النَّوْعُ الثَّالِثُ تَنْدَرِجُ فِيهِ الْأَقْوَالُ الرَّاجِعَةُ إِلَى أَنَّ هَاتِهِ الْحُرُوفَ حُرُوفُ هِجَاءٍ مَقْصُودَةٍ بِأَسْمَائِهَا لِأَغْرَاضٍ دَاعِيَةٍ لِذَلِكَ وَفِيهِ مِنَ الْأَقْوَالِ:
Üçüncü tür: Bu harflerin, bunu gerektiren birtakım maksatlarla bizzat kendi isimleri kastedilen hece harfleri olduğu esasına dayanan görüşler bu türe dâhildir. Bu türdeki görüşler şunlardır:
الْقَوْلُ الثَّالِثَ عَشَرَ: أَنَّ هَاتِهِ الْحُرُوفَ أَقْسَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا كَمَا أَقْسَمَ بِالْقَلَمِ تَنْوِيهًا بِهَا لِأَنَّ مُسَمَّيَاتِهَا تَأَلَّفَتْ مِنْهَا أَسْمَاءُ اللَّهِ تَعَالَى وَأُصُولُ التَّخَاطُبِ وَالْعُلُومِ قَالَهُ الْأَخْفَشُ، وَقَدْ وَهَنَ هَذَا الْقَوْلُ بِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مُقْسَمًا بِهَا لَذُكِرَ حَرْفُ الْقَسَمِ إِذْ لَا يُحْذَفُ إِلَّا مَعَ اسْمِ الْجَلَالَةِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ وَبِأَنَّهَا قَدْ وَرَدَ بَعْدَهَا فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ قَسَمٌ نَحْوَ: ن وَالْقَلَمِ [الْقَلَم: ١] وحم وَالْكِتابِ الْمُبِينِ [الزخرف: ١] ، قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: وَقَدِ اسْتَكْرَهُوا الْجَمْعَ بَيْنَ قَسَمَيْنِ عَلَى مُقْسَمٍ وَاحِدٍ حَتَّى قَالَ الْخَلِيلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى وَالنَّهارِ إِذا تَجَلَّى [اللَّيْل: ١، ٢] أَنَّ الْوَاوَ الثَّانِيَةَ هِيَ الَّتِي تَضُمُّ الْأَسْمَاءَ لِلْأَسْمَاءِ أَيْ وَاوَ الْعَطْفِ، وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا أَنَّ اخْتِصَاصَ الْحَذْفِ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ مُخْتَلَفٌ فِيهِ وَأَنَّ كَرَاهِيَةَ جمع قسمَيْنِ تَنْفَع بِجَعْلِ الْوَاوِ التَّالِيَةِ لَهَاتِهِ الْفَوَاتِحِ وَاوَ الْعَطْفِ عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ جَمَعُوا بَيْنَ قَسَمَيْنِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
On üçüncü görüş: Allah Teâlâ, şanlarını yüceltmek için kaleme yemin ettiği gibi bu harflere de yemin etmiştir; zira bunların müsemmâlarından (ifade ettikleri seslerden) Allah Teâlâ'nın isimleri, hitap ve ilimlerin temelleri meydana gelmektedir. Bunu Ahfeş söylemiştir. Ancak bu görüş şu gerekçelerle zayıf bulunmuştur: Şayet bunlar kendisiyle yemin edilen (muksenun bih) olsalardı, kasem (yemin) harfi zikredilirdi; çünkü Basralılara göre kasem harfi sadece lafza-i celâl dışında hazfedilmez (düşürülmez). Ayrıca bazı yerlerde bu harflerden sonra { ن وَالْقَلَمِ } “Nûn. Kaleme andolsun” [Kalem: 1] ve { حم وَالْكِتابِ الْمُبِينِ } “Hâ-Mîm. Apaçık Kitab'a andolsun” [Zuhruf: 1] gibi [açıkça] bir yemin gelmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Bir tek muksemun aleyh (üzerine yemin edilen husus) için iki yemini bir arada getirmeyi hoş karşılamamışlardır; hatta Halil, Yüce Allah'ın { وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى وَالنَّهارِ إِذا تَجَلَّى } “Karanlığıyla bürüdüğü zaman geceye andolsun. Açılıp aydınlandığı zaman gündüze” [Leyl: 1-2] ayetindeki ikinci vav harfinin, isimleri isimlere bağlayan vav, yani atıf vavı olduğunu söylemiştir.' Buna verilen cevap ise şudur: [Kasem harfinin] hazfedilmesinin sadece lafza-i celâle özgü kılınması ihtilaflı bir meseledir. İki yeminin bir arada getirilmesinin hoş karşılanmaması durumu da bu mukattaat harflerinden sonra gelen vav'ın atıf vavı kılınmasıyla giderilir. Kaldı ki [Arap şairleri] iki yemini bir arada getirmişlerdir; Nâbiga şöyle demiştir:
وَاللَّهِ وَاللَّهِ لَنِعْمَ الْفَتَى الْ ... حَارِثُ لَا النَّكْسُ وَلَا الْخَامِلُ
Vallahi, billahi Haris ne güzel bir yiğittir; / Ne alçaktır ne de silik bir kimsedir.
الْقَوْلُ الرَّابِعَ عَشَرَ: أَنَّهَا سِيقَتْ مَسَاقَ التَّهَجِّي مَسْرُودَةً عَلَى نَمَطِ التَّعْدِيدِ فِي التَّهْجِيَةِ تَبْكِيتًا لِلْمُشْرِكِينَ وَإِيقَاظًا لِنَظَرِهِمْ فِي أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ الْمَتْلُوَّ عَلَيْهِمْ وَقَدْ تُحُدُّوا بِالْإِتْيَانِ بِسُورَةٍ مِثْلِهِ هُوَ كَلَامٌ مُؤَلَّفٌ مِنْ عَيْنِ حُرُوفِ كَلَامِهِمْ كَأَنَّهُ يُغْرِيهِمْ بِمُحَاوَلَةِ الْمُعَارَضَةِ وَيَسْتَأْنِسُ لِأَنْفُسِهِمْ بِالشُّرُوعِ فِي ذَلِكَ بِتَهَجِّي الْحُرُوفِ وَمُعَالَجَةِ النُّطْقِ تَعْرِيضًا بِهِمْ بِمُعَامَلَتِهِمْ مُعَامَلَةَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْ تَقَاطِيعَ اللُّغَةِ، فَيُلَقِّنُهَا كَتَهَجِّي الصِّبْيَانِ فِي أَوَّلِ تَعَلُّمِهِمْ بِالْكِتَابِ حَتَّى يَكُونَ عَجْزُهُمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ بَعْدَ هَذِهِ الْمُحَاوَلَةِ عَجْزًا لَا مَعْذِرَةَ لَهُمْ فِيهِ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ الْمُبَرِّدُ وَقُطْرُبُ وَالْفَرَّاءُ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» وَهَذَا الْقَوْلُ من الْقُوَّة والخلافة بِالْقَبُولِ بِمَنْزِلَةٍ، وَقُلْتُ وَهُوَ الَّذِي نَخْتَارُهُ وَتَظْهَرُ الْمُنَاسَبَةُ لِوُقُوعِهَا فِي فَوَاتِحِ السُّوَرِ أَنَّ كُلَّ سُورَةٍ مَقْصُودَةٍ بِالْإِعْجَازِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣]
On dördüncü görüş: Bunlar, hecelemede sayma tarzında peş peşe dizilmiş heceleme üslubuyla sevk edilmiştir. [Bunun gayesi] müşrikleri susturup acze düşürmek ve kendilerine bir benzeri sure getirmeleri konusunda meydan okunan, karşılarında okunan bu Kitab'ın bizzat kendi konuştukları harflerden meydana gelen bir söz olduğuna dikkatlerini çekmektir. Sanki onları benzerini getirme girişimine kışkırtmakta; harfleri heceleyerek ve telaffuzu deneyerek bu işe başlamaları için cesaret vermektedir. Bu da dilin unsurlarını bilmeyen kimseye yapılan muamele gibi bir muameleyle onları tariz yoluyla eleştirmek içindir; nitekim mektepte ilk öğrenimlerindeki çocukların hecelemesi gibi onlara telkin edilmektedir ki, bu girişimden sonra benzerini getirmekten aciz kalışları kendileri için hiçbir mazeret bırakmayan bir acziyet olsun. el-Müberred, Kutrub ve Ferrâ bu görüşü benimsemiştir. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'Bu görüş, kuvvet ve kabule layıklık açısından [üstün] bir konumdadır.' Ben de derim ki: Bizim de tercih ettiğimiz görüş budur. Bunların sure başlarında yer almasının münasebeti de şuradan anlaşılmaktadır: Her sure ile bir i'câz (meydan okuma) kastedilmiştir; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun bir benzerinden bir sure getirin” [Bakara: 23].
فَنَاسَبَ افْتِتَاحُ مَا بِهِ الْإِعْجَازُ بِالتَّمْهِيدِ لِمُحَاوَلَتِهِ وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْقَوْلَ أَنَّ التَّهَجِّيَ ظَاهِرٌ فِي هَذَا الْمَقْصِدِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَسْأَلُوا عَنْهُ لِظُهُورِ أَمْرِهِ وَأَنَّ التَّهَجِّيَ مَعْرُوفٌ عِنْدَهُمْ لِلتَّعْلِيمِ فَإِذَا ذَكَرْتَ حُرُوفَ الْهِجَاءِ عَلَى تِلْكَ الْكَيْفِيَّةِ الْمَعْهُودَةِ فِي التَّعْلِيمِ فِي مَقَامٍ غَيْرِ صَالِحٍ لِلتَّعْلِيمِ عَرَفَ السَّامِعُونَ
Böylece kendisiyle i'câzın (meydan okumanın) gerçekleştiği şeyin başlangıcının, o girişime bir hazırlıkla yapılması uygun düşmüştür. Bu görüşü şu da desteklemektedir: Heceleme bu maksatta açık ve aşikârdır; işte bundan dolayı, durumun açıklığından ötürü bu harflerin ne olduğunu sormamışlardır. Zira heceleme onların nezdinde öğretim amacıyla bilinirdi; dolayısıyla hece harflerini öğretimde alışılagelen o keyfiyet üzere, öğretime elverişli olmayan bir makamda zikrettiğin zaman, dinleyenler
أَنَّهُمْ عُومِلُوا مُعَامَلَةَ الْمُتَعَلِّمِ لِأَنَّ حَالَهُمْ كَحَالِهِ فِي الْعَجْزِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِكَلَامٍ بَلِيغٍ، وَيُعَضِّدُ هَذَا الْوَجْهَ تَعْقِيبُ هَاتِهِ الْحُرُوفِ فِي غَالِبِ الْمَوَاقِعِ بِذِكْرِ الْقُرْآنِ وتنزيله أَو كتابيته إِلَّا فِي كهيعص [مَرْيَم: ١] والم أَحَسِبَ النَّاسُ [العنكبوت: ١، ٢] والم غُلِبَتِ الرُّومُ [الرُّومُ: ١، ٢] وَوَجْهُ تَخْصِيصِ بَعْضِ تِلْكَ الْحُرُوفِ بِالتَّهَجِّي دُونَ بَعْضٍ، وَتَكْرِيرِ بَعْضِهَا لِأَمْرٍ لَا نَعْلَمُهُ وَلَعَلَّهُ لِمُرَاعَاةِ فَصَاحَةِ الْكَلَامِ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ مُعْظَمَ مَوَاقِعِ هَذِهِ الْحُرُوفِ فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ الْمَكِّيَّةِ عَدَا الْبَقَرَةَ عَلَى قَوْلِ مَنْ جَعَلُوهَا كُلَّهَا مَدَنِيَّةً وَآلَ عِمْرَانَ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ لِأَنَّهُمَا نَزَلَتَا بِقُرْبِ عَهْدِ الْهِجْرَةِ مِنْ مَكَّةَ وَأَنَّ قَصْدَ التَّحَدِّي فِي الْقُرْآنِ النَّازِلِ بِمَكَّةَ قَصْدٌ أَوْلَى، وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا الْحُرُوفُ الَّتِي أَسْمَاؤُهَا مَخْتُومَةٌ بِأَلِفٍ مَمْدُودَةٍ مِثْلَ الْيَاءِ وَالْهَاءِ وَالرَّاءِ وَالطَّاءِ وَالْحَاءِ قُرِئَتْ فَوَاتِحُ السُّوَرِ مَقْصُودَةً عَلَى الطَّرِيقَةِ الَّتِي يُتَهَجَّى بِهَا لِلصِّبْيَانِ فِي الْكِتَابِ طَلَبًا لِلْخِفَّةِ كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا فِي آخِرِ هَذَا الْمَبْحَثِ مِنْ تَفْسِيرِ الم.
öğrenci muamelesine tabi tutulduklarını anlarlar; çünkü belagatli bir söz getirmekten aciz kalma hususunda durumları öğrencinin durumu gibidir. Çoğu yerde bu harflerin ardından Kur'an'ın, onun indirilişinin veya yazılışının zikredilmesi de bu görüşü güçlendirir; { كهيعص } [Meryem: 1], { الم أَحَسِبَ النَّاسُ } “Elif-Lâm-Mîm. İnsanlar sandılar mı?” [Ankebût: 1-2] ve { الم غُلِبَتِ الرُّومُ } “Elif-Lâm-Mîm. Rumlar yenildi” [Rûm: 1-2] ayetleri müstesnadır. Bu harflerden bazısının hecelenmek üzere tahsis edilip bazısının edilmemesi ve bazısının tekrarlanması ise bilmediğimiz bir sebepten ötürüdür; belki de kelamın fasahatini gözetmek içindir. Bunu destekleyen bir husus da şudur: Bütün ayetlerinin Medenî olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre Bakara ve Âl-i İmrân dışında bu harflerin bulunduğu yerlerin çoğu Mekkî surelerin başlarıdır. Belki de bunun sebebi, bu iki surenin Mekke'den hicret dönemine yakın bir zamanda inmiş olması ve Mekke'de inen Kur'an'daki meydan okuma kastının daha öncelikli bir gaye teşkil etmesidir. Bunu ayrıca şu husus da desteklemektedir: Sonu memdûd (uzatılan) elif ile biten 'yâ', 'hâ', 'râ', 'tâ' ve 'hâ' gibi harflerin isimleri sure başlarında, mektepte çocuklara hafiflik sağlamak amacıyla hecelenen usul üzere maksûr (uzatılmadan) okunmuştur; nitekim { الم } tefsirindeki bu bahsin sonunda birazdan gelecektir.
الْقَوْلُ الْخَامِسَ عَشَرَ: أَنَّهَا تَعْلِيمٌ لِلْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ حَتَّى إِذَا وَرَدَتْ عَلَيْهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ مُؤَلَّفَةً كَانُوا قَدْ عَلِمُوهَا كَمَا يَتَعَلَّمُ الصِّبْيَانُ الْحُرُوفَ الْمُقَطَّعَةَ، ثُمَّ يَتَعَلَّمُونَهَا مُرَكَّبَةً قَالَهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى، يَعْنِي إِذْ لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ مَنْ يُحْسِنُ الْكِتَابَةَ إِلَّا بَعْضُ الْمُدُنِ كَأَهْلِ الْحِيرَةِ وَبَعْضُ طَيْءٍ وَبَعْضُ قُرَيْشٍ وَكِنَانَةَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَلَقَدْ تَقَلَّبَتْ أَحْوَالُ الْعَرَبِ فِي الْقِرَاءَةِ وَالْكِتَابَةِ تَقَلُّبَاتٍ مُتَنَوِّعَةٍ فِي الْعُصُورِ الْمُخْتَلفَة، فَكَانُوا بادىء الْأَمْرِ أَهْلَ كِتَابَةٍ لِأَنَّهُمْ نَزَحُوا إِلَى الْبِلَادِ الْعَرَبِيَّةِ مِنَ الْعِرَاقِ بَعْدَ تَبَلْبُلِ الْأَلْسُنِ، وَالْعِرَاقُ مَهْدُ الْقِرَاءَةِ وَالْكِتَابَةِ وَقَدْ أَثْبَتَ التَّارِيخُ أَنَّ ضَخْمَ بْنَ إِرَمَ أَوَّلُ مَنْ عَلَّمَ الْعَرَبَ الْكِتَابَةَ وَوَضَعَ حُرُوفَ الْمُعْجَمِ التِّسْعَةَ وَالْعِشْرِينَ، ثُمَّ إِنَّ الْعَرَبَ لَمَّا بَادُوا (أَيْ سَكَنُوا الْبَادِيَةَ) تَنَاسَتِ الْقَبَائِلُ الْبَادِيَةُ بِطُولِ الزَّمَانِ الْقِرَاءَةَ وَالْكِتَابَةَ، وَشَغَلَهُمْ حَالُهُمْ عَنْ تَلَقِّي مَبَادِئِ الْعُلُومِ، فَبَقِيَتِ الْكِتَابَةُ فِي الْحَوَاضِرِ كَحَوَاضِرِ الْيَمَنِ وَالْحِجَازِ، ثُمَّ لَمَّا تَفَرَّقُوا بَعْدَ سَيْلِ الْعَرِمِ نَقَلُوا الْكِتَابَةَ إِلَى الْمَوَاطِنِ الَّتِي نَزَلُوهَا فَكَانَتْ طَيْءٌ بِنَجْدٍ يَعْرِفُونَ الْقِرَاءَةَ وَالْكِتَابَةَ، وَهُمُ الْفِرْقَةُ الْوَحِيدَةُ مِنَ الْقَحْطَانِيِّينَ بِبِلَادِ نَجْدٍ وَلِذَلِكَ يَقُولُ أَهْلُ الْحِجَازِ وَنَجْدٍ أَنَّ الَّذِينَ وَضَعُوا الْكِتَابَةَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ مِنْ بَنِي بُولَانَ مِنْ طَيْءٍ يُرِيدُونَ مِنَ الْوَضْعِ أَنَّهُمْ عَلَّمُوهَا لِلْعَدْنَانِيِّينَ بِنَجْدٍ، وَكَانَ أَهْلُ الْحِيرَةِ يُعَلِّمُونَ الْكِتَابَةَ فَالْعَرَبُ بِالْحِجَازِ تَزْعُمُ
On beşinci görüş: Bunlar, harf-i mukattaanın öğretilmesidir; ta ki bundan sonra o harfler kendilerine birleşik olarak geldiğinde, çocukların harf-i mukattaayı öğrenip ardından onları birleşik olarak öğrenmesi gibi, harfleri bilmiş olsunlar. Bunu Abdülazîz b. Yahyâ söylemiştir. Yani aralarında Hîre halkı gibi bazı şehirler, Tayy kabilesinin bir kısmı, Mekke halkından Kureyş ve Kinâne'nin bir kısmı dışında güzel yazı yazan kimse bulunmadığı içindir. Gerçekten de Arapların okuma ve yazma konusundaki durumları farklı çağlarda çeşitli evrelerden geçmiştir. Başlangıçta onlar yazı ehli idiler; çünkü dillerin birbirine karışmasından sonra Irak'tan Arap topraklarına göç etmişlerdi. Irak ise okuma ve yazmanın beşiğidir. Tarih, Araplara yazıyı ilk öğreten ve yirmi dokuz hece harfini ilk vazeden kişinin Dahm b. İrem olduğunu tespit etmiştir. Daha sonra Araplar bedevileşince (yani çölde yaşamaya başlayınca), çölde yaşayan kabileler zamanla okuma ve yazmayı unuttu ve içinde bulundukları şartlar onları ilimlerin temellerini almaktan alıkoydu. Böylece yazı Yemen ve Hicaz şehirleri gibi yerleşim merkezlerinde kaldı. Daha sonra Arim selinden sonra dağıldıklarında yazıyı yerleştikleri yurtlara taşıdılar; böylece Necid'deki Tayy kabilesi okuma ve yazmayı bilirdi; onlar Necid bölgesindeki Kahtânîlerin tek koluydu. Bu sebeple Hicaz ve Necid halkı, yazıyı vazedenlerin Tayy kabilesinin Benî Bûlân kolundan üç kişi olduğunu söylerler; 'vazetmekten' kasıtları ise onu Necid'deki Adnânîlere öğretmiş olmalarıdır. Hîre halkı da yazıyı öğretirdi; bundan dolayı Hicaz Arapları,
أَنَّ الْخَطَّ تَعَلَّمُوهُ عَنْ أَهْلِ الْأَنْبَارِ وَالْحِيرَةِ، وَقِصَّةُ الْمُتَلَمِّسِ فِي كُتُبِ الْأَدَبِ تُذَكِّرُنَا بِذَلِكَ إِذْ كَانَ الَّذِي قَرَأَ لَهُ الصَّحِيفَةَ غُلَامٌ مِنْ أُغَيْلِمَةِ الْحَيْرَةِ. وَلَقَدْ كَانَ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ مَعَ أَنَّهُمْ مِنْ نَازِحَةِ الْقَحْطَانِيِّينَ، قَدْ تَنَاسَوُا الْكِتَابَةَ إِذْ كَانُوا أَهْلَ زَرْعٍ وَفُرُوسِيَّةٍ وَحُرُوبٍ، فَقَدْ وَرَدَ فِي السِّيَرِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يُحْسِنُ الْكِتَابَةَ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ فِي أَسْرَى الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ مَنْ يُحْسِنُ ذَلِكَ فَكَانَ مَنْ لَا مَالَ لَهُ مِنَ الْأَسْرَى يُفْتَدَى
yazıyı Enbâr ve Hîre halkından öğrendiklerini ileri sürerler. Edebiyat kitaplarındaki Mütelemmis kıssası da bize bunu hatırlatmaktadır; zira onun mektubunu okuyan kişi Hîreli çocuklardan bir çocuktu. Evs ve Hazrec ise, Kahtânî göçmenlerinden olmalarına rağmen tarım, binicilik ve savaş ehli oldukları için yazıyı unutmuşlardı. Nitekim siyer kitaplarında, Medine'de Ensâr'dan hiç kimsenin yazıyı güzel yazamadığı, Bedir gününde müşrik esirler arasında ise bunu iyi bilen kimselerin bulunduğu rivayet edilmiştir. Bu yüzden esirlerden malı olmayan kimse,
بِأَنْ يُعَلِّمَ عَشَرَةً مِنْ غِلْمَانِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ الْكِتَابَةَ فَتَعَلَّمَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي جَمَاعَةٍ، وَكَانَتِ الشِّفَاءُ بِنْتُ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِيَّةُ تُحْسِنُ الْكِتَابَةَ وَهِيَ عَلَّمَتْهَا لِحَفْصَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ. وَيُوجَدُ فِي أَسَاطِيرِ الْعَرَبِ مَا يَقْتَضِي أَنَّ أَهْلَ الْحِجَازِ تَعَلَّمُوا الْكِتَابَةَ مِنْ أَهْلِ مَدْيَنَ فِي جِوَارِهِمْ فَقَدْ ذَكَرُوا قِصَّةً وَهِيَ أَنَّ الْمَحْضَ بْنَ جَنْدَلٍ مِنْ أَهْلِ مَدْيَنَ وَكَانَ مَلِكًا كَانَ لَهُ سِتَّةُ أَبْنَاءٍ وَهُمْ:
Medine halkının çocuklarından on kişiye yazı öğretmek suretiyle fidye verip serbest kalırdı; böylece Zeyd b. Sâbit bir grup [çocukla] birlikte yazıyı öğrendi. Kureyşli Şifâ bint Abdillâh da yazıyı iyi bilirdi ve onu müminlerin annesi Hafsa'ya öğretmişti. Arap efsanelerinde ise Hicaz halkının yazıyı komşuları olan Medyen halkından öğrendiklerini gerektiren rivayetler vardır; zira şöyle bir kıssa anlatmışlardır: Medyen halkından ve bir kral olan Mahd b. Cendel'in altı oğlu vardı, bunlar şunlardı:
أَبْجَدُ، وَهَوَّزُ، وَحُطِّي، وَكَلَمُنُ، وَسَعْفَصُ، وَقَرَشْتُ، فَجَعَلَ أَبْنَاءَهُ مُلُوكًا عَلَى بِلَادِ مَدْيَنَ وَمَا حَوْلَهَا فَجَعَلَ أَبْجَدَ بِمَكَّة وَجعل هوزا وحطيا بِالطَّائِفِ وَنَجْدٍ، وَجَعَلَ الثَّلَاثَةَ الْبَاقِينَ بمدين، وَأَن كلمنا كَانَ فِي زَمَنِ شُعَيْبٍ وَهُوَ مِنَ الَّذِينَ أَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ قَالُوا فَكَانَتْ حُرُوفُ الْهِجَاءِ أَسْمَاءُ هَؤُلَاءِ الْمُلُوكِ ثُمَّ أَلْحَقُوا بهَا ثخذ وضغط فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْقِصَّةَ مَصْنُوعَةً لِتَلْقِينِ الْأَطْفَالِ حُرُوفِ الْمُعْجَمِ بِطَرِيقَةٍ سَهْلَةٍ تُنَاسِبُ عُقُولَهُمْ وَتَقْتَضِي أَنَّ حُرُوفَ ثَخَذْ وَضَغَظْ لَمْ تَكُنْ فِي مُعْجَمِ أَهْلِ مَدْيَنَ فَأَلْحَقَهَا أَهْلُ الْحِجَازِ، وَحَقًّا إِنَّهَا مِنَ الْحُرُوفِ غَيْرِ الْكَثِيرَةِ الِاسْتِعْمَالِ وَلَا الْمَوْجُودَةِ فِي كُلِّ اللُّغَاتِ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ يُبْعِدُهُ عَدَمُ وُجُودِ جَمِيعِ الْحُرُوفِ فِي فَوَاتِحِ السُّوَرِ بَلِ الْمَوْجُودُ نِصْفُهَا كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» .
Ebced, Hevvez, Huttî, Kelemen, Sa'fas ve Karaşet. Oğullarını Medyen diyarına ve çevresine kral yaptı; Ebced'i Mekke'ye, Hevvez ve Huttî'yi Tâif ve Necid'e, kalan üçünü de Medyen'e tayin etti. Kelemen ise Şuayb zamanındaydı ve 'zulle günü' azabının çarptığı kimselerdendi. Dediler ki: Hece harfleri bu kralların isimleriydi; daha sonra buna 'sehaz' ve 'dazağ' [harflerini] eklediler. Bu durum, söz konusu kıssanın çocuklara hece harflerini zihinlerine uygun kolay bir yöntemle telkin etmek için uydurulduğunu; 'sehaz' ve 'dazağ' harflerinin Medyenlilerin alfabesinde bulunmayıp onları Hicaz halkının eklediğini gösterir. Gerçekten de bunlar kullanımı çok olmayan ve her dilde bulunmayan harflerdendir. Ne var ki bu harflerin tamamının sure başlarında bulunmayıp «el-Keşşâf»ın sözünden açıklanacağı üzere sadece yarısının bulunması, bu görüşü uzak kılmaktadır.
الْقَوْلُ السَّادِسَ عَشَرَ: أَنَّهَا حُرُوفٌ قُصِدَ مِنْهَا تَنْبِيهُ السَّامِعِ مِثْلَ النِّدَاءِ الْمَقْصُودِ بِهِ التَّنْبِيهُ فِي قَوْلك يافتى لِإِيقَاظِ ذِهْنِ السَّامِعِ قَالَهُ ثَعْلَبٌ وَالْأَخْفَشُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ كَمَا يَقُولُ فِي إِنْشَادِ أَشْهَرِ الْقَصَائِدِ لَا وَبَلْ لَا، قَالَ الْفَخْرُ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ: إِنَّ الْحَكِيمَ إِذَا
On altıncı görüş: Bunlar, dinleyenin zihnini uyandırmak için söylenen "Ey genç!" [nidasındaki] dikkat çekme gayesi gibi, dinleyicinin dikkatini çekmek amacıyla getirilmiş harflerdir. Bunu Sa'leb, Ahfeş ve Ebû Ubeyde söylemiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Tıpkı en meşhur kasidelerin terennümünde söylenen "Lâ ve bel lâ" [sözü] gibi. Fahreddin [er-Râzî], Ankebût suresinin tefsirinde şöyle demiştir: "Hikmet sahibi [bir kimse],
خَاطَبَ مَنْ يَكُونُ مَحِلَّ الْغَفْلَةِ أَوْ مَشْغُولَ الْبَالِ يُقَدِّمُ عَلَى الْكَلَامِ الْمَقْصُودِ شَيْئًا لِيَلْفِتَ الْمُخَاطَبَ إِلَيْهِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْمُقَدَّمِ ثُمَّ يَشْرَعُ فِي الْمَقْصُودِ فَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ الْمُقَدَّمُ كَلَامًا مِثْلَ النِّدَاءِ وَحُرُوفِ الِاسْتِفْتَاحِ، وَقَدْ يَكُونُ الْمُقَدَّمُ صَوْتًا كَمَنْ يُصَفِّقُ لِيُقْبِلَ عَلَيْهِ السَّامِعُ فَاخْتَارَ الْحَكِيمُ لِلتَّنْبِيهِ حُرُوفًا مِنْ حُرُوفِ التَّهَجِّي لِتَكُونَ دَلَالَتُهَا عَلَى قَصْدِ التَّنْبِيهِ مُتَعَيِّنَةً إِذْ لَيْسَ لَهَا مَفْهُومٌ فَتَمَحَّضَتْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى غَرَضٍ مُهِمٍّ.
gaflet hâlinde veya zihni meşgul olan birine hitap ettiğinde, asıl kastedilen sözden önce bir şey öne sürer ki muhatap o öne sürülen şey sebebiyle dikkatini ona yöneltsin, sonra da asıl maksada başlar. Öne sürülen bu şey nida ve istiftah (başlangıç) edatları gibi bir söz olabileceği gibi, dinleyenin kendisine yönelmesi için el çırpan kimsenin sesi gibi bir ses de olabilir. İşte Hikmet Sahibi [Allah] da uyarı için hece harflerinden bazı harfleri seçmiştir ki, bunların bir anlamı olmadığından uyarı kastına delaletleri kesin olsun; böylece önemli bir gayeye uyarma hususunda sırf bu işleve tahsis edilmiş olsunlar.
الْقَوْلُ السَّابِعَ عَشَرَ: أَنَّهَا إِعْجَازٌ بِالْفِعْلِ وَهُوَ أَنَّ النَّبِيءَ الْأُمِّيَّ الَّذِي لَمْ يَقْرَأْ قَدْ نَطَقَ
On yedinci görüş: Bunlar fiilî bir mucizedir; yani okuma bilmeyen ümmî bir peygamberin,
بِأُصُولِ الْقِرَاءَةِ كَمَا يَنْطِقُ بِهَا مَهَرَةُ الْكَتَبَةِ فَيَكُونُ النُّطْقُ بِهَا مُعْجِزَةً وَهَذَا بَيِّنُ الْبُطْلَانِ لِأَنَّ الْأُمِّيَّ لَا يَعْسُرُ عَلَيْهِ النُّطْقُ بِالْحُرُوفِ.
mahir kâtiplerin telaffuz ettiği gibi okumanın temellerini telaffuz etmesidir, dolayısıyla bunları telaffuz etmesi bir mucize olur. Ancak bu görüşün tutarsızlığı açıktır; zira ümmî bir kimseye harfleri telaffuz etmek zor gelmez.
الْقَوْلُ الثَّامِنَ عَشَرَ: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُعْرِضُونَ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ فَقَالُوا: لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فصلت: ٢٦] فَأُورِدَتْ لَهُمْ هَذِهِ الْحُرُوفُ لِيُقْبِلُوا عَلَى طَلَبِ فَهْمِ الْمُرَادِ مِنْهَا فَيَقَعُ إِلَيْهِمْ مَا يَتْلُوهَا بِلَا قَصْدٍ، قَالَهُ قُطْرُبٌ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْقَوْلِ السَّادِسَ عَشَرَ.
On sekizinci görüş: Kâfirler Kur'an'ı dinlemekten yüz çeviriyor ve: { لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında anlamsız gürültü yapın” [Fussilet: 26] diyorlardı; bunun üzerine bu harfler, onlardan ne kastedildiğini anlamaya yönelsinler de arkasından okunan şey kastetmeksizin kulaklarına ulaşsın diye kendilerine getirilmiştir. Bunu Kutrub söylemiştir ve bu, on altıncı görüşe yakındır.
الْقَوْلُ التَّاسِعَ عَشَرَ: أَنَّهَا عَلَامَةٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ وُعِدُوا بِهَا مِنْ قِبَلِ أَنْبِيَائِهِمْ أَنَّ الْقُرْآنَ يُفْتَتَحُ بِحُرُوفٍ مُقَطَّعَةٍ.
On dokuzuncu görüş: Bunlar, Ehl-i Kitap için peygamberleri tarafından Kur'an'ın harf-i mukattaalarla başlayacağı şeklinde kendilerine vadedilen bir işarettir.
الْقَوْلُ الْعِشْرُونَ: قَالَ التَّبْرِيزِيُّ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ قَوْمًا سَيَقُولُونَ بِقِدَمِ الْقُرْآنِ فَأَرَاهُمْ أَنَّهُ مُؤَلَّفٌ مِنْ حُرُوفٍ كَحُرُوفِ الْكَلَامِ، وَهَذَا وَهْمٌ لِأَنَّ تَأْلِيفَ الْكَلَامِ مِنْ أَصْوَاتِ الْكَلِمَاتِ أَشَدُّ دَلَالَةً عَلَى حُدُوثِهِ مِنْ دَلَالَةِ الْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ لِقِلَّةِ أَصْوَاتِهَا.
Yirminci görüş: Tebrizî şöyle demiştir: Allah bir topluluğun Kur'an'ın kıdemini (ezelî olduğunu) söyleyeceğini bildi ve onlara Kur'an'ın konuşma harfleri gibi harflerden meydana geldiğini gösterdi. Ancak bu bir vehimdir; çünkü kelamın kelimelerin seslerinden meydana gelmesi, seslerinin azlığı sebebiyle harf-i mukattaanın delaletinden daha çok onun hudûsuna (sonradan yaratıldığına) delalet eder.
الْقَوْلُ الْحَادِي وَالْعِشْرُونَ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا ثَنَاءٌ أَثْنَى اللَّهُ بِهِ عَلَى نَفْسِهِ وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَوِ الثَّانِي.
Yirmi birinci görüş: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bunlar, Allah'ın kendisini övdüğü birer senadır; bu da birinci veya ikinci görüşe dönmektedir.
هَذَا جُمَّاعُ الْأَقْوَالِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ قِرَاءَةَ كَافَّةِ الْمُسْلِمِينَ إِيَّاهَا بِأَسْمَاءِ حُرُوفِ الْهِجَاءِ مِثْلَ أَلِفْ. لَامْ. مِيمْ دون أَن يقرأوا أَلَمْ وَأَنَّ رَسْمَهَا فِي الْخَطِّ بِصُورَةِ الْحُرُوفِ يُزَيِّفُ جَمِيعَ أَقْوَالِ النَّوْعِ الْأَوَّلِ وَيُعَيِّنُ الِاقْتِصَارَ عَلَى النَّوْعَيْنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ فِي الْجُمْلَةِ، عَلَى أَنَّ مَا يَنْدَرِجُ تَحْتَ ذَيْنِكَ النَّوْعَيْنِ مُتَفَاوِتٌ فِي دَرَجَاتِ الْقَبُولِ، فَإِنَّ الْأَقْوَالَ الثَّانِيَ، وَالسَّابِعَ، وَالثَّامِنَ، وَالثَّانِيَ عَشَرَ، وَالْخَامِسَ عَشَرَ، وَالسَّادِسَ عَشَرَ، يُبْطِلُهَا أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ لَوْ كَانَتْ مُقْتَضَبَةً مِنْ أَسْمَاءٍ أَوْ كَلِمَاتٍ لَكَانَ الْحَقُّ أَن ينْطق بمسمياتها لَا بِأَسْمَائِهَا. فَإِذَا تَعَيَّنَ هَذَانِ النَّوْعَانِ وَأَسْقَطْنَا مَا كَانَ مِنَ الْأَقْوَال المندرجة تحتمها وَاهِيًا، خَلَصَ أَنَّ الْأَرْجَحَ مِنْ تِلْكَ الْأَقْوَالِ ثَلَاثَةٌ: وَهِيَ كَوْنُ تِلْكَ الْحُرُوفِ لِتَبْكِيتِ الْمُعَانِدِينَ وَتَسْجِيلًا
Görüşlerin özeti budur. Şüphe yok ki bütün Müslümanların bunları 'elem' şeklinde okumayıp 'Elif. Lâm. Mîm' gibi hece harflerinin isimleriyle okumaları ve bunların yazıda harf suretinde resmedilmiş olması, birinci türe ait bütün görüşleri çürütmekte ve genel olarak ikinci ve üçüncü türlerle yetinmeyi zorunlu kılmaktadır. Bununla birlikte o iki türün altına giren hususlar da kabul dereceleri bakımından farklılık arz etmektedir. Nitekim ikinci, yedinci, sekizinci, on ikinci, on beşinci ve on altıncı görüşleri şu husus geçersiz kılmaktadır: Şayet bu harfler birtakım isim veya kelimelerden kısaltılmış olsaydı, isimleriyle değil müsemmâlarıyla (sesleriyle) okunması gerekirdi. Bu iki tür belirlenip bunların altına giren zayıf görüşler elendiğinde, bu görüşlerden en tercihe şayan olanının üç tanesi olduğu ortaya çıkar: Bunlar da söz konusu harflerin inatçıları susturmak ve benzerini getirmekten
لِعَجْزِهِمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ، أَوْ كَوْنُهَا أَسْمَاءً لِلسُّوَرِ الْوَاقِعَةِ هِيَ فِيهَا، أَوْ كَوْنُهَا أَقْسَامًا أَقْسَمَ بِهَا لِتَشْرِيفِ قَدْرِ الْكِتَابَةِ وَتَنْبِيهِ الْعَرَبِ الْأُمِّيِّينَ إِلَى فَوَائِدِ الْكِتَابَةِ لِإِخْرَاجِهِمْ مِنْ حَالَةِ الْأُمِّيَّةِ وَأَرْجَحُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ الثَّلَاثَةِ هُوَ أَوَّلُهَا.
aciz kaldıklarını tescil etmek için olması; yahut içinde yer aldıkları surelerin isimleri olması; yahut da yazının kadrini yüceltmek ve ümmî Arapları ümmîlik durumundan çıkarmak maksadıyla yazının faydalarına dikkatlerini çekmek üzere kendisiyle yemin edilen kasemler olmasıdır. Bu üç görüşün en tercihe şayan olanı ise birincisidir.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : مَا وَرَدَ فِي هَذِهِ الْفَوَاتِحِ مِنْ أَسْمَاءِ الْحُرُوفِ هُوَ نِصْفُ أَسَامِي حُرُوفِ الْمُعْجَمِ إِذْ هِيَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ وَهِيَ: الْأَلِفُ، وَاللَّامُ، وَالْمِيمُ، وَالصَّادُ، وَالرَّاءُ،
«el-Keşşâf»ta şöyle denilmiştir: Bu sure başlarında yer alan harf isimleri, alfabedeki harf isimlerinin yarısıdır; çünkü bunlar on dört tanedir ve şunlardır: Elif, Lâm, Mîm, Sâd, Râ,
وَالْكَافُ، وَالْهَاءُ، وَالْيَاءُ، وَالْعَيْنُ، وَالطَّاءُ، وَالسِّينُ، وَالْحَاءُ، وَالْقَافُ، وَالنُّونُ، فِي تِسْعٍ وَعِشْرِينَ سُورَةً عَلَى عَدَدِ حُرُوفِ الْمُعْجَمِ، وَهَذِهِ الْأَرْبَعَةَ عَشَرَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَنْصَافِ أَجْنَاسِ صِفَاتِ الْحُرُوفِ فَفِيهَا مِنَ الْمَهْمُوسَةِ نِصْفُهَا: الصَّادُ، وَالْكَافُ، وَالْهَاءُ، وَالسِّينُ، وَالْحَاءُ، وَمِنَ الْمَجْهُورَةِ نِصْفُهَا: الْأَلِفُ، وَاللَّامُ، وَالْمِيمُ، وَالرَّاءُ، وَالْعَيْنُ، وَالطَّاءُ، وَالْقَافُ، وَالْيَاءُ، وَالنُّونُ، وَمِنَ الشَّدِيدَةِ نِصْفُهَا: الْأَلِفُ، وَالْكَافُ، وَالطَّاءُ، وَالْقَافُ، وَمِنَ الرَّخْوَةِ نِصْفُهَا: اللَّامُ، وَالْمِيمُ، وَالرَّاءُ، وَالصَّادُ، وَالْهَاءُ، وَالْعَيْنُ، وَالسِّينُ، وَالْحَاءُ، وَالْيَاءُ، وَالنُّونُ. وَمِنَ الْمُطْبَقَةِ نِصْفُهَا: الصَّادُ، وَالطَّاءُ. وَمِنَ الْمُنْفَتِحَةِ نِصْفُهَا: الْأَلِفُ، وَاللَّامُ، وَالْمِيمُ، وَالرَّاءُ، وَالْكَافُ، وَالْهَاءُ، وَالْعَيْنُ، وَالسِّينُ، وَالْقَافُ، وَالْيَاءُ، وَالنُّونُ. وَمِنَ الْمُسْتَعْلِيَةِ نِصْفُهَا الْقَافُ، وَالصَّادُ، وَالطَّاءُ. وَمِنَ الْمُسْتَفِلَةِ نَصِفُهَا: الْأَلِفُ، وَاللَّامُ، وَالْمِيمُ، وَالرَّاءُ وَالْكَافُ، وَالْهَاءُ، وَالْيَاءُ، وَالْعَيْنُ، وَالسِّينُ، وَالْحَاءُ، وَالنُّونُ. وَمِنْ حُرُوفِ الْقَلْقَلَةِ نَصِفُهَا: الْقَافُ، وَالطَّاءُ. ثُمَّ إِنَّ الْحُرُوفَ الَّتِي أُلْغِيَ ذِكْرُهَا مَكْثُورَةً بِالْمَذْكُورَةِ، فَسُبْحَانَ الَّذِي دَقَّتْ فِي كُلِّ شَيْءٍ حِكْمَتُهُ اهـ وَزَادَ الْبَيْضَاوِيُّ عَلَى ذَلِكَ أَصْنَافًا أُخْرَى مِنْ صِفَاتِ الْحُرُوفِ لَا نُطِيلُ بِهَا فَمَنْ شَاءَ فَلْيُرَاجِعْهَا. وَمَحْصُولُ كَلَامِهِمَا أَنَّهُ قَدْ قُضِيَ بِذِكْرِ مَا ذُكِرَ مِنَ الْحُرُوفِ وَإِهْمَالُ ذِكْرِ مَا أُهْمِلَ مِنْهَا حَقُّ التَّمْثِيلِ لِأَنْوَاعِ الصِّفَاتِ بِذِكْرِ النِّصْفِ، وَتَرْكِ النِّصْفِ مِنْ بَابِ «وَلْيُقَسْ مَا لَمْ يُقَلْ» لِحُصُولِ الْغَرَضِ وَهُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْعِنَايَةِ بِالْكِتَابَةِ، وَحَقُّ الْإِيجَازِ فِي الْكَلَامِ. فَيَكُونُ ذِكْرُ مَجْمُوعِ هَذِهِ الْفَوَاتِحِ فِي سُوَرِ الْقُرْآنِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْعِلْمِيَّةِ وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي الْوَجْهِ الثَّالِثِ مِنْ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.
Kâf, Hâ, Yâ, Ayn, Tâ, Sîn, Hâ, Kāf ve Nûn; hece harflerinin sayısı kadar olan yirmi dokuz surede yer alırlar. Bu on dört harf, harf sıfatlarının türlerinin yarılarını içermektedir: Mehmûse (fısıltılı) harflerin yarısı bunlardadır: Sâd, Kâf, Hâ, Sîn, Hâ. Mechûre (açık/tonlu) harflerin yarısı: Elif, Lâm, Mîm, Râ, Ayn, Tâ, Kāf, Yâ, Nûn. Şedîde (sert) harflerin yarısı: Elif, Kâf, Tâ, Kāf. Rahve (yumuşak/sızıcı) harflerin yarısı: Lâm, Mîm, Râ, Sâd, Hâ, Ayn, Sîn, Hâ, Yâ, Nûn. Mutbaka (kapalı/vurgulu) harflerin yarısı: Sâd ve Tâ. Münfetiha (açık) harflerin yarısı: Elif, Lâm, Mîm, Râ, Kâf, Hâ, Ayn, Sîn, Kāf, Yâ, Nûn. Müste'liye (kalın/yükselen) harflerin yarısı: Kāf, Sâd, Tâ. Müstefile (ince/alçalan) harflerin yarısı: Elif, Lâm, Mîm, Râ, Kâf, Hâ, Yâ, Ayn, Sîn, Hâ, Nûn. Kalkale harflerinin yarısı: Kāf ve Tâ. Ayrıca zikri terk edilen harfler, zikredilen harflerle [kıyas yoluyla] karşılanmıştır. Her şeyde hikmeti pek ince olan Allah münezzehtir! (İntihâ). Beyzâvî buna harf sıfatlarından başka sınıflar da eklemiştir; sözü uzatmamak için bunlara girmiyoruz, dileyen oraya başvurabilir. İkisinin sözünün özeti şudur: Zikredilen harflerin zikredilmesi ve zikredilmeyenlerin bırakılmasıyla, yarıyı zikredip diğer yarıyı 'söylenmeyeni söylenene kıyas et' kabilinden bırakmak suretiyle sıfat türlerine örnek verme hakkı yerine getirilmiştir; zira asıl gaye hasıl olmuştur ki o da yazıya gösterilen özene işaret etmek ve sözdeki icaz (özlülük) hakkını vermektir. Dolayısıyla Kur'an surelerindeki bu mukattaat harflerinin tamamının zikredilmesi, bu tefsirin onuncu mukaddimesinde geçen i'câz vecihlerinin üçüncüsünde zikredilen ilmî mucizelerden olur.
وَكَيْفِيَّةُ النُّطْقِ أَنْ يُنْطَقَ بِهَا مَوْقُوفَةً دُونَ عَلَامَاتِ إِعْرَابٍ عَلَى حُكْمِ الْأَسْمَاءِ الْمَسْرُودَةِ إِذْ لَمْ تَكُنْ مَعْمُولَةً لِعَوَامِلَ فَحَالُهَا كَحَالِ الْأَعْدَادِ الْمَسْرُودَةِ حِينَ تَقُولُ ثَلَاثَهْ أَرْبَعَهْ خَمْسَهْ.
Telaffuz şekli ise, amillerin etki ettiği lafızlar olmadıkları için, sayılan isimlerin hükmü uyarınca i'rab alametleri olmaksızın vakıf hâlinde (durarak) telaffuz edilmeleridir; nitekim bunların durumu, peş peşe 'üç, dört, beş' dediğin zamanki sayılan sayıların durumu gibidir.
وَكَحَالِ أَسْمَاءِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تُمْلَى عَلَى الْجَارِدِ لَهَا، إِذْ تَقُولُ مَثَلًا: ثَوْب، بِسَاط، سَيْف، دُونَ إِعْرَاب، وَمن أعرابها كَانَ مُخْطِئًا. وَلِذَلِكَ نَطَقَ الْقُرَّاءُ بِهَا سَاكِنَةً سُكُونَ الْمَوْقُوفِ عَلَيْهِ فَمَا كَانَ مِنْهَا صَحِيحُ الْآخِرِ نُطِقَ بِهِ سَاكِنًا نَحْوَ أَلِفْ، لَامْ، مِيمْ. وَمَا كَانَ مِنْ أَسْمَاءِ الْحُرُوفِ مَمْدُودَ الْآخِرِ نُطِقَ بِهِ فِي أَوَائِلِ السُّورِ أَلِفًا مَقْصُورًا لِأَنَّهَا مَسُوقَةٌ مَسَاقَ الْمُتَهَجَّى بِهَا وَهِيَ فِي حَالَةِ التَّهَجِّي مَقْصُورَةٌ طَلَبًا لِلْخِفَّةِ لِأَنَّ التَّهَجِّيَ إِنَّمَا يَكُونُ غَالِبًا لِتَعْلِيمِ الْمُبْتَدِئِ، وَاسْتِعْمَالُهَا فِي التَّهَجِّي أَكْثَرُ فَوَقَعَتْ فِي فَوَاتِحِ السُّوَرِ مَقْصُورَةً لِأَنَّهَا عَلَى نَمَطِ التَّعْدِيدِ أَوْ مَأْخُوذَةً مِنْهُ.
Ayrıca sayım yapan kimseye yazdırılan eşya isimlerinin durumu gibidir; nitekim i'rab vermeksizin örneğin 'elbise, yaygı, kılıç' dersin; bunlara i'rab veren kimse hata etmiş olur. İşte bundan dolayı kurrâ, bunları üzerinde durulan kelimenin sükûnu ile sakin olarak telaffuz etmişlerdir. Dolayısıyla sonu sahih olanlar 'Elif, Lâm, Mîm' şeklinde sakin olarak telaffuz edilmiştir. Harf isimlerinden sonu memdûd (uzatılan) olanlar ise sure başlarında maksûr bir elif (uzatılmadan) ile telaffuz edilmiştir; çünkü bunlar hecelenen harfler kabilinden sevk edilmiştir ve heceleme hâlinde hafiflik arandığı için maksûrdurlar. Zira heceleme çoğunlukla yeni başlayana öğretmek içindir ve bunların hecelemedeki kullanımı daha fazladır; dolayısıyla sayma tarzında olduklarından veya oradan alındıklarından sure başlarında maksûr olarak yer almışlardır.
وَلَكِنَّ النَّاسَ قَدْ يَجْعَلُونَ فَاتِحَةَ إِحْدَى السُّوَرِ كَالِاسْمِ لَهَا فَيَقُولُونَ قَرَأْتُ: كهيعص كَمَا يَجْعَلُونَ أَوَّلَ كَلِمَةٍ مِنَ الْقَصِيدَةِ اسْمًا لِلْقَصِيدَةِ فَيَقُولُونَ قَرَأْتُ: «قِفَا نَبْكِ» وَ «بَانَتْ سُعَادُ» فَحِينَئِذٍ قَدْ تُعَامَلُ جُمْلَةُ الْحُرُوفِ الْوَاقِعَةِ فِي تِلْكَ الْفَاتِحَةِ مُعَامَلَةَ كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَيَجْرِي عَلَيْهَا مِنَ الْإِعْرَابِ مَا هُوَ لِنَظَائِرِ تِلْكَ الصِّيغَةِ مِنَ الْأَسْمَاءِ فَلَا يُصْرَفُ حَامِيمُ كَمَا قَالَ شُرَيْحُ بْنُ أَوْفَى الْعَنْسِيُّ الْمُتَقَدِّمُ آنِفًا:
Fakat insanlar bazen surelerden birinin başını ona adeta bir isim kılarlar ve nitekim kasidenin ilk kelimesini kasideye isim yaparak 'Kıfâ nebki'yi okudum' veya 'Bânet Suâd'ı okudum' dedikleri gibi, '{ كهيعص }'ı okudum' derler. Bu durumda, o sure başında yer alan harflerin tamamına tek bir kelime muamelesi yapılabilir ve isimlerden o kalıbın benzerlerine uygulanan i'rab bunlara da uygulanır; dolayısıyla az önce geçen Şüreyh b. Evfâ el-Ansî'nin şu sözünde olduğu gibi 'Hâmîm' gayr-i munsarif olur:
يُذَكِّرُنِي حَامِيمَ وَالرُّمْحُ شَاجِرٌ ... فَهَلَّا تَلَا حَامِيمَ قَبْلَ التَّقَدُّمِ
Mızraklar birbirine girmişken bana Hâmîm'i hatırlatıyor; / İleri atılmadan önce Hâmîm'i okusaydı ya!
وَكَمَا قَالَ الْكُمَيْتُ:
Ve Kümeyt'in şöyle dediği gibi:
قَرَأْنَا لَكُمْ فِي آلِ حَامِيمَ آيَةً ... تَأَوَّلَهَا مِنَّا فَقِيهٌ وَمُعْرِبٌ
Âl-i Hâmîm'de sizin için bir ayet okuduk, / Bizden bir fakih ve nahivci onu tevil etti.
وَلَا يعرب كهيعص [مَرْيَم: ١] إِذْ لَا نَظِيرَ لَهُ فِي الْأَسْمَاءِ إِفْرَادًا وَلَا تَرْكِيبًا. وَأَمَّا طسم فيعرب اعتراب الْمُرَكَّبِ الْمَزْجِيِّ نَحْوَ حَضْرَمَوْتَ وَدَارَابَجِرْدَ وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّكَ إِذَا جَعَلْتَ (هُودَ) اسْمَ السُّورَةِ لَمْ تَصْرِفْهَا فَتَقُولُ قَرَأْتُ هُودَ لِلْعَلَمِيَّةِ وَالتَّأْنِيثِ قَالَ لِأَنَّهَا تَصِيرُ بِمَنْزِلَةِ امْرَأَةٍ سَمَّيْتَهَا بِعَمْرٍو. وَلَكَ فِي الْجَمِيعِ أَنْ تَأْتِيَ بِهِ فِي الْإِعْرَابِ عَلَى حَالِهِ مِنَ الْحِكَايَةِ وَمَوْقِعِ هَاتِهِ الْفَوَاتِحِ مَعَ مَا يَلِيهَا مِنْ حَيْثُ الْإِعْرَابِ، فَإِنْ جَعَلَتْهَا حُرُوفًا لِلتَّهَجِّي تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ وَتَبْكِيتًا لَهُمْ فَظَاهِرٌ أَنَّهَا حِينَئِذٍ مَحْكِيَّةٌ وَلَا تَقْبَلُ إِعْرَابًا، لِأَنَّهَا حِينَئِذٍ بِمَنْزِلَةِ أَسْمَاءِ الْأَصْوَاتِ لَا يُقْصَدُ إِلَّا صُدُورُهَا فَدَلَالَتُهَا تُشْبِهُ الدَّلَالَةَ الْعَقْلِيَّةَ فَهِيَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّاطِق بهَا يهيّىء السَّامِعَ إِلَى مَا يَرِدُ بَعْدَهَا مِثْلَ سَرْدِ الْأَعْدَادِ الْحِسَابِيَّةِ عَلَى مَنْ يُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَجْمَعَ حَاصِلَهَاُُ،
{ كهيعص } [Meryem: 1] ise tekil veya birleşik olarak isimler arasında bir benzeri bulunmadığı için i'rab edilmez. { طسم } [Tâ-Sîn-Mîm]'e gelince; Hadramavt ve Dârâbcerd gibi mezcî mürekkep (kaynaşmış birleşik isim) olarak i'rab edilir. Sîbeveyh şöyle demiştir: "(Hûd) kelimesini sûrenin ismi yaptığında, özel isim ve müenneslik sebebiyle onu gayrimunsarif kılarsın ve 'Karatu Hûde' [Hûd'u okudum] dersin." [Devamla] şöyle demiştir: "Çünkü o, 'Amr' adını verdiğin bir kadın konumuna geçer." Bütün bunlarda, i'rab açısından [kelimeyi] hikâye (aslî telaffuzu üzere koruma) hâliyle getirmen de mümkündür. Bu sûre başlarının i'rab bakımından kendilerinden sonra gelen kelimelerle ilişkisine gelince; eğer sen bunları müşriklere tarizde bulunmak ve onları susturmak amacıyla hece harfleri sayarsan, bu durumda onların mahkî (olduğu gibi aktarılan) oldukları ve i'rab kabul etmeyecekleri açıktır. Zira bunlar o vakit sadece telaffuz edilmeleri kastedilen ses taklidi isimler (esmâ-i asvât) mesabesindedir ve delâletleri aklî delâlete benzer. Dolayısıyla bunlar, onu telaffuz edenin, dinleyiciyi kendisinden sonra gelecek söze hazırladığına delâlet eder; tıpkı yekûnunu toplaması,
أَوْ يَطْرَحَ، أَوْ يَقْسِمَ، فَلَا إِعْرَابَ لَهَا مَعَ مَا يَلِيهَا، وَلَا مَعْنَى لِلتَّقْدِيرِ بِالْمُؤَلَّفِ مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ الْإِعْلَامُ بِمَقْصُودٍ لِظُهُورِهِ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مَا يَحْصُلُ عِنْدَ تَعْدَادِهَا مِنَ التَّعْرِيضِ لِأَنَّ الَّذِي يَتَهَجَّى الْحُرُوفَ لِمَنْ يُنَافِي حَالُهُ أَنْ يُقْصَدَ تَعْلِيمُهُ يَتَعَيَّنُ مِنَ الْمَقَامِ أَنَّهُ يَقْصِدُ التَّعْرِيضَ. وَإِذَا قَدَّرْتَهَا أَسْمَاءً لِلسُّوَرِ أَوْ لِلْقُرْآنِ أَوْ لِلَّهِ تَعَالَى مُقْسَمًا بِهَا فَقِيلَ إِنَّ لَهَا أَحْكَامًا مَعَ مَا يَلِيهَا مِنَ الْإِعْرَابِ بَعْضُهَا مُحْتَاجٌ لِلتَّقْدِيرِ الْكَثِيرِ، فَدَعْ عَنْكَ الْإِطَالَةَ بِهَا فَإِنَّ الزَّمَانَ قَصِيرٌ.
çıkarması veya bölmesi istenen kimseye hesap sayılarının peş peşe sayılması gibi. Bu sebeple bunların kendilerinden sonra gelenlerle birlikte bir i'rabı yoktur; 'bu harflerden meydana gelen...' şeklinde bir takdir yapmanın da bir anlamı bulunmamaktadır, zira böylesi bir bildirim açık olduğundan kastedilmiş değildir. Asıl maksat, onların sayımı esnasında ortaya çıkan tarizdir; çünkü durumu kendisine öğretim yapılmasına uymayan kimseye harfleri heceleyen birinin tariz kastettiği makamdan kesinlikle anlaşılır. Eğer bunları surelerin veya Kur'an'ın isimleri yahut Allah Teâlâ'nın üzerine yemin edilen isimleri kabul edersen, kendilerinden sonra gelenlerle birlikte birtakım i'rab hükümleri olduğu söylenmiştir ki bunların bazısı pek çok takdiri gerektirir; bu yüzden bunları uzatmayı bir kenara bırak, zira zaman kısadır.
وَهَاتِهِ الْفَوَاتِحُ قُرْآنٌ لَا مَحَالَةَ وَلَكِنِ اخْتُلِفَ فِي أَنَّهَا آيَاتٌ مُسْتَقِلَّةٌ وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِآيَاتٍ مُسْتَقِلَّةٍ بَلْ هِيَ أَجْزَاءٌ مِنَ الْآيَاتِ الْمُوَالِيَةِ لَهَا عَلَى الْمُخْتَارِ مِنْ مَذَاهِبِ جُمْهُورِ
Bu sure başları şüphesiz Kur'an'dır; fakat bunların müstakil ayetler olup olmadığı konusunda ihtilaf edilmiştir. Daha açık olan görüşe göre bunlar müstakil birer ayet değildir; bilakis kurrâ cumhurunun
الْقُرَّاءِ. وَرُوِيَ عَنْ قُرَّاءِ الْكُوفَةِ أَنَّ بَعْضَهَا عَدُّوهُ آيَاتٍ مُسْتَقِلَّةً وَبَعْضُهَا لَمْ يَعُدُّوهُ وَجَعَلُوهُ جُزْءَ آيَةٍ مَعَ مَا يَلِيهِ، وَلَمْ يَظْهَرْ وَجْهُ التَّفْصِيلِ حَتَّى قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِنَّ هَذَا لَا دَخْلَ لِلْقِيَاسِ فِيهِ. وَالصَّحِيحُ عَنِ الْكُوفِيِّينَ أَنَّ جَمِيعَهَا آيَاتٍ وَهُوَ اللَّائِقُ بِأَصْحَابِ هَذَا الْقَوْلِ إِذِ التَّفْصِيلُ تَحَكُّمٌ لِأَنَّ الدَّلِيلَ مَفْقُودٌ. وَالْوَجْهُ عِنْدِي أَنَّهَا آيَاتٌ لِأَنَّ لَهَا دَلَالَةً تَعْرِيضِيَّةً كِنَائِيَّةً إِذِ الْمَقْصُودُ إِظْهَارُ عَجْزِهِمْ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ فَهِيَ تُطَابِقُ مُقْتَضَى الْحَالِ مَعَ مَا يَعْقُبُهَا مِنَ الْكَلَامِ وَلَا يُشْتَرَطُ فِي دَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَى مَعْنًى كِنَائِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَعْنًى صَرِيحٌ بَلْ تُعْتَبَرُ دَلَالَةُ الْمُطَابَقَةِ فِي هَذِهِ الْحُرُوفِ تَقْدِيرِيَّةً إِنْ قُلْنَا بِاشْتِرَاطِ مُلَازَمَةِ دَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ لِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ.
mezheplerinden tercih edilene göre kendilerini takip eden ayetlerin birer parçasıdır. Kûfe kurrâsından rivayet edildiğine göre ise bunların bazısını müstakil ayet saymışlar, bazısını ise saymayıp kendisini takip eden kısımla birlikte ayetin bir parçası kılmışlardır. Bu ayrımın gerekçesi açık değildir; hatta «el-Keşşâf» sahibi bu hususta kıyasın hiçbir dahli olmadığını söylemiştir. Kûfelilerden sahih olan görüş ise bunların hepsinin ayet olduğudur; bu görüş sahiplerine yakışan da budur, zira delil bulunmadığı için ayrım yapmak keyfî bir hükümdür. Bana göre doğru olan ise bunların ayet olduğudur; çünkü bunların tariz ve kinaye yoluyla bir delaleti vardır, zira maksat onların acziyetini veya benzeri bir durumu ortaya koymaktır. Dolayısıyla bunlar kendilerini takip eden sözle birlikte muktezâ-yı hâle (durumun gereğine) uygundur. Bir sözün kinayeli bir anlama delalet etmesi için sarih (açık) bir anlamının bulunması şart koşulmaz; bilakis mutabakat delaletinin iltizam delaletine ayrılmaz bir biçimde bağlı olduğunu şart koştuğumuz takdirde bu harflerdeki mutabakat delaleti takdirî sayılır.
وَيَدُلُّ لِإِجْرَاءِ السَّلَفِ حُكْمَ أَجْزَاءِ الْآيَاتِ عَلَيْهَا أَنهم يقرأونها إِذا قرأوا الْآيَةَ الْمُتَّصِلَةَ بِهَا، فَفِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ فِي ذِكْرِ سَبَبِ نُزُولِ سُورَةِ الرُّومِ فَنَزَلَتْ: الم غُلِبَتِ الرُّومُ [الرُّومُ: ١، ٢] ، وَفِيهِ أَيْضًا: «فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ يَصِيحُ فِي نَوَاحِي مَكَّةَ الم غُلِبَتِ الرُّومُ وَفِي «سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ» مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ هِشَامٍ عَنْهُ: «فَقَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ: حم تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ حَتَّى بَلَغَ قَوْلَهُ: فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ [فصلت: ١- ١٣] الْحَدِيثَ.
Selefin bunlara ayet parçası hükmü uyguladığına şu da delalet eder: Onlar kendilerine bitişik olan ayeti okuduklarında bunları da okurlardı; nitekim «Câmiu't-Tirmizî»de Tefsir bölümünde Rûm suresinin iniş sebebi zikredilirken: '{ الم غُلِبَتِ الرُّومُ } “Elif-Lâm-Mîm. Rumlar yenildi” [Rûm: 1-2] ayeti indi' denilmiştir. Yine orada şöyle geçmektedir: 'Ebû Bekir es-Sıddîk Mekke sokaklarında { الم غُلِبَتِ الرُّومُ } diye bağırarak çıktı.' İbn Hişâm'ın rivayetiyle «İbn İshâk'ın Sîret»inde de şöyle geçer: 'Resûlullah Utbe b. Rebîa'ya: { حم تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } ayetinden başlayarak { فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } “De ki: Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım” [Fussilet: 1-13] sözüne ulaşıncaya kadar okudu...' (Hadis).
وَعَلَى هَذَا الْخِلَافِ اخْتُلِفَ فِي إِجْزَاءِ قِرَاءَتِهَا فِي الصَّلَاةِ عِنْدَ الَّذِينَ يَكْتَفُونَ فِي قِرَاءَةِ السُّورَةِ مَعَ الْفَاتِحَةِ بِآيَةٍ وَاحِدَةٍ مِثْلَ أَصْحَابِ أبي حنيفَة.
Bu ihtilafa binaen, Ebû Hanîfe'nin ashabı gibi Fatiha ile birlikte sure okumada tek bir ayetle yetinen kimselere göre bunların namazda okunmasının yeterli olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 2]
ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ (٢)
{ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ﴿٢﴾ } “İşte o Kitap; onda hiçbir şüphe yoktur; müttakiler için bir hidayettir” (2).
ذلِكَ الْكِتابُ.
{ ذٰلِكَ الْكِتَابُ } “İşte o Kitap”.
مَبْدَأُ كَلَامٍ لَا اتِّصَالَ لَهُ فِي الْإِعْرَابِ بحروف الم [الْبَقَرَة: ١] كَمَا عَلِمْتَ مِمَّا تَقَدَّمَ عَلَى جَمِيعِ الِاحْتِمَالَاتِ كَمَا هُوَ الْأَظْهَرُ. وَقَدْ جَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَلَى احْتِمَالِ أَنْ تَكُونَ حُرُوفُ الم مَسُوقَةً مَسَاقَ التَّهَجِّي لِإِظْهَارِ عَجْزِ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ بَعْضِ الْقُرْآنِ، أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْإِشَارَةِ مُشَارًا بِهِ إِلَى الم بِاعْتِبَارِهِ حَرْفًا مَقْصُودًا لِلتَّعْجِيزِ، أَيْ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْحَاصِلِ مِنَ التَّهَجِّي أَيْ ذَلِكَ الْحُرُوفُ بِاعْتِبَارِهَا مِنْ جِنْسِ حُرُوفِكُمْ هِيَ الْكِتَابُ أَيْ مِنْهَا تَرَاكِيبُهُ فَمَا أَعْجَزَكُمْ عَنْ مُعَارَضَتِهِ، فَيَكُونُ الم جُمْلَةً مُسْتَقِلَّةً مَسُوقَةً لِلتَّعْرِيضِ.
Daha önce geçen açıklamalardan da bildiğin gibi, bütün ihtimallere göre daha açık olan görüş doğrultusunda { الم } [Bakara: 1] harfleriyle i'rab açısından hiçbir irtibatı bulunmayan yeni bir sözün başlangıcıdır. «el-Keşşâf» sahibi, { الم } harflerinin müşriklerin Kur'an'ın bir kısmının benzerini getirmekten aciz olduklarını ortaya koymak üzere heceleme üslubuyla sevk edilmiş olması ihtimaline binaen; işaret isminin, acze düşürmek için kastedilen bir harf olması bakımından { الم }'e işaret etmesini caiz görmüştür. Yani hecelemeden hasıl olan o mana; yani sizin harflerinizin cinsinden olması bakımından o harfler Kitap'tır; yani onun terkipleri o harflerdendir, öyleyse onun benzerini getirmekten sizi alıkoyan nedir? Bu takdirde { الم }, tariz için sevk edilmiş müstakil bir cümle olur.
وَاسْمُ الْإِشَارَة مُبْتَدأ و (الْكتاب) خَبَرًا. وَعَلَى الْأَظْهَرِ تَكُونُ الْإِشَارَةُ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَعْرُوفِ لَدَيْهِمْ يَوْمَئِذٍ وَاسْمُ الْإِشَارَة مُبْتَدأ و (الْكتاب) بَدَلٌ وَخَبَرُهُ مَا بَعْدَهُ، فَالْإِشَارَةُ إِلَى
İşaret ismi mübteda, { الْكِتَابُ } ise haber olur. Daha açık olan görüşe göre ise işaret, o gün onların nezdinde bilinen Kur'an'a yöneliktir; işaret ismi mübteda, { الْكِتَابُ } bedel ve haberi de ondan sonra gelen kısımdır. Buna göre işaret,
(الْكِتَابِ) النَّازِلِ بِالْفِعْلِ وَهِيَ السُّوَرُ الْمُتَقَدِّمَةُ عَلَى سُورَةِ الْبَقَرَةِ لِأَنَّ كُلَّ مَا نَزَلْ مِنَ الْقُرْآنِ فَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ الْقُرْآنُ وَيَنْضَمُّ إِلَيْهِ مَا يَلْحَقُ بِهِ، فَيَكُونُ (الْكِتَابُ) عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أُطْلِقَ حَقِيقَةً عَلَى مَا كُتِبَ بِالْفِعْلِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ (الْكِتَابِ) عَلَى هَذَا الْوَجْهِ خَبَرًا عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ الْقُرْآنِ مَا نَزَلَ مِنْهُ وَمَا سَيَنْزِلُ لِأَنَّ نُزُولَهُ مُتَرَقَّبٌ فَهُوَ حَاضِرٌ فِي الْأَذْهَانِ فَشَبَّهَ بِالْحَاضِرِ فِي الْعِيَانَ، فَالتَّعْرِيفُ فِيهِ لِلْعَهْدِ التَّقْدِيرِيِّ وَالْإِشَارَةُ إِلَيْهِ لِلْحُضُورِ التَّقْدِيرِيِّ فَيَكُونُ قَوْلُهُ (الْكِتَابَ) حِينَئِذٍ بَدَلًا أَوْ بَيَانًا مِنْ ذلِكَ وَالْخَبَرُ هُوَ لَا رَيْبَ فِيهِ.
fiilen inmiş olan 'Kitap'adır ki bunlar da Bakara suresinden önce inen surelerdir; çünkü Kur'an'dan inen her kısım 'Kur'an' diye adlandırılır ve sonradan ona eklenenler de buna dâhil olur. Bu takdirde { الْكِتَابُ }, bu vecih üzere fiilen yazılmış olan şey hakkında hakiki anlamda kullanılmış olur ve bu takdirde { الْكِتَابُ } kelimesi işaret isminin haberi olur. İşaretin, Kur'an'ın inmiş olan ve inecek olan tamamına yönelik olması da caizdir; çünkü onun inişi beklenmektedir ve bu sebeple zihinlerde hazırdır; böylece gözle görülür şekilde hazır olana benzetilmiştir. Dolayısıyla buradaki belirlilik (harf-i tarif) takdirî ahd içindir; ona işaret edilmesi de takdirî huzur (zihinde hazır bulunma) içindir. Bu durumda { الْكِتَابُ } kelimesi { ذٰلِكَ }'den bedel veya beyân olur; haber ise { لَا رَيْبَ فِيهِ } kısmıdır.
وَيَجُوزُ الْإِتْيَانُ فِي مِثْلِ هَذَا بِاسْمِ الْإِشَارَةِ الْمَوْضُوعِ لِلْقَرِيبِ وَالْمَوْضُوعِ لِلْبَعِيدِ، قَالَ الرَّضِيُّ «وُضِعَ اسْمُ الْإِشَارَةِ لِلْحُضُورِ وَالْقُرْبِ لِأَنَّهُ لِلْمُشَارِ إِلَيْهِ حِسًّا ثُمَّ يَصِحُّ أَنْ يُشَارَ بِهِ إِلَى الْغَائِبِ فَيَصِحُّ الْإِتْيَانُ بِلَفْظِ الْبُعْدِ لِأَنَّ الْمَحْكِيَّ عَنْهُ غَائِبٌ، وَيَقِلُّ أَنْ يُذْكَرَ بِلَفْظِ الْحَاضِرِ الْقَرِيبِ فَتَقُولُ جَاءَنِي رَجُلٌ فَقُلْتُ لِذَلِكَ الرَّجُلِ وَقُلْتُ لِهَذَا الرَّجُلِ، وَكَذَا يَجُوزُ لَكَ فِي الْكَلَامِ الْمَسْمُوعِ عَنْ قَرِيبٍ أَنْ تُشِيرَ إِلَيْهِ بِلَفْظِ الْغَيْبَةِ وَالْبُعْدِ كَمَا تَقُولُ: «وَاللَّهِ وَذَلِكَ قَسَمٌ عَظِيمٌ» لِأَنَّ اللَّفْظَ زَالَ سَمَاعُهُ فَصَارَ كَالْغَائِبِ وَلَكِنَّ الْأَغْلَبَ فِي هَذَا الْإِشَارَةُ بِلَفْظِ الْحُضُورِ فَتَقُولُ وَهَذَا قَسَمٌ عَظِيمٌ» اهـ، أَيِ الْأَكْثَرُ فِي مِثْلِهِ الْإِتْيَانُ بِاسْمِ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ وَيَقِلُّ ذِكْرُهُ بِلَفْظِ الْحَاضِرِ، وَعَكْسُ ذَلِكَ فِي الْإِشَارَةِ لِلْقَوْلِ.
Böylesi bir yerde yakın için konulmuş işaret ismiyle de, uzak için konulmuş işaret ismiyle de hitap etmek caizdir. Radi şöyle demiştir: «İşaret ismi huzur ve yakınlık için konulmuştur; çünkü o, hissen işaret edilen şey içindir. Ardından gaip olan bir şeye de onunla işaret edilmesi sahih olur; bu takdirde uzaklık lafzıyla getirilmesi sahihtir, çünkü kendisinden bahsedilen şey gaiptir. Ancak hazır ve yakın lafzıyla zikredilmesi azdır; nitekim 'Bana bir adam geldi, ben de o adama (li-zâlike'r-racul) şöyle dedim / bu adama (li-hâze'r-racul) şöyle dedim' dersin. Aynı şekilde az önce işitilen söz hakkında da gaip ve uzaklık lafzıyla işaret etmen caizdir; nitekim 'Vallahi; işte bu (ve zâlike) büyük bir yemindir' dersin, çünkü sözün işitilmesi sona ermiş ve adeta gaip gibi olmuştur. Ne var ki bu durumda galip olan, hazır lafzıyla işaret etmektir; dolayısıyla 'Bu (ve hâzâ) büyük bir yemindir' dersin.» (İntihâ). Yani böylesi bir durumda çoğunlukla uzak işaret ismi getirilir, hazır lafzıyla zikredilmesi ise azdır; söz konusu bir söze işaret etmek olduğunda ise bunun tersidir.
وَابْنُ مَالِكٍ فِي «التَّسْهِيلِ» سَوَّى بَيْنَ الْإِتْيَانِ بِالْقَرِيبِ وَالْبَعِيدِ فِي الْإِشَارَةِ لِكَلَامٍ مُتَقَدِّمٍ إِذْ قَالَ: وَقَدْ يَتَعَاقَبَانِ (أَيِ اسْمُ الْقَرِيبِ وَالْبَعِيدِ) مُشَارًا
İbn Mâlik ise et-Teshîl’de, daha önce geçen bir söze işaret etmede yakın ve uzak [için kullanılan işaret isimlerinin] getirilmesini eşit tutmuş ve şöyle demiştir: «İkisi (yani yakın ve uzak işaret ismi), [kendilerini takip eden söze] işaret edilerek bazen birbirinin yerine geçebilir...»
بِهِمَا إِلَى مَا وَلِيَاهُ أَيْ مِنَ الْكَلَامِ، وَمَثَلَّهُ شَارِحُهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ قِصَّةِ عِيسَى: ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ [آل عمرَان: ٥٨] ثُمَّ قَالَ: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ [آل عمرَان: ٦٢] فَأَشَارَ مَرَّةً بِالْبَعِيدِ وَمَرَّةً بِالْقَرِيبِ وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ وَاحِدٌ، وَكَلَامُ ابْنِ مَالِكٍ أَوْفَقُ بِالِاسْتِعْمَالِ إِذْ لَا يَكَادُ يُحْصَرُ مَا وَرَدَ مِنَ الِاسْتِعْمَالَيْنِ فَدَعْوَى الرَّضِيِّ قِلَّةَ أَنْ يُذْكَرَ بِلَفْظِ الْحَاضِرِ دَعْوَى عَرِيضَةٌ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ حُكْمُ الْإِشَارَةِ إِلَى غَائِبٍ غَيْرِ كَلَامٍ مِثْلَ الْإِشَارَةِ إِلَى الْكَلَامِ فِي جَوَازِ الْوَجْهَيْنِ لِكَثْرَةِ كِلَيْهِمَا أَيْضًا، فَفِي الْقُرْآنِ: فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ [الْقَصَص: ١٥] فَإِذَا كَانَ الْوَجْهَانِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الِاسْتِعْمَالُ مَجَالًا لِتَسَابُقِ الْبُلَغَاءِ وَمُرَاعَاةِ مُقْتَضَيَاتِ الْأَحْوَالِ، وَنَحْنُ قَدْ رَأَيْنَاهُمْ يَتَخَيَّرُونَ فِي مَوَاقِعِ الْإِتْيَانِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ مَا هُوَ أَشَدُّ
{ ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ } “İşte bunu sana ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'den okuyoruz” [Âl-i İmrân: 58]; ardından ise şöyle buyurmuştur: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } “Şüphesiz bu, elbette gerçek kıssadır” [Âl-i İmrân: 62]. Böylece işaret edilen tek bir şey olduğu hâlde bir defasında uzak ile, bir defasında da yakın ile işaret etmiştir. İbn Mâlik'in sözü kullanıma daha uygundur; zira iki kullanımdan gelen örnekler neredeyse sayılamayacak kadar çoktur; dolayısıyla Radi'nin hazır lafzıyla zikredilmesinin az olduğu iddiası temelsiz ve abartılı bir iddiadır. Durum böyle olunca, söz dışındaki gaip bir şeye işaret etmenin hükmü de, her ikisinin de çokluğu sebebiyle iki vechin caiz oluşunda söze işaret etmek gibidir; nitekim Kur'an'da: { فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ } “Orada birbiriyle kavga eden iki adam buldu; şu kendi taraftarlarından, bu da düşmanlarındandı” [Kasas: 15] buyrulmaktadır. Dolayısıyla iki vecih de bir olunca, bu kullanım belagat ehlinin yarış alanı ve muktezâ-yı hâli gözetme sahası olmuştur. Biz onların işaret isminin getirildiği yerlerde o makama en uygun
مُنَاسَبَةً لِذَلِكَ الْمَقَامِ فَدَلَّنَا عَلَى أَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ مُخَاطِبِيهِمْ بِأَغْرَاضٍ لَا قِبَلَ لِتَعَرُّفِهَا إِلَّا إِذَا كَانَ الِاسْتِعْمَالُ سَوَاءً فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لِيَكُونَ التَّرْجِيحُ لِأَحَدِ الِاسْتِعْمَالَيْنِ لَا عَلَى مَعْنَى، مِثْلَ زِيَادَةِ التَّنْبِيهِ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ الْبَعِيدِ كَمَا هُنَا، وَكَمَا قَالَ خُفَافُ بْنُ نَدْبَةَ :
olanı seçtiklerini gördük; bu da bize, dilin aslında iki kullanım eşit olduğunda ancak anlaşılabilecek birtakım gayeleri muhataplarına bildirdiklerini gösterdi ki, iki kullanımdan birinin tercihi bir manaya dayanmış olsun; tıpkı burada uzak işaret ismindeki uyarının artırılması gibi ve Hufâf b. Nüdbe'nin dediği gibi:
أَقُولُ لَهُ وَالرُّمْحُ يَأْطُرُ مَتْنَهُ ... تَأَمَّلْ خُفَافًا إِنَّنِي أَنَا ذَلِكَ
Mızrak onun sırtını bükerken ona şöyle diyorum: / İyice bak Hufâf'a; işte ben oyum!
وَقَدْ يُؤْتَى بِالْقَرِيبِ لِإِظْهَارِ قِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ كَقَوْلِ قَيْسِ بْنِ الْخَطِيمِ فِي «الْحَمَاسَةِ» :
Bazen de Kays b. el-Hatîm'in «el-Hamâse»deki şu sözünde olduğu gibi, önemsememenin azlığını göstermek için yakın [işaret ismi] getirilir:
مَتَى يَأْتِ هَذَا الْمَوْتُ لَا يَلْفِ حَاجَةً ... لِنَفْسِيَ إِلَّا قَدْ قَضَيْتُ قَضَاءَهَا
Bu ölüm ne zaman gelirse gelsin, nefsim için / Yerine getirmediğim hiçbir ihtiyaç bulamaz.
فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَتِ الْإِشَارَةُ فِي الْآيَةِ بِاسْتِعْمَالِ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِلْبَعِيدِ لِإِظْهَارِ رِفْعَةِ شَأْنِ هَذَا الْقُرْآنِ لِجَعْلِهِ بَعِيدَ الْمَنْزِلَةِ. وَقَدْ شَاعَ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ تَمْثِيلُ الْأَمْرِ الشَّرِيفِ بِالشَّيْءِ الْمَرْفُوعُُِ
Şüphe yok ki ayetteki işaret, bu Kur'an'ın kadrinin yüceliğini göstermek ve onun mertebesini yüksek [ve erişilmez] kılmak için uzaklık bildiren işaret isminin kullanılmasıyla yapılmıştır. Belîğ kelamda şerefli bir durumu, yüksekte bulunan bir şeye benzetmek yaygın bir kullanımdır.
فِي عِزَّةِ الْمَنَالِ لِأَنَّ الشَّيْءَ النَّفِيسَ عَزِيزٌ عَلَى أَهْلِهِ فَمِنَ الْعَادَةِ أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي الْمُرْتَفَعَاتِ صَوْنًا لَهُ عَنِ الدُّرُوسِ وَتَنَاوُلِ كَثْرَةِ الْأَيْدِي وَالِابْتِذَالِ، فَالْكِتَابُ هُنَا لَمَّا ذُكِرَ فِي مَقَامِ التَّحَدِّي بِمُعَارَضَتِهِ بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ حُرُوفُ التَّهَجِّي فِي الم [الْبَقَرَة: ١] كَانَ كَالشَّيْءِ الْعَزِيزِ الْمَنَالِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تَنَاوُلِهِمْ إِيَّاهُ بِالْمُعَارَضَةِ أَوْ لِأَنَّهُ لِصِدْقِ مَعَانِيهِ وَنَفْعِ إِرْشَادِهِ بِعِيدٌ عَمَّنْ يَتَنَاوَلُهُ بِهُجْرِ الْقَوْلِ كَقَوْلِهِم: افْتَراهُ [يُونُس: ٣٨] وَقَوْلِهِمْ: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْعَام:
ulaşılması güç olan yücelikte [temsil edilir]; zira değerli şey sahibinin katında azizdir ve yıpranmaktan, çok el değmesinden ve bayağılaşmaktan korunması için onu yüksek yerlere koymak adettendir. İşte buradaki Kitap da, { الم } [Bakara: 1]'deki hece harflerinin delalet ettiği üzere benzerini getirme konusundaki meydan okuma makamında zikredilince, onların benzerini getirmeye yeltenmeleri açısından ulaşılması güç bir şey gibi olmuştur; yahut manalarının doğruluğu ve irşadının faydası sebebiyle, onların: { افْتَراهُ } “Onu uydurdu” [Yûnus: 38] sözü ve: { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları” [En'âm: 25] sözü gibi hezeyan dolu lakırdılarla ona dil uzatanlardan uzak olduğu içindir.
٢٥] . وَلَا يَرِدُ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ [الْأَنْعَام: ٩٢] فَذَلِكَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى كِتَابٍ بَيْنَ يَدَيْ أَهْلِهِ لِتَرْغِيبِهِمْ فِي الْعُكُوفِ عَلَيْهِ وَالِاتِّعَاظِ بِأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيِهِ. وَلَعَلَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» بَنَى عَلَى مِثْلِ مَا بَنَى عَلَيْهِ الرَّضِيُّ فَلَمْ يَعُدَّ: ذلِكَ الْكِتابُ تَنْبِيهًا عَلَى التَّعْظِيمِ أَوِ الِاعْتِبَارِ، فَلِلَّهِ دَرُّ صَاحِبِ «الْمِفْتَاحِ» إِذْ لَمْ يُغْفِلْ ذَلِكَ فَقَالَ فِي مُقْتَضَيَاتِ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْإِشَارَةِ: أَوْ أَنْ يَقْصِدَ بِبُعْدِهِ تَعْظِيمَهُ كَمَا تَقُولُ فِي مَقَامِ التَّعْظِيمِ ذَلِكَ الْفَاضِلُ وَأُولَئِكَ الْفُحُولُ وَكَقَوْلِهِ عَزَّ وَعَلَا: الم ذلِكَ الْكِتابُ ذَهَابًا إِلَى بُعْدِهِ دَرَجَةً.
25]. [Allah Teâlâ'nın]: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ } “Bu da indirdiğimiz bir kitaptır” [En'âm: 92] kavli buna bir itiraz olarak getirilemez; zira bu, muhataplarının önünde bulunan bir kitaba, ona sımsıkı sarılmalarını, emir ve yasaklarından ibret almalarını teşvik etmek amacıyla yapılan bir işarettir. Belki de «el-Keşşâf» sahibi, Radî'nin dayandığı esasa dayanmış ve { ذلِكَ الْكِتابُ } ifadesini tazim veya ibret için bir uyarı saymamıştır. «el-Miftâh» sahibine ne mutlu ki o bunu gözden kaçırmamış ve müsnedün ileyhin işaret ile marife kılınmasının gerekleri bahsinde şöyle demiştir: "Yahut [işaret edilenin] uzaklığı ile tazimi kastedilir; nitekim tazim makamında 'o faziletli zat' ve 'şu ulu kimseler' demen ve Azîz ve Teâlâ olan Allah'ın derece bakımından yüceliğini kastederek: { الم ذلِكَ الْكِتابُ } buyurması böyledir."
وَقَوْلُهُ: الْكِتابُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِقَصْدِ بَيَانِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ لِعَدَمِ مُشَاهَدَتِهِ، فَالتَّعْرِيفُ فِيهِ إِذَنْ لِلْعَهْدِ، وَيَكُونُ الْخَبَرُ هُوَ جُمْلَةُ لَا رَيْبَ فِيهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (الْكِتَابُ) خَبَرًا عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَيَكُونُ التَّعْرِيفُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَتُفِيدُ الْجُمْلَةُ قَصْرَ حَقِيقَةِ الْكِتَابِ عَلَى الْقُرْآنِ بِسَبَب تَعْرِيف الجزءين فَهُوَ إِذَنْ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌ وَمَعْنَاهُ ذَلِكَ هُوَ الْكِتَابُ الْجَامِعُ لِصِفَاتِ الْكَمَالِ فِي جِنْسِ الْكُتُبِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْكُتُبِ إِذَا نُسِبَتْ إِلَيْهِ كَانَتْ كَالْمَفْقُودِ مِنْهَا وَصْفَ الْكِتَابِ لِعَدَمِ اسْتِكْمَالِهَا جَمِيعِ كَمَالَاتِ الْكُتُبِ، وَهَذَا التَّعْرِيفُ قَدْ يُعَبِّرُ عَنْهُ النُّحَاةُ فِي تَعْدَادِ مَعَانِي لَامِ التَّعْرِيفِ بِمَعْنَى الدَّلَالَةِ عَلَى الْكَمَالِ فَلَا يَرِدُ أَنَّهُ كَيْفَ يُحْصَرُ الْكِتَابُ فِي أَنَّهُ الم أَوْ فِي السُّورَةِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ إِذْ لَيْسَ الْمَقَامُ مَقَامَ الْحَصْرِ وَإِنَّمَا هُوَ مَقَامُ التَّعْرِيفِ لَا غَيْرَ، فَفَائِدَةُ التَّعْرِيفِ وَالْإِشَارَةِ ظَاهِرِيَّةٌ وَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَغْوًا بِحَالٍ وَإِنْ سَبَقَ لِبَعْضِ الْأَوْهَامِ عَلَى بعض احْتِمَال.
Allah Teâlâ'nın { الْكِتابُ } kavlinin, gözle görülmediği için işaret edileni açıklamak kastıyla işaret isminden bedel olması caizdir; bu durumda oradaki lam-ı tarif ahd içindir ve haber de { لَا رَيْبَ فِيهِ } cümlesi olur. { الْكِتابُ } kelimesinin işaret isminin haberi olması da caizdir ve bu takdirde lam-ı tarif cins tarifidir; böylece cümle, iki cüzün de marife olması sebebiyle kitap hakikatinin Kur'an'a hasredilmesini ifade eder. Dolayısıyla bu, iddiaya dayalı bir hasrdır (kasr-ı iddiâî) ve anlamı şudur: 'O, kitaplar cinsindeki kemal sıfatlarını kendinde toplayan kitaptır.' Bu da, diğer kitapların ona nispet edildiklerinde, kitapların bütün kemalatını tamamlamadıkları için kitap olma vasfını yitirmiş gibi sayılmaları esasına dayanır. Nahivciler, harf-i tarifin anlamlarını sayarken bu marifeliği 'kemale delalet' manasıyla ifade ederler. Dolayısıyla, kitabın nasıl olup da { الم }'e veya sureye ya da benzeri bir şeye hasredileceği şeklinde bir itiraz vârid olmaz; çünkü makam hasr makamı değil, yalnızca tarif makamıdır. Dolayısıyla tarif ve işaretin faydası açıktır ve bazı vehimlere bir ihtimal gibi gelse de bunlardan hiçbir şey asla lüzumsuz (lağv) değildir.
و (الْكتاب) فِعَالٌ بِمَعْنَى الْمَكْتُوبِ إِمَّا مَصْدَرُ كَاتَبَ الْمَصُوغُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْكِتَابَةِ، فَإِنَّ الْمَصْدَرَ يَجِيءُ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ، وَإِمَّا فِعَالٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَلِبَاسٍ بِمَعْنَى مَلْبُوسٍ وَعِمَادٍ بِمَعْنَى مَعْمُودٍ بِهِ. وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ كَتَبَ بِمَعْنَى جَمَعَ وَضَمَّ لِأَنَّ الْكِتَابَ تُجْمَعُ أَوْرَاقُهُ وَحُرُوفُهُ، فَإِنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَمَرَ بِكِتَابَةِ كُلِّ مَا يَنْزِلُ مِنَ الْوَحْيِ وَجَعَلَ لِلْوَحْيِ كِتَابًا، وَتَسْمِيَةُ الْقُرْآنِ كِتَابًا إِشَارَةٌ إِلَى وُجُوبِ كِتَابَتِهِ لِحِفْظِهِ. وَكِتَابَةُ الْقُرْآنِ فَرْضُ كِفَايَةٍ عَلَى الْمُسْلِمِينَ.
{ الْكِتابُ } kelimesi mektûb (yazılmış olan) anlamında *fi'âl* (فِعَال) kalıbındadır; ya yazmada mübalağa için türetilmiş olan *kâtebe* fiilinin masdarıdır -zira tıpkı *halk* (yaratma/yaratılan) kelimesinde olduğu gibi masdar, mef'ûl (ismi mef'ûl) anlamında gelir-, yahut *melbûs* (giyilen) anlamındaki *libâs* ve *ma'mûdun bih* (kendisine dayanılan) anlamındaki *imâd* gibi mef'ûl anlamında bir *fi'âl*dir. Türetilişi ise toplamak ve bir araya getirmek anlamındaki *ketebe* fiilindendir; çünkü kitabın sayfaları ve harfleri bir araya toplanır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem inen vahyin tamamının yazılmasını emretmiş ve vahiy için kâtipler tayin etmiştir. Kur'an'ın "Kitap" olarak isimlendirilmesi, korunması için yazılmasının vacip olduğuna bir işarettir. Kur'an'ın yazılması Müslümanlar üzerine farz-ı kifayedir.
لَا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ.
{ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Kendisinde hiçbir şüphe yoktur; takva sahipleri için bir hidayettir.”
حَالٌ مِنَ الْكِتَابِ أَوْ خَبَرٌ أَوَّلٌ أَوْ ثَانٍ عَلَى مَا مَرَّ قَرِيبًا. وَالرَّيْبُ الشَّكُّ وَأَصْلُ الرَّيْبِ الْقَلَقُ وَاضْطِرَابُ النَّفْسِ، وَرَيْبُ الزَّمَانِ وَرَيْبُ الْمَنُونِ نَوَائِبُ ذَلِكَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
[Bu ifade] Kitap'tan hâldir yahut az önce geçtiği üzere birinci veya ikinci haberdir. Rayb (الرَّيْبُ), şüphe demektir; rayb kelimesinin asıl anlamı ise endişe ve nefsin huzursuzluğudur. Zamanın raybı (reybü'z-zamân) ve ölümün raybı (reybü'l-menûn) ise bunların felaketleridir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطّور: ٣٠] وَلَمَّا كَانَ الشَّكُّ يَلْزَمُهُ اضْطِرَابُ النَّفْسِ وَقَلَقُهَا غَلَبَ عَلَيْهِ الرَّيْبُ فَصَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً يُقَالُ رَابَهُ الشَّيْءُ إِذَا شَكَّكَهُ أَيْ بِجَعْلِ مَا أَوْجَبَ الشَّكَّ فِي حَالِهِ فَهُوَ مُتَعَدٍّ، وَيُقَالُ أَرَابَهُ كَذَلِكَ إِذِ الْهَمْزَةُ لَمْ تُكْسِبْهُ تَعْدِيَةً زَائِدَةً فَهُوَ مِثْلُ لَحِقَ وَأَلْحَقَ، وَزَلَقَهُ وَأَزْلَقَهُ وَقَدْ قِيلَ إِنَّ أَرَابَ أَضْعَفُ مِنْ رَابَ أَرَابَ بِمَعْنَى قُرْبِهِ مِنْ أَنْ يَشُكَّ قَالَهُ أَبُو زَيْدٍ، وَعَلَى التَّفْرِقَةِ بَيْنَهُمَا قَالَ بَشَّارٌ:
{ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } “Ona zamanın felaketlerinin çarpmasını gözetliyoruz” [Tûr: 30]. Şüphenin gereği nefsin huzursuzluğu ve endişesi olduğundan, "rayb" kelimesi ona galip gelmiş ve örfi hakikat olmuştur. Bir şey insanı şüpheye düşürdüğünde, yani durumunda şüpheyi gerektiren bir şey meydana getirdiğinde râbehû (رَابَهُ) denir; dolayısıyla geçişlidir. Aynı şekilde erâbehû (أَرَابَهُ) da denir; zira hemze ona fazladan bir geçişlilik kazandırmamıştır. Bu, lahika (لَحِقَ) ile el-haka (أَلْحَقَ), zelakahû (زَلَقَهُ) ile ezlekahû (أَزْلَقَهُ) gibidir. Erâbe'nin râbe'den daha zayıf olduğu da söylenmiştir; erâbe, şüphe etmeye yaklaşması anlamındadır; bunu Ebû Zeyd söylemiştir. İkisi arasındaki bu ayrıma binaen Beşşâr şöyle demiştir:
أَخُوكَ الَّذِي إِنْ رِبْتَهُ قَالَ إِنَّمَا ... أَرَبْتَ وَإِنْ عَاتَبْتَهُ لَانَ جَانِبُهُ
Kardeşin, kendisinden şüphelensen, "Sen sadece / Şüpheye yaklaştın" diyen ve sitem etsen yumuşayan kimsedir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «دَعْ مَا يُرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يُرِيبُكَ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: { دَعْ مَا يُرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يُرِيبُكَ } “Sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene yönel.”
أَيْ دَعِ الْفِعْلَ الَّذِي يُقَرِّبُكَ مِنَ الشَّكِّ فِي التَّحْرِيمِ إِلَى فِعْلٍ آخَرَ لَا يَدْخُلُ عَلَيْكَ فِي فِعْلِهِ شَكٌّ فِي أَنَّهُ مُبَاحٌ.
Yani seni haramlık şüphesine yaklaştıran fiili bırakıp, işlenmesinde mubah olduğuna dair içine hiçbir şüphe girmeyen başka bir fiile yönel.
وَلَمْ يَخْتَلِفْ مُتَوَاتِرُ الْقُرَّاءِ فِي فَتْحِ لَا رَيْبَ نَفْيًا لِلْجِنْسِ عَلَى سَبِيلِ التَّنْصِيصِ وَهُوَ أَبْلَغُهُ لِأَنَّهُ لَوْ رُفِعَ لَاحْتَمَلَ نَفْيُ الْفَرْدِ دُونَ الْجِنْسِ فَإِنْ كَانَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْحُرُوفِ الْمُجْتَمِعَةِ فِي الم عَلَى إِرَادَةِ التَّعْرِيضِ بِالْمُتَحَدَّيْنَ وَكَانَ قَوْلُهُ: الْكِتابُ خَبَرًا لِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ كَانَ قَوْلُهُ: لَا رَيْبَ نَفْيًا لِرَيْبٍ خَاصٍّ وَهُوَ الرَّيْبُ الَّذِي يَعْرِضُ فِي كَوْنِ هَذَا الْكِتَابِ مُؤَلَّفًا مِنْ حُرُوفِ كَلَامِهِمْ فَكَيْفَ عَجَزُوا عَنْ مِثْلِهِ، وَكَانَ نَفْيُ الْجِنْسِ فِيهِ حَقِيقَةً وَلَيْسَ بِادِّعَاءٍ، فَتَكُونُ جُمْلَةُ لَا رَيْبَ مُنَزَّلَةً مَنْزِلَةَ التَّأْكِيدِ لِمُفَادِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَجْرُورُ وَهُوَ قَوْلُهُ: فِيهِ مُتَعَلِّقًا بِرَيْبٍ عَلَى أَنَّهُ ظَرْفُ لَغْوٍ فَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: فِيهِ، وَهُوَ مُخْتَارُ الْجُمْهُورِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ [الشورى: ٧] وَقَوْلِهِ: رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ [آل عمرَان: ٩] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فِيهِ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا خَبَرًا لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ وَمَعْنَى «فِي» هُوَ الظَّرْفِيَّةُ الْمَجَازِيَّةُ الْعُرْفِيَّةُ تَشْبِيهًا لِدَلَالَةِ اللَّفْظِ بِاحْتِوَاءِ الظَّرْفِ فَيَكُونُ تَخْطِئَةً لِلَّذِينَ أَعْرَضُوا عَنِ اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ فَقَالُوا: لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ [فصلت: ٢٦] اسْتِنْزَالًا لِطَائِرِ نُفُورِهِمْ كَأَنَّهُ قِيلَ هَذَا الْكِتَابُ مُشْتَمِلٌ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْهُدَى فَاسْمِعُوا إِلَيْهِ وَلِذَلِكَ نَكَّرَُُ
Mütevâtir kıraat imamları, kesin bir biçimde cinsin nefyi (cinsin tamamını olumsuzlamak) üzere { لَا رَيْبَ } [ifadesinin sonunun] fetha ile okunmasında ihtilaf etmemiştir; en beliğ olanı da budur. Zira şayet merfû kılınsaydı (ötreli okunsaydı), cinsin değil de tek bir ferdin nefyi ihtimali doğardı. Şayet { ذلِكَ } “Şu” sözündeki işaret, kendilerine meydan okunan kimselere ta‘rizde bulunma (üstü kapalı dokundurma) kastıyla { الم } içinde bir araya gelen harflere yönelikse ve daha önce geçtiği üzere { الْكِتابُ } sözü de işaret isminin haberi (yüklemi) ise; bu takdirde { لَا رَيْبَ } “şüphe yoktur” sözü, özel bir şüphenin nefyi olur. Bu da, bu kitabın onların kendi konuştukları kelamın harflerinden meydana getirilmiş olmasına rağmen nasıl olup da benzerini getirmekten aciz kaldıkları hususunda akla gelebilecek şüphedir. Bu durumda buradaki cinsin nefyi mecazi/iddia kabilinden değil, hakiki olur. Böylece { لَا رَيْبَ } cümlesi, { ذلِكَ الْكِتابُ } sözündeki işaretin ifade ettiği anlamı pekiştirme (tekit) konumunda bulunur. Bu veçheye göre, mecrûr olan { فِيهِ } sözünün 'zarf-ı lağv' olarak { رَيْبٍ } kelimesine mütallık olması (bağlanması) caizdir; bu takdirde vakıf (durak), { فِيهِ } sözü üzerinde olur ki cumhurun tercih ettiği görüş de budur. Tıpkı Yüce Allah’ın şu ayetlerinde olduğu gibi: { وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ } “ve kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan o toplanma gününü [haber verip] uyarman için” [Şûrâ 7] ve { رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen, hakkında hiçbir şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın” [Âl-i İmrân 9]. Ayrıca { فِيهِ } sözünün 'zarf-ı müstekarr' olup kendisinden sonraki { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } için mukaddem haber (öne geçmiş yüklem) olması da caizdir. Buradaki { فِي } edatının manası, lafzın delaletinin zarfın içeriğini kuşatmasına benzetilmesiyle oluşan örfî mecazi zarfiyettir. Bu durumda, Kur’an’ı dinlemekten yüz çevirip: { لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ } “Bu Kur’an’ı dinlemeyin” [Fussilet 26] diyenlerin nefret ve kaçışlarını yatıştırmak üzere onların haksızlığını ortaya koyma gayesi taşır; sanki şöyle denilmektedir: 'Bu kitap bir miktar hidayet içermektedir, öyleyse onu dinleyin.' İşte bundan dolayı
الْهُدَى أَيْ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ هُدًى عَلَى حَدِّ
hidayet kelimesi nekre yapılmıştır; yani tıpkı
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لِأَبِي ذَرٍّ: «إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Zerr'e söylediği: { إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ } “Şüphesiz sen, kendisinde cahiliye [kalıntısı] bulunan bir adamsın” sözü kabilinden, onda bir miktar hidayet vardır demektir.
وَيَكُونُ خَبَرُ (لَا) مَحْذُوفًا لِظُهُورِهِ أَيْ لَا رَيْبَ مَوْجُودٌ، وَحَذْفُ الْخَبَرِ مُسْتَعْمَلٌ كَثِيرًا فِي أَمْثَالِهِ نَحْوَ: قالُوا لَا ضَيْرَ [الشُّعَرَاء: ٥٠] وَقَوْلُ الْعَرَبِ لَا بَأْسَ، وَقَوْلُ سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ:
{ لَا } harfinin haberi ise açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiş olur; yani 'hiçbir şüphe mevcut değildir' demektir. Haberin hazfedilmesi, { قالُوا لَا ضَيْرَ } “'Zararı yok' dediler” [Şu'arâ: 50] ayetinde, Arapların 'lâ be'se' (sakınca yok) sözünde ve Sa'd b. Mâlik'in şu sözünde olduğu gibi benzeri yerlerde çokça kullanılır:
مَنْ صَدَّ عَنْ نِيرَانِهَا ... فَأَنَا ابْنُ قَيْسٍ لَا بَرَاحَ
Kim kaçarsa onun ateşlerinden... / Ben Kays'ın oğluyum, yerimden ayrılmam!
أَيْ لَا بَقَاءَ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ مَجَازِيٌّ فَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: لَا رَيْبَ وَفِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ نَافِعًا وَعَاصِمًا وَقَفَا عَلَى قَوْلِهِ: رَيْبَ.
Yani orada kalış yoktur; bu mecazi bir kullanımdır. Bu takdirde vakıf { لَا رَيْبَ } sözü üzerinde olur. «el-Keşşâf»ta Nâfi ve Âsım'ın { رَيْبَ } kelimesi üzerinde vakfettikleri belirtilmiştir.
وَإِنْ كَانَتِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْكِتابُ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ كَالْحَاضِرِ الْمُشَاهَدِ وَكَانَ قَوْلُهُ الْكِتابُ بَدَلًا مِنَ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِبَيَانِهِ فَالْمَجْرُورُ مِنْ قَوْلِهِ: فِيهِ ظَرْفُ لَغْوٍ مُتَعَلِّقٌ بِرَيْبَ وَخَبَرُ لَا مَحْذُوفٌ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْكَثِيرَةِ فِي مِثْلِهِ، وَالْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ فِيهِ، فِيهِ مَعْنَى نَفْيِ وُقُوعِ الرَّيْبِ فِي الْكِتَابِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ نَفْيِ الشَّكِّ فِي أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْمَقْصُودَ خِطَابُ الْمُرْتَابِينَ فِي صِدْقِ نِسْبَتِهِ إِلَى الله تَعَالَى وسيجيئ خِطَابُهُمْ
Eğer { ذلِكَ } sözündeki işaret, hazır ve müşahede edilen gibi kabul edilmesi bakımından { الْكِتابُ }'a yönelikse ve { الْكِتابُ } sözü de açıklamak maksadıyla işaret isminden bedel ise, bu takdirde { فِيهِ } sözündeki mecrur, { رَيْبَ } kelimesine taalluk eden bir lağv zarfıdır ve benzerlerinde çokça rastlanan kural uyarınca { لَا }'nın haberi hazfedilmiştir; vakıf da { فِيهِ } sözü üzerindedir. Bu veche göre kitapta şüphenin vukuunun nefyedilmesi manası, onun Allah Teâlâ katından indirilmiş bir kitap olduğuna dair şüphenin nefyedilmesidir; zira maksat, onun Allah Teâlâ'ya nispetinin doğruluğundan şüphe edenlere hitap etmektir. Nitekim az sonra onlara şu sözle
بِقَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] فَارْتِيَابُهُمْ وَاقِعٌ مُشْتَهِرٌ، وَلَكِنْ نَزَلَ ارْتِيَابُهُمْ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ لِأَنَّ فِي دَلَائِلِ الْأَحْوَالِ مَا لَوْ تَأَمَّلُوهُ لَزَالَ ارْتِيَابُهُمْ فَنَزَلَ ذَلِكَ الِارْتِيَابُ مَعَ دَلَائِلَ بُطْلَانِهِ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ. قَالَ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» :
hitap edilecektir: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içindeyseniz, onun benzeri bir sure getirin” [Bakara: 23]. Dolayısıyla onların şüphe etmesi gerçekleşmiş ve meşhur bir durumdur; ancak durumun delilleri arasında öyle şeyler vardır ki bunları düşündükleri takdirde şüpheleri zail olacağı için, bu şüphe butlanının delilleriyle birlikte yok (adem) hükmünde tutulmuştur. «el-Miftâh» sahibi şöyle demiştir:
«وَيَقْلِبُونَ الْقَضِيَّةَ مَعَ الْمُنْكِرِ إِذَا كَانَ مَعَهُ مَا إِنْ تَأَمَّلَهُ ارْتَدَعَ فَيَقُولُونَ لِمُنْكِرِ الْإِسْلَامِ:
"İnkar eden kimsenin elinde, düşündüğü takdirde kendisini vazgeçirecek bir delil bulunduğunda onun karşısında meseleyi tersine çevirirler; nitekim İslam'ı inkar edene:
الْإِسْلَامُ حَقٌّ وَقَوْلُهُ ﷿ فِي حَقِّ الْقُرْآنِ: لَا رَيْبَ فِيهِ- وَكَمْ مِنْ شَقِيٍّ مُرْتَابٍ فِيهِ- وَارِدٌ عَلَى هَذَا فَيَكُونُ الْمُرَكَّبُ الدَّالُّ عَلَى النَّفْيِ الْمُؤَكَّدِ لِلرَّيْبِ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالرَّيْبِ لِمُشَابَهَةِ حَالِ الْمُرْتَابِ فِي وَهْنِ رَيْبِهِ بِحَالِ مَنْ لَيْسَ بِمُرْتَابٍ أَصْلًا عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ.
'İslam haktır' derler. Allah Azze ve Celle'nin Kur'an hakkındaki: { لَا رَيْبَ فِيهِ } sözü de -onda şüphe eden nice bedbaht bulunmasına rağmen- bu kabilden vârid olmuştur. Böylece şüphenin tekitli bir şekilde olumsuzlandığını bildiren mürekkep ifade, şüphenin zayıflığı bakımından şüphe edenin hâlinin hiç şüphe etmeyen kimsenin hâline benzetilmesi yoluyla (temsil tarikiyle) şüphenin hesaba katılmaması manasında kullanılmış olur."
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا رَيْبَ فِيهِ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ مَا يُوجِبُ ارْتِيَابًا فِي صِحَّتِهِ أَيْ لَيْسَ فِيهِ اضْطِرَابٌ وَلَا اخْتِلَافٌ فَيَكُونُ الرَّيْبُ هُنَا مَجَازًا فِي سَبَبِهِ وَيَكُونُ الْمَجْرُورُ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا خَبَرَ (لَا) فَيَنْظُرُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النِّسَاء: ٨٢] أَيْ أَنَّ الْقُرْآنَ لَا يَشْتَمِلُ عَلَى كَلَامٍ يُوجِبُ الرِّيبَةَ فِي أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ الْحَقِّ رَبِّ الْعَالَمِينَ، مِنْ كَلَامٍ يُنَاقِضُ بَعْضُهُ بَعْضًا أَوْ كَلَامٍ يُجَافِي الْحَقِيقَةَ وَالْفَضِيلَةَ أَوُُْ
Müfessirlerden bazıları, Yüce Allah'ın: { لَا رَيْبَ فِيهِ } “Onda hiçbir şüphe yoktur” buyruğunu; onda, sıhhati hakkında şüphe etmeyi gerektirecek bir şey bulunmadığı, yani onda herhangi bir tutarsızlık ve çelişki bulunmadığı anlamında tefsir etmiştir. Bu durumda buradaki rayb (şüphe) kelimesi, sebebinden mecaz [olarak şüpheye yol açan tutarsızlık anlamında] kullanılmış olur ve câr-mecrûr olan ifade [fîhi], (lâ)'nın haberi konumunda müstakar bir zarf sayılır. Böylece bu ifade, Yüce Allah'ın: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Onlar hâlâ Kur'an'ı gereği gibi düşünmezler mi? Eğer o, Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde birbirini tutmayan birçok şey bulurlardı” [Nisâ, 82] ayetine bakar. Yani Kur'an; birbirini nakzeden (çelişen) bir söz yahut hakikat ve erdemle bağdaşmayan bir kelam türünden olup da Hak Teâlâ olan Âlemlerin Rabbi katından olduğuna dair şüphe uyandıracak hiçbir kelam içermez; yahut...
يَأْمُرُ بِارْتِكَابِ الشَّرِّ وَالْفَسَادِ أَوْ يَصْرِفُ عَنِ الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ، وَانْتِفَاءِ ذَلِكَ عَنْهُ يَقْتَضِي أَنَّ مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ إِذَا تَدَبَّرَ فِيهِ الْمُتَدَبِّرُ وَجَدَهُ مُفِيدًا الْيَقِينَ بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَالْآيَةُ هُنَا تَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ فَلْنَجْعَلْهُمَا مَقْصُودَيْنِ مِنْهَا عَلَى الْأَصْلِ الَّذِي أَصَّلْنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ.
kötülük ve fesat işlemeyi emreden ya da erdemli ahlaktan alıkoyan bir sözden ibaret olup da Hak Teâlâ olan Âlemlerin Rabbi katından olduğuna dair şüphe uyandıracak hiçbir kelam içermez. Bunların Kur'an'dan nefyedilmesi gerektirir ki, düşünen bir kimse Kur'an'ın ihtiva ettiği şeyleri düşündüğünde, onun Allah katından olduğuna dair kesin bilgi (yakîn) verdiğini görür. Buradaki ayet her iki manaya da muhtemeldir; öyleyse dokuzuncu mukaddimede vazettiğimiz kural uyarınca bu iki mananın da ayetten kastedildiğini kabul edelim.
وَهَذَا النَّفْيُ لَيْسَ فِيهِ ادِّعَاءٌ وَلَا تَنْزِيلٌ فَهَذَا الْوَجْهُ يُغْنِي عَنْ تَنْزِيلِ الْمَوْجُودِ مَنْزِلَةَ الْمَعْدُومِ فَيُفِيدُ التَّعْرِيضَ بِمَا بَيْنَ يَدَيْ أَهْلِ الْكِتَابِ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْكُتُبِ فَإِنَّهَا قَدِ اضْطَرَبَتْ أَقْوَالُهَا وَتَخَالَفَتْ لِمَا اعْتَرَاهَا مِنَ التَّحْرِيفِ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّصَدِّيَ لِلْأَخْبَارِ بِنَفْيِ الرَّيْبِ عَنِ الْقُرْآنِ مَعَ عَدَمِ وُجُودِ قَائِلٍ بِالرَّيْبِ فِيمَا تَضَمَّنَهُ أَيْ بِرَيْبٍ مُسْتَنِدٍ لِمُوجِبِ ارْتِيَابٍ إِذْ قُصَارَى مَا قَالُوهُ فِيهِ أَقْوَالٌ مُجْمَلَةٌ مِثْلَ هَذَا سِحْرٌ، هَذَا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ يَدُلُّ ذَلِكَ التَّحَدِّي عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ التَّعْرِيضُ لَا سِيَّمَا بَعْدَ قَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ كَمَا تَقُولُ لِمَنْ تَكَلَّمَ بَعْدَ قَوْمٍ تَكَلَّمُوا فِي مَجْلِسٍ وَأَنْتَ سَاكِتٌ: هَذَا الْكَلَامُ صَوَابٌ تُعَرِّضُ بِغَيْرِهِ.
Bu nefyin içinde ne bir iddia ne de [var olanı yok] sayma vardır. Dolayısıyla bu vecih, mevcudu madum menzilesinde tutma külfetinden bizi kurtarır ve o gün Ehl-i Kitab'ın elinde bulunan kitaplara üstü kapalı bir dokundurma (tariz) ifade eder; zira o kitaplar uğradıkları tahrif sebebiyle sözleri birbirini tutmaz ve çelişkili hâle gelmiştir. Çünkü Kur'an'ın ihtiva ettiği konularda şüphe belirten hiç kimse yokken -yani şüpheyi gerektirecek bir delile dayalı bir şüphe yokken, zira onların bu konudaki en ileri sözleri 'bu sihirdir', 'bu öncekilerin masallarıdır' gibi mücmel iddialardan ibarettir- Kur'an'dan şüpheyi nefyetme haberine girişilmesi ve bu meydan okuma, maksadın tariz olduğuna delalet eder; özellikle de { ذلِكَ الْكِتابُ } kavlinden sonra böyledir. Tıpkı bir mecliste bazı kimseler konuştuktan sonra sen susup ardından konuşan bir kimseye, diğerlerine tarizde bulunarak: 'İşte bu söz doğrudur' demen gibidir.
وَبِهَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا يَتَسَنَّى اتِّحَادُ الْمَعْنَى عِنْدَ الْوَقْفِ لَدَى مَنْ وَقَفَ عَلَى فِيهِ وَلَدَى
Bu vecihle aynı zamanda, { فِيهِ } üzerinde vakfeden kimse ile
مَنْ وَقَفَ عَلَى رَيْبَ، لِأَنَّهُ إِذَا اعْتَبَرَ الظَّرْفَ غَيْرَ خَبَرٍ وَكَانَ الْخَبَرُ مَحْذُوفًا أَمْكَنَ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْ هَذَا الظَّرْفِ مِنْ هَاتِهِ الْجُمْلَةِ، وَقَدْ ذَكَرَ «الْكَشَّافُ» أَنَّ الظَّرْفَ وَهُوَ قَوْلُهُ:
{ رَيْبَ } üzerinde vakfeden kimsenin vakfında mananın birleşmesi mümkün olur; zira zarf haber kabul edilmeyip haber hazfedilmiş sayıldığında, bu zarfın o cümleden müstağni kılınması mümkün olur. «el-Keşşâf»ta belirtilmiştir ki zarf olan
فِيهِ لَمْ يُقَدَّمْ عَلَى الْمَسْنَدِ إِلَيْهِ وَهُوَ رَيْبَ (أَيْ عَلَى احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا عَنِ اسْمٍ لَا) كَمَا قُدِّمَ الظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: لَا فِيها غَوْلٌ [الصافات: ٤٧] لِأَنَّهُ لَوْ قُدِّمَ الظَّرْفُ هُنَا لَقَصَدَ أَنَّ كِتَابًا آخَرَ فِيهِ الرَّيْبُ اهـ. يَعْنِي لِأَنَّ التَّقْدِيمَ فِي مِثْلِهِ يُفِيدُ الِاخْتِصَاصَ فَيَكُونُ مُفِيدًا أَنَّ نَفْيَ الرَّيْبِ عَنْهُ مَقْصُورٌ عَلَيْهِ وَأَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْكُتُبِ فِيهِ الرَّيْبُ وَهُوَ غَيْرُ مَقْصُودٍ هُنَا. وَلَيْسَ الْحَصْرُ فِي قَوْلِهِ: لَا رَيْبَ فِيهِ بِمَقْصُودٍ لِأَنَّ السِّيَاقَ خِطَابٌ لِلْعَرَبِ الْمُتَحَدَّيْنَ بِالْقُرْآنِ وَلَيْسُوا مِنْ أَهْلِ كِتَابٍ حَتَّى يُرَدَّ عَلَيْهِمْ. وَإِنَّمَا أُرِيدَ أَنَّهُمْ لَا عُذْرَ لَهُمْ فِي إِنْكَارِهِمْ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِذْ هُمْ قَدْ دُعُوا إِلَى مُعَارَضَتِهِ فَعَجَزُوا. نَعَمْ يُسْتَفَادُ مِنْهُ تَعْرِيضٌ بِأَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ آزَرُوا الْمُشْرِكِينَ وَشَجَّعُوهُمْ عَلَى التَّكْذِيبِ بِهِ بِأَنَّ الْقُرْآنَ لِعُلُوِّ شَأْنِهِ بَيْنَ نُظَرَائِهِ مِنَ الْكُتُبِ لَيْسَ فِيهِ مَا يَدْعُو إِلَى الِارْتِيَابِ فِي كَوْنِهِ مُنَزَّلًا مِنَ اللَّهِ إِثَارَةً لِلتَّدَبُّرِ فِيهِ هَلْ يَجِدُونَ مَا يُوجِبُ الِارْتِيَابَ فِيهِ وَذَلِكَ يَسْتَطِيرُ جَاثِمَ إِعْجَابِهِمْ بِكِتَابِهِمُ الْمُبَدَّلِ الْمُحَرَّفِ فَإِنَّ الشَّكَّ فِي الْحَقَائِقِ رَائِدُ ظُهُورِهَا. وَالْفَجْرُ بِالْمُسْتَطِيرِ بَيْنَ يَدَيْ طُلُوعِ الشَّمْسِ بَشِيرٌ بِسُفُورِهَا. وَقَدْ بَنَى كَلَامَهُ عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ الْمُكَيَّفَةَ بِالْقَصْرِ فِي حَالَةِ الْإِثْبَاتِ لَوْ دَخَلَ عَلَيْهَا نَفْيٌ وَهِيَ بِتِلْكَ الْكَيْفِيَّةِ أَفَادَ قَصْرَ النَّفْيَ لَا نَفْيَ الْقَصْرِ، وَأَمْثِلَةُ
{ فِيهِ } sözü, Allah Teâlâ'nın: { لَا فِيها غَوْلٌ } “Onda hiçbir sersemlik verici güç yoktur” [Sâffât: 47] kavlinde zarfın öne geçirildiği gibi, müsnedün ileyh olan { رَيْبَ }'in önüne geçirilmemiştir (yani { لَا }'nın isminden haber olma ihtimaline binaen); çünkü burada zarf öne geçirilseydi, şüphenin bir başka kitapta bulunduğu kastı anlaşılırdı (Keşşâf sözü bitti). Yani böylesi bir yerde takdim ihtisas bildirir; bu durumda şüphenin nefyedilmesi sadece ona hasredilmiş olur ve diğer kitaplarda şüphe bulunduğu anlamı çıkar ki burada kastedilen bu değildir. { لَا رَيْبَ فِيهِ } sözündeki hasr kastedilmiş değildir; zira siyak, kendilerine Kur'an ile meydan okunan Araplara hitaptır ve onlar kendilerine reddiye verilecek bir Ehl-i Kitap değillerdir. Asıl murad edilen, onun Allah katından olduğunu inkâr etmelerinde hiçbir mazeretlerinin bulunmadığıdır; zira onlar onun bir benzerini getirmeye çağrılmış ve aciz kalmışlardır. Evet, bundan müşriklere arka çıkan ve onları Kur'an'ı yalanlamaya teşvik eden Ehl-i Kitab'a yönelik bir tariz anlaşılır; şöyle ki Kur'an, kitap cinsinden emsalleri arasındaki şanının yüceliği sebebiyle, Allah katından indirilmiş olduğuna dair şüphe uyandıracak hiçbir şey içermez. Bu da Kur'an'ı etraflıca düşünmeye sevk eder: Acaba onda şüpheyi gerektirecek bir şey bulabilirler mi? İşte bu durum, onların değiştirilmiş ve tahrif edilmiş kitaplarına duydukları yerleşik hayranlığı kökünden sarsar; zira hakikatler hakkındaki şüphe, onların ortaya çıkmasının öncüsüdür. Tıpkı güneşin doğuşundan önce ufka yayılan fecrin, onun açığa çıkacağının müjdecisi olması gibi. Zemahşerî sözünü, olumlu cümlede hasr kalıbına sokulmuş olan bir cümlenin bu haliyle üzerine nefiy edatı gelmesi durumunda hasrın nefyini değil, nefyin hasrını ifade edeceği esasına dayandırmıştır; nitekim
صَاحِبِ «الْمِفْتَاحِ» فِي تَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ لِلِاخْتِصَاصِ سَوَّى فِيهَا بَيْنَ مَا جَاءَ بِالْإِثْبَاتِ وَمَا جَاءَ بِالنَّفْيِ. وَعِنْدِي فِيهِ نَظَرٌ سَأَذْكُرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ [الْبَقَرَة: ٢٧٢] . وَحُكْمُ حَرَكَةِ هَاءِ الضَّمِيرِ أَوْ سُكُونِهَا مُقَرَّرَةٌ فِي عِلْمِ الْقِرَاءَاتِ فِي قِسْمِ أُصُولِهَا.
«el-Miftâh» sahibi müsnedin ihtisas için öne geçirilmesi bahsindeki örneklerinde olumlu gelen ile olumsuz gelen arasında bir fark gözetmemiştir. Benim bu hususta bir değerlendirmem (nazarım) vardır ki bunu Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } [Bakara: 272] kavlinde zikredeceğim. Zamir olan he harfinin harekesi veya sükûnunun hükmü ise kıraat ilminin usul kısmında açıklanmıştır.
وَقَوْلُهُ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الْهُدَى اسْمُ مَصْدَرِ الْهَدْيِ لَيْسَ لَهُ نَظِيرٌ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ إِلَّا سُرًى وَتُقًى وَبُكًى وَلُغًى مَصْدَرُ لَغَى فِي لُغَةٍ قَلِيلَةٍ. وَفِعْلُهُ هَدَى هَدْيًا يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِإِلَى وَرُبَّمَا تَعَدَّى إِلَيْهِ بِنَفْسِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْحَذْفِ الْمُتَوَسَّعِ فِيمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } kavline gelince: Hüdâ (الْهُدَى), *hedy* (الْهَدْيُ) masdarının ism-i masdarıdır. Arap dilinde *sürâ* (سُرًى), *tükâ* (تُقًى), *bükâ* (بُكًى) ve az bir lügatte *leğâ* fiilinin masdarı olan *lüğâ* (لُغًى) kelimeleri dışında bunun bir benzeri yoktur. Fiili olan *hedâ yehdî hedyen* (هَدَى يَهْدِي هَدْيًا), ikinci mef'ulüne *ilâ* harf-i cerri ile geçişli olur; bazen de Allah Teâlâ'nın:
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ [الْفَاتِحَة: ٦] .
{ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” [Fâtiha: 6] kavlinde daha önce geçtiği üzere genişletilmiş hazif yoluyla doğrudan geçişli olur.
وَالْهُدَى عَلَى التَّحْقِيقِ هُوَ الدَّلَالَةُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا الْإِيصَالُ إِلَى الْبُغْيَةِ وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ فِي مَعْنَاهُ لِأَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ التَّرَادُفِ فَلَا يَكُونُ هَدَى مُرَادِفًا لِدَلَّ وَلِأَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الْهُدَى الدَّلَالَةُ الْكَامِلَةُ وَهَذَا مُوَافِقٌ لِلْمَعْنَى الْمَنْقُولِ إِلَيْهِ الْهُدَى فِي الْعُرْفِ الشَّرْعِيِّ. وَهُوَ أَسْعَدُ بِقَوَاعِدِ الْأَشْعَرِيِّ لِأَنَّ التَّوْفِيقَ الَّذِي هُوَ الْإِيصَالُ عِنْدَ الْأَشْعَرِيِّ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَلْبِ الْمُوَفَّقِ فَيُنَاسِبُ تَفْسِيرَ الْهِدَايَةِ بِمَا يَصْلُحُ لَهُ لِيَكُونَ الَّذِي يَهْدِي يُوصِلُ الْهِدَايَةَ الشَّرْعِيَّةَ.
Tahkike göre hidayet, tabiatı gereği hedefe ulaştıran delalettir; kelimenin anlamında zahir olan da budur; zira asıl olan eşanlamlılığın (teradüf) bulunmamasıdır; bu sebeple *hedâ* (yol gösterdi), *delle* (işaret etti) ile tam eşanlamlı değildir. Çünkü hidayetten anlaşılan kamil delalettir ve bu, hidayet kelimesinin şer'î örfte nakledildiği manaya da uygundur. Bu görüş Eş'arî'nin kurallarına daha uygundur; zira Eş'arî'ye göre hedefe ulaştırma demek olan tevfik, Allah Teâlâ'nın muvaffak kılınan kulun kalbinde yarattığı bir şeydir; dolayısıyla hidayeti buna elverişli olacak şekilde tefsir etmek uygundur ki hidayet veren kimse şer'î hidayeti ulaştırmış olsun.
فَالْقُرْآنُ هُدًى وَوَصْفُهُ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ أَيْ هُوَ هَادٍ.
Kur'an hidayettir; onun masdar ile nitelenmesi mübalağa içindir, yani o hidayet edicidir.
وَالْهُدَى الشَّرْعِيُّ هُوَ الْإِرْشَادُ إِلَى مَا فِيهِ صَلَاحُ الْعَاجِلِ الَّذِي لَا يَنْقُضُ صَلَاحَ الْآجِلِ. وَأَثَرُ هَذَا الْهُدَى هُوَ الِاهْتِدَاءُ فَالْمُتَّقُونَ يَهْتَدُونَ بِهَدْيِهِ وَالْمُعَانِدُونَ لَا يَهْتَدُونَ لِأَنَّهُمْ لَا يَتَدَبَّرُونَ، وَهَذَا مَعْنًى لَا يُخْتَلَفُ فِيهِ وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ الْمُتَكَلِّمُونَ فِي مَنْشَأِ حُصُولِ الِاهْتِدَاءِ وَهِيَ مَسْأَلَةٌ لَا حَاجَةَ إِلَيْهَا فِي فَهْمِ الْآيَةِ. وَتَفْصِيلُ أَنْوَاعِ الْهِدَايَةِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Şer'î hidayet ise ahiretin salahını bozmayacak şekilde dünyanın salahına olan şeylere irşad etmektir. Bu hidayetin eseri ise doğru yolu bulmaktır (ihtidâ); dolayısıyla takva sahipleri onun rehberliğiyle doğru yolu bulurlar, inatçılar ise düşünüp taşınmadıkları için doğru yolu bulamazlar. Bu, üzerinde ihtilaf bulunmayan bir manadır; kelamcılar sadece doğru yolu bulmanın ortaya çıkış kaynağı hususunda ihtilaf etmişlerdir ki bu mesele ayetin anlaşılmasında ihtiyaç duyulan bir husus değildir. Hidayetin türlerinin ayrıntısı Allah Teâlâ'nın:
اهْدِنَا الصِّراطَ. وَمَحَلُّ (هُدًى) إِنْ كَانَ هُوَ صَدْرُ جُمْلَةٍ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ هُوَ ضَمِيرُ (الْكَتَابِ) فَيَكُونُ الْمَعْنَى الْإِخْبَارُ عَنِ الْكِتَابِ بِأَنَّهُ الْهُدَى وَفِيهِ مِنَ الْمُبَالَغَةِ فِي حُصُولِ الْهِدَايَةِ بِهِ مَا يَقْتَضِيِهِ الْإِخْبَارُ بِالْمَصْدَرِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى بُلُوغِهِ الْغَايَةَ فِي إِرْشَادِ النَّاسِ حَتَّى كَانَ هُوَ عَيْنُ الْهُدَى تَنْبِيهًا عَلَى رُجْحَانِ هُدَاهُ عَلَى هُدَى مَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ، وَإِنْ كَانَ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ لَا رَيْبَ وَكَانَ الظَّرْفُ صَدْرَ الْجُمْلَةِ الْمُوَالِيَةِ وَكَانَ قَوْلُهُ هُدىً مُبْتَدَأً خَبَرُهُ الظَّرْفُ الْمُتَقَدِّمُ قَبْلَهُ فَيَكُونُ إِخْبَارًا بِأَنَّ فِيهِ هُدًى فَالظَّرْفِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى تَمَكُّنِ الْهُدَى مِنْهُ فَيُسَاوِي ذَلِكَ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى التَّمَكُّنِ الْوَجْهَ الْمُتَقَدِّمَ الَّذِي هُوَ الْإِخْبَارُ عَنْهُ بِأَنَّهُ عَيْنُ الْهُدَى.
{ اهْدِنَا الصِّراطَ } kavlinde daha önce geçmiştir. { هُدىً } kelimesinin cümle başı olması durumundaki irabı, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır ki o mübteda { الْكِتابُ }'a dönen zamirdir. Bu takdirde anlam, Kitap'tan onun hidayet olduğu şeklinde haber vermektir. Bunda, masdar ile haber vermenin gerektirdiği üzere onunla hidayetin hasıl olmasında öyle bir mübalağa vardır ki, insanları irşad etmede son noktaya ulaştığını ve adeta hidayetin kendisi olduğunu göstermek içindir; böylece onun hidayetinin kendisinden önceki kitapların hidayetine üstünlüğüne dikkat çekilmiş olur. Eğer vakıf { لَا رَيْبَ } sözü üzerinde olur ve zarf bir sonraki cümlenin başında yer alırsa, { هُدىً } sözü de haberi kendisinden önce geçen zarf olan bir mübteda olur. Bu durumda [Kur'an]'ın içinde hidayet bulunduğu bildirilmiş olur; zarfiyet hidayetin onda yerleşmişliğine (temekkün) delalet eder, böylece yerleşmişliğe delalette, az önce geçen onun bizzat hidayet olduğunu bildirme vechiyle eşit olur.
وَالْمُتَّقِي مَنِ اتَّصَفَ بِالِاتِّقَاءِ وَهُوَ طَلَبُ الْوِقَايَةِ، وَالْوِقَايَةُ الصِّيَانَةُ وَالْحِفْظُ مِنَ الْمَكْرُوهِ فَالْمُتَّقِي هُوَ الْحَذِرُ الْمُتَطَلِّبُ لِلنَّجَاةِ مِنْ شَيْءٍ مَكْرُوهٍ مُضِرٍّ، وَالْمُرَادُ هُنَا الْمُتَّقِينَ اللَّهَ، أَيِ الَّذِينَ هُمْ خَائِفُونَ غَضَبَهُ وَاسْتَعَدُّوا لِطَلَبِ مَرْضَاتِهِ وَاسْتِجَابَةِ طلبه فَإِذا قرىء عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ اسْتَمَعُوا لَهُ وَتَدَبَّرُوا مَا يَدْعُو إِلَيْهِ فَاهْتَدَوْا.
Muttakî (المتقي), korunma talebi demek olan ittikā (الِاتِّقَاء) vasfıyla nitelenen kimsedir. Vikāye (الْوِقَايَة) ise hoşlanılmayan şeyden korunmak ve muhafaza olmaktır. Dolayısıyla muttakî; hoşlanılmayan ve zarar veren bir şeyden sakınan ve kurtuluş arayan kimsedir. Burada kastedilen ise Allah'tan sakınanlardır; yani O'nun gazabından korkan, rızasını kazanmaya ve talebine icabet etmeye hazır olan kimselerdir. Kendilerine Kur'an okunduğunda onu dinlerler, çağırdığı şeyleri düşünüp taşınırlar ve böylece doğru yolu bulurlar.
وَالتَّقْوَى الشَّرْعِيَّةُ هِيَ امْتِثَالُ الْأَوَامِرِ وَاجْتِنَابُ الْمَنْهِيَّاتِ مِنَ الْكَبَائِرِ وَعَدَمُ الِاسْتِرْسَالِ عَلَى الصَّغَائِرِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا أَيِ اتِّقَاءُ مَا جَعَلَ اللَّهُ الِاقْتِحَامَ فِيهِ مُوجِبًا غَضَبَهُ وَعِقَابَهُ، فَالْكَبَائِرُ كُلُّهَا مُتَوَعَّدٌ فَاعِلُهَا بِالْعِقَابِ دُونَ اللَّمَمِ.
Şer'î takva ise zahiren ve bâtınen emirlere uymak, büyük günah olan yasaklardan kaçınmak ve küçük günahlarda ısrar etmemektir; yani içine düşmeyi Allah'ın gazap ve azabına sebep kıldığı şeylerden sakınmaktır. Dolayısıyla küçük günahlar (lemem) müstesna, büyük günahların hepsini işleyen kimse azapla tehdit edilmiştir.
وَالْمُرَادُ مِنَ الْهُدَى وَمِنَ الْمُتَّقِينَ فِي الْآيَةِ مَعْنَاهُمَا اللُّغَوِيُّ فَالْمُرَادُ أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ شَأْنِهِ الْإِيصَالُ إِلَى الْمَطَالِبِ الْخَيْرِيَّةِ وَأَنَّ الْمُسْتَعِدِّينَ لِلْوُصُولِ بِهِ إِلَيْهَا هُمُ الْمُتَّقُونَ أَيْ هُمُ الَّذِينَ تَجَرَّدُوا عَنِ الْمُكَابَرَةِ وَنَزَّهُوا أَنْفُسَهُمْ عَنْ حَضِيضِ التَّقْلِيدِ لِلْمُضِلِّينَ وَخَشُوا الْعَاقِبَةَ وَصَانُوا أَنْفُسَهُمْ مِنْ خَطَرِ غَضَبِ اللَّهِ هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَالْمُرَادُ بِالْمُتَّقِينَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَبِمُحَمَّدٍ وَتَلَقَّوُا الْقُرْآنَ بِقُوَّةٍ وَعَزَمٍ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ كَمَا سَتَكْشِفُ عَنْهُمُ الْأَوْصَافُ الْآتِيَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ- إِلَى قَوْلِهِ- مِنْ قَبْلِكَ [الْبَقَرَة: ٣، ٤] .
Ayetteki hidayetten ve takva sahiplerinden murad edilen onların lügat manalarıdır; yani Kur'an'ın tabiatı gereği hayırlı gayelere ulaştırıcı olduğu ve onun vasıtasıyla bu gayelere ulaşmaya hazır olanların da muttakîler olduğudur. Yani inat ve büyüklük taslamaktan sıyrılan, saptırıcıları körü körüne taklit etme çukurundan nefislerini arındıran, akıbetten korkan ve nefislerini Allah'ın gazabı tehlikesinden koruyan kimselerdir; zahir olan mana budur. Muttakîlerden murad edilen ise Allah'a ve Muhammed'e iman eden, Kur'an'ı güçlü bir şekilde ve onunla amel etme azmiyle karşılayan müminlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } sözünden { مِنْ قَبْلِكَ } sözüne kadar [Bakara: 3, 4] gelecek olan sıfatlar da onları açıklayacaktır.
وَفِي بَيَانِ كَوْنِ الْقُرْآنِ هُدًى وَكَيْفِيَّةِ صِفَةِ الْمُتَّقِي مَعَانٍ ثَلَاثَةٌ:
Kur'an'ın hidayet oluşunun açıklanmasında ve muttakînin sıfatının mahiyetinde üç mana vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُرْآنَ هُدًى فِي زَمَنِ الْحَالِ لِأَنَّ الْوَصْفَ بِالْمَصْدَرِ عِوَضٌ عَنِ الْوَصْفِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ وَزَمَنُ الْحَالِ هُوَ الْأَصْلُ فِي اسْمِ الْفَاعِلِ وَالْمُرَادُ حَالُ النُّطْقِ. وَالْمُتَّقُونَ هُمُ الْمُتَّقُونَ فِي الْحَالِ أَيْضًا لِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ حَقِيقَةً فِي الْحَالِ كَمَا قُلْنَا، أَيْ أَنَّ جَمِيعَ مَنْ نَزَّهَ نَفْسَهُ وَأَعَدَّهَا لِقَبُولِ الْكَمَالِ يَهْدِيهِ هَذَا الْكِتَابُ، أَوْ يَزِيدُهُ هُدًى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ [مُحَمَّد: ١٧] .
Birincisi: Kur'an şimdiki zamanda (hâl) bir hidayettir; çünkü masdar ile niteleme, ism-i fail ile nitelemenin yerine geçer ve ism-i failde asıl olan şimdiki zamandır; burada kastedilen ise sözün söylendiği andır. Muttakîler de aynı şekilde şimdiki zamandaki takva sahipleridir; çünkü söylediğimiz gibi ism-i fail hakikat olarak şimdiki zamana aittir. Yani nefsini arındıran ve onu kemali kabule hazırlayan herkesi bu Kitap hidayete erdirir yahut Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ } “Doğru yolu bulanlara gelince, Allah onların hidayetlerini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir” [Muhammed: 17] kavlinde olduğu gibi hidayetini artırır.
الثَّانِي: أَنَّهُ هُدًى فِي الْمَاضِي أَيْ حَصَلَ بِهِ هُدًى أَيْ بِمَا نَزَلَ مِنَ الْكِتَابِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الْمُتَّقِينَ مَنْ كَانَتِ التَّقْوَى شِعَارَهُمْ أَيْ أَنَّ الْهُدَى ظَهَرَ أَثَرُهُ فِيهِمْ فَاتَّقَوْا وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ مَدْحًا لِلْكِتَابِ بِمُشَاهَدَةِ هَدْيِهِ وَثَنَاءً عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا بِهِ وَإِطْلَاقُ الْمُتَّقِينَ عَلَى الْمُتَّصِفِينَ بِالتَّقْوَى فِيمَا مَضَى، وَإِنْ كَانَ غَيْرُ الْغَالِبِ فِي الْوَصْفِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ إِطْلَاقٌ يَعْتَمِدُ عَلَى قَرِينَةِ سِيَاقِ الثَّنَاءِ عَلَى الْكِتَابِ.
İkincisi: Kur'an geçmiş zamanda bir hidayettir; yani Kitap'tan o ana kadar inen kısımla bir hidayet gerçekleşmiştir. Bu durumda takva sahiplerinden maksat, takvayı kendilerine şiar edinen kimselerdir; yani hidayetin eseri kendilerinde zahir olmuş ve onlar da sakınmışlardır. Buna göre bu ifade, hidayetinin müşahede edilmesi sebebiyle Kitap için bir övgü, onunla doğru yolu bulan müminler için de bir senâ olur. Geçmişte takva vasfıyla nitelenen kimselere "muttakîler" denilmesi -ism-i fail ile nitelemede galip olan bu olmasa da- Kitab'ı övme siyakının karinesine dayanan bir kullanımdır.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ هُدًى فِي الْمُسْتَقْبَلِ لِلَّذِينَ سَيَتَّقُونَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَتَعَيَّنَ عَلَيْهِ هُنَا قَرِينَةُ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ فِي هُدىً لِأَنَّ الْمَصْدَرَ لَا يَدُلُّ عَلَى زَمَانٍ مُعَيَّنٍ.
Üçüncüsü: Kur'an gelecekte takva sahibi olacak kimseler için gelecekte bir hidayettir. Burada { هُدىً } kelimesindeki masdar ile niteleme karinesi bu manayı gerektirmiştir; çünkü masdar belirli bir zamana delalet etmez.
حَصَلَ مِنْ وَصْفِ الْكِتَابِ بِالْمَصْدَرِ مِنْ وَفْرَةِ الْمَعَانِي مَا لَا يَحْصُلُ، لَوْ وُصِفَ
Kitab'ın masdar ile nitelenmesinden, şayet
بِاسْمِ الْفَاعِلِ فَقِيلَ هَادٍ لِلْمُتَّقِينَ، فَهَذَا ثَنَاءٌ عَلَى الْقُرْآنِ وَتَنْوِيهٌ بِهِ وَتَخَلُّصٌ لِلثَّنَاءِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ انْتَفَعُوا بِهَدْيِهِ، فَالْقُرْآنُ لَمْ يَزَلْ وَلَنْ يَزَالَ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ، فَإِنَّ جَمِيعَ أَنْوَاعِ هِدَايَتِهِ نَفَعَتِ الْمُتَّقِينَ فِي سَائِرِ مَرَاتِبِ التَّقْوَى، وَفِي سَائِرِ أَزْمَانِهِ وَأَزْمَانِهِمْ عَلَى حَسَبِ حِرْصِهِمْ وَمَبَالِغِ عِلْمِهِمْ وَاخْتِلَافِ مُطَالِبِهِمْ، فَمِنْ مُنْتَفِعٍ بِهَدْيِهِ فِي الدِّينِ، وَمِنْ مُنْتَفِعٍ فِي السِّيَاسَةِ وَتَدْبِيرِ أُمُورِ الْأُمَّةِ، وَمِنْ مُنْتَفِعٍ بِهِ فِي الْأَخْلَاقِ وَالْفَضَائِلِ، وَمِنْ مُنْتَفِعٍ بِهِ فِي التَّشْرِيعِ وَالتَّفَقُّهِ فِي الدِّينِ، وَكُلُّ أُولَئِكَ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَانْتِفَاعُهُمْ بِهِ عَلَى حَسَبِ مَبَالِغِ تَقْوَاهُمْ. وَقَدْ جَعَلَ أَئِمَّةُ الْأُصُولِ الِاجْتِهَادَ فِي الْفِقْهِ مِنَ التَّقْوَى، فَاسْتَدَلُّوا عَلَى وُجُوبِ الِاجْتِهَادِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] فَإِنْ قَصَّرَ بِأَحَدٍ سَعْيُهُ عَنْ كَمَالِ الِانْتِفَاعِ بِهِ، فَإِنَّمَا ذَلِكَ لِنَقْصٍ فِيهِ لَا فِي الْهِدَايَةِ، وَلَا يَزَالُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَالصَّلَاحِ يَتَسَابَقُونَ فِي التَّحْصِيلِ عَلَى أَوْفَرِ مَا يَسْتَطِيعُونَ مِنَ الِاهْتِدَاءِ بِالْقُرْآنِ.
ism-i fail ile nitelenip de 'muttakîleri hidayete erdiricidir' denilseydi elde edilemeyecek pek çok mana hâsıl olmuştur. Bu, Kur'an'a bir övgü, onun şanını yüceltme ve onun rehberliğinden istifade eden müminleri övmeye güzel bir geçiştir (tahallüs). Kur'an, muttakîler için daima bir hidayet olmuştur ve olmaya devam edecektir; zira onun hidayetinin bütün türleri, takvanın her mertebesindeki muttakîlere ve kendi gayretleri, ilimlerinin seviyesi ve taleplerinin farklılığına göre hem kendi zamanlarında hem de sonraki bütün zamanlarda fayda sağlamıştır. Kimi onun hidayetinden dinde istifade eder, kimi siyasette ve ümmetin işlerini yönetmede istifade eder, kimi ahlak ve faziletlerde istifade eder, kimi de teşride ve dinde derin kavrayış (tefakkuh) elde etmede ondan faydalanır. Bunların hepsi muttakîlerdendir ve onların Kur'an'dan faydalanmaları takvalarının derecesine göredir. Usul âlimleri fıkıhtaki ictihadı takvadan saymış ve ictihadın gerekliliğine Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” [Teğâbün: 16] kavlini delil getirmişlerdir. Eğer bir kimsenin gayreti ondan tam olarak istifade etmeye yetmezse, bu durum hidayetin kendisindeki bir eksiklikten değil, o kimsedeki bir kusurdandır. İlim ve salah ehli, Kur'an'ın hidayetinden elde edebilecekleri en yüksek payı kazanmak için yarışmaya devam etmektedirler.
وَتَلْتَئِمُ الْجُمَلُ الْأَرْبَع كَمَال الالتئمام: فَإِنَّ جملَة الم [الْبَقَرَة: ١] تَسْجِيلٌ لِإِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَإِنْحَاءٍ عَلَى عَامَّةِ الْمُشْرِكِينَ عَجْزِهِمْ عَنْ مُعَارَضَتِهِ وَهُوَ مُؤَلَّفٌ مِنْ حُرُوفِ كَلَامِهِمْ وَكَفَى بِهَذَا نِدَاءً عَلَى تَعَنُّتِهِمْ.
Bu dört cümle tam bir uyum içinde birbiriyle kaynaşır: Zira { الم } [Bakara: 1] cümlesi, Kur'an'ın i'cazının tescili ve konuştukları harflerden meydana geldiği halde onun bir benzerini getirmekten aciz kalışları sebebiyle bütün müşriklere yöneltilmiş bir kınamadır; bu da onların inatçılıklarını ilan etmek için yeterlidir.
وَجُمْلَةُ: ذلِكَ الْكِتابُ تَنْوِيهٌ بِشَأْنِهِ وَأَنَّهُ بَالِغٌ حَدَّ الْكَمَالِ فِي أَحْوَالِ الْكُتُبِ، فَذَلِكَ
{ ذلِكَ الْكِتابُ } cümlesi ise onun şanını yüceltmek ve kitapların durumları arasında kemal noktasına ulaştığını bildirmektir. İşte bu,
مُوَجَّهٌ إِلَى الْخَاصَّةِ مِنَ الْعُقَلَاءِ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذَا كِتَابٌ مُؤَلَّفٌ من حُرُوف كلامكم، وَهُوَ بَالِغٌ حَدَّ الْكَمَالِ مِنْ بَيْنِ الْكُتُبِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا يُوَفِّرُ دَوَاعِيَكُمْ عَلَى اتِّبَاعِهِ وَالِافْتِخَارِ بِأَنْ مُنِحْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ تَعُدُّونَ أَنْفُسَكُمْ أَفْضَلَ الْأُمَمِ، فَكَيْفَ لَا تُسْرِعُونَ إِلَى مُتَابَعَةِ كِتَابٍ نَزَلَ فِيكُمْ هُوَ أَفْضَلُ الْكُتُبِ فَوِزَانُ هَذَا وِزَانُ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا إِلَى قَوْله: وَرَحْمَةٌ [الْأَنْعَام: ١٥٦، ١٥٧] ، وَمَوَجَّهٌ إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ بِإِيقَاظِهِمْ إِلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ مِمَّا أُوتُوهُ.
akıl sahiplerinin seçkinlerine yöneliktir; sanki onlara şöyle denilmektedir: 'Bu, sizin konuştuğunuz harflerden meydana gelmiş bir kitaptır ve kitaplar arasında kemal derecesine ulaşmıştır; bu durum, kendinizi milletlerin en üstünü saydığınız halde, ona tabi olma ve size bahşedildiği için onunla iftihar etme arzunuzu pekiştiren bir husustur. Öyleyse nasıl olur da aranızda inen ve kitapların en üstünü olan bir kitaba tabi olmakta acele etmezsiniz?' İşte bunun dengi Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا } sözünden { وَرَحْمَةٌ } [En'âm: 156-157] sözüne kadar olan kavlidir. Ayrıca bu ifade, kendilerine verilenden daha üstün olduğuna dikkatlerini çekmek suretiyle Ehl-i Kitab'a da yöneliktir.
وَجُمْلَةُ: لَا رَيْبَ إِنْ كَانَ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: لَا رَيْبَ تَعْرِيضٌ بِكُلِّ الْمُرْتَابِينَ فِيهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ أَيْ أَنَّ الِارْتِيَابَ فِي هَذَا الْكِتَابِ نَشَأَ عَنِ الْمُكَابَرَةِ، وَأَنْ (لَا رَيْبَ) فَإِنَّهُ الْكِتَابُ الْكَامِلُ، وَإِنْ كَانَ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: فِيهِ كَانَ تَعْرِيضًا بِأَهْلِ الْكِتَابِ فِي تَعَلُّقِهِمْ بِمُحَرَّفِ كِتَابَيْهِمْ مَعَ مَا فِيهِمَا مِنْ مَثَارِ الرَّيْبِ وَالشَّكِّ مِنَ الِاضْطِرَابِ الْوَاضِحِ الدَّالِّ
{ لَا رَيْبَ } cümlesi ise, şayet vakıf { لَا رَيْبَ } sözü üzerinde olursa, müşriklerden ve Ehl-i Kitap'tan onun hakkında şüphe eden herkesi kınayan bir dokundurmadır (tariz); yani bu kitap hakkındaki şüphe ancak inatçılıktan doğmuştur ve onda şüphe yoktur ({ لَا رَيْبَ }), zira o eksiksiz bir kitaptır. Şayet vakıf { فِيهِ } sözü üzerinde olursa, bu takdirde Ehl-i Kitab'ın, kendi tahrif edilmiş kitaplarında
عَلَى أَنَّهُ مِنْ صُنْعِ النَّاسِ، قَالَ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النِّسَاء: ٨٢] .
insan yapımı olduğuna delalet eden açık çelişkiler ve şüphe uyandıracak unsurlar bulunmasına rağmen onlara sımsıkı sarılmalarına bir tariz olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Onlar Kur'an'ı etraflıca düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkasının katından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı” [Nisâ: 82].
وَقَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : ثُمَّ لَمْ تَخْلُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعِ بَعْدَ أَنْ نُظِّمَتْ هَذَا التَّنْظِيمَ السِّرِّيَّ مِنْ نُكْتَةٍ ذَاتِ جَزَالَةٍ: فَفِي الْأُولَى الْحَذْفُ وَالرَّمْزُ إِلَى الْغَرَضِ بِأَلْطَفِ وَجْهٍ، وَفِي الثَّانِيَةِ مَا فِي التَّعْرِيفِ مِنَ الْفَخَامَةِ، وَفِي الثَّالِثَةِ مَا فِي تَقْدِيمِ الرَّيْبِ عَلَى الظَّرْفِ، وَفِي الرَّابِعَةِ الْحَذْفُ وَوَضْعُ الْمَصْدَرِ- وَهُوَ الْهُدَى- مَوْضِعَ الْوَصْفِ وَإِيرَادُهُ مُنَكَّرًا وَالْإِيجَازُ فِي ذكر الْمُتَّقِينَ اهـ. فَالتَّقْوَى إِذَنْ بِهَذَا الْمَعْنَى هِيَ أَسَاسُ الْخَيْرِ، وَهِيَ بِالْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ الَّذِي هُوَ غَايَةُ الْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ جُمَّاعُ الْخَيْرَاتِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ لَمْ يَتَكَرَّرْ لَفْظٌ فِي الْقُرْآنِ مِثْلَمَا تَكَرَّرَ لَفْظُ التَّقْوَى اهتماما بشأنها.
«el-Keşşâf»ta şöyle denilmiştir: "Sonra bu dört cümleden her biri, bu gizemli ve mükemmel tertip üzere dizildikten sonra, son derece veciz ve sağlam bir nükteden hali kalmamıştır: Birincisinde hazif ve maksada en zarif şekilde işaret etme vardır; ikincisinde tarifteki azamet ve ihtişam vardır; üçüncüsünde rayb kelimesinin zarfın önüne geçirilmesi vardır; dördüncüsünde ise hazif, masdar olan hidayet kelimesinin vasıf yerine konulması, onun nekre olarak getirilmesi ve muttakîlerin zikrindeki icaz vardır" (Zemahşerî'nin sözü bitti). O halde bu manasıyla takva hayrın esasıdır; lügat manasının nihayeti olan şer'î manasıyla ise bütün hayırların toplamıdır. İbnü'l-Arabî, şanının önemine binaen Kur'an'da takva lafzı kadar tekrarlanan başka bir lafız olmadığını söylemiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٣]
[BAKARA SURESİ (2) : AYET 3]
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣)
{ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Onlar gayba iman ederler, namazı kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.” (3)
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ.
{ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Onlar gayba iman ederler.”
يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُتَّصِلًا بقوله: لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِإِرْدَافِ صِفَتِهِمُ الْإِجْمَالِيَّةِ بِتَفْصِيلٍ يُعْرَفُ بِهِ الْمُرَادُ، وَيَكُونُ مَعَ ذَلِكَ مَبْدَأُ اسْتِطْرَادٍ لِتَصْنِيفِ أَصْنَافِ النَّاسِ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ أَحْوَالِهِمْ فِي تَلَقِّي الْكِتَابِ الْمُنَوَّهِ بِهِ إِلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ بَعْدَ أَنْ كَانُوا قَبْلَ الْهِجْرَةِ صِنْفَيْنِ، فَقَدْ كَانُوا قَبْلَ الْهِجْرَةِ صِنْفًا مُؤْمِنِينَ وَصِنْفًا كَافِرِينَ مُصَارِحِينَ، فَزَادَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ صِنْفَانِ: هُمَا الْمُنَافِقُونَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ، فَالْمُشْرِكُونَ الصُّرَحَاءُ هُمْ أَعْدَاءُ الْإِسْلَامِ
Bu [ifadenin], maksadın bilinmesini sağlayacak bir ayrıntıyla onların genel niteliklerini pekiştirmek üzere bir sıfat olarak { لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara: 2] sözüyle bağlantılı bir kelam olması gerekir. Bununla birlikte, övgüyle bahsedilen bu Kitab'ı karşılamadaki farklı durumlarına göre hicretten önce iki sınıf iken hicretten sonra dörde çıkan insan sınıflarını tasnif etmek için bir istidrad (konu dışına çıkış/ara söz) başlangıcıdır. Zira hicretten önce müminler ve açıkça inkâr eden kâfirler olmak üzere iki sınıf idiler; hicretten sonra ise iki sınıf daha eklendi: Münafıklar ve Ehl-i Kitap. Açık müşrikler, İslâm'ın ilk düşmanlarıdır;