bilinmesi demek olan ve ilm-i şehâdet diye adlandırılan ilimdir. Çünkü Allah, onları imtihan etmeden önce kimin cihad edeceğini ve kimin sabredeceğini bilir; fakat bu, malumun şehadet aleminde meydana gelmesinden önce olduğu için gayb ilmidir.
وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ حَتَّى نَعْلَمَ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى حَتَّى نُظْهِرَ لِلنَّاسِ الدَّعَاوِيَ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلَةِ، فَالْعِلْمُ كِنَايَةٌ عَنْ إِظْهَارِ الشَّيْءِ الْمَعْلُومِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ كَوْنِ إِظْهَارِهِ لِلْغَيْرِ كَمَا هُنَا أَوْ لِلْمُتَكَلِّمِ كَقَوْلِ إِيَاسِ بْنِ قَبِيصَةَ الطَّائِيِّ:
Daha güzeli, { حَتَّى نَعْلَمَ } ifadesinin "insanlara hak iddiaları batıl olanlardan ayırt edip gösterelim diye" anlamında kullanılmış olmasıdır. Zira ilim, burada olduğu gibi başkasına göstermek ya da İyâs b. Kabîsa et-Tâî'nin şu sözünde olduğu gibi konuşanın kendisine göstermesi fark etmeksizin, bilinen şeyi açığa çıkarmaktan kinayedir:
وَأَقْبَلْتُ وَالْخَطِّيُّ يخْطر بَيْننَا ... لَا علم مَنْ جَبَانُهَا مِنْ شُجَاعِهَا
"Hattî mızrakları aramızda dalgalanırken, hangisinin korkak hangisinin cesur olduğunu bileyim (ortaya çıkarayım) diye öne atıldım."
أَرَادَ لِيُظْهِرَ لِلنَّاسِ أَنَّهُ شُجَاعٌ وَيَظْهَرُ مَنْ هُوَ مِنَ الْقَوْمِ جَبَانٌ، فَاللَّهُ شَرَعَ الْجِهَادَ لِنَصْرِ الدِّينِ وَمِنْ شَرْعِهِ يَتَبَيَّنُ مَنْ يُجَاهِدُ وَمَنْ يَقْعُدُ عَنِ الْجِهَادِ، وَيَتَبَيَّنُ مَنْ يَصْبِرُ عَلَى لَأْوَاءِ الْحَرْبِ وَمَنْ يَنْخَزِلُ وَيَفِرُّ، فَلَا تَرُوجُ عَلَى النَّاسِ دَعْوَى الْمُنَافِقِينَ صِدْقَ الْإِيمَانِ وَيَعْلَمُ النَّاسَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ.
Şair insanlara kendisinin cesur olduğunu, topluluktan kimin de korkak olduğunu göstermeyi kastetmiştir. Allah da dini yüceltmek için cihadı meşru kılmıştır; onun meşru kılınmasıyla kimin cihad ettiği, kimin cihaddan geri kaldığı, kimin savaşın zorluklarına sabrettiği, kimin de çözülüp kaçtığı açıklığa kavuşur. Böylece münafıkların iman doğruluğu iddiası insanlara yutturulamaz ve insanlar Allah'a verdikleri ahde sadık kalan müminleri tanımış olurlar.
وَبَلْوُ الْإِخْبَارِ: ظُهُورُ الْأُحْدُوثَةِ مِنْ حُسْنِ السُّمْعَةِ وَضِدِّهِ. وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِ الْأُصُولِيِّينَ تَرَتَّبَ الْمَدْحُ وَالذَّمُّ عَاجِلًا، وَهُوَ كِنَايَةٌ أَيْضًا عَنْ أَحْوَالِ أَعْمَالِهِمْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ لِأَنَّ الْأَخْبَارَ إِنَّمَا هِيَ أَخْبَارٌ عَنْ أَعْمَالِهِمْ، وَهَذِهِ عِلَّةٌ ثَانِيَةٌ عُطِفَتْ عَلَى قَوْلِهِ: حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ. وَإِنَّمَا أُعِيدَ عطف فعل نَبْلُوَا عَلَى فِعْلِ نَعْلَمَ وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُعْطَفَ أَخْبارَكُمْ بِالْوَاوِ عَلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ فِي لَنَبْلُوَنَّكُمْ وَلَا يُعَاد نَبْلُوَا، فَالْعُدُولُ عَنْ مُقْتَضَى ظَاهِرِ النَّظْمِ إِلَى هَذَا التَّرْكِيبِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي بلو لأخبار لِأَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنْ بَلْوِ أَعْمَالِهِمْ وَهِيَ الْمَقْصُودُ مِنْ بَلْوِ ذَوَاتِهِمْ، فَذِكْرُهُ كَذِكْرِ الْعَامِّ بَعْدَ الْخَاصِّ إِذْ تَعَلَّقَ الْبَلْوُ الْأَوَّلُ بِالْجِهَادِ وَالصَّبْرِ، وَتَعَلَّقَ
Haberlerin sınanması (belvu'l-ahbâr); iyi şöhret ve zıddına dair rivayetlerin ortaya çıkmasıdır. Bu, usûlcülerin "övgü ve yerginin peşinen terettüp etmesi" sözü anlamındadır ve haberler onların amellerine dair haberler olduğu için hayır ve şer bakımından amellerinin durumlarından da kinayedir. Bu, { حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ } ifadesine matuf ikinci bir illettir. { نَبْلُوَا } fiilinin { نَعْلَمَ } fiiline tekrar atfedilmesine gelince -ki zahir olan, { نَبْلُوَا } fiilini tekrarlamadan { أَخْبارَكُمْ } kelimesinin vâv ile { لَنَبْلُوَنَّكُمْ } fiilindeki muhatap zamirine matuf kılınmasıydı-, dizilişin zahiri gereğinden bu terkibe yönelinmesi haberleri sınamada mübalağa içindir; zira bu, bizzat şahıslarının sınanmasından asıl maksat olan amellerinin sınanmasından kinayedir. Dolayısıyla bunun zikredilmesi, hâssın ardından âmmın zikredilmesi gibidir; çünkü ilk imtihan cihad ve sabırla ilgiliyken,
الْبَلْوُ الثَّانِي بِالْأَعْمَالِ كُلِّهَا، وَحَصَلَ مَعَ ذَلِكَ تَأْكِيدُ الْبَلْوِ تَأْكِيدًا لَفْظِيًّا. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ وَنَبْلُوَا بِالنُّونِ فِي الْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ تِلْكَ الْأَفْعَالَ الثَّلَاثَةَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ وَالضَّمَائِرُ عَائِدَةٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ. وَقَرَأَ الْجُمْهُور وَنَبْلُوَا بِفَتْحِ الْوَاوِ عَطْفًا عَلَى نَعْلَمَ. وَقَرَأَهُ رُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِسُكُونِ الْوَاوِ عَطْفًا على وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ.
ikinci imtihan bütün amellerle ilgilidir ve bununla birlikte imtihan lafzî bir tekit ile pekiştirilmiştir. Cumhur { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ }, { حَتَّى نَعْلَمَ } ve { وَنَبْلُوَا } kelimelerini her üç fiilde de nûn harfiyle okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise bu üç fiili gâib yâ'sı ile (ye ile) okumuştur ve zamirler { وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } kavlindeki lafza-i celâle dönmektedir. Cumhur { وَنَبْلُوَا } kelimesini { نَعْلَمَ } fiiline matuf olarak vâv harfinin fethasıyla okumuştur. Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys ise { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } fiiline matuf olarak vâv'ın sükûnuyla okumuştur.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٣٢]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 32]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ (٣٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ } (32) “Şüphesiz inkâr edenler, Allah'ın yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra Resûl'e karşı gelenler, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. O, onların amellerini boşa çıkaracaktır.”
الظَّاهِرُ أَنَّ الْمَعْنِيَّ بِالَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَذْكُورُونَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ وَفِيمَا بَعْدُ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي جَرَى فِيهَا ذِكْرَ الْكَافِرِينَ، أَيِ الْكُفَّارُ الصُّرَحَاءُ عَادَ الْكَلَامُ إِلَيْهِمْ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ ذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ يُخْفُونَ الْكُفْرَ، عَوْدًا عَلَى بَدْءٍ لِتَهْوِينِ حَالِهِمْ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ، فَبَعْدَ أَنْ أَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّهُ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ وَأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَأَمَرَ بِضَرْبِ رِقَابِهِمْ وَأَنَّ التَّعْسَ لَهُمْ وَحَقَّرَهُمْ بِأَنَّهُمْ يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ، وَأَنَّ اللَّهَ أَهْلَكَ قُرًى هِيَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً، ثُمَّ جَرَى ذِكْرُ الْمُنَافِقِينَ، بَعْدَ ذَلِكَ ثُنِيَ عِنَانُ الْكَلَامِ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَيْضًا لِيُعَرِّفَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ فِي هَذِهِ الْمَآزِقِ الَّتِي بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ لَا يَلْحَقُهُمْ مِنْهُمْ أَدْنَى ضُرٍّ، وَلِيَزِيدَ وَصْفَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ شاقّوا الرَّسُول ﷺ.
Zahir olan şudur ki, buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } (inkâr edenler) ifadesiyle kastedilenler, bu surenin başında ve sonrasında kâfirlerin zikredildiği ayetlerde geçenlerdir; yani açık kâfirlerdir. Küfrü gizleyen münafıkların zikri tamamlandıktan sonra, Müslümanların gözünde onların durumunu basitleştirmek gayesiyle söze baştan başlanarak tekrar onlara dönülmüştür. Nitekim Allah onların amellerini boşa çıkardığını, batıla uyduklarını haber verip boyunlarının vurulmasını emrettikten, helakin onlar için olduğunu belirttikten ve onların hayvanların yediği gibi zevklenip yediklerini söyleyerek onları hakir gördükten, ayrıca onlardan daha güçlü nice beldeleri helak ettiğini bildirdikten sonra münafıklar zikredilmiş; bunun ardından da sözün dizginleri tekrar inkâr edenlere çevrilmiştir ki Allah, müşriklerle aralarındaki bu çetin mücadelelerde Müslümanlara onlardan en ufak bir zarar gelmeyeceğini bildirsin ve inkâr edenleri Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı geldikleri niteliğiyle daha da niteleyip vasıflandırsın.
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ وَهِيَ تَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ: فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ [مُحَمَّد:
Bu cümle iptidâî bir isti'nâf olup { فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ } [Muhammed:
٣٥] . وَفَعْلُ شَاقُّوا مُشْتَقٌّ مِنْ كَلِمَةِ شِقٍّ بِكَسْرِ الشِّينِ وَهُوَ الْجَانِبُ، وَالْمُشَاقَّةُ الْمُخَالَفَةُ، كُنِّيَ بِالْمُشَاقَّةِ عَنِ الْمُخَالَفَةِ لِأَنَّ الْمُسْتَقِرَّ بِشِقٍّ مُخَالِفٌ لِلْمُسْتَقَرِّ بِشِقٍّ آخَرَ فَكِلَاهُمَا مُخَالِفٌ، فَلِذَلِكَ صِيغَتْ مِنْهُ صِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ.
35] “Artık gevşemeyin ve barışa çağırmayın” kavline bir hazırlıktır. { شَاقُّوا } fiili, şîn harfinin kesresiyle yan, taraf anlamına gelen şıkk (شِقّ) kelimesinden türemiştir; müşâkka (مُشَاقَّة) ise muhalefet etmek demektir. Bir tarafta duran kimse diğer tarafta duran kimseye muhalif olduğu ve her ikisi de birbirine zıt düştüğü için müşâkka kelimesi muhalefetten kinaye olarak kullanılmış, bu yüzden de mufâale kalıbında getirilmiştir.
وَتَبَيُّنُ الْهُدَى لَهُمْ: ظُهُورُ مَا فِي دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ مِنَ الْحَقِّ الَّذِي تُدْرِكُهُ الْعُقُولُ إِذَا نُبِّهَتْ إِلَيْهِ، وَظُهُورُ أَنَّ أَمْرَ الْإِسْلَامِ فِي ازْدِيَادٍ وَنَمَاءٍ، وَأَنَّ أُمُورَ الْآخَرِينَ فِي إِدْبَارِ، فَلَمْ
Hidayetin onlara apaçık belli olması (tebeyyün); dikkat çekildiğinde akılların idrak edeceği şekilde İslam davetinde bulunan hakkın açığa çıkması, keza İslam'ın durumunun sürekli bir artış ve gelişme içinde, diğerlerinin durumunun ise gerilemede olduğunun belirmesidir. Ne var ki bu durum,
يَرْدَعْهُمْ ذَلِكَ عَنْ مُحَاوَلَةِ الْإِضْرَار بالرسول ﷺ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [الرَّعْد: ٤١] . فَحَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ ذَلِكَ أَن الرَّسُول ﷺ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّ الْإِسْلَامَ دِينُ اللَّهِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zarar vermeye kalkışmaktan onları alıkoymamıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } [Ra'd: 41] “Görmediler mi ki biz yeryüzüne geliyor, onu etrafından eksiltiyoruz?” Bütün bunlardan Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın elçisi, İslam'ın da Allah'ın dini olduğu sonucu ortaya çıkmıştır.
وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَهُودُ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرُ، وَعَلَيْهِ فمشاقتهم الرَّسُول ﷺ مُشَاقَّةٌ خَفِيَّةٌ مُشَاقَّةُ كَيْدٍ وَمَكْرٍ، وَتَبَيُّنُ الْهُدَى لَهُمْ ظُهُورُ أَن مُحَمَّدًا ﷺ هُوَ الْمَوْعُودُ بِهِ فِي التَّوْرَاةِ وَكُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ، فَتَكُونُ الْآيَةُ تَمْهِيدًا لِغَزْوِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ.
Bu ayetteki { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesiyle Kurayza ve Nadîr Yahudilerinin kastedildiği de söylenmiştir. Bu görüşe göre onların Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı gelmeleri; gizli, hile ve tuzak dolu bir karşı gelmedir. Hidayetin onlara apaçık belli olması ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tevrat'ta ve diğer peygamberlerin kitaplarında vaat edilen peygamber olduğunun anlaşılmasıdır; böylece ayet, Kurayza ve Nadîr gazvelerine bir zemin hazırlığı niteliğinde olur.
وَانْتَصَبَ شَيْئاً عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِ يَضُرُّوا وَالتَّنْوِينُ لِلتَّقْلِيلِ، أَيْ لَا يَضُرُّونَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ اللَّهَ أَقَلَّ ضُرٍّ. وَإِضْرَارُ اللَّهِ أُرِيدَ بِهِ إِضْرَارُ دِينِهِ لِقَصْدِ التَّنْوِيهِ وَالتَّشْرِيفِ لِهَذَا الدِّينِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى.
{ شَيْئاً } kelimesi { يَضُرُّوا } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansub olmuştur; tenvin ise azlık (taklîl) bildirmektedir; yani gelecekte Allah'a en ufak bir zarar bile veremezler. Allah'a zarar vermekle kastedilen, { وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى } ifadesinin karinesiyle, bu dine övgü ve şeref kazandırmak amacıyla O'nun dinine zarar vermektir.
وَالْإِحْبَاطُ: الْإِبْطَالُ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَمَعْنَى إِبْطَالُ أَعْمَالِهِمْ بِالنِّسْبَةِ لِأَعْمَالِهِمْ فِي مُعَامَلَةِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ اللَّهَ يلطف بِرَسُولِهِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ بِتَيْسِيرِ أَسْبَابِ نَصْرِهِمْ وَانْتِشَارِ دِينِهِ، فَلَا يَحْصُلُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَعْمَالِهِمْ لِلصَّدِّ وَالْمُشَاقَّةِ عَلَى طَائِلٍ. وَهَذَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ [مُحَمَّد: ١] .
İhbât (إِحْبَاط), az önce geçtiği üzere iptal etmek (boşa çıkarmak) demektir. Müslümanlara yönelik muamelelerindeki amellerinin iptal edilmesinin anlamı şudur: Allah, zafer sebeplerini ve dininin yayılmasını kolaylaştırmak suretiyle Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlara lütufta bulunacak; inkâr edenler ise engelleme ve karşı gelme yolundaki amellerinden hiçbir netice elde edemeyeceklerdir. Bu, { أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ } [Muhammed: 1] ayetinin tefsirinde daha önce geçtiği gibidir.
وَحَرْفُ الِاسْتِقْبَالِ هُنَا لِتَحْقِيقِ حُصُولِ الْإِحْبَاطِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ مُحْبِطُ أَعْمَالِهِمْ مِنَ الْآنِ إِذْ لَا يُعْجِزُهُ ذَلِكَ حَتَّى يَتَرَصَّدَ بِهِ الْمُسْتَقْبَلَ، وَهَذَا التَّحْقِيقُ مِثْلُ مَا فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ يُوسُفَ قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي [يُوسُف: ٩٨] .
Buradaki istikbâl harfi (sin / س), boşa çıkarmanın gelecekte gerçekleşeceğini kesinleştirmek (tahkik) içindir ve Allah'ın onların amellerini şimdiden boşa çıkardığına delalet eder; zira bunu geleceğe erteleyecek kadar O'nu aciz bırakan hiçbir şey yoktur. Bu kesinlik, Yûsuf Suresi'ndeki { قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } [Yûsuf: 98] “Dedi ki: 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim'” kavlinde olduğu gibidir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٣٣]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 33]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ (٣٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } (33) “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın.”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ [مُحَمَّد:
[Bu ayet,] { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ } “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoyanlar ve Resûl'e karşı gelenler...” [Muhammed:
٣٢] ، وَبَيْنَ جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ [مُحَمَّد: ٣٤] وُجِّهَ بِهِ
32] cümlesi ile { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } [Muhammed: 34] cümlesi arasında yer alan bir itiraz (ara cümle) olup bununla
الْخِطَابُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْأَمْرِ بِطَاعَةِ الله وَرَسُوله ﷺ وَتَجَنُّبِ مَا يُبْطِلُ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ اعْتِبَارًا بِمَا حُكِيَ مِنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي الصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ومشاقة الرَّسُول ﷺ.
Müminlere hitap; Allah'a ve Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) itaat etmelerini, müşriklerin Allah yolundan alıkoyma ve Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı gelme hususundaki anlatılan hallerinden ibret alarak salih amelleri boşa çıkaracak şeylerden kaçınmalarını emretmektedir.
فَوَصْفُ الْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مُقَابِلُ وَصْفِ الْكُفْرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا [مُحَمَّد: ٣٢] ، وَطَاعَةُ اللَّهِ مُقَابِلُ الصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَطَاعَةُ الرَّسُولِ ضِدُّ مشاقة الرَّسُول ﷺ، وَالنَّهْيُ عَنْ إِبْطَالِ الْأَعْمَالِ ضِدُّ بُطْلَانِ أَعْمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا. فطاعة
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesindeki iman vasfı, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Muhammed: 32] kavlindeki küfür vasfının karşılığıdır; Allah'a itaat, Allah yolundan alıkoymanın karşılığıdır; Resûl'e itaat, Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı gelmenin zıddıdır; amelleri boşa çıkarmaktan nehyedilmek ise inkâr edenlerin amellerinin boşa gitmesinin zıddıdır.
الرَّسُول ﷺ الَّتِي أُمِرُوا بِهَا هِيَ امْتِثَالُ مَا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ مِنْ أَحْكَامِ الدِّينِ. وَأَمَّا مَا لَيْسَ دَاخِلًا تَحْتَ التَّشْرِيعِ فَطَاعَةُ أَمر الرَّسُول ﷺ فِيهِ طَاعَةُ انْتِصَاحٍ وَأَدَبٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ بَرِيرَةَ لَمْ تُطِعْ رَسُول الله ﷺ فِي مُرَاجَعَةِ زَوْجِهَا مُغِيثٍ لَمَّا عَلِمَتْ أَنَّ أَمْرَهُ إِيَّاهَا لَيْسَ بِعَزْمٍ.
Emrolundukları Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) itaat; dinin hükümlerinden emrettiği ve yasakladığı şeylere uymaktır. Teşri (hüküm koyma) alanına girmeyen hususlara gelince, bu konularda Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) emrine itaat, nasihati kabul etme ve edep kabilinden bir itaattir. Görmez misin ki Berîre, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine yönelik emrinin bağlayıcı bir azimet (zorunluluk) olmadığını anlayınca, kocası Muğîs'e dönmesi hususunda Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) uymamıştı.
وَالْإِبْطَالُ: جَعْلُ الشَّيْءِ بَاطِلًا، أَيْ لَا فَائِدَةَ مِنْهُ، فَالْإِبْطَالُ تَتَّصِفُ بِهِ الْأَشْيَاءُ الْمَوْجُودَةُ.
İbtâl (إِبْطَال), bir şeyi batıl kılmak, yani faydasız hale getirmektir. Dolayısıyla ibtâl vasfı ancak mevcut olan şeyler için söz konusudur.
وَمَعْنَى النَّهْيِ عَنْ إِبْطَالِهِمُ الْأَعْمَالَ: النَّهْيُ عَنْ أَسْبَابِ إِبْطَالِهَا، فَهَذَا مَهْيَعُ قَوْلِهِ:
Amellerini boşa çıkarmalarından nehyedilmenin anlamı, amellerin boşa gitmesine sebep olacak şeylerden nehyedilmektir. İşte şu kavlin mecrası budur:
وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ. وَتَسْمَحُ مَحَامِلُهُ بِأَنْ يَشْمَلَ النَّهْيَ وَالتَّحْذِيرَ عَنْ كُلِّ مَا بَيَّنَ الدِّينُ أَنَّهُ مُبْطِلٌ لِلْعَمَلِ كُلًّا أَوْ بَعْضًا مِثْلَ الرِّدَّةِ وَمِثْلَ الرِّيَاءِ فِي الْعَمَلِ الصَّالِحِ فَإِنَّهُ يُبْطِلُ ثَوَابَهُ.
{ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } “ve amellerinizi boşa çıkarmayın.” Bunun muhtemel manaları, dinin ameli tamamen veya kısmen boşa çıkardığını bildirdiği her şeyden nehyetmeyi ve sakındırmayı kapsar; irtidat (dinden dönmek) gibi veya sevabını boşa çıkardığı için salih ameldeki riyâ (gösteriş) gibi.
وَهُوَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [الْبَقَرَة: ٢٦٤] . وَكَانَ بَعْضُ السَّلَفِ يَخْشَى أَنْ يَكُونَ ارْتِكَابُ الْفَوَاحِشِ مُبْطِلًا لِثَوَابِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَيَحْمِلُ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ، وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ لَمَّا بَلَغَهَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ عَقَدَ عَقْدًا تَرَاهُ عَائِشَةُ حَرَامًا: أَخْبَرُوا زَيْدًا أَنَّهُ أَبْطَلَ جِهَادَهُ مَعَ رَسُول الله ﷺ إِنْ لَمْ يَتْرُكْ فَعْلَهُ هَذَا وَلَعَلَّهَا أَرَادَتْ بِذَلِكَ التَّحْذِيرَ وَإِلَّا فَمَا وَجْهُ تَخْصِيصِ الْإِحْبَاطِ بِجِهَادِهِ وَإِنَّمَا عَلِمَتْ أَنَّهُ كَانَ أَنْفَسُ عَمَلٍ عِنْدَهُ.
Bu görüş İbn Abbâs'tan nakledilmiştir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } [el-Bakara: 264] “Ey iman edenler! Başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın.” Selef'ten bazıları da büyük günahlar işlemenin salih amellerin sevabını boşa çıkaracağından korkar ve bu ayeti bu anlama hamlederlerdi. Nitekim Âişe, Zeyd b. Erkam'ın haram gördüğü bir akit yaptığını öğrenince şöyle demiştir: “Zeyd'e haber verin ki, eğer bu yaptığından vazgeçmezse Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yaptığı cihadını boşa çıkarmıştır.” Âişe bununla belki de sakındırmayı kastetmişti; aksi takdirde boşa çıkmayı özellikle cihada tahsis etmesinin ne anlamı olabilirdi? O sadece bunun, Zeyd'in nezdindeki en değerli ameli olduğunu biliyordu.
وَعَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالزُّهْرِيِّ: لَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ بِالْمَعَاصِي الْكَبَائِرِ. ذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي «الِاسْتِيعَابِ» : «أَنَّ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ قَالَ غَزَا رَسُول الله ﷺ تِسْعَ عَشْرَةَ غَزْوَةً وَغَزَوْتُ مِنْهَا مَعَهُ سَبْعَ عَشْرَةَ غَزْوَةً. وَهَذِهِ كُلُّهَا مِنْ مُخْتَلِفِ الْأَفْهَامِ فِي الْمَعْنِيِّ بِإِبْطَالِ الْأَعْمَالِ وَمَا يُبْطِلُهَا وَأَحْسَنُ
Hasan-ı Basrî ve ez-Zührî'den nakledildiğine göre: “Büyük günahlarla amellerinizi boşa çıkarmayın” demektir. İbn Abdilberr «el-İstîâb» adlı eserinde şöyle zikreder: “Zeyd b. Erkam, ‘Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) on dokuz gazveye katıldı, ben de onunla birlikte on yedi gazveye katıldım’ demiştir.” Bunların hepsi amellerin boşa çıkarılmasından ne kastedildiği ve onları neyin iptal edeceği konusundaki farklı anlayışlardır.
أَقْوَالِ السَّلَفِ فِي ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: «كُنَّا نَرَى أَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ مِنْ حَسَنَاتِنَا إِلَّا مَقْبُولًا حَتَّى نَزَلَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ، فَقُلْنَا: مَا هَذَا الَّذِي يُبْطِلُ أَعْمَالَنَا؟ فَقُلْنَا: الْكَبَائِرُ الْمُوجِبَاتُ وَالْفَوَاحِشُ حَتَّى نَزَلَ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاء: ٤٨] فَكَفَفْنَا عَنِ الْقَوْلِ فِي ذَلِكَ وَكُنَّا نَخَافُ عَلَى مَنْ أَصَابَ الْكَبَائِرَ وَنَرْجُو لِمَنْ لم يصبهَا» اهـ. فَأَبَانَ أَنَّ ذَلِكَ مَحَامِلُ مُحْتَمَلَةٌ لَا جَزْمَ فِيهَا.
Selef'in bu husustaki en güzel sözü, İbn Ömer'den rivayet edilen şu sözdür: “Bizler, { وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } ayeti ininceye kadar iyiliklerimizden her birinin mutlaka kabul edildiği görüşündeydik. Ayet inince: ‘Amellerimizi boşa çıkaran bu şey nedir?’ dedik ve: ‘Cehennemi gerektiren büyük günahlar ve çirkin işlerdir’ dedik. Nihayet { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [en-Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” ayeti indi. Bunun üzerine bu hususta [kesin] söz söylemekten vazgeçtik; büyük günah işleyenler için korkar, büyük günah işlemeyenler için ise umut besler olduk.” [İbn Ömer] böylece bunların kesin hüküm ifade etmeyen, ihtimalli yorumlar olduğunu açıklamış oldu.
وَعَنْ مُقَاتِلٍ لَا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ بِالْمَنِّ وَقَالَ: هَذَا خِطَابٌ لِقَوْمٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ أَسْلَمُوا وَقَالُوا لرَسُول الله ﷺ: قَدْ آثَرْنَاكَ وَجِئْنَاكَ بِنُفُوسِنَا وَأَهْلِنَا، يَمُنُّونَ عَلَيْهِ بِذَلِكَ فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ وَنَزَلَ فِيهِمْ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ [الحجرات: ١٧] .
Mukâtil'den gelen rivayette: “Başa kakmak suretiyle amellerinizi boşa çıkarmayın” denilmiştir ve şöyle demiştir: Bu hitap, Benî Esed'den Müslüman olan ve bunu başa kakarak Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Seni üstün tuttuk, canlarımızla ve ailelerimizle sana geldik” diyen bir topluluğa yöneliktir. Bunun üzerine haklarında bu ayet inmiştir ve yine onlar hakkında Yüce Allah'ın şu kavli inmiştir: { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ } [el-Hucurât: 17] “Müslüman olmalarını senin başına kakıyorlar. De ki: 'İslamınızı benim başıma kakmayın.'”
وَهَذِهِ مَحَامِلُ نَاشِئَةٌ عَنِ الرَّأْيِ وَالتَّوَقُّعِ، وَالَّذِي جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ وَبَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ
Bunlar şahsi görüş ve tahminden doğan yorumlardır. Kur'an'ın getirdiği ve sahih sünnetin açıkladığı gerçek ise şudur:
أَنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَات وَلم يجىء: أَنَّ السَّيِّئَاتِ يُذْهِبْنَ الْحَسَنَاتِ، وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً [النِّسَاء: ٤٠] .
İyilikler kötülükleri giderir; kötülüklerin iyilikleri yok edeceği şeklinde bir hüküm gelmemiştir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } [en-Nisâ: 40] “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık yapmaz. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.”
وَتَمَسَّكَ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَاتِهِ الْآيَةِ فَزَعَمُوا أَنَّ الْكَبَائِرَ تُحْبِطُ الطَّاعَاتِ. وَمِنَ الْعَجَبِ أَنَّهُمْ يَنْفُونَ عَنِ اللَّهِ الظُّلْمَ وَلَا يُسَلِّمُونَ ظَاهِرَ قَوْله: لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الْأَنْبِيَاء: ٢٣] ، وَمَعَ ذَلِكَ يَجْعَلُونَ اللَّهَ يُبْطِلُ الْحَسَنَاتِ إِذَا ارْتَكَبَ صَاحِبُهَا سَيِّئَةً. وَنَحْنُ نَرَى أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مَسْطُورٌ فِي صُحُفِ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ وَأَنَّ الْحَسَنَةَ مُضَاعَفَةٌ وَالسَّيِّئَةَ بِمِقْدَارِهَا. وَهَذَا أَصْلٌ تَوَاتَرَ مَعْنَاهُ فِي الْكِتَابِ وَصَحِيحُ الْآثَارِ، فَكَيْفَ يُنْبَذُ بِالْقِيلِ وَالْقَالِ مَنْ أَهْلِ الْأَخْبَارِ.
Mutezile bu ayete tutunarak büyük günahların taatleri boşa çıkardığını (ihbât) iddia etmiştir. Şaşılacak şeydir ki onlar Allah'tan zulmü nefyederler ve O'nun { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } [el-Enbiyâ: 23] “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” kavlinin zahirini kabul etmezler; buna rağmen sahibi bir kötülük işlediğinde Allah'ın onun iyiliklerini iptal ettiğini kabul ederler. Biz ise bütün bunların iyilik ve kötülük sayfalarına yazıldığını, iyiliğin kat kat artırılıp kötülüğün ise kendi miktarınca olduğunu kabul ederiz. Bu, Kitap'ta ve sahih rivayetlerde manası mütevâtir olan bir asıldır; böyle bir asıl, rivayet ehlinin dedikodularıyla nasıl bir kenara atılabilir!
وَحَمَلَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ عَلَى مَعْنَى النَّهْيِ عَنْ قَطْعِ الْعَمَلِ الْمُتَقَرَّبِ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَإِطْلَاقُ الْإِبْطَالِ عَلَى الْقَطْعِ وَعَدَمِ الْإِتْمَامِ يُشْبِهُ أَنَّهُ مَجَازٌ، أَيْ لَا تَتْرُكُوا الْعَمَلَ الصَّالِحَ بَعْدَ الشُّرُوعِ فِيهِ، فَأَخَذُوا مِنْهُ أَنَّ النَّفْلَ يَجِبُ بِالشُّرُوعِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ فِي النَّوَافِلِ مُطْلَقًا. وَنَسَبَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي الْأَحْكَامِ مِثْلَهُ إِلَى مَالِكٍ. وَمِثْلُهُ الْقُرْطُبِيُّ وَابْنُ الْفُرْسِ. وَنَقَلَ
Âlimlerimizden bazıları, Yüce Allah'ın { وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } kavlini, Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak amacıyla başlanan ameli yarıda kesmenin nehyedilmesi manasına hamletmişlerdir. Kesmek ve tamamlamamak için ibtâl (iptal) lafzının kullanılması mecaz gibidir; yani başlandıktan sonra salih ameli terk etmeyiniz. Buradan hareketle, nafile ibadetin de amellerden biri olması sebebiyle başlanmakla vacip olacağı hükmünü çıkarmışlardır; bu, nafileler konusunda mutlak olarak Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. İbnü'l-Arabî «Ahkâm»ında benzer görüşü Mâlik'e de nispet etmiştir; Kurtubî ve İbnü'l-Fers de aynı şekilde nakletmiştir.
الشَّيْخُ الْجَدُّ فِي «حَاشِيَتِهِ عَلَى الْمَحَلِّيِّ» عَنِ الْقَرَافِيِّ فِي «شَرْحِ الْمَحْصُولِ» وَنَقْلَ حَلُولُو فِي «شَرْحِ جَمْعِ الْجَوَامِعِ» عَنِ الْقَرَافِيِّ فِي «الذَّخِيرَةِ» : أَنَّ مَالِكًا قَالَ بِوُجُوبِ سَبْعِ نَوَافِلَ بِالشُّرُوعِ، وَهِيَ: الصَّلَاةُ وَالصِّيَامُ وَالْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ وَالِاعْتِكَافُ وَالِائْتِمَامُ وَطَوَافُ التَّطَوُّعِ دُونَ غَيْرِهَا نَحْوُ الْوُضُوءِ وَالصَّدَقَةِ وَالْوَقْفِ وَالسَّفَرِ لِلْجِهَادِ، وَزَادَ حَلُولُو إِلْحَاقَ الضَّحِيَّةِ بِالنَّوَافِلِ الَّتِي تَجِبُ بِالشُّرُوعِ وَلَمْ أَقِفْ عَلَى مَأْخَذِ الْقَرَافِيِّ ذَلِكَ وَلَا عَلَى مَأْخَذِ حَلُولُو فِي الْأَخِيرِ. وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ وُجُوبًا بِالشُّرُوعِ فِي شَيْءٍ مِنَ النَّوَافِلِ وَهُوَ الظَّاهِر.
Dedem Şeyh, «Hâşiyetü ale'l-Mahallî» adlı eserinde Karâfî'nin «Şerhu'l-Mahsûl»ünden, Halûlû da «Şerhu Cem'i'l-Cevâmi'»de Karâfî'nin «ez-Zahîra»sından şunu nakletmiştir: Mâlik, yedi nafile ibadetin başlanmakla vacip olacağını söylemiştir; bunlar: Namaz, oruç, hac, umre, itikâf, imama uyma (i'timâm) ve nafile tavaftır. Abdest, sadaka, vakıf ve cihat yolculuğu gibi diğer nafileler ise böyle değildir. Halûlû kurban kesmeyi de başlanmakla vacip olan nafilelere ilave etmiştir. Ben Karâfî'nin bu naklinin dayanağına da Halûlû'nun son eklemesinin dayanağına da rastlamadım. Şâfiî ise nafilelerden hiçbirinin başlanmakla vacip olmayacağı görüşündedir ki zahir (kuvvetli) olan da budur.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٣٤]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 34]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } (34) “Şüphesiz inkâr edip Allah yolundan alıkoyan, sonra da kâfir olarak ölenleri Allah asla bağışlamayacaktır.”
هَذِهِ الْآيَةُ تَكْمِلَةٌ لِآيَةِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ [مُحَمَّد: ٣٢] إِلَخْ لِأَنَّ تِلْكَ مَسُوقَةٌ لِعَدَمِ الِاكْتِرَاثِ بِمَشَاقِّهِمْ وَلِبَيَانِ أَنَّ اللَّهَ مُبْطِلُ صَنَائِعِهِمْ وَهَذِهِ مَسُوقَةٌ لِبَيَانِ عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ لمغفرة الله إِذا مَاتُوا عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ فَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.
Bu ayet, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ } [Muhammed: 32] ayetinin bir tamamlayıcısıdır. Çünkü o ayet, onların düşmanlıklarına aldırış edilmeyeceğini ve Allah'ın onların yaptıklarını boşa çıkaracağını bildirmek için sevk edilmişti; bu ayet ise, bulundukları küfür üzere öldükleri takdirde Allah'ın mağfiretinden yararlanamayacaklarını açıklamak için sevk edilmiştir. Dolayısıyla bu cümle yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî).
وَاقْتِرَانُ خَبَرِ الْمَوْصُولِ بِالْفَاءِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ أَشْرَفُ مَعْنَى الشَّرْطِ فَلَا يُرَادُ بِهِ ذُو صِلَةٍ مُعَيَّنٌ بَلِ الْمُرَادُ كُلُّ مَنْ تَحَقَّقَتْ فِيهِ مَاهِيَّةُ الصِّلَةِ وَهِيَ الْكُفْرُ وَالْمَوْتُ على الْكفْر.
Sıla cümlesinin haberine fâ (ف) harfinin bitişmesi, şart anlamını taşıdığına bir işarettir. Dolayısıyla bununla belirli bir sıla sahibi (şahıs) kastedilmemekte, bilakis sılanın mahiyeti olan küfür ve küfür üzere ölme vasfı kendisinde gerçekleşen herkes kastedilmektedir.
[سُورَة مُحَمَّد (٤٧) : آيَة ٣٥]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 35]
فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ (٣٥)
{ فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ } (35) “Öyleyse gevşemeyin, siz üstün durumda iken barışa çağırmayın. Allah sizinle beraberdir ve amellerinizi asla eksiltmeyecektir.”
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَا تَقَرَّرَ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ خَذْلِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُشْرِكِينَ بِمَا أَخْبَرَ بِهِ مِنْ أَنَّهُ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ وَقَدَّرَ لَهُمُ التَّعْسَ، وَبِمَا ضَرَبَ لَهُمْ مِنْ مَصَائِرِ أَمْثَالِهِمْ مِنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَهُمُ اللَّهُ وَأَهْلَكَهُمْ وَلَمْ يَجِدُوا نَاصِرًا، وَمَا وَعَدَ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ النَّصْرِ عَلَيْهِمْ وَمَا أَمَرَهُمْ بِهِ من قِتَالهمْ وبتكلفه لِلْمُؤْمِنِينَ بِالْوِلَايَةِ وَمَا وَعَدَهُمْ مِنَ الْجَزَاءِ فِي دَارِ الْخُلْدِ وَبِمَا أَتْبَعَ ذَلِكَ مِنْ وَصْفِ كَيْدِ فَرِيقِ الْمُنَافِقِينَ لِلْمُؤْمِنِينَ
Fâ (ف) harfi; Allah Teâlâ'nın müşriklerin amellerini saptırdığını ve onlar için helak takdir ettiğini bildirmesiyle, onlardan öncekilerin akıbetlerinden örnekler vererek Allah'ın onları yerle bir edip helak ettiğini ve hiçbir yardımcı bulamadıklarını haber vermesiyle, müminlere onlara karşı zafer vaat etmesiyle, onlarla savaşmayı emretmesiyle, müminleri dost edinmeyi üstlenmesiyle, ebedi yurtta vadettiği mükâfatla ve bunun peşinden münafıklar zümresinin müminlere yönelik kurduğu tuzakları,
وَتَعَهُّدِهِمْ بِإِعَانَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَذَلِكَ مِمَّا يُوجِسُ مِنْهُ الْمُؤْمِنُونَ خِيفَةً إِذْ يَعْلَمُونَ أَنَّ أَعْدَاءً لَهُمْ مُنْبَثُّونَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ.
müşriklere yardım etme taahhütlerini bildirmesiyle müminlerin nefislerinde yerleşen o güvence üzerine bir tefrîdir (sonuç çıkarmadır). Zira müminler, düşmanlarının kendi içlerinde dağılmış vaziyette bulunduğunu bildikleri için bundan içten içe bir korku duymaktaydılar.
فَعَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ فَرَّعَ نَهْيَهُمْ عَنِ الْوَهَنِ وَعَنِ الْمَيْلِ إِلَى الدَّعَةِ وَوَعْدَهُمْ بِأَنَّهُمُ الْمُنْتَصِرُونَ وَأَنَّ اللَّهَ مُؤَيِّدُهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ التَّفْرِيعُ عَلَى أَقْرَبِ الْأَخْبَارِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ:
İşte bütün bunların üzerine, gevşeklik göstermekten ve rahata meletmekten nehyedilmeleri; üstün gelecek olanların kendileri olduğu ve Allah'ın kendilerini desteklediği vaadi tefri edilmiştir. Bu çıkarımın, geçen haberlerden en yakını olan şu kavle dayandırılması da caizdir: