الْأَوَّلُونَ، وَالْمُنَافِقُونَ ظَهَرُوا بِالْمَدِينَةِ فَاعْتَزَّ بِهِمُ الْأَوَّلُونَ الَّذِينَ تَرَكَهُمُ الْمُسْلِمُونَ بِدَارِ الْكُفْرِ، وَأَهْلُ الْكِتَابِ كَانُوا فِي شُغْلٍ عَنِ التَّصَدِّي لِمُنَاوَأَةِ الْإِسْلَامِ، فَلَمَّا أَصْبَحَ الْإِسْلَامُ فِي الْمَدِينَةِ بِجِوَارِهِمْ أَوْجَسُوا خِيفَةً فَالْتَفُّوا مَعَ الْمُنَافِقِينَ وَظَاهَرُوا الْمُشْرِكِينَ. وَقَدْ أُشِيرَ إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ فَرِيقَانِ: فَرِيقٌ هُمُ الْمُتَّقُونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا مِمَّنْ كَانُوا مُشْرِكِينَ وَكَانَ الْقُرْآنُ هُدًى لَهُمْ بِقَرِينَةِ مُقَابَلَةِ هَذَا الْمَوْصُولِ بِالْمَوْصُولِ الْآخَرِ الْمَعْطُوفِ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ [الْبَقَرَة: ٤] إِلَخْ. فَالْمُثْنَى عَلَيْهِمْ هُنَا هُمُ الَّذِينَ كَانُوا مُشْرِكِينَ فَسَمِعُوا الدَّعْوَةَ الْمُحَمَّدِيَّةَ فَتَدَبَّرُوا فِي النَّجَاةِ وَاتَّقَوْا عَاقِبَةَ الشِّرْكِ فَآمَنُوا، فَالْبَاعِثُ الَّذِي بَعَثَهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ هُوَ التَّقْوَى دُونَ الطَّمَعِ أَوِ التَّجْرِبَةِ، فَوَائِلُ بْنُ حُجْرٍ مَثَلًا لَمَّا جَاءَ مِنَ الْيَمَنِ رَاغِبًا فِي الْإِسْلَامِ هُوَ مِنَ الْمُتَّقِينَ، وَمُسَيْلِمَةُ حِينَ وَفَدَ مَعَ
münafıklar Medine'de ortaya çıkmış, Müslümanların küfür diyarında bıraktıkları ilk [düşmanlar] da onlarla güç bulmuştur. Ehl-i Kitap ise İslâm'a karşı çıkıp düşmanlık etmekle ilgilenmiyordu; ancak İslâm Medine'de onların yanı başında yerleşince korkuya kapıldılar, münafıklarla kenetlendiler ve müşriklere arka çıktılar. Mümin muttakîlerin iki grup olduğuna işaret edilmiştir: Bir grup, müşriklerden iken İslâm'a giren ve Kur'an'ın kendilerine hidayet olduğu muttakîlerdir; bunun karinesi, buradaki ism-i mevsûlün { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } [Bakara: 4] kavliyle atfedilen diğer ism-i mevsûl ile karşılaştırılmasıdır... Dolayısıyla burada övülenler, müşrik iken Hz. Muhammed'in davetini işiten, kurtuluş üzerinde düşünen, şirkin akıbetinden sakınarak iman eden kimselerdir. Onları İslâm'a sevk eden saik, tamah ya da deneme değil, bizzat takvadır. Mesela Vâil b. Hucr, İslâm'ı arzulayarak Yemen'den geldiğinde muttakîlerdendir; Müseylime ise
بَنِي حَنِيفَةَ مُضْمِرَ الْعَدَاءِ طَامِعًا فِي الْمُلْكِ هُوَ مِنْ غَيْرِ الْمُتَّقِينَ. وَفَرِيقٌ آخَرُ يَجِيءُ ذِكْرُهُ بِقَوْلِهِ:
Benî Hanîfe ile birlikte düşmanlık besleyerek ve saltanat tamahıyla geldiğinde muttakî olmayanlardandır. Diğer grup ise şu ayetle zikredilecektir:
وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ [الْبَقَرَة: ٤] الْآيَاتِ.
{ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene iman edenler...” [Bakara: 4] ayetleri.
وَقَدْ أُجْرِيَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ لِلثَّنَاءِ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَ الْإِشْرَاكِ بِأَنْ كَانَ رَائِدُهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ هُوَ التَّقْوَى وَالنَّظَرُ فِي الْعَاقِبَةِ، وَلِذَلِكَ وَصَفَهُمْ بِقَوْلِهِ: يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ أَيْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِالْبَعْثِ وَالْمَعَادِ كَمَا حَكَى عَنْهُمُ الْقُرْآنُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَلِذَلِكَ اجْتُلِبَتْ فِي الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِهَذِهِ الصِّلَاتِ الثَّلَاثِ صِيغَةُ الْمُضَارِعِ الدَّالَّةُ عَلَى التَّجَدُّدِ إِيذَانًا بِتَجَدُّدِ إِيمَانِهِمْ بِالْغَيْبِ وَتَجَدُّدِ إِقَامَتِهِمُ الصَّلَاةَ وَالْإِنْفَاقَ إِذْ لَمْ يَكُونُوا مُتَّصِفِينَ بِذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ جَاءَهُمْ هُدَى الْقُرْآنِ.
Bu sıfatlar, şirkten sonra iman edenleri, kendilerini imana sevk eden âmilin takva ve akıbeti düşünmek olması yönüyle övmek için getirilmiştir. Bu sebeple onları, { يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Gayba iman ederler” diye nitelemiştir; yani Kur'an'ın birçok ayette onlardan naklettiği gibi önceden dirilişi ve ahireti inkâr ederken [artık inanırlar]. İşte bundan dolayı, bu üç sıla cümlesiyle kendilerinden haber verilirken yenilenmeye (teceddüd) delalet eden muzâri sîgası getirilmiştir; bu da onların gayba imanlarının, namazı kılmalarının ve infak etmelerinin sürekli yenilendiğini bildirmek içindir; çünkü onlar ancak kendilerine Kur'an'ın hidayeti geldikten sonra bu niteliklere sahip olmuşlardır.
وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» كَوْنَهُ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا مُبْتَدَأً وَكَوْنَ: أُولئِكَ عَلى هُدىً [الْبَقَرَة: ٥] خَبَرَهُ. وَعِنْدِي أَنَّهُ تَجْوِيزٌ لِمَا لَا يَلِيقُ، إِذِ الِاسْتِئْنَافُ يَقْتَضِي الِانْتِقَالَ مِنْ غَرَضٍ إِلَى آخَرَ، وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالِاقْتِضَابِ وَإِنَّمَا يَحْسُنُ فِي الْبَلَاغَةِ إِذَا أُشِيعَ الْغَرَضُ الْأَوَّلُ وَأُفِيضَ فِيهِ حَتَّى أُوعِبَ أَوْ حَتَّى خِيفَتْ سَآمَةُ السَّامِعِ، وَذَلِكَ مَوْقِعُ أَمَّا بَعْدُ أَوْ كَلِمَةُ هَذَا وَنَحْوُهُمَا، وَإِلَّا كَانَ تَقْصِيرًا مِنَ الْخَطِيبِ وَالْمُتَكَلِّمِ لَا سِيَّمَا وَأُسْلُوبُ الْكِتَابِ أَوْسَعُ مِنْ أُسْلُوبِ الْخَطَابَةِ لِأَنَّ الْإِطَالَةَ فِي أَغْرَاضِهِ أَمْكَنُ.
«el-Keşşâf» sahibi, bunun mübteda olarak müste'nef (yeni) bir kelam, { أُولئِكَ عَلى هُدىً } [Bakara: 5] sözünün de onun haberi olmasını caiz görmüştür. Bana göre bu, uygun olmayan bir cevazdır; çünkü istinâf, bir gayeden diğerine geçişi gerektirir ki buna iktidâb denir. Bu da belagatte ancak birinci gaye iyice yayılıp tüketilecek kadar etraflıca işlendiğinde veya dinleyicinin bıkmasından korkulduğunda güzel olur; nitekim "emmâ ba'd" veya "hâzâ" ve benzeri kelimelerin yeri burasıdır. Aksi takdirde hatip ve mütekellim için bir kusur sayılır; kaldı ki kitabî üslup, hitabet üslubundan daha geniştir, çünkü gayelerini detaylandırmak daha mümkündür.
وَالْغَيْبُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْغَيْبَةِ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ [يُوسُف: ٥٢] لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ [الْمَائِدَة: ٩٤] وَرُبَّمَا قَالُوا بِظَهْرِ الْغَيْبِ قَالَ الْحُطَيْئَةُ:
Gayb (غَيْب), gaybet (gözden uzak/gizli olmak) anlamında bir masdardır: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, arkasından ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” [Yûsuf: 52], { لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ } “Allah, görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu bilsin diye” [Mâide: 94]. Bazen de "bi-zahri'l-gayb" (gıyabında) derler. Hutay'e şöyle demiştir:
كَيْفَ الْهِجَاءُ وَمَا تَنْفَكُّ صَالِحَةٌ ... مِنْ آلِ لَامَ بِظَهْرِ الْغَيْبِ تَأْتِينِي
Nasıl hicvedebilirim ki, Lâmoğulları'ndan bana gıyaben bir iyilik gelmeye devam ederken...
وَفِي الْحَدِيثِ: «دَعْوَةُ الْمُؤْمِنِ لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ مُسْتَجَابَةٌ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Müminin din kardeşine gıyabında yaptığı dua kabul olunur.”
. وَالْمُرَادُ بِالْغَيْبِ مَا لَا
. Gaybtan murat;
يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ مِمَّا أَخْبَرَ الرَّسُولُ ﷺ صَرِيحًا بِأَنَّهُ وَاقِعٌ أَوْ سَيَقَعُ مِثْلَ وُجُودِ اللَّهِ، وَصِفَاتِهِ، وَوُجُودِ الْمَلَائِكَةِ، وَالشَّيَاطِينِ، وَأَشْرَاطِ السَّاعَةِ، وَمَا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ. فَإِنْ فَسَّرَ الْغَيْبَ بِالْمَصْدَرِ أَيِ الْغِيبَةِ كَانَتِ الْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا فَالْوَصْفُ تَعْرِيضٌ بِالْمُنَافِقِينَ، وَإِنْ فَسَّرَ الْغَيْبَ بِالِاسْمِ وَهُوَ مَا غَابَ عَنِ الْحِسِّ مِنَ الْعَوَالِمِ الْعُلْوِيَّةِ وَالْأُخْرَوِيَّةِ، كَانَتِ الْبَاءُ مُتَعَلِّقَةً بِيُؤْمِنُونَ، فَالْمَعْنَى حِينَئِذٍ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أَخْبَرَ الرَّسُولُ مِنْ غَيْرِ عَالَمِ الشَّهَادَةِ كَالْإِيمَانِ بِالْمَلَائِكَةِ وَالْبَعْثِ وَالرُّوحِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Allah'ın varlığı, sıfatları, meleklerin ve şeytanların varlığı, kıyamet alametleri ve Allah'ın bilgisini kendine sakladığı şeyler gibi, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vaki olduğunu veya vaki olacağını açıkça bildirdiği, duyularla idrak edilemeyen şeylerdir. Şayet gayb masdar manasıyla yani gaybet (gıyap/gizlilik) olarak tefsir edilirse, bâ (ب) harfi mülâbese için olup müstakar zarf olur ve bu niteleme münafıklara bir tariz olur. Şayet gayb isim olarak, yani yüce alemlerden ve ahiret alemlerinden duyu organlarından gizli kalan şeyler olarak tefsir edilirse, bâ harfi { يُؤْمِنُونَ } fiiline taalluk eder; bu durumda mana: Resûl'ün şehâdet (görünen) alemi dışından haber verdiği şeylere, örneğin meleklere, dirilişe, ruha ve benzeri şeylere iman edenler demek olur.
وَفِي حَدِيثِ الْإِيمَانِ: «أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ»
İman hadisinde şöyle buyrulmuştur: “[İman], Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe inanman; hayrıyla ve şerriyle kadere inanmandır.”
. وَهَذِهِ كُلُّهَا مِنْ عَوَالِمِ الْغَيْبِ.
. Bunların hepsi gayb alemlerindendir.
كَانَ الْوَصْفُ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَقَالُوا: هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [سبأ: ٧] فَجَمَعَ هَذَا الْوَصْفَ بِالصَّرَاحَةِ ثَنَاءً عَلَى الْمُؤْمِنِينَُُ،
Bu niteleme, dirilişi inkâr eden ve { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Siz paramparça olup dağıldığınızda, sizin kesinlikle yeni bir yaratılış içinde olacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi?” [Sebe: 7] diyen müşriklere bir tariz idi. Dolayısıyla bu niteleme açıkça müminlere bir övgüyü,
وَبِالتَّعْرِيضِ ذَمًّا لِلْمُشْرِكِينَ بِعَدَمِ الِاهْتِدَاءِ بِالْكِتَابِ، وَذَمًّا لِلْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالظَّاهِرِ وَهُمْ مُبْطِنُونَ الْكُفْرَ، وَسَيُعَقِّبُ هَذَا التَّعْرِيضَ بِصَرِيحِ وَصْفِهِمْ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ [الْبَقَرَة: ٦] الْآيَاتِ. وَقَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ٨] .
üstü kapalı olarak (tariz yoluyla) da Kitap ile hidayete ermemeleri sebebiyle müşrikleri yermeyi ve dış görünüşte inanıp içlerinde küfrü gizleyen münafıkları kınamayı bir arada toplamıştır. Bu tarizin ardından, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da birdir...” [Bakara: 6] ayetlerinde ve { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } “İnsanlardan kimi de 'Allah'a inandık' der...” [Bakara: 8] kavlinde onların açık niteliklerini getirecektir.
وَيُؤْمِنُونَ مَعْنَاهُ يُصَدِّقُونَ، وَآمَنَ مَزِيدُ أَمِنَ وَهَمْزَتُهُ الْمَزِيدَةُ دَلَّتْ عَلَى التَّعْدِيَةِ، فَأَصْلُ آمَنَ تَعْدِيَةُ أَمِنَ ضِدَّ خَافَ فَآمَنَ مَعْنَاهُ جَعَلَ غَيْرَهُ آمِنًا ثُمَّ أَطْلَقُوا آمَنَ عَلَى مَعْنَى صَدَّقَ وَوَثِقَ حَكَى أَبُو زَيْدٍ عَنِ الْعَرَبِ: «مَا آمَنْتُ أَنْ أَجِدَ صَحَابَةً» يَقُولُهُ الْمُسَافِرُ إِذَا تَأَخَّرَ عَنِ السَّفَرِ، فَصَارَ آمَنَ بِمَعْنَى صَدَّقَ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ آمَنَ مُخْبِرَهُ مِنْ أَنْ يَكْذِبَهُ، أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ آمَنَ نَفْسَهُ مِنْ أَنْ تَخَافَ مِنْ كَذِبِ الْخَبَرِ مُبَالَغَةً فِي أَمِنَ كَأَقْدَمَ عَلَى الشَّيْءِ بِمَعْنَى تَقَدَّمَ إِلَيْهِ وَعَمِدَ إِلَيْهِ، ثُمَّ صَارَ فِعْلًا قَاصِرًا إِمَّا عَلَى مُرَاعَاةِ حَذْفِ الْمَفْعُولِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ بِحَيْثُ نَزَلَ الْفِعْلُ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، وَإِمَّا عَلَى مُرَاعَاةِ الْمُبَالَغَةِ الْمَذْكُورَةِ أَيْ حَصَلَ لَهُ الْأَمْنُ أَيْ مِنَ الشَّكِّ وَاضْطِرَابِ النَّفْسِ وَاطْمَأَنَّ لِذَلِكَ لِأَنَّ مَعْنَى الْأَمْنِ وَالِاطْمِئْنَانِ مُتَقَارِبٌ، ثُمَّ إِنَّهُمْ يُضَمِّنُونَ آمَنَ مَعْنَى أَقَرَّ فَيَقُولُونَ آمَنَ بِكَذَا أَيْ أَقَرَّ بِهِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَيُضَمِّنُونَهُ مَعْنَى اطْمَأَنَّ فَيَقُولُونَ آمَنَ لَهُ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٧٥] .
{ يُؤْمِنُونَ } kelimesinin anlamı tasdik ederler demektir. Âmene (آمَنَ), emine (أَمِنَ) fiilinin ziyadeli hâlidir ve ziyade hemzesi geçişlilik (ta'diye) bildirir. Âmene'nin aslı, korkmanın zıddı olan emine'nin geçişli yapılmış şeklidir; dolayısıyla âmene, başkasını güvende kıldı anlamına gelir. Sonra âmene lafzını tasdik etti ve güvendi anlamında kullandılar. Ebû Zeyd Araplardan şöyle aktarmıştır: Yolculuktan geri kalan yolcunun söylediği “Mâ âmentü en ecide sahâbeten” (Bir yol arkadaşı bulacağıma güvenemedim/inanmadım) sözünde olduğu gibi. Böylece âmene, haber vereni kendisini yalanlamaktan güvende kıldığı takdiriyle veya haberin yalan olmasından korkmaktan nefsini güvende kıldığı takdiriyle tasdik etti manasına gelmiştir; bu da emine fiilindeki mübalağadan ileri gelir, nitekim bir şeye yönelip kastetmek anlamında akdeme (أَقْدَمَ) kelimesinin tekaddeme (تَقَدَّمَ) anlamında olması gibi. Sonra çok kullanımdan ötürü mef'ûlün hazfedilmesini gözeterek fiilin lâzım (geçişsiz) konumuna indirilmesiyle ya da zikredilen mübalağanın gözetilmesiyle geçişsiz bir fiil olmuştur; yani onda şüpheden ve nefsin çalkantısından güven hâsıl oldu ve buna mutmain oldu, zira emniyet ile itminan anlamları birbirine yakındır. Sonra Araplar âmene fiiline ikrar etti anlamını tazmin ederek "falan şeye iman etti" yani onu ikrar etti derler, bu ayette olduğu gibi; ve ona itminan buldu anlamını tazmin ederek "ona iman etti/güvendi" derler: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” [Bakara: 75].
وَمَجِيءُ صِلَةِ الْمَوْصُولِ فِعْلًا مُضَارِعًا لِإِفَادَةِ أَنَّ إِيمَانَهُمْ مُسْتَمِرٌّ مُتَجَدِّدٌ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا، أَيْ لَا يَطْرَأُ عَلَى إِيمَانِهِمْ شَكٌّ وَلَا رِيبَةٌ.
Sıla cümlesinin muzâri fiil olarak gelmesi, az önce öğrendiğin gibi onların imanının sürekli ve yenilenen olduğunu, yani imanlarına hiçbir şüphe ve tereddüdün arız olmadığını bildirmek içindir.
وَخَصَّ بِالذِّكْرِ الْإِيمَانَ بِالْغَيْبِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ مُتَعَلِّقَاتِ الْإِيمَانِ لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِالْغَيْبِ أَيْ مَا غَابَ عَنِ الْحِسِّ هُوَ الْأَصْلُ فِي اعْتِقَادِ إِمْكَانِ مَا تُخْبِرُ بِهِ الرُّسُلَ عَنْ وُجُودِ اللَّهِ وَالْعَالَمِ
İmanın diğer müteallakları yerine özellikle gayba imanın zikredilmesi, duyulardan gizli olan şeylere yani gayba imanın, peygamberlerin Allah'ın varlığı ve yüce
الْعُلْوِيِّ، فَإِذَا آمَنَ بِهِ الْمَرْءُ تَصَدَّى لِسَمَاعِ دَعْوَةِ الرَّسُولِ وَلِلنَّظَرِ فِيمَا يُبَلِّغُهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فَسَهُلَ عَلَيْهِ إِدْرَاكُ الْأَدِلَّةِ، وَأَمَّا مَنْ يَعْتَقِدُ أَنْ لَيْسَ وَرَاءَ عَالَمِ الْمَادِّيَّاتِ عَالَمٌ آخَرُ وَهُوَ مَا وَرَاءَ الطَّبِيعَةِ فَقَدْ رَاضَ نَفْسَهُ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِيمَانِ بِوُجُودِ اللَّهِ وَعَالَمِ الْآخِرَةِ كَمَا كَانَ حَالُ الْمَادِّيِّينَ وَهُمُ الْمُسَمَّوْنَ بِالدَّهْرِيِّينَ الَّذِينَ قَالُوا: مَا يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الجاثية: ٢٤] وَقَرِيبٌ مِنَ اعْتِقَادِهِمُ اعْتِقَادُ الْمُشْرِكِينَ وَلِذَلِكَ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ الْمُجَسَّمَةَ وَمُعْظَمُ الْعَرَبِ كَانُوا يُثْبِتُونَ مِنَ الْغَيْبِ وُجُودَ الْخَالِقِ وَبَعْضُهُمْ يُثْبِتُ الْمَلَائِكَةَ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِسِوَى ذَلِكَ. وَالْكَلَامُ عَلَى حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعُهُ وَيَجِيءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ [الْبَقَرَة: ٨] .
alem hakkında verdikleri haberlerin imkânına inanmanın aslı olmasındandır. Kişi buna inandığında, Resûl'ün davetini dinlemeye ve Allah Teâlâ'dan tebliğ ettiği şeyleri incelemeye yönelir, böylece delilleri kavraması kolaylaşır. Maddi alemin ötesinde başka bir alemin, yani metafizik alemin bulunmadığına inanan kimse ise, nefsini Allah'ın varlığına ve ahiret alemine imana çağrıdan yüz çevirmeye alıştırmıştır; nitekim { مَا يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } “Bizi ancak zaman helak eder” [Câsiye: 24] diyen ve Dehrîler diye adlandırılan materyalistlerin durumu böyleydi. Müşriklerin inancı da onların inancına yakındı; bu sebeple somut putlara tapmışlardı. Arapların çoğu gayb konusunda sadece Yaratıcı'nın varlığını kabul ediyor, bir kısmı melekleri de kabul ediyor, bunun ötesine ise inanmıyordu. İmanın hakikati hakkındaki sözün yeri burası değildir; bu husus Allah Teâlâ'nın { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } [Bakara: 8] kavlinde gelecektir.
وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ.
{ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Ve namazı kılarlar.”
الْإِقَامَةُ مَصْدَرُ أَقَامَ الَّذِي هُوَ مُعَدَّى قَامَ، عُدِّيَ إِلَيْهِ بِالْهَمْزَةِ الدَّالَّة على الْجعل، وَالْإِقَامَةُ جَعْلُهَا قَائِمَةً، مَأْخُوذٌ مِنْ قَامَتِ السُّوقُ إِذَا نَفَقَتْ وَتَدَاوَلَ النَّاسُ فِيهَا الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَصْرِيحُ بَعْضِ أَهْلِ اللِّسَانِ بِهَذَا الْمُقَدَّرِ. قَالَ أَيْمَنُ ابْن خريم الأنطري (١) :
İkâme (إِقَامَة), kāme (قَامَ) fiilinin geçişli şekli olan ekâme (أَقَامَ) fiilinin masdarıdır; kılma/yapma bildiren hemze ile geçişli kılınmıştır. İkâme, onu ayakta (faal) kılmaktır; piyasada mallar rağbet görüp insanlar alışverişi canlandırdığında söylenen "kâmeti's-sûk" (pazar canlandı/kuruldu) ifadesinden alınmıştır. Dil ehlinden bazılarının bu mukadder manayı açıkça belirtmesi de bu takdire delalet etmiştir. Eymen b. Huraym el-Entarî (١) şöyle demiştir:
أَقَامَتْ غَزَالَةُ سُوقَ الضِّرَابْ ... لِأَهْلِ الْعِرَاقَيْنِ حَوْلًا قَمِيطًا
Gazâle, iki Irak halkı için / Tam bir yıl boyunca vuruşma pazarını kurdu/canlandırdı.
وَأَصْلُ الْقِيَامِ فِي اللُّغَةِ هُوَ الِانْتِصَابُ الْمُضَادُّ لِلْجُلُوسِ وَالِاضْطِجَاعِ، وَإِنَّمَا يَقُومُ الْقَائِمُ لِقَصْدِ عَمَلٍ صَعْبٍ لَا يَتَأَتَّى مِنْ قُعُودٍ، فَيَقُومُ الْخَطِيبُ وَيَقُومُ الْعَامِلُ وَيَقُومُ الصَّانِعُ وَيَقُومُ الْمَاشِي فَكَانَ لِلْقِيَامِ لَوَازِمٌ عُرْفِيَّةٌ مَأْخُوذَةٌ مِنْ عَوَارِضِهِ اللَّازِمَةِ وَلِذَلِكَ أُطْلِقَ مَجَازًا عَلَى النَّشَاطِ فِي قَوْلِهِمْ قَامَ بِالْأَمْرِ، وَمِنْ أَشْهَرِ اسْتِعْمَالِ هَذَا الْمَجَازِ قَوْلِهِمْ قَامَتِ السُّوقُ وَقَامَتِ الْحَرْبُ، وَقَالُوا فِي ضِدِّهِ رَكَدَتْ وَنَامَتْ، وَيُفِيدُ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مَعْنًى مُنَاسِبًا لِنَشَاطِهِ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ وَشَاعَ فِيهَا حَتَّى سَاوَى الْحَقِيقَةَ فَصَارَتْ كَالْحَقَائِقِ وَلِذَلِكَ صَحَّ بِنَاءُ الْمَجَازِ الثَّانِي وَالِاسْتِعَارَةِ عَلَيْهَا، فَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ شَبَّهَتِ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالْعِنَايَةَ بِهَا بِجَعْلِ الشَّيْءِ قَائِمًا، وَأَحْسَبُ أَنَّ تَعْلِيقَ هَذَا
Kıyamın (قِيَام) dildeki aslı, oturma ve uzanmanın zıddı olan dikilmektir. Ayakta duran kimse, ancak oturarak yapılamayacak zor bir işi kastettiğinde ayağa kalkar; nitekim hatip ayağa kalkar, işçi ayağa kalkar, zanaatkâr ayağa kalkar ve yürüyen kimse ayağa kalkar. Bu sebeple kıyamın, kendisinden ayrılmayan arazlarından alınmış örfî gerekleri oluşmuş ve bundan dolayı "kāme bi'l-emr" (işe koyuldu/gayretle yürüttü) sözlerinde mecazen canlılık ve faaliyete ıtlak edilmiştir. Bu mecazın en meşhur kullanımlarından biri "kâmeti's-sûk" (pazar canlandı) ve "kâmeti'l-harb" (savaş kızıştı) sözleridir; zıddı için de "rakedet" (durgunlaştı) ve "nâmet" (söndü/uyudu) demişlerdir. Kendisine bağlanan her şeyde mecazî faaliyetine uygun bir anlam ifade eder ve bu mürsel mecaz kabilindendir; o derecede yaygınlaşmıştır ki hakikate denk olmuş ve hakikat gibi kabul edilmiştir. Bu yüzden ikinci bir mecazın ve istiarenin onun üzerine bina edilmesi sahih olmuştur. Dolayısıyla namazın ikamesi (ikâmetü's-salât), namazlara devam etmeyi ve onlara özen göstermeyi bir şeyi ayakta tutmaya/canlandırmaya benzeten tebeî bir istiaredir. Zannederim ki bu
الْفِعْلِ بِالصَّلَاةِ مِنْ مُصْطَلَحَاتِ الْقُرْآنِ وَقَدْ جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ فِي أَوَائِلِ نُزُولِهِ فَقَدْ وَرَدَ فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ [٢٠] : وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَهِيَ ثَالِثَةُ السُّوَرِ نُزُولًا. وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وُجُوهًا أُخَرَ بَعِيدَةً عَنْ مَسَاقِ الْآيَةِ.
fiilin namaz ile irtibatlandırılması Kur'an'ın ıstılahlarındandır ve Kur'an bunu nüzulünün ilk dönemlerinde getirmiştir; nitekim iniş sırasına göre üçüncü sure olan Müzzemmil Suresi'nde [20]: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” şeklinde yer almıştır. «el-Keşşâf» sahibi ise ayetin bağlamından uzak başka vecihler zikretmiştir.
وَقَدْ عَبَّرَ هُنَا بِالْمُضَارِعِ كَمَا وَقَعَ فِي قَوْلِهِ: يُؤْمِنُونَ لِيَصْلُحَ ذَلِكَ لِلَّذِينَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ فِيمَا مَضَى وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ قَبْلِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَالَّذِينَ هُمْ بِصَدَدِ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَهُمُ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ عِنْدَ نُزُولِ الْآيَةِ، وَالَّذِينَ سَيَهْتَدُونَ إِلَى ذَلِكَ وَهُمُ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ إِذِ الْمُضَارِعُ صَالِحٌ لِذَلِكَ كُلِّهِ لِأَنَّ مَنْ فَعَلَ الصَّلَاةَ فِي الْمَاضِي فَهُوَ يَفْعَلُهَا الْآنَ وَغَدًا، وَمَنْ لَمْ يَفْعَلْهَا فَهُوَ إِمَّا يَفْعَلُهَا الْآنَ أَوْ غَدًا وَجَمِيعُ أَقْسَامِ هَذَا النَّوْعِ جُعِلَ الْقُرْآنُ هُدًى لَهُمْ. وَقَدْ حَصَلَ مِنْ إِفَادَةِ الْمُضَارِعِ التَّجَدُّدَُُ
Burada, { يُؤْمِنُونَ } [ayetinde] olduğu gibi muzari (geniş/şimdiki zaman) fiil kalıbı kullanılmıştır; ta ki bu [ifade], geçmişte namazı ikâme etmiş olanları -ki bunlar ayetin inişinden önce iman eden kimselerdir-, namazı ikâme etmekte olanları -ki bunlar ayetin indiği sırada iman edenlerdir- ve buna hidayet edilecek olanları -ki bunlar da kendilerinden sonra gelen kimselerdir- kapsayabilsin. Zira muzari [fiil], bütün bunlara elverişlidir; çünkü geçmişte namaz kılan kimse onu şimdi ve gelecekte de kılar; henüz kılmamış olan ise onu ya şimdi kılar ya da gelecekte kılacaktır ve bu türün bütün kısımları için Kur'an bir hidayet rehberi kılınmıştır. Muzari [fiilin] teceddüd (sürekli yenilenme) bildirmesinden ise...
تَأْكِيدُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ مَادَّةُ الْإِقَامَةِ مِنَ الْمُوَاظَبَةِ وَالتَّكَرُّرِ لِيَكُونَ الثَّنَاءُ عَلَيْهِمْ بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى الصَّلَاةِ أَصْرَحَ.
namaz kılmaya devam etme hususunda kendilerine yapılan övgünün daha açık olması için, ikâme maddesinin delalet ettiği devamlılık ve tekerrür teyit edilmiş olmaktadır.
وَالصَّلَاةُ اسْمٌ جَامِدٌ بِوَزْنِ فَعَلَةَ مُحَرَّكُ الْعَيْنِ (صَلَوَةَ) وَرَدَ هَذَا اللَّفْظُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ بِمَعْنَى الدُّعَاءِ كَقَوْلِ الْأَعْشَى:
Salât (صَلَاة) kelimesi, ayın harfi harekeli olarak fa'ale vezninde (salavet / صَلَوَةَ) camid bir isimdir. Bu lafız Arap kelamında dua anlamında yer almıştır; A'şâ'nın şu sözünde olduğu gibi:
تَقُولُ بِنْتِي وَقَدْ يَمَّمْتُ مُرْتَحِلًا ... يَا رَبِّ جَنِّبْ أَبِي الْأَوْصَابَ وَالْوَجَعَا
Kızım, ben yola çıkmaya yönelmişken der ki: / "Rabbim, babamı dertlerden ve acılardan uzak tut!"
عَلَيْكِ مِثْلُ الَّذِي صَلَّيْتِ فَاغْتَمِضِي ... جَفْنًا فَإِنَّ لِجَنْبِ الْمَرْءِ مُضْطَجَعَا
[Ben de dedim ki:] Ettiğin duanın misli senin üzerine olsun, kapat göz kapaklarını / Zira insanın yanı için uzanacak bir yer elbet bulunur.
وَوَرَدَ بِمَعْنَى الْعِبَادَةِ فِي قَوْلِ الْأَعْشَى:
A'şâ'nın şu sözünde ise ibadet anlamında gelmiştir:
يُرَاوِحُ مِنْ صَلَوَاتِ الْمَلِي ... كِ طَوْرًا سُجُودًا وَطَوْرًا جُؤَارَا (١)
Hükümranın (Allah'ın) ibadetlerini nöbetleşe yapar; / Kâh secde ederek, kâh yalvarıp yakararak. (١)
فَأَمَّا الصَّلَاةُ الْمَقْصُودَةُ فِي الْآيَةِ فَهِيَ الْعِبَادَةُ الْمَخْصُوصَةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى قِيَامٍ وَقِرَاءَةٍ وَرُكُوعٍ وَسُجُودٍ وَتَسْلِيمٍ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ كَانَتِ الْعَرَبُ فِي جَاهِلِيَّتِهَا عَلَى إِرْثٍ مِنْ إِرْثِ آبَائِهِمْ فِي لُغَاتِهِمْ فَلَمَّا جَاءَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْإِسْلَامِ حَالَتْ أَحْوَالٌ وَنُقِلَتْ أَلْفَاظٌ مِنْ مَوَاضِعَ إِلَى مَوَاضِعَ أُخَرَ بِزِيَادَاتٍ، وَمِمَّا جَاءَ فِي الشَّرْعِ الصَّلَاةَ وَقَدْ كَانُوا عَرَفُوا الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ على هاته الهيأة قَالَ النَّابِغَةُ:
Ayette kastedilen namaza gelince; o, kıyam, kıraat, rükû, secde ve selamı içeren özel ibadettir. İbn Fâris şöyle demiştir: Araplar cahiliye döneminde dillerinde atalarından kalan bir miras üzere idiler; Allah Teâlâ İslâm'ı getirdiğinde haller değişti ve lafızlar bazı ziyadelerle bir yerden başka bir yere nakledildi. Şeriatta gelen lafızlardan biri de namazdır (salât); gerçi onlar bu heyette olmasa da rükû ve secdeyi biliyorlardı. Nâbiga şöyle demiştir:
أَوْ دُرَّةٌ صدفيّة غوّاصها ... بهيج مَتَى يَرَهَا يُهِلُّ وَيَسْجُدُ (٢)
Yahut sedefli bir inci gibi ki, dalgıcı / Onu gördüğünde sevinçle sesini yükseltir ve secdeye kapanır. (٢)
وَهَذَا وَإِنْ كَانَ كَذَا فَإِنَّ الْعَرَبَ لَمْ تُعَرِّفْهُ بِمِثْلِ مَا أَتَتْ بِهِ الشَّرِيعَةُ مِنَ الْأَعْدَادِ وَالْمَوَاقِيتِ اهـ.
Bu böyle olsa da Araplar onu şeriatın getirdiği rekât sayıları ve vakitler gibi tarif etmemişlerdi (İbn Fâris'in sözü bitti).
قُلْتُ لَا شَكَّ أَنَّ الْعَرَبَ عَرَفُوا الصَّلَاةَ وَالسُّجُودَ وَالرُّكُوعَ وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَقَالَ: رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ [إِبْرَاهِيم: ٣٧] وَقَدْ كَانَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمُ الْيَهُودُ يُصَلُّونَ أَيْ يَأْتُونَ عِبَادَتَهُمْ بِهَيْأَةٍ مَخْصُوصَةٍ، وَسَمَّوْا كَنِيسَتَهُمْ صَلَاةً، وَكَانَ بَيْنَهُمُ النَّصَارَى وَهُمْ يُصَلُّونَ وَقَدْ قَالَ النَّابِغَةُ فِي ذِكْرِ دَفْنِ النُّعْمَانِ بْنِ الْحَارِثِ الْغَسَّانِيِّ:
Ben derim ki: Şüphesiz Araplar namazı, secdeyi ve rükûu biliyorlardı; nitekim Allah Teâlâ İbrâhim'den aleyhisselâm haber vererek şöyle buyurmuştur: { رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } “Rabbimiz, namazı dosdoğru kılsınlar diye...” [İbrâhim: 37]. Ayrıca onların aralarında yaşayan Yahudiler namaz kılıyorlardı, yani ibadetlerini özel bir heyetle yerine getiriyorlardı ve havralarına "salât" (sinagog) adını veriyorlardı. Aralarında Hristiyanlar da vardı ve onlar da ibadet/dua ediyorlardı. Nitekim Nâbiga, Nu'mân b. el-Hâris el-Gassânî'nin defnini zikrederken şöyle demiştir:
فَآبَ مُصَلُّوهُ بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ ... وَغُودِرَ بِالْجُولَانِ حَزْمٌ وَنَايِلُُُ
Onun namazını kılanlar kesin bir haberle geri döndüler; / Azim ve cömertlik ise Cûlân’da terk edilip bırakıldı.
عَلَى رِوَايَةِ مُصَلُّوهُ بِصَادٍ مُهْمَلَةٍ أَرَادَ الْمُصَلِّينَ عَلَيْهِ عِنْدَ دَفْنِهِ مِنَ الْقُسُسِ وَالرُّهْبَانِ، إِذْ قَدْ كَانَ مُنْتَصِرًا وَمِنْهُ الْبَيْتُ السَّابِقُ. وَعَرَفُوا السُّجُودَ قَالَ النَّابِغَةُ:
Noktasız sâd ile "musallûhu" rivayetine göre, defni esnasında üzerine dua eden papazları ve rahipleri kastetmiştir; çünkü kendisi Hristiyanlaşmıştı; önceki beyit de bu kabildendir. Secdeyi de biliyorlardı; Nâbiga şöyle demiştir:
أَوْ دُرَّةٌ صَدَفِيَّةٌ غَوَّاصُهَا ... بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلُّ وَيَسْجُدُ
Yahut sedefli bir inci gibi ki, dalgıcı / Onu gördüğünde sevinçle sesini yükseltir ve secdeye kapanır.
وَقَدْ تَرَدَّدَ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ فِي اشْتِقَاقِ الصَّلَاةِ، فَقَالَ قَوْمٌ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الصَّلَا وَهُوَ عِرْقٌ غَلِيظٌ فِي وَسَطِ الظَّهْرِ وَيَفْتَرِقُ عِنْدَ عَجْبِ الذَّنَبِ فَيَكْتَنِفَهُ فَيُقَالُ: حِينَئِذٍ هُمَا صَلَوَانٌ، وَلَمَّا كَانَ الْمُصَلِّي إِذَا انْحَنَى لِلرُّكُوعِ وَنَحْوِهِ تَحَرَّكَ ذَلِكَ الْعِرْقُ اشْتُقَّتِ الصَّلَاةُ مِنْهُ كَمَا يَقُولُونَ أَنِفَ مِنْ كَذَا إِذَا شَمَخَ بِأَنْفِهِ لِأَنَّهُ يَرْفَعُهُ إِذَا اشْمَأَزَّ وَتَعَاظَمَ فَهُوَ مِنَ الِاشْتِقَاقِ مِنَ الْجَامِدِ كَقَوْلِهِمُ اسْتَنْوَقَ الْجَمَلُ وَقَوْلِهِمْ تَنَمَّرَ فُلَانٌ، وَقَوْلِهَا: «زَوْجِي إِذَا دَخَلَ فَهِدَ وَإِذَا خَرَجَ أَسِدَ» (١) وَالَّذِي دَلَّ عَلَى هَذَا الِاشْتِقَاقِ هُنَا عَدَمُ صُلُوحِيَّةِ غَيْرِهِ فَلَا يُعَدُّ الْقَوْلُ بِهِ ضَعِيفًا لِأَجْلِ قِلَّةِ الِاشْتِقَاقِ مِنَ الْجَوَامِدِ كَمَا تَوَهَّمَهُ السَّيِّدُ.
Dil âlimleri salât kelimesinin türeyişi (iştikakı) konusunda tereddüt etmişlerdir. Bir grup, sırtın ortasında bulunan ve kuyruk sokumunda ikiye ayrılarak onu kuşatan kalın bir damar olan "salâ" (صَلَا) kelimesinden türediğini söylemiştir; bu durumda onlara "salavân" (صَلَوَانِ) denir. Namaz kılan kimse rükû ve benzeri hareketler için eğildiğinde bu damar hareket ettiği için salât kelimesi ondan türetilmiştir. Nitekim kibirlenip burnunu havaya diktiğinde, tiksinip büyüklük tasladığı vakit burnunu kaldırmasından ötürü "enife min kezâ" (burnu büyüdü/çekindi) dedikleri gibi; bu da camid (donuk) isimden türetme (iştikak) kabilindendir; Arapların "istenvaka'l-cemel" (deve dişileşti) ve "tenammere fulân" (falan kaplan kesildi) sözleri ile kadının “Kocam eve girince parslaşır, dışarı çıkınca aslanlaşır” (١) sözü gibi. Burada bu iştikaka delalet eden şey, başkasının elverişli olmamasıdır; dolayısıyla Seyyid'in zannettiği gibi camid isimlerden türetmenin azlığından ötürü bu görüş zayıf sayılmaz.
وَإِنَّمَا أُطْلِقَتْ عَلَى الدُّعَاءِ لِأَنَّهُ يُلَازِمُ الْخُشُوعَ وَالِانْخِفَاضَ وَالتَّذَلُّلَ، ثُمَّ اشْتَقُّوا مِنَ الصَّلَاةِ الَّتِي هِيَ اسْمٌ جَامِدٌ صَلَّى إِذَا فَعَلَ الصَّلَاةَ وَاشْتَقُّوا صَلَّى مِنَ الصَّلَاةِ كَمَا اشْتَقُّوا صَلَّى الْفَرَسُ إِذَا جَاءَ مُعَاقِبًا لِلْمُجَلِّي فِي خَيْلِ الْحَلَبَةِ، لِأَنَّهُ يَجِيءُ مُزَاحِمًا لَهُ فِي السَّبْقِ،
Duaya salât denilmesi ise onun huşû, alçalma ve tezellül gerektirmesindendir. Sonra camid bir isim olan salât kelimesinden, namaz kıldığı/ibadet ettiği zaman kullanılan sallâ (صَلَّى) fiilini türettiler. Salâttan sallâ fiilini türettikleri gibi, yarış atları arasında birinci gelen atın (mücellî) hemen ardından gelen at için de "salle'l-feras" fiilini türettiler; çünkü o yarışta onu sıkıştırarak gelir,
وَاضِعًا رَأْسَهُ عَلَى صَلَا سَابِقِهِ وَاشْتَقُّوا مِنْهُ الْمُصَلِّي اسْمًا لِلْفَرَسِ الثَّانِي فِي خَيْلِ الْحَلَبَةِ، وَهَذَا الرَّأْيُ فِي اشْتِقَاقِهَا مُقْتَضَبٌ مِنْ كَلَامِهِمْ وَهُوَ الَّذِي يَجِبُ اعْتِمَادُهُ إِذْ لَمْ يَصْلُحُ لِأَصْلِ اشْتِقَاقِهَا غَيْرُ ذَلِكَ. وَمَا أَوْرَدَهُ الْفَخْرُ فِي «التَّفْسِيرِ» أَنَّ دَعْوَى اشْتِقَاقِهَا مِنَ الصَّلْوَيْنِ يُفْضِي إِلَى طَعْنٍ عَظِيمٍ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ حُجَّةً لِأَنَّ لَفْظَ الصَّلَاةِ مِنْ أَشَدِّ الْأَلْفَاظِ شُهْرَةً، وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ تَحْرِيكِ الصَّلْوَيْنِ مِنْ أَبْعَدِ الْأَشْيَاءِ اشْتِهَارًا فِيمَا بَيْنَ أَهْلِ النَّقْلِ، فَإِذَا جَوَّزْنَا أَنَّهُ خَفِيَ وَانْدَرَسَ حَتَّى لَا يَعْرِفَهُ إِلَّا الْآحَادُ لَجَازَ مِثْلُهُ فِي سَائِرِ الْأَلْفَاظِ فَلَا نَقْطَعُ بِأَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ مَا يَتَبَادَرُ مِنْهَا إِلَى أَفْهَامِنَا فِي زَمَانِنَا هَذَا لِاحْتِمَالِ أَنَّهَا كَانَتْ فِي زَمَنِ الرَّسُولِ مَوْضُوعَةً لَمَعَانٍ أُخَرَ خَفِيَتْ عَلَيْنَا اهـ يردهُ بِالِاسْتِعْمَالِ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَفْظٌ مَشْهُورٌ مَنْقُولًا مِنْ معنى خَفِي لِأَنَّهُ الْعِبْرَةَ فِي الشُّيُوعِ بِالِاسْتِعْمَالِ وَأَمَّا الِاشْتِقَاقُ فَبَحْثٌ عِلْمِيٌّ وَلِهَذَا قَالَ الْبَيْضَاوِيُّ: «وَاشْتِهَارُ هَذَا اللَّفْظِ فِي الْمَعْنَى الثَّانِي مَعَ عَدَمِ اشْتِهَارِهِ فِي الْأَوَّلِ لَا يَقْدَحُ فِي نَقْلِهِ مِنْهُ» .
[Öndeki atı geçmek için yarışırken] başını önündeki atın salâsına (kuyruk sokumuna) koyarak gelir; nitekim yarış atları arasında ikinci gelen ata da bundan türeterek el-müsallî (المُصَلِّي) adını vermişlerdir. [Salât kelimesinin] türeyişi hakkındaki bu görüş, onların kelamından özetlenmiştir ve itimat edilmesi gereken görüş de budur; zira türeyişinin aslı için bundan başkası uygun değildir. Fahreddin [er-Râzî]'nin «et-Tefsîr»inde zikrettiği, kelimenin salveyn (صَلْوَيْنِ - kuyruk sokumunun iki yanı) kökünden türediği iddiasının Kur'an'ın hüccet oluşuna büyük bir halel getireceği [yönündeki itirazına gelince]; zira salât lafzı en meşhur lafızlardandır, onun salveynin hareket ettirilmesinden türemesi ise nakil ehli arasında şöhret bulmaktan en uzak hususlardandır. Şayet onun gizli kalıp sadece tek tük kimselerin bilebileceği derecede silinip gittiğini caiz görürsek, benzer bir durumun diğer bütün lafızlar için de geçerli olmasını caiz görmüş oluruz; dolayısıyla bu lafızlardan Yüce Allah'ın muradının günümüzde zihnimize ilk gelen anlamlar olduğunu kesin olarak söyleyemeyiz, çünkü bunların Resûl [döneminde] bize kapalı kalmış başka anlamlar için vazedilmiş olması muhtemeldir, [şeklindeki itirazı,] kullanım (isti'mal) bakımından şöyle reddedilir: Meşhur bir lafzın kapalı bir anlamdan nakledilmiş olmasına hiçbir engel yoktur; zira yaygınlıkta muteber olan kullanımdır, türeyiş (iştikak) ise ilmî bir araştırmadır. Nitekim el-Beyzâvî şöyle demiştir: «Bu lafzın ikinci anlamda meşhur olması, birinci anlamda meşhur olmamasıyla birlikte onun bu kökten nakledilmiş olmasına halel getirmez.»
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ أَنَّهَا مُشْتَقَّةٌ مِنْ هَذَا كِتَابَتُهَا بِالْوَاوِ فِي الْمَصَاحِفِ إِذْ لَوْلَا قَصْدُ الْإِشَارَةِ إِلَى مَا اشْتُقَّتْ مِنْهُ مَا كَانَ وَجْهٌ لِكِتَابَتِهَا بِالْوَاوِ وَهُمْ كَتَبُوا الزَّكَاةَ وَالرِّبَا وَالْحَيَاةَ بِالْوَاوِ إِشَارَةً إِلَى الْأَصْلِ. وَأَمَّا قَوْلُ «الْكَشَّافِ» : وَكِتَابَتُهَا بِالْوَاوِ عَلَى لَفْظِ الْمُفَخَّمِ أَيْ لُغَةِ تَفْخِيمِ اللَّامِ يَرُدُّهُ أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يُصْنَعْ فِي غَيْرِهَا مِنَ اللَّامَاتِ الْمُفَخَّمَةِ.
Kelimenin bundan türediğini teyit eden hususlardan biri de mushaflarda vâv ile (صلوة) yazılmasıdır; zira türediği köke işaret etme kastı olmasaydı vâv ile yazılmasının bir gerekçesi olmazdı; nitekim zekât, ribâ ve hayat kelimelerini de köklerine işaret etmek üzere vâv ile yazmışlardır. «el-Keşşâf»ın: "Vâv ile yazılması kalın okunan lafza göredir, yani lâmın kalın okunması (tefhîm) lehçesidir" şeklindeki sözünü ise, kalın okunan diğer lâmlarda böyle bir şey yapılmamış olması reddeder.
وَمَصْدَرُ صَلَّى قِيَاسُهُ التَّصْلِيَةُ وَهُوَ قَلِيلُ الْوُرُودِ فِي كَلَامِهِمْ. وَزَعَمَ الْجَوْهَرِيُّ أَنَّهُ لَا يُقَالُ صَلَّى تَصْلِيَةً وَتَبِعَهُ الْفَيْرُوزَابَادِيُّ، وَالْحَقُّ أَنَّهُ وَرَدَ بِقِلَّةٍ فِي نَقْلِ ثَعْلَبٍ فِي «أَمَالِيهِ» .
Sallâ (صَلَّى) fiilinin kurala uygun masdarı tasliye (تَصْلِيَة) olup Arapların kelamında az geçer. Cevherî "sallâ tasliyeten" denilemeyeceğini ileri sürmüş, Fîrûzâbâdî de ona uymuştur; fakat doğrusu, Sa'leb'in «el-Emâlî»sindeki naklinde az da olsa geçtiğidir.
وَقَدْ نُقِلَتِ الصَّلَاةُ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ إِلَى الْخُضُوعِ بِهَيْأَةٍ مَخْصُوصَةٍ وَدُعَاءٍ مَخْصُوصٍ وَقِرَاءَةٍ وَعَدَدٍ. وَالْقَوْلُ بِأَنَّ أَصْلَهَا فِي اللُّغَةِ الْهَيْئَةُ فِي الدُّعَاءِ وَالْخُضُوعِ هُوَ أَقْرَبُ إِلَى الْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ وَأَوْفَقُ بِقَوْلِ الْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ وَمَنْ تَابَعَهُ بِنَفْيِ الْحَقِيقَةِ الشَّرْعِيَّةِ، وَأَنَّ الشَّرْعَ لَمْ يَسْتَعْمِلْ لَفْظًا إِلَّا فِي حَقِيقَتِهِ اللُّغَوِيَّةِ بِضَمِيمَةِ شُرُوطٍ لَا يُقْبَلُ إِلَّا بِهَا. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْحَقَائِقُ الشَّرْعِيَّةُ مَوْضُوعَةٌ بِوَضْعٍ جَدِيدٍ وَلَيْسَتْ حَقَائِقَ لُغَوِيَّةً وَلَا مَجَازَاتٍ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْحَقَائِقُ الشَّرْعِيَّةُ مَجَازَاتٌ لُغَوِيَّةٌ اشْتُهِرَتْ فِي مَعَانٍ. وَالْحَقُّ أَنَّ هَاتِهِ الْأَقْوَالَ تَرْجِعُ إِلَى أَقْسَامٍ مَوْجُودَةٍ فِي الْحَقَائِقِ الشَّرْعِيَّةِ.
Salât kelimesi şeriat dilinde özel bir heyet, özel bir dua, kıraat ve rekât sayısıyla yerine getirilen boyun eğmeye (huzu') nakledilmiştir. Dildeki aslının duadaki heyet ve boyun eğme olduğu görüşü, şer'î manaya daha yakın olup şer'î hakikati nefyeden ve şeriatın hiçbir lafzı, ancak kendisiyle kabul olunacağı şartların eklenmesi suretiyle lügat hakikati dışında kullanmadığını savunan Kâdî Ebû Bekir ve ona tabi olanların görüşüne daha uygundur. Mu'tezile ise: "Şer'î hakikatler yeni bir vaz' ile vazedilmiştir; ne lügat hakikatidirler ne de mecazdırlar" demiştir. «el-Keşşâf» sahibi de: "Şer'î hakikatler, belli anlamlarda meşhur olmuş lügavî mecazlardır" demiştir. Doğrusu şu ki bu görüşler, şer'î hakikatlerde mevcut olan kısımlara racidir.
وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ.
{ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.”
صِلَةٌ ثَالِثَةٌ فِي وَصْفِ الْمُتَّقِينَ مِمَّا يُحَقِّقُ مَعْنَى التَّقْوَى وَصِدْقِ الْإِيمَانِ مِنْ بَذْلِ عَزِيزٍ عَلَى النَّفْسِ فِي مَرْضَاةِ اللَّهِ لِأَنَّ الْإِيمَانَ لَمَّا كَانَ مَقَرُّهُ الْقَلْبَ وَمُتَرْجِمُهُ اللِّسَانَ كَانَ مُحْتَاجًا
Muttakîlerin nitelenmesinde üçüncü sıla cümlesidir; nefse değerli gelen şeyin Allah rızası uğruna harcanması yönüyle takva anlamını ve imanın sadakatini gerçekleştiren hususlardandır. Çünkü imanın karargâhı kalp, tercümanı dil olunca;
إِلَى دَلَائِلَ صِدْقِ صَاحِبِهِ وَهِيَ عَظَائِمُ الْأَعْمَالِ، مِنْ ذَلِكَ الْتِزَامُ آثَارِهِ فِي الْغَيْبَةِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ:
sahibinin doğruluğunu gösteren delillere muhtaç olmuştur ki bunlar büyük amellerdir. Bunlardan biri, gayb halinde ona delalet eden eserlerine bağlı kalmaktır:
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَمِنْ ذَلِكَ مُلَازَمَةُ فِعْلِ الصَّلَوَاتِ لِأَنَّهَا دَلِيلٌ عَلَى تَذَكُّرِ الْمُؤْمِنِ مَنْ آمَنَ بِهِ. وَمِنْ ذَلِكَ السَّخَاءُ بِبَذْلِ الْمَالِ لِلْفُقَرَاءِ امْتِثَالًا لِأَمْرِ اللَّهِ بِذَلِكَ.
{ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Onlar gayba iman ederler”. Bir diğeri namazları kılmaya devam etmektir; çünkü bu, müminin iman ettiği Zât'ı andığının delilidir. Bir diğeri de Allah'ın bu yöndeki emrine uyarak fakirlere mal harcama hususunda cömertlik göstermektir.
وَالرِّزْقُ مَا يَنَالُهُ الْإِنْسَانُ مِنْ مَوْجُودَاتِ هَذَا الْعَالَمِ الَّتِي يَسُدُّ بِهَا ضَرُورَاتِهِ وَحَاجَاتِهِ وَيَنَالُ بِهَا مُلَائِمَهُ، فَيُطْلِقُ عَلَى كُلِّ مَا يَحْصُلُ بِهِ سَدُّ الْحَاجَةِ فِي الْحَيَاةِ مِنَ الْأَطْعِمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَيَوَانِ وَالشَّجَرِ الْمُثْمِرِ وَالثِّيَابِ وَمَا يُقْتَنَى بِهِ ذَلِكَ مِنَ النَّقْدَيْنِ، قَالَ تَعَالَى:
Rızık, insanın zaruretlerini ve ihtiyaçlarını karşıladığı, kendisine uygun şeyleri elde ettiği bu alemdeki varlıklardan kazandığı paydır. Dolayısıyla yiyecekler, davarlar, hayvanlar, meyveli ağaçlar, elbiseler ve bunlara sahip olmak için kullanılan iki nakit (altın ve gümüş) gibi hayatta ihtiyacın karşılanmasını sağlayan her şeye ıtlak edilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ [النِّسَاء: ٨] أَيْ مِمَّا تَرَكَهُ الْمَيِّتُ- وَقَالَ: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا [الرَّعْد: ٢٦] وَقَالَ فِي قِصَّةِ قَارُونَ: وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ- إِلَى قَوْلِهِ-
{ وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ } [en-Nisâ: 8] “Paylaşma sırasında akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, onlara da ondan bir şeyler verin” yani ölünün bıraktığı maldan. Şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا } [er-Ra'd: 26] “Allah dilediğine rızkı bol bol verir ve daraltır. Onlar ise dünya hayatıyla ferahlandılar”. Kārûn kıssasında da şöyle buyurmuştur: { وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ } “Biz ona öyle hazineler vermiştik ki...” -şu buyruğuna kadar-
وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ [الْقَصَص: ٧٦- ٨٢] مُرَادًا بِالرِّزْقِ كُنُوزُ قَارُونَ وَقَالَ: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ [الشورى: ٢٧] وَأَشْهَرُ اسْتِعْمَالِهِ بِحَسَبِ مَا رَأَيْتُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ وَمَوَارِدِ الْقُرْآنِ أَنَّهُ مَا يَحْصُلُ مِنْ ذَلِكَ لِلْإِنْسَانِ، وَأَمَّا إِطْلَاقُهُ عَلَى مَا يَتَنَاوَلُهُ الْحَيَوَانُ مِنَ الْمَرْعَى وَالْمَاءِ فَهُوَ عَلَى الْمَجَازِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هود: ٦] وَقَوْلِهِ: وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً [آل عمرَان: ٣٧] وَقَوْلِهِ: لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ [يُوسُف: ٣٧] .
{ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ } [el-Kasas: 76-82] “Vay be! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol veriyor ve daraltıyormuş!”. Burada rızıktan kasıt Kārûn'un hazineleridir. Şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ } [eş-Şûrâ: 27] “Eğer Allah rızkı kullarına bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azarlardı”. Arap kelamından ve Kur'an'daki kullanımlarından gördüğüm kadarıyla rızkın en meşhur kullanımı, insana bunlardan nasip olan şeydir. Hayvanın ottan ve sudan nasiplendiği şeyler için kullanılması ise mecazdır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } [Hûd: 6] “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın”, { وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } [Âl-i İmrân: 37] “Onun yanında bir rızık buldu” ve { لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ } [Yûsuf: 37] “Size rızıklanacağınız bir yemek gelmez ki...”.
وَالرِّزْقُ شَرْعًا عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ كَالرِّزْقِ لُغَةً إِذِ الْأَصْلُ عَدَمُ النَّقْلِ إِلَّا لِدَلِيلٍ، فَيَصْدُقُ اسْمُ الرِّزْقِ عَلَى الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ لِأَنَّ صِفَةَ الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ غَيْرُ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهَا هُنَا فَبَيَانُ الْحَلَالِ مِنَ الْحَرَامِ لَهُ مَوَاقِعٌ أُخْرَى وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ إِلَّا طَيِّبًا وَذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ التَّشْرِيعِ مِثْلَ الْخَمْرِ وَالتِّجَارَةِ فِيهَا قَبْلَ تَحْرِيمِهَا، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ يُنْفِقُونَ مِمَّا فِي أَيْدِيهِمْ.
Şer'an rızık, Ehl-i Sünnet nezdinde lügatteki rızık gibidir; çünkü asıl olan, bir delil bulunmadıkça [kelimenin lügat anlamından] nakledilmemesidir. Bu sebeple rızık ismi hem helale hem de harama uygun düşer. Zira helallik ve haramlık niteliği burada dikkate alınmamıştır; nitekim helalin haramdan açıklanmasının başka yerleri vardır. Allah ancak tayyib (temiz ve helal) olanı kabul eder. Bu da teşrîin (hüküm koymanın) durumlarının farklılaşmasıyla değişiklik gösterir; nitekim haram kılınmasından önceki içki ve içki ticareti gibi. Bilakis kastedilen, ellerinde bulunan şeylerden infak etmeleridir.
وَخَالَفَتِ الْمُعْتَزِلَةُ فِي ذَلِكَ فِي جُمْلَةِ فُرُوعِ مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْمَفَاسِدِ وَالشُّرُورِ وَتَقْدِيرِهِمَا، وَمَسْأَلَةُ الرِّزْقِ مِنَ الْمَسَائِلِ الَّتِي جَرَتْ فِيهَا الْمُنَاظَرَةُ بَيْنَ الْأَشَاعِرَةِ وَالْمُعْتَزِلَةِ كَمَسْأَلَةِ الْآجَالِ، وَمَسْأَلَةِ السِّعْرِ، وَتَمَسُّكِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي مَسْأَلَةِ الرِّزْقِ بِأَدِلَّةٍ لَا تُنْتِجُ الْمَطْلُوبَ.
Mu'tezile ise mefsedetlerin ve kötülüklerin yaratılması ve takdir edilmesi meselesinin füruunda buna muhalefet etmiştir. Rızık meselesi, eceller meselesi ve fiyatlar meselesi gibi Eş'arîler ile Mu'tezile arasında münazaranın cereyan ettiği meselelerdendir. Mu'tezile rızık meselesinde matluba (ulaşılmak istenen sonuca) ulaştırmayan delillere tutunmuştur.
وَالْإِنْفَاقُ إِعْطَاءُ الرِّزْقِ فِيمَا يَعُودُ بِالْمَنْفَعَةِ عَلَى النَّفْسِ وَالْأَهْلِ وَالْعِيَالِ وَمَنْ يُرْغَبُ فِي صِلَتِهِ أَوِ التَّقَرُّبِ لِلَّهِ بِالنَّفْعِ لَهُ مِنْ طَعَامٍ أَوْ لِبَاسٍ. وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا بَثُّهُ فِي نَفْعِ الْفُقَرَاءِ وَأَهْلِ الْحَاجَةِ وَتَسْدِيدِ نَوَائِبِ الْمُسْلِمِينَ بِقَرِينَةِ الْمَدْحِ وَاقْتِرَانِهِ بِالْإِيمَانِ وَالصَّلَاةِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ هُنَا خَصْلَةٌ مِنْ خِصَالِ الْإِيمَانِ الْكَامِلِ، وَمَا هِيَ إِلَّا الْإِنْفَاقُ فِي سَبِيلِ الْخَيْرِ وَالْمَصَالِحِ الْعَامَّةِ إِذْ لَا يُمْدَحُ أَحَدٌ بِإِنْفَاقِهِ عَلَى نَفْسِهِ وَعِيَالِهِ إِذْ ذَلِكَ مِمَّا تَدْعُو إِلَيْهِ الْجِبِلَّةُ فَلَا يَعْتَنِي الدِّينُ
İnfak ise rızkı, yiyecek veya giyecek nevinden kişinin kendisine, eşine, ailesine, sıla-i rahimde bulunmak istediği veya kendisine fayda sağlayarak Allah'a yakınlaşmayı umduğu kimseye fayda sağlayacak şekilde vermektir. Burada ise övgü karinesiyle ve iman ve namazla birlikte zikredilmesi sebebiyle fakirlerin ve ihtiyaç sahiplerinin menfaatine harcanması ve Müslümanların sıkıntılarının giderilmesi kastedilmiştir. Dolayısıyla bunun burada kâmil imanın hasletlerinden bir haslet olduğunda şüphe yoktur. Bu da hayır yolunda ve kamu menfaatlerinde infak etmekten başkası değildir; zira hiç kimse kendisine ve ailesine harcamasından ötürü övülmez, çünkü bu fıtratın gerektirdiği bir şeydir ve din
بِالتَّحْرِيضِ عَلَيْهِ فَمِنَ الْإِنْفَاقِ مَا هُوَ وَاجِبٌ وَهُوَ حَقٌّ عَلَى صَاحِبِ الرِّزْقِ، لِلْقَرَابَةِ وَلِلْمَحَاوِيجِ مِنَ الْأُمَّةِ وَنَوَائِبِ الْأُمَّةِ كَتَجْهِيزِ الْجُيُوشِ وَالزَّكَاةِ، وَبَعْضُهُ مُحَدَّدٌ وَبَعْضُهُ تَفْرِضُهُ الْمَصْلَحَةُ الشَّرْعِيَّةُ الضرورية أَو الحاجية وَذَلِكَ مُفَصَّلٌ فِي تَضَاعِيفِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ، وَمِنَ الْإِنْفَاقِ تَطَوَّعٌ وَهُوَ مَا فِيهِ نَفْعُ مَنْ دَعَا الدِّينُ إِلَى نَفْعِهِ.
buna teşvik etmekle [özel olarak] meşgul olmaz. İnfaktan kimi vaciptir ki bu, rızık sahibinin üzerine akrabaları, ümmetin muhtaçları ve ordunun donatılması ve zekât gibi ümmetin genel ihtiyaçları için bir haktır. Bunun bir kısmı [miktarı] belirlenmiştir, bir kısmı ise zaruri veya hâcî (ihtiyaç kabilinden) şer'î maslahatın gerekli kıldığı şeylerdir; bu husus fıkıh kitaplarında şer'î hükümlerin aralarında ayrıntılı olarak açıklanmıştır. İnfaktan kimi de nafiledir ki bu da dinin kendilerine fayda sağlanmasını teşvik ettiği kimselere fayda bulunan harcamadır.
وَفِي إِسْنَادِهِ فِعْلَ (رُزِقْنَا) إِلَى ضَمِيرِ اللَّهِ تَعَالَى وَجعل مَفْعُوله ضمير الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَا يَصِيرُ الرِّزْقُ بِسَبَبِهِ رِزْقًا لِصَاحِبِهِ هُوَ حَقٌّ خَاصٌّ لَهُ خَوَّلَهُ اللَّهُ إِيَّاهُ بِحُكْمِ الشَّرِيعَةِ عَلَى حَسَبِ الْأَسْبَابِ وَالْوَسَائِلِ الَّتِي يَتَقَرَّرُ بِهَا مِلْكُ النَّاسِ لِلْأَمْوَالِ وَالْأَرْزَاقِ، وَهُوَ الْوَسَائِلُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الشَّرِيعَةِ الَّتِي اقْتَضَتِ اسْتِحْقَاقَ أَصْحَابِهَا وَاسْتِئْثَارَهُمْ بِهَا بِسَبَبِ الْجُهْدِ مِمَّا عَمِلَهُ الْمَرْءُ بِقُوَّةِ بَدَنِهِ الَّتِي لَا مِرْيَةَ فِي أَنَّهَا حَقُّهُ مِثْلَ انْتِزَاعِ
(رَزَقْنَا) “rızıklandırdık” fiilinin Allah Teâlâ'nın zamirine isnat edilmesinde ve mefulünün de iman edenlerin zamiri yapılmasında; bir rızkın sahibi için rızık haline gelmesini sağlayan şeyin, insanların mallara ve rızıklara mâlik olmasını temin eden sebep ve vasıtalara göre şeriat hükmüyle Allah'ın ona bahşettiği özel bir hak olduğuna dikkat çekilmektedir. Bu vasıtalar, şeriatta itibar edilen ve sahiplerinin hak kazanmasını ve emekleri sebebiyle bunları kendilerine tahsis etmelerini gerektiren vasıtalardır; bu da kişinin kendi bedenî gücüyle yaptığı ve kendi hakkı olduğunda şüphe bulunmayan amellerdir; su çıkarma,
الْمَاءِ وَاحْتِطَابِ الْحَطَبِ وَالصَّيْدِ وَجَنْيِ الثِّمَارِ وَالْتِقَاطِ مَا لَا مِلْكَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ وَلَا هُوَ كَائِنٌ فِي مِلْكِ أَحَدٍ، وَمِثْلُ خِدْمَتِهِ بِقُوَّتِهِ مِنْ حَمْلِ ثِقْلٍ وَمَشْيٍ لِقَضَاءِ شُؤُونِ مَنْ يُؤَجِّرُهُ وَانْحِبَاسٍ لِلْحِرَاسَةِ، أَوْ كَانَ مِمَّا يَصْنَعُ أَشْيَاءَ مِنْ مَوَادَّ يَمْلِكُهَا وَلَهُ حَقُّ الِانْتِفَاعِ بِهَا كَالْخَبْزِ وَالنَّسْجِ وَالتَّجْرِ وَتَطْرِيقِ الْحَدِيدِ وَتَرْكِيبِ الْأَطْعِمَةِ وَتَصْوِيرِ الْآنِيَةِ مِنْ طِينِ الْفَخَّارِ، أَوْ كَانَ مِمَّا أَنْتَجَهُ مِثْلَ الْغَرْسِ وَالزَّرْعِ وَالتَّوْلِيدِ، أَوْ مِمَّا ابْتَكَرَهُ بِعَقْلِهِ مِثْلَ التَّعْلِيمِ وَالِاخْتِرَاعِ وَالتَّأْلِيفِ وَالطِّبِّ وَالْمُحَامَاةِ وَالْقَضَاءِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْوَظَائِفِ وَالْأَعْمَالِ الَّتِي لِنَفْعِ الْعَامَّةِ أَوِ الْخَاصَّةِ، أَوْ مِمَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ مَالِكُ رِزْقٍ مِنْ هِبَاتٍ وَهَدَايَا وَوَصَايَا، أَوْ أُذِنٍ بِالتَّصَرُّفِ كَإِحْيَاءِ الْمَوَاتِ، أَوْ كَانَ مِمَّا نَالَهُ بِالتَّعَارُضِ كَالْبُيُوعِ وَالْإِجَارَاتِ وَالْأَكْرِيَةِ وَالشَّرِكَاتِ وَالْمُغَارَسَةِ، أَوْ مِمَّا صَارَ إِلَيْهِ مَنْ مَالٍ انْعَدَمَ صَاحِبُهُ بِكَوْنِهِ أَحَقَّ النَّاسِ بِهِ كَالْإِرْثِ. وَتَمَلُّكُ اللُّقَطَةِ بَعْدَ التَّعْرِيفِ الْمَشْرُوطِ، وَحَقُّ الْخُمُسِ فِي الرِّكَازِ. فَهَذِهِ وَأَمْثَالُهَا مِمَّا شَمِلَهُ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: مِمَّا رَزَقْناهُمْ.
odun toplama, avlanma, meyve devşirme ve kimsenin mülkiyetinde olmayan ve mülkünde de bulunmayan şeyleri toplama gibi. Yahut yük taşıma, kendisini kiralayanın işlerini görmek için yürüme ve bekçilik için bir yerde durma gibi gücüyle hizmet etmesi türündendir. Ya da ekmek yapma, dokuma, ticaret yapma, demir dövme, yiyecekleri harmanlama ve çömlek çamurundan kap kacak şekillendirme gibi mâlik olduğu ve faydalanma hakkına sahip bulunduğu maddelerden eşyalar üretmesi türündendir. Veya dikim, ekim ve hayvan üretimi gibi ürettiği şeylerdendir. Yahut öğretim, icat, telif, tıp, avukatlık, hâkimlik ve kamu veya şahıs menfaatine olan benzeri meslek ve ameller gibi aklıyla ortaya koyduğu şeylerdendir. Ya da bir rızık sahibinin kendisine bağışladığı hibe, hediye ve vasiyetler gibi şeylerdendir. Veya mevat (ölü) arazinin ihyası gibi tasarruf izni verilmiş şeylerdendir. Yahut alım-satım, icare, kira, ortaklık ve ağaçlandırma ortaklığı gibi ivazlı işlemlerle elde ettiği şeylerdendir. Ya da miras gibi sahibi yok olan bir mala insanların en layığı olması hasebiyle kendisine intikal eden şeylerdendir. Şart kılınan duyurudan sonra buluntu mala sahip olma ve gömüde beşte bir hakkı da bu kabildendir. İşte bunlar ve benzerleri, Allah Teâlâ'nın: { مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden” buyruğunun kapsamına giren hususlardır.
وَلَيْسَ لِأَحَدٍ وَلَا لِمَجْمُوعِ النَّاسِ حَقٌّ فِيمَا جَعَلَهُ اللَّهُ رِزْقَ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ لِأَنَّهُ لَا حَقَّ لِأَحَدٍ فِي مَالٍ لَمْ يَسْعَ لِاكْتِسَابِهِ بِوَسَائِلِهِ
Allah'ın içlerinden bir ferde rızık kıldığı şeyde ne başka bir ferdin ne de insanların bütününün bir hakkı yoktur; çünkü meşru yollarıyla kazanmak için çaba göstermediği bir malda hiç kimsenin hakkı bulunmaz.
وَقَدْ جَاءَتْ هِنْد بنت عقبَة زَوْجُ أَبِي سُفْيَانَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: «إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ فَهَلْ أُنْفِقُ مِنَ الَّذِي لَهُ عِيَالَنَا فَقَالَ لَهَا:
Nitekim Ebû Süfyân'ın eşi Hind bint Utbe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ebû Süfyân eli sıkı bir adamdır; onun malından ailemize harcayabilir miyim?» diye sormuş, [Resûlullah] da ona:
«لَا إِلَّا بِالْمَعْرُوفِ»
«Hayır, ancak maruf (örfe uygun) olanı alabilirsin» buyurmuştur;
أَيْ إِلَّا مَا هُوَ مَعْرُوفٌ أَنَّهُ تَتَصَرَّفُ فِيهِ الزَّوْجَةُ مِمَّا فِي بَيْتِهَا مِمَّا وَضَعَهُ الزَّوْجُ فِي بَيْتِهِ لِذَلِكَ دُونَ مُسَارَقَةٍ وَلَا خِلْسَةٍ.
yani gizlice aşırmadan ve çalmadan, kocanın bunun için evine koyduğu şeylerden eşin evinde tasarruf etmesi maruf (örfe uygun) olan miktar müstesnadır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ الْمَعْمُولِ عَلَى عَامِلِهِ وَهُوَ يُنْفِقُونَ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالرِّزْقِ فِي عُرْفِ النَّاسِ فَيَكُونُ فِي التَّقْدِيمِ إِيذَانٌ بِأَنَّهُمْ يُنْفِقُونَ مَعَ مَا لِلرِّزْقِ مِنَ الْمَعَزَّةِ عَلَى النَّفْسِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ [الْإِنْسَان: ٨] ، مَعَ رَعْيِ فَوَاصِلِ الْآيَاتِ عَلَى
Amilinin mamulü olan mecrur ifadenin âmili olan { يُنْفِقُونَ } üzerine takdim edilmesi, sırf insanların örfünde rızka verilen öneme binaendir. Dolayısıyla bu takdimde, rızkın nefse olan sevimliliğine rağmen infak ettiklerine dair bir bildirim vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ } [el-İnsân: 8] “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yedirirler” buyruğu gibidir; bununla birlikte ayetlerin fasılalarının
حَرْفِ النُّونِ، وَفِي الْإِتْيَانِ بِمِنَ الَّتِي هِيَ لِلتَّبْعِيضِ إِيمَاءٌ إِلَى كَوْنِ الْإِنْفَاقِ الْمَطْلُوبِ شَرْعًا هُوَ إِنْفَاقُ بَعْضِ الْمَالِ لِأَنَّ الشَّرِيعَةَ لَمْ تُكَلِّفِ النَّاسَ حَرَجًا، وَهَذَا الْبَعْضُ يَقِلُّ وَيَتَوَفَّرُ بِحَسَبِ أَحْوَالِ الْمُنْفِقِينَ. فَالْوَاجِبُ مِنْهُ مَا قَدَّرَتِ الشَّرِيعَةُ نُصُبَهُ وَمَقَادِيرَهُ مِنَ الزَّكَاةِ وَإِنْفَاقِ الْأَزْوَاجِ وَالْأَبْنَاءِ وَالْعَبِيدِ، وَمَا زَادَ عَلَى الْوَاجِبِ لَا يَنْضَبِطُ تَحْدِيدُهُ وَمَا زَادَ فَهُوَ خَيْرٌ، وَلَمْ يُشَرِّعِ الْإِسْلَامُ وُجُوبَ تَسْلِيمِ الْمُسْلِمِ مَا ارْتَزَقَهُ وَاكْتَسَبَهُ إِلَى يَدِ غَيْرِهِ. وَإِنَّمَا اخْتِيرَ ذِكْرُ هَذِهِ الصِّفَاتِ لَهُمْ دُونَ غَيْرِهَا لِأَنَّهَا أَوَّلُ مَا شُرِعَ مِنَ الْإِسْلَامِ فَكَانَتْ شِعَارَ الْمُسْلِمِينَ وَهِيَ الْإِيمَانُ الْكَامِلُ وَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ فَإِنَّهُمَا أَقْدَمُ الْمَشْرُوعَاتِ وَهُمَا أُخْتَانِ فِي كَثِيرٍ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ، وَلِأَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ
nûn harfi üzere riayeti de gözetilmiştir. Teb'îz (kısmîlik) ifade eden (مِنْ) harf-i cerinin getirilmesinde ise, şer'an istenen infakın malın bir kısmının infakı olduğuna bir işaret vardır; çünkü şeriat insanlara bir güçlük yüklememiştir ve bu kısım, infak edenlerin durumlarına göre azalır veya çoğalır. Bunun vacip olan kısmı, şeriatın zekâttan, eşlerin, çocukların ve kölelerin nafakasından nisaplarını ve miktarlarını belirlediği kısımdır. Vacibin üzerindeki miktar ise sınırlandırılamaz; fazla olan ise hayırdır. İslam, Müslümanın rızıklandığı ve kazandığı şeyi başkasının eline teslim etmesini vacip kılmamıştır. Onlar için diğer vasıflar değil de bu vasıfların seçilmesi, bunların İslam'dan ilk meşru kılınan hususlar olması ve Müslümanların şiarı haline gelmesindendir ki bunlar; kâmil iman, namazın ikamesi ve zekâtın verilmesidir. Zira bu ikisi meşru kılınan şeylerin en eskisidir ve Kur'an'ın birçok ayetinde birbirinin eşidir. Ayrıca bu nitelikler,
هِيَ دَلَائِلُ إِخْلَاصِ الْإِيمَانِ لِأَنَّ الْإِيمَانَ فِي حَالِ الْغَيْبَةِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَحَالِ خُوَيِّصَةِ النَّفْسِ أَدَلُّ عَلَى الْيَقِينِ وَالْإِخْلَاصِ حِينَ يَنْتَفِي الْخَوْفُ وَالطَّمَعُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مَا غَابَ. أَوْ لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِمَا لَا يَصِلُ إِلَيْهِ الْحِسُّ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى قُوَّةِ الْيَقِينِ حَتَّى إِنَّه يتبقى مِنَ الشَّارِعِ مَا لَا قِبَلَ لِلرَّأْيِ فِيهِ وَشَأْنُ النُّفُوسِ أَنْ تَنْبُوَ عَنِ الْإِيمَانِ بِهِ لِأَنَّهَا تَمِيلُ إِلَى الْمَحْسُوسِ فَالْإِيمَانُ بِهِ عَلَى عِلَّاتِهِ دَلِيل قُوَّة الْيَقِين بِالْمُخْبِرِ وَهُوَ الرَّسُولُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْغَيْبِ مَا قَابَلَ الشَّهَادَةَ، وَلِأَنَّ الصَّلَاةَ كُلْفَةٌ بَدَنِيَّةٌ فِي أَوْقَاتٍ لَا يَتَذَكَّرُهَا مُقِيمُهَا أَيْ مُحْسِنُ أَدَائِهَا إِلَّا الَّذِي امْتَلَأَ قَلْبُهُ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا فِيهَا مِنَ الْخُضُوعِ وَإِظْهَارِ الْعُبُودِيَّةِ، وَلِأَنَّ الزَّكَاةَ أَدَاءُ الْمَالِ وَقَدْ عُلِمَ شُحُّ النُّفُوسِ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً [المعارج: ٢١] وَلِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ الشِّرْكِ كَانُوا مَحْرُومِينَ مِنْهَا فِي حَالِ الشِّرْكِ بِخِلَافِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَكَانَ لِذِكْرِهَا تَذْكِيرٌ بِنِعْمَة الْإِسْلَام.
imanın ihlasının delilleridir. Çünkü müminlerden uzakta (gayb halinde) ve nefisle baş başa kalındığında iman, korku ve tamah ortadan kalktığında yakîne ve ihlasa daha kuvvetle delalet eder -eğer [gaybdan] kastedilen gözden uzak olan şey ise-. Yahut duyu organlarının ulaşamadığı şeylere iman, yakînin kuvvetine en açık delildir; öyle ki Şâri'den (hüküm koyucudan), akıl ve re'yin kavrayamayacağı ve fıtratları gereği nefislerin inanmaktan kaçınacağı şeyler kalır, zira nefisler somut olan şeylere meyleder; binaenaleyh buna her şeye rağmen inanmak, haberi verene -ki o da Resûl'dür- olan yakînin kuvvetinin delilidir -eğer gaybdan kasıt şahadetin (müşahedenin) zıddı ise-. Yine namaz, kılınışında bulunan huzu' ve kulluğu izhar etmenin yanında, onu ikame eden yani edasını güzelce yerine getiren kimsenin ancak kalbi Allah Teâlâ'nın zikriyle dopdolu olduğu takdirde vaktini unutmayacağı bedenî bir mükellefiyettir. Zekât ise malı vermektir; nefislerin cimriliği ise malumdur, nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً } [el-Meâric: 21] “Ona hayır dokunduğunda ise çok cimridir” buyurmuştur. Ayrıca şirkten sonra iman edenler, Ehl-i Kitab'ın aksine şirk halindeyken bundan mahrum idiler; dolayısıyla bunun zikredilmesi İslam nimetini hatırlatmaktır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 4]
وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٤)
{ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } (4) “Sana indirilene de senden önce indirilene de iman edenler ve ahirete de kesin olarak inananlar işte onlardır.”
عَطَفَ عَلَى الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَة: ٣] طَائِفَةً ثَانِيَةً عَلَى الطَّائِفَةِ الْأَوْلَى الْمَعْنِيَّةِ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَهُمَا مَعًا قِسْمَانِ لِلْمُتَّقِينَ، فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَخْبَرَ أَنَّ الْقُرْآنَ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَ الشِّرْكِ وَهُمُ الْعَرَبُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرِهِمْ وَوَصَفَهُمْ بِالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يُؤْمِنُونَ بِهِ حِينَ كَانُوا مُشْرِكِينَ، ذَكَرَ فَرِيقًا آخَرَ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ مِنَ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ قَبْلَ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ ثُمَّ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ، وَهَؤُلَاء هم مؤمنو أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمْ يَوْمَئِذٍ الْيَهُودُ الَّذِينَ كَانُوا كَثِيرِينَ فِي الْمَدِينَةِ وَمَا حَوْلَهَا فِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَخَيْبَرَ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامَ، وَبَعْضِ النَّصَارَى مِثْلَ صُهَيْبٍ الرُّومِيِّ وَدِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، وَهُمْ وَإِنْ شَارَكُوا مُسْلِمِي الْعَرَبِ فِي الِاهْتِدَاءِ بِالْقُرْآنِ وَالْإِيمَانِ بِالْغَيْبِ وَإِقَامَةِ
{ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [el-Bakara: 3] ayeti üzerine, { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } buyruğu ile kastedilen birinci topluluğa ikinci bir topluluğu atfetmiştir. Bu iki topluluk birlikte muttakîlerin iki kısmını oluşturur. Zira [Cenâb-ı Hak], Kur'an'ın şirkten sonra iman eden muttakîler için bir hidayet olduğunu haber verip -ki bunlar Mekke halkından ve diğerlerinden olan Araplardır- ve müşrik oldukları sırada gayba inanmadıkları için onları { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Gayba iman edenler” olarak niteledikten sonra, muttakîlerden başka bir grubu zikretmiştir; bunlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bi'setinden önce indirilen ilahî kitaplara iman edip sonra da Muhammed'e iman edenlerdir. Bunlar Ehl-i Kitab'ın müminleridir ki o günlerde Abdullah b. Selâm gibi Medine'de ve çevresindeki Kurayza, Nadîr ve Hayber'de çokça bulunan Yahudiler ile Suheyb er-Rûmî ve Dıhye el-Kelbî gibi bazı Hristiyanlardır. Onlar Kur'an ile hidayete ermede, gayba imanda ve namazı ikame etmekte
الصَّلَاةِ فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ مِنْ صِفَاتِهِمْ قَبْلَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ فَذَكَرْتُ لَهُمْ خَصْلَةً أُخْرَى زَائِدَةً عَلَى مَا وُصِفَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ الْأَوَّلُونَ، فَالْمُغَايَرَةُ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ هُنَا بِالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ، وَلَمَّا كَانَ قَصْدُ تَخْصِيصِهِمْ بِالذِّكْرِ يَسْتَلْزِمُ عَطْفَهُمْ وَكَانَ الْعَطْفُ بِدُونِ تَنْبِيهٍ عَلَى أَنَّهُمْ فَرِيقٌ آخَرُ يُوهِمُ أَنَّ الْقُرْآنَ لَا يَهْدِي إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ لِأَنَّ هَذِهِ خَاتِمَةُ الصِّفَاتِ فَهِيَ مُرَادَةٌ فَيُظَنُّ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا عَنْ شِرْكٍ لَا حَظَّ لَهُمْ مِنْ هَذَا الثَّنَاءِ، وَكَيْفَ وَفِيهِمْ مِنْ خِيرَةِ الْمُؤْمِنِينَ
Müslüman Araplara ortak olsalar da, bu onların İslam'ın gelişinden önceki sıfatlarındandı; dolayısıyla onlar için ilk Müslümanların nitelendiği vasıflara ilave başka bir haslet zikredilmiştir. Şu halde buradaki iki grup arasındaki farklılık umum ve husus iledir. Onların özellikle zikredilmesi matlup olunca bu, onların atfedilmesini gerektirmiştir; onların ayrı bir grup olduğuna dikkat çekilmeksizin yapılan bir atıf ise Kur'an'ın ancak daha önce indirilene iman edenleri hidayete erdirdiği vehmini uyandırabilirdi; çünkü bu sıfatların sonuncusudur ve kastedilen de odur; böylece şirkten dönerek iman edenlerin bu övgüden hiçbir payı olmadığı zannedilebilirdi. Oysa nasıl öyle olsun ki aralarında seçkin müminler
مِنَ الصَّحَابَةِ وَهُمْ أَشَدُّ اتِّقَاءً وَاهْتِدَاءً إِذْ لَمْ يَكُونُوا أَهْلَ تَرَقُّبٍ لِبَعْثَةِ رَسُولٍ مِنْ قَبْلُ فَاهْتِدَاؤُهُمْ نَشَأَ عَنْ تَوْفِيقٍ رَبَّانِيٍّ، دُفِعَ هَذَا الْإِيهَامُ بِإِعَادَةِ الْمَوْصُولِ لِيُؤْذِنَ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ فَرِيقٌ آخَرُ غَيْرُ الْفَرِيقِ الَّذِي أُجْرِيَتْ عَلَيْهِمُ الصِّفَاتُ الثَّلَاثُ الْأُوَلُ، وَبِذَلِكَ تَبَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِأَهْلِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ الْأُوَلِ هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَ شِرْكٍ لِوُجُودِ الْمُقَابَلَةِ. وَيَكُونُ الْمَوْصُولَانِ لِلْعَهْدِ، وَعَلِمَ أَنَّ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ هُمْ أَيْضًا مِمَّنْ يُؤْمِنُ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُ الصَّلَاةَ وَيُنْفِقُ لِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا أُنْزِلَ إِلَى النَّبِيءِ، وَفِي التَّعْبِيرِ بِالْمُضَارِعِ مِنْ قَوْلِهِ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ إِفَادَةِ التَّجَدُّدِ مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ لِأَنَّ إِيمَانَهُمْ بِالْقُرْآنِ حَدَثَ جَدِيدًا، وَهَذَا كُلُّهُ تَخْصِيصٌ لَهُمْ بِمَزِيَّةٍ يَجِبُ اعْتِبَارُهَا وَإِنْ كَانَ التَّفَاضُلُ بَعْدَ ذَلِكَ بِقُوَّةِ الْإِيمَانِ وَرُسُوخِهِ وَشِدَّةِ الِاهْتِدَاءِ، فَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ أَفْضَلُ مِنْ دِحْيَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ.
olan sahabîler vardır ve onlar daha önce bir elçinin gönderilmesini bekleyen kimseler olmadıkları için takvaları ve hidayetleri daha kuvvetlidir; binaenaleyh onların hidayeti rabbanî bir muvaffakiyetten neşet etmiştir. İşte bu vehim, bunların ilk üç sıfatın kendilerine uygulandığı gruptan başka bir grup olduğunu bildirmek üzere ism-i mevsulün tekrar edilmesiyle defedilmiştir. Böylece mukabele bulunduğu için ilk üç sıfatın sahiplerinden maksadın şirkten sonra iman edenler olduğu açıklık kazanmıştır. İki ism-i mevsul ahd içindir ve daha önce indirilene iman edenlerin de aynı zamanda gayba inanan, namazı kılan ve infak eden kimselerden olduğu bilinmiştir; zira bu da Peygamber'e indirilenlerdendir. { يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene iman ederler” buyruğunda muzari fiille ifade edilmesinde, benzerlerinde geçtiği gibi teceddüt (yenilenme) ifade etme nüktesi vardır; çünkü onların Kur'an'a imanı yeni meydana gelmiştir. Bütün bunlar, her ne kadar bundan sonra üstünlük imanın kuvveti, kökleşmesi ve hidayetin derinliği ile olsa da, dikkate alınması gereken bir meziyet ile onların tahsis edilmesidir; nitekim Ebû Bekir ve Ömer, Dıhye ve Abdullah b. Selâm'dan daha faziletlidir.
وَالْإِنْزَالُ جَعْلُ الشَّيْءِ نَازِلًا، وَالنُّزُولُ الِانْتِقَالُ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى سُفْلٍ وَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي انْتِقَالِ الذَّوَاتِ مِنْ عُلُوٍّ، وَيُطْلَقُ الْإِنْزَالُ وَمَادَّةُ اشْتِقَاقِهِ بِوَجْهِ الْمَجَازِ اللُّغَوِيِّ عَلَى مَعَانٍ رَاجِعَةٍ إِلَى تَشْبِيهِ عَمَلٍ بِالنُّزُولِ لِاعْتِبَارِ شَرَفٍ وَرِفْعَةٍ مَعْنَوِيَّةٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً [الْأَعْرَاف: ٢٦] وَقَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الزمر: ٦] لِأَنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَعَطَاءَهُ يُجْعَلُ كَوُصُولِ الشَّيْءِ مِنْ جِهَةٍ عُلْيَا لِشَرَفِهِ، وَأَمَّا إِطْلَاقُهُ عَلَى بُلُوغِ الْوَصْفِ مِنَ اللَّهِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ فَهُوَ إِمَّا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ بِإِسْنَادِ النُّزُولِ إِلَى الْوَحْيِ تَبَعًا لِنُزُولِ الْمَلَكِ مُبَلِّغِهِ الَّذِي يَتَّصِلُ بِهَذَا الْعَالَمِ نَازِلًا مِنَ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ قَالَ تَعَالَى: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاء: ١٩٤، ١٩٥] فَإِنَّ الْمَلَكَ مُلَابِسٌ لِلْكَلَامِ الْمَأْمُورِ بِتَبْلِيغِهِ، وَإِمَّا مَجَازٌ لُغَوِيٌّ بِتَشْبِيهِ الْمَعَانِي الَّتِي تُلْقَى إِلَى النَّبِيءِ بِشَيْءٍ وَصَلَ مِنْ مَكَانٍ عَالٍ، وَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ الِارْتِفَاعُ الْمَعْنَوِيُّ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْوَحْيُ كَلَامًا سَمِعَهُ الرَّسُولُ كَالْقُرْآنِ وَكَمَا أُنْزِلَ إِلَى مُوسَى وَكَمَا وَصَفَ النَّبِيءُ ﷺ بَعْضَ أَحْوَالِ الْوَحْيِ
İnzâl (indirme), bir şeyi nâzil (inici) kılmaktır. Nüzûl ise yüksekten aşağıya intikal etmektir ve zatların yüksekten intikal etmesinde hakikattir. İnzâl lafzı ve onun türediği kök; şeref ve manevi yücelik itibar edilerek bir fiilin inişe benzetilmesine raci olan manalarda lügavî mecaz yoluyla kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } [el-A'râf: 26] “Size bir giysi indirdik” ve { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } [ez-Zümer: 6] “Sizin için davarlardan sekiz çift indirdi”; zira Allah'ın yaratması ve lütfu, şerefinden ötürü yüce bir cihetten bir şeyin ulaşması gibi kılınır. Niteliğin Allah'tan peygamberlere ulaşmasına ıtlak edilmesine gelince bu, ya vahyi tebliğ eden ve bu âlemle yüce âlemden inerek irtibat kuran meleğin inişine tâbi kılınarak inişin vahye isnat edilmesiyle aklî bir mecazdır; nitekim Allah Teâlâ: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } [eş-Şu'arâ: 194-195] “Onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir” buyurmuştur; çünkü melek, tebliğ etmekle emrolunduğu kelamla iç içedir. Ya da peygambere ilka edilen manaların yüce bir mekândan ulaşan bir şeye benzetilmesiyle lügavî bir mecazdır; benzerlik yönü ise özellikle vahiy, Kur'an gibi, Musa'ya indirildiği gibi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vahyin bazı hallerini
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ بِقَوْلِهِ: «وَأَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ فَيَفْصِمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ مَا قَالَ»
sahih hadiste: «Bazen bana çıngırak sesi gibi gelir; benden ayrıldığında onun söylediğini kavramış olurum» buyruğuyla nitelediği gibi Resûl'ün bizzat işittiği bir kelam olduğunda, manevi yüksekliktir.
وَأَمَّا رُؤْيَا النَّوْمِ كَرُؤْيَا إِبْرَاهِيمَ فَلَا تُسَمَّى إِنْزَالًا.
İbrahim'in rüyası gibi uyku rüyasına gelince, buna inzâl (indirme) denmez.
وَالْمُرَادُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ الْمِقْدَارُ الَّذِي تَحَقَّقَ نُزُولُهُ مِنَ الْقُرْآنِ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ الثَّنَاءَ عَلَى الْمُهْتَدِينَ إِنَّمَا يَكُونُ بِأَنَّهُمْ حَصَلَ مِنْهُمْ إِيمَانٌ بِمَا نَزَلَ لَا تَوَقُّعُ إِيمَانِهِمْ بِمَا سَيَنْزِلُ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَحْتَاجُ لِلذِّكْرِ إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ يَسْتَمِرُّ إِيمَانُهُ بِكُلِّ مَا يَنْزِلُ عَلَى الرَّسُولِ لِأَنَّ الْعِنَادَ وَعَدَمَ الِاطْمِئْنَانِ إِنَّمَا يَكُونُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، فَإِذَا زَالَا بِالْإِيمَانِ أَمِنُوا مِنَ الِارْتِدَادِ وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilenden kasıt, bu ayetin nüzulünden önce Kur'an'dan inmesi gerçekleşmiş olan miktardır. Çünkü hidayete erenlerin övülmesi, ancak inmiş olan şeylere iman etmiş olmalarıyladır; inecek olan şeylere imanlarının beklenmesiyle değildir. Zira bunun zikredilmesine ihtiyaç yoktur; çünkü indirilene iman eden kimsenin, Resûl'e inecek olan her şeye imanını sürdüreceği malumdur. Zira inat ve mutmain olamama hali ancak işin başlangıcında olur; bunlar imanla zail olduğunda irtidattan emin olurlar. İman da böyledir, ne zaman ki
تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبُ. فَالْإِيمَانُ بِمَا سَيَنْزِلُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ حَاصِلٌ بِفَحْوَى الْخِطَابِ وَهِيَ الدَّلَالَةُ الْأُخْرَوِيَّةُ فَإِيمَانُهُمْ بِمَا سَيَنْزِلُ مُرَادٌ مِنَ الْكَلَامِ وَلَيْسَ مَدْلُولًا لِلَّفْظِ الَّذِي هُوَ لِلْمَاضِي فَلَا حَاجَةَ إِلَى دَعْوَى تَغْلِيبِ الْمَاضِي عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِما أُنْزِلَ وَالْمُرَادُ مَا أُنْزِلَ وَمَا سَيَنْزِلُ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» .
tatlılığı kalplere karışırsa [öylece sebat eder]. Dolayısıyla gelecekte inecek olanlara iman, hitabın fehvasıyla (anlam örgüsüyle) ki bu da dolaylı delalettir, hâsıldır. Binaenaleyh onların inecek olanlara imanı kelamdan kastedilendir, yoksa geçmiş zaman için olan lafzın medlûlü değildir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { بِما أُنْزِلَ } “İndirilene” buyruğunda, «el-Keşşâf»ta olduğu gibi muradın “indirilmiş olan ve ileride indirilecek olan” olduğunu söyleyerek geçmiş zamanın gelecek zamana galebe çaldığını iddia etmeye gerek yoktur.
وَعَدَّى الْإِنْزَالَ بِإِلَى لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْوَصْفِ فَالْمُنْزَلُ إِلَيْهِ غَايَةٌ لِلنُّزُولِ وَالْأَكْثَرُ وَالْأَصْلُ أَنَّهُ يُعَدَّى بِحَرْفِ عَلَى لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى السُّقُوطِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ [آل عمرَان: ٣] وَإِذَا أُرِيدَ أَنَّ الشَّيْءَ اسْتَقَرَّ عِنْدَ الْمُنْزَلِ عَلَيْهِ وَتَمَكَّنَ مِنْهُ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى [الْبَقَرَة: ٥٧] وَاخْتِيَارُ إِحْدَى التَّعْدِيَتَيْنِ تَفَنُّنٌ فِي الْكَلَامِ.
İnzâl fiilini ilâ (إِلَى) harf-i ceri ile müteaddi kılmıştır; zira ona ulaştırma manasını tazmin etmiştir; dolayısıyla kendisine indirilen kimse nüzulün gayesidir (hedefidir). Ekseri ve asıl olan ise alâ (عَلَى) harfiyle müteaddi kılınmasıdır; çünkü düşme/inme manasındadır, nitekim Allah Teâlâ: { نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } [Âl-i İmrân: 3] “Sana Kitab'ı hak ile indirdi” buyurmuştur. Bir şeyin kendisine indirilenin yanında karar kıldığı ve onda yerleştiği kastedildiğinde ise Allah Teâlâ: { وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } [el-Bakara: 57] “Üzerinize kudret helvası ve bıldırcın indirdik” buyurmuştur. İki geçişlilikten birinin seçilmesi ise sözde bir tefennündür (üslup zenginliğidir).
ثُمَّ إِنَّ فَائِدَةَ الْإِتْيَانِ بِالْمَوْصُولِ هُنَا دُونَ أَنْ يُقَالَ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِكَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ الدَّلَالَةُ بِالصِّلَةِ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا آمَنُوا بِمَا ثَبَتَ نُزُولُهُ مِنَ اللَّهِ عَلَى رُسُلِهِمْ دُونَ تَخْلِيطٍ بِتَحْرِيفَاتٍ صَدَّتْ قَوْمَهُمْ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ كَكَوْنِ التَّوْرَاةِ لَا تَقْبَلُ النَّسْخَ وَأَنَّهُ يَجِيءُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ مِنْ عَقِبِ إِسْرَائِيلَ مَنْ يُخَلِّصُ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْأَسْرِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنْ كُلِّ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِي الْكُتُبِ السَّابِقَةِ، وَلَكِنَّهُ مِنَ الْمَوْضُوعَاتِ أَوْ مِنْ فَاسِدِ التَّأْوِيلَاتِ فَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِغُلَاةِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ صَدَّهُمْ غُلُوُّهُمْ فِي دِينِهِمْ وَقَوْلُهُمْ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ عَنِ اتِّبَاعِ النَّبِيءِ ﷺ.
Ayrıca “Ehl-i Kitap'tan sana iman edenler” denilmeyip burada ism-i mevsulün getirilmesinin faydası; sıla cümlesi vasıtasıyla, bu kimselerin Tevrat'ın neshi kabul etmeyeceği, ahir zamanda İsrâiloğullarını esaret ve kölelikten kurtaracak bir kimsenin İsrail'in soyundan geleceği gibi önceki kitaplarda inmeyip uydurmalardan yahut fasit tevillere dayanan ve kavimlerini İslam'a girmekten alıkoyan tahrifatlara karıştırmaksızın, resullerine Allah'tan indiği sabit olan şeylere iman etmiş olduklarına delalet etmektir. Bunda, dinlerindeki aşırılıkları ve Allah'a karşı haktan başkasını söylemeleri kendilerini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaktan alıkoyan aşırı Yahudi ve Hristiyanlara üstü kapalı bir ta'riz (dokundurma) vardır.
وَقَوْلُهُ: وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ عَطْفُ صِفَةٍ ثَانِيَةٍ وَهِيَ ثُبُوتُ إِيمَانِهِمْ بِالْآخِرَةِ أَيِ اعْتِقَادِهِمْ بِحَيَاةٍ ثَانِيَةٍ بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ، وَإِنَّمَا خُصَّ هَذَا الْوَصْفُ بِالذِّكْرِ عِنْدَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِ بَقِيَّةِ أَوْصَافِهِمْ لِأَنَّهُ مِلَاكُ التَّقْوَى وَالْخَشْيَةِ الَّتِي جُعِلُوا مَوْصُوفِينَ بِهَا لِأَنَّ هَذِهِ الْأَوْصَافَ كُلَّهَا جَارِيَةٌ عَلَى مَا أَجْمَلَهُ الْوَصْفُ بِالْمُتَّقِينَ فَإِنَّ الْيَقِينَ بِدَارِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ هُوَ الَّذِي يُوجِبُ الْحَذَرَ وَالْفِكْرَةَ فِيمَا يُنْجِي النَّفْسَ مِنَ الْعِقَابِ وَيُنَعِّمُهَا بِالثَّوَابِ وَذَلِكَ الَّذِي سَاقَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَلِأَنَّ هَذَا الْإِيقَانَ بِالْآخِرَةِ مِنْ مَزَايَا أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْعَرَبِ فِي عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يُوقِنُونَ بِحَيَاةٍ ثَانِيَةٍ فَهُمْ دَهْرِيُّونَ، وَأَمَّا مَا يُحْكَى عَنْهُمْ مِنْ
{ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } “Onlar ahirete de kesin olarak inanırlar” buyruğu ise ikinci bir sıfatın atfıdır; bu da onların ahirete olan imanlarının, yani bu hayattan sonra ikinci bir hayatın varlığına dair inançlarının sübutudur. Bu vasfın diğer vasıfları arasından onlar övülürken özellikle zikredilmesi, kendileriyle nitelendirildikleri takvanın ve haşyetin temeli olmasındandır; çünkü bu sıfatların tamamı muttakîler vasfının icmalen ifade ettiği şey doğrultusunda cereyan etmektedir. Zira sevap ve azap yurduna dair yakîn, sakınmayı ve nefsi azaptan kurtarıp sevapla nimetlendirecek şeyleri düşünmeyi gerekli kılan husustur; onları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e imana sevk eden de budur. Ayrıca ahirete kesin olarak inanmak, Câhiliye devrinde Arap Ehl-i Kitab'ının meziyetlerindendir; zira müşrikler ikinci bir hayata kesin olarak inanmazlar, onlar dehrîdirler (materyalisttirler). Onlardan nakledilen;
أَنَّهُمْ كَانُوا يَرْبُطُونَ رَاحِلَةَ الْمَيِّتِ عِنْدَ قَبْرِهِ وَيَتْرُكُونَهَا لَا تَأْكُلُ وَلَا تَشْرَبُ حَتَّى الْمَوْتَ وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُ إِذَا حَيِيَ يَرْكَبُهَا فَلَا يُحْشَرُ رَاجِلًا
ölünün binek hayvanını kabrinin yanına bağlayıp ölene kadar yiyip içmeksizin terk ettikleri ve dirildiğinde ona bineceğini, böylece yaya olarak haşredilmeyeceğini iddia ettikleri
وَيُسَمُّونَهَا الْبَلِيَّةَ فَذَلِكَ تَخْلِيطٌ بَيْنَ مَزَاعِمِ الشِّرْكِ وَمَا يَتَلَقَّوْنَهُ عَنِ الْمُتَنَصِّرِينَ مِنْهُمْ بِدُونِ تَأَمُّلٍ.
ve buna «beliye» adını verdikleri rivayetine gelince; bu, şirk iddiaları ile içlerinden Hristiyanlaşanlardan düşünmeksizin aldıkları şeylerin bir karışımıdır.
وَالْآخِرَةُ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ هِيَ الْحَيَاةُ الْآخِرَةُ فَإِنَّ الْآخِرَةَ صِفَةُ تَأْنِيثِ الْآخِرِ بِالْمَدِّ وَكَسْرِ الْخَاءِ وَهُوَ الْحَاصِلُ الْمُتَأَخِّرُ عَنْ شَيْءٍ قَبْلَهُ فِي فِعْلٍ أَوْ حَالٍ، وَتَأْنِيثُ وَصْفِ الْآخِرَةِ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ إِجْرَاؤُهُ عَلَى مَوْصُوفٍ مُؤَنَّثِ اللَّفْظِ حُذِفَ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ وَصَيْرُورَتِهِ مَعْلُومًا وَهُوَ يُقَدَّرُ بِالْحَيَاةِ الْآخِرَةِ مُرَاعَاةً لِضِدِّهِ وَهُوَ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا أَيِ الْقَرِيبَةُ بِمَعْنَى الْحَاضِرَةِ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ لَهَا الْعَاجِلَةُ ثُمَّ صَارَتِ الْآخِرَةُ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْحَيَاةِ الْحَاصِلَةِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَهِيَ الْحَاصِلَةُ بَعْدَ الْبَعْثِ لِإِجْرَاءِ الْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ. فَمَعْنَى:
Ahiret, Kur'an ıstılahında ahiret hayatıdır. Çünkü Âhire (الْآخِرَةُ), med ile ve hı harfinin kesresiyle (الْآخِر) kelimesinin müennes sıfatıdır ve bir fiilde veya durumda kendisinden önceki bir şeyden sonra meydana gelen şeydir. Âhiret sıfatının müennes kılınmasında, çok kullanılması ve bilinir hale gelmesi sebebiyle hazfedilmiş olan lafzen müennes bir mevsufa uygulanmasının kastedildiği gözetilmiştir; bu da zıddı olan dünya hayatı, yani şimdiki manasında yakın olan hayat gözetilerek “ahiret hayatı” olarak takdir edilir. Bu sebeple dünya hayatına el-âcile (peşin olan) denir. Sonra el-Âhiret, ölümden sonra hâsıl olan hayata -ki amellerin cezasının tatbiki için dirilişten sonra hâsıl olan hayattır- galebe yoluyla özel isim olmuştur. Şu halde:
وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ وَالْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ.
{ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } “Ahirete de onlar kesin olarak inanırlar” buyruğunun manası; onların ba'se (yeniden dirilişe) ve ölümden sonraki hayata iman ettikleridir.
وَالْيَقِينُ هُوَ الْعِلْمُ بِالشَّيْءِ عَنْ نَظَرٍ وَاسْتِدْلَالٍ أَوْ بَعْدَ شَكٍّ سَابِقٍ وَلَا يَكُونُ شَكٌّ إِلَّا فِي أَمْرٍ ذِي نَظَرٍ فَيَكُونُ أَخَصَّ مِنَ الْإِيمَانِ وَمِنَ الْعِلْمِ. وَاحْتَجَّ الرَّاغِبُ لِذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yakîn ise bir şeyi düşünme ve delil getirme yoluyla veya önceki bir şüpheden sonra bilmektir; şüphe de ancak düşünmeye konu olan bir hususta olur. Dolayısıyla yakîn, imandan ve ilimden daha özeldir. Râgıb buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla delil getirmiştir:
لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ [التكاثر: ٦، ٧] وَلِذَلِكَ لَا يُطْلِقُونَ الْإِيقَانَ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ وَلَا عَلَى الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ وَقِيلَ: هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي لَا يَقْبَلُ الِاحْتِمَالَ وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الظَّنِّ الْقَوِيِّ إِطْلَاقًا عُرْفِيًّا حَيْثُ لَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ أَنَّهُ ظَنٌّ وَيُشْتَبَهُ بِالْعِلْمِ الْجَازِمِ فَيَكُونُ مُرَادِفًا لِلْإِيمَانِ وَالْعِلْمِ.
{ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ } [et-Tekâsür: 6-7] “Kesin bir bilgiyle bilseydiniz, mutlaka o cehennemi görürdünüz”. Bu sebeple îkānı (kesin bilmeyi) Allah'ın ilmine ve zorunlu ilimlere ıtlak etmezler. Şöyle de denilmiştir: O, ihtimal kabul etmeyen ilimdir; bazen de zihne zan olduğu gelmeyecek şekilde ve kesin ilimle iltibas edilecek surette örfî bir ıtlakla kuvvetli zanna ıtlak olunur; bu durumda iman ve ilimle eş anlamlı olur.
فَالتَّعْبِيرُ عَنْ إِيمَانِهِمْ بِالْآخِرَةِ بِمَادَّةِ الْإِيقَانِ لِأَنَّ هَاتِهِ الْمَادَّةَ، تُشْعِرُ بِأَنَّهُ عِلْمٌ حَاصِلٌ عَنْ تَأَمُّلِ وَغَوْصِ الْفِكْرِ فِي طَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ لِأَنَّ الْآخِرَةَ لَمَّا كَانَتْ حَيَاةً غَائِبَةً عَنِ الْمُشَاهَدَةِ غَرِيبَةً بِحَسَبِ الْمُتَعَارَفِ وَقَدْ كَثُرَتِ الشُّبَهُ الَّتِي جَرَّتِ الْمُشْرِكِينَ وَالدَّهْرِيِّينَ عَلَى نَفْيِهَا وَإِحَالَتِهَا، كَانَ الْإِيمَانُ بِهَا جَدِيرًا بِمَادَّةِ الْإِيقَانِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ أَخَصُّ مِنَ الْإِيمَانِ، فَلِإِيثَارِ يُوقِنُونَ هُنَا خُصُوصِيَّةٌ مُنَاسِبَةٌ لِبَلَاغَةِ الْقُرْآنِ، وَالَّذِينَ جَعَلُوا الْإِيقَانَ وَالْإِيمَانَ مُتَرَادِفَيْنِ جَعَلُوا ذِكْرَ الْإِيقَانِ هُنَا لِمُجَرَّدِ التَّفَنُّنِ تَجَنُّبًا لِإِعَادَةِ لَفْظِ يُؤْمِنُونَ بَعْدَ قَوْلِهِ:
Onların ahirete olan imanlarının îkān köküyle ifade edilmesi; bu kökün, istidlal yolunda tefekkür ve derin düşünce neticesinde hâsıl olan bir ilmi hissettirmesindendir. Çünkü ahiret müşahededen uzak, alışılagelene göre yabancı bir hayat olduğu ve müşrikleri ve dehrîleri onu inkâr ve imkânsız görmeye sevk eden şüpheler çoğaldığı için, imandan daha özel olmasına binaen ona iman îkān kökünü almaya layık olmuştur. Dolayısıyla burada { يُوقِنُونَ } lafzının tercih edilmesinde Kur'an'ın belagatine uygun bir hususiyet vardır. Îkān ile imanı eş anlamlı kabul edenler ise buradaki îkān zikrinin sırf üslup zenginliği için olduğunu, şu buyruktan sonra:
وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ.
{ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene iman edenler” { يُؤْمِنُونَ } lafzının tekrarından kaçınmak gayesi taşıdığını söylemişlerdir.
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ تَقْدِيمٌ لِلْمَجْرُورِ الَّذِي هُوَ مَعْمُولُ يُوقِنُونَ عَلَى عَامِلِهِ، وَهُوَ تَقْدِيمٌ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ مَعَ رِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ، وَأَرَى أَنَّ فِي هَذَا التَّقْدِيمِ ثَنَاءً عَلَى هَؤُلَاءِ بِأَنَّهُمْ أَيْقَنُوا بِأَهَمِّ مَا يُوقِنُ بِهِ الْمُؤْمِنُ فَلَيْسَ التَّقْدِيمُ بِمُفِيدٍ حَصْرًا إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ مَعْنَى الْحَصْرِ هُنَا بِأَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُوقِنُونَ بِالْآخِرَةِ دُونَ غَيْرِهَا، وَقَدْ تَكَلَّفَ
Allah Teâlâ'nın: { وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } buyruğunda, { يُوقِنُونَ } fiilinin mamulü olan mecrurun âmilinden önce getirilmesi vardır; bu da fasıla riayetiyle birlikte sırf ehemmiyete binaen yapılan bir takdimdir. Bana göre bu takdimde, müminin yakîn kesbetmesi gereken en mühim şeye onların kesin olarak inandıklarına dair bir övgü vardır; binaenaleyh takdim hasr ifade etmez, çünkü burada mananın onların başka şeylere değil de sadece ahirete kesin olarak inandıkları şeklinde olmasıyla hasr manası istikamet bulmaz.
صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَشَارِحُوهُ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ مِنْ هَذَا التَّقْدِيمِ وَيَخْرُجُ الْحَصْرُ عَنْ تَعَلُّقِهِ بِذَاتِ الْمَحْصُورِ فِيهِ إِلَى تَعَلُّقِهِ بِأَحْوَالِهِ وَهَذَا غَيْرُ مَعْهُودٍ فِي الْحَصْرِ.
«el-Keşşâf» sahibi ve şarihleri bu takdimden hasr manası çıkarmak için zorlamaya gitmişler ve hasrı, kendisinde hasr yapılanın zatına taalluk etmekten çıkarıp hallerine taalluk ettirmişlerdir; bu ise hasırda alışılmış bir durum değildir.
وَقَوْلُهُ: هُمْ يُوقِنُونَ جِيءَ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مُقَدَّمًا عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةِ تَقْوِيَةِ الْخَبَرِ إِذْ هُوَ إِيقَانٌ ثَابِتٌ عِنْدَهُمْ مِنْ قَبْلِ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ عَلَى الْإِجْمَالِ، وَإِنْ كَانَتِ التَّوْرَاةُ خَالِيَةً عَنْ تَفْصِيلِهِ وَالْإِنْجِيلُ أَشَارَ إِلَى حَيَاةِ الرُّوحِ، وَتَعَرَّضَ كِتَابَا حِزْقِيَالَ وَأَشْعِيَاءَ لِذِكْرِهِ وَفِي كِلَا التَّقْدِيمَيْنِ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الدَّهْرِيِّينَ وَنِدَاءٌ عَلَى انْحِطَاطِ عَقِيدَتِهِمْ، وَأَمَّا الْمُتَّبِعُونَ لِلْحَنِيفِيَّةِ فِي ظَنِّهِمْ مِثْلَ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ وَزَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ فَلَمْ يُلْتَفَتْ إِلَيْهِمْ لِقِلَّةِ عَدَدِهِمْ أَوْ لِأَنَّهُمْ مُلْحَقُونَ بِأَهْلِ الْكِتَابِ لِأَخْذِهِمْ عَنْهُمْ كَثِيرًا مِنْ شَرَائِعِهِمْ بِعِلَّةِ أَنَّهَا مِنْ شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
{ هُمْ يُوقِنُونَ } buyruğunda müsnedün ileyh, haberi pekiştirmek için fiilî müsnedden önce getirilmiştir; çünkü bu, Tevrat onun ayrıntısından hâlî olsa ve İncil ruhun hayatına işaret edip Hezekiel ve İşaya kitapları onu zikretmeye yer vermiş bulunsa da, İslam'ın gelişinden önce icmâlî olarak onların nezdinde sabit bir îkāndır. Her iki takdimde de dehrî olan müşriklere üstü kapalı bir dokundurma ve akidelerinin düşüklüğünü ilan etme vardır. Ümeyye b. Ebi's-Salt ve Zeyd b. Amr b. Nufeyl gibi zannınca Hanifliğe tabi olanlara gelince; sayıca az olmalarından veya İbrahim aleyhisselam'ın şeriatından olduğu gerekçesiyle şeriatlarının birçoğunu Ehl-i Kitap'tan aldıkları için onlara ilhak edilmelerinden ötürü dikkate alınmamışlardır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 5]
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥)
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } (5) “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ.
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler.”
اسْمُ الْإِشَارَةِ مُتَوَجّه إِلَى لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] الَّذِينَ أُجْرِيَ عَلَيْهِمْ مِنَ الصِّفَاتِ مَا تَقَدَّمَ، فَكَانُوا فَرِيقَيْنِ. وَأَصْلُ الْإِشَارَةِ أَنْ تَعُودَ إِلَى ذَاتٍ مُشَاهَدَةٍ مُعَيَّنَةٍ إِلَّا أَنَّ الْعَرَبَ قَدْ يَخْرُجُونَ بِهَا عَنِ الْأَصْلِ فَتَعُودُ إِلَى ذَاتٍ مُسْتَحْضَرَةٍ مِنَ الْكَلَامِ بَعْدَ أَنْ يُذْكَرَ مِنْ صِفَاتِهَا وَأَحْوَالِهَا مَا يُنْزِلُهَا مَنْزِلَةَ الْحَاضِرِ فِي ذِهْنِ الْمُتَكَلِّمِ وَالسَّامِعِ، فَإِنَّ السَّامِعَ إِذَا وَعَى تِلْكَ الصِّفَاتِ وَكَانَتْ مُهِمَّةً أَوْ غَرِيبَةً فِي خَيْرٍ أَوْ ضِدِّهِ صَارَ الْمَوْصُوفُ بِهَا كَالْمَشَاهِدِ، فَالْمُتَكَلِّمُ يَبْنِي عَلَى ذَلِكَ فَيُشِيرُ إِلَيْهِ كَالْحَاضِرِ الْمُشَاهَدِ، فَيُؤْتَى بِتِلْكَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ لَا أَوْضَحَ فِي تَشَخُّصِهِ، وَلَا أَغْنَى فِي مُشَاهَدَتِهِ مِنْ تَعَرُّفِ تِلْكَ الصِّفَاتِ، فَتَكْفِي الْإِشَارَةُ إِلَيْهَا، هَذَا أَصْلُ الِاسْتِعْمَالِ فِي إِيرَادِ الْإِشَارَةِ بَعْدَ ذِكْرِ صِفَاتٍ مَعَ عَدَمِ حُضُورِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ. ثُمَّ إِنَّهُمْ قَدْ يُتْبِعُونَ اسْمَ الْإِشَارَةِ الْوَارِدَ بَعْدَ تِلْكَ الْأَوْصَافِ بِأَحْكَامٍ فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَنْشَأَ تِلْكَ الْأَحْكَامِ هُوَ تِلْكَ الصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ، لِأَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ هِيَ طَرِيقَ الِاسْتِحْضَارِ كَانَتِ الْإِشَارَةُ لِأَهْلِ تِلْكَ الصِّفَاتِ قَائِمَةً مَقَامَ الذَّوَاتِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا، فَكَمَا أَنَّ الْأَحْكَامَ الْوَارِدَةَ بَعْدَ أَسْمَاءِ الذَّوَاتِ تُفِيدُ أَنَّهَا ثَابِتَةً لِلْمُسَمَّيَاتِ فَكَذَلِكَ الْأَحْكَامُ الْوَارِدَةُ بَعْدَ مَا هُوَ لِلصِّفَاتِ تُفِيدُ أَنَّهَا ثَبَتَتْ لِلصِّفَاتِ، فَكَقَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يَقُولَ إِنَّ تِلْكَ الْأَوْصَافَ هِيَ سَبَبُ تَمَكُّنِهِمْ مِنْ هَدْيِ رَبِّهِمْ إِيَّاهُمْ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ:
İsm-i işaret, daha önce geçen sıfatların kendilerine tatbik edildiği ve iki grup oluşturan { لِلْمُتَّقِينَ } [el-Bakara: 2] “muttakîler”e yöneliktir. İşaretin aslı, müşahede edilen muayyen bir zata raci olmasıdır; ancak Araplar bazen bunu aslından çıkarır ve sıfat ve hallerinden mütekellim ile muhatabın zihninde hazır olanın mertebesine indirecek şeyler zikredildikten sonra sözden zihinde canlandırılan bir zata döndürürler. Zira dinleyici o sıfatları kavradığında ve bunlar hayırda yahut zıddında mühim ya da garip olduğunda, onlarla nitelenen kimse müşahede edilen gibi olur. Mütekellim de buna bina ederek hazır ve müşahede edilene işaret eder gibi ona işaret eder; dolayısıyla bu işaret, o sıfatların tanınmasından daha açık bir şekilde şahsiyetinin belirlenemeyeceğine ve onu müşahede etmede bundan daha müstağni bir yol bulunmadığına delalet etmek üzere getirilir; binaenaleyh bunlara işaret etmek kâfi gelir. İşaret edilenin hazır bulunmamasıyla birlikte sıfatların zikrinden sonra işaretin getirilmesinde kullanımın aslı budur. Sonra onlar, bu vasıfların ardından gelen ism-i işarete birtakım hükümler bağlarlar; bu da söz konusu hükümlerin kaynağının ism-i işaretten önce geçen bu sıfatlar olduğuna delalet eder. Çünkü bu sıfatlar zihinde canlandırmanın yolu olunca, bu sıfatların sahiplerine yapılan işaret, işaret edilen zatların yerine geçmiş olur. Zat isimlerinden sonra gelen hükümler bunların müsemmalara sabit olduğunu ifade ettiği gibi, sıfatlar için olan şeyden sonra gelen hükümler de bunların sıfatlara sabit olduğunu ifade eder. Nitekim { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } buyruğu; bu vasıfların, Rablerinin onları hidayete erdirmesine yerleşmelerinin sebebi olduğunu söylemesi mesabesindedir. Bunun benzeri Hâtim et-Tâî'nin şu sözüdür:
وَلِلَّهِ صُعْلُوكٌ يُسَاوِرُ هَمَّهُ ... وَيَمْضِي عَلَى الْأَحْدَاثِ وَالدَّهْرِ مُقْدِمَا
“Allah için olsun o yoksul yiğit ki kederiyle boğuşur / Başa gelen musibetlere ve zamana karşı cesurca ilerler;”
فَتَى طَلَبَاتٍ لَا يَرَى الْخَمْصُ تُرْحَةً ... وَلَا شُبْعَةً إِنْ نَالَهَا عَدَّ مَغْنَمَا
“Büyük hedeflerin eridir, açlığı gam saymaz / Elde ettiği bir tokluğu da ganimetten saymaz;”
إِلَى أَنْ قَالَ:
-şu sözüne kadar-
فَذَلِكَ إِنْ يَهْلِكْ فَحُسْنَى ثَنَاؤُهُ ... وَإِنْ عَاشَ لَمْ يَقْعُدْ ضَعِيفًا مُذَمَّمًا
“İşte o kimse, helak olursa övgüsü pek güzeldir / Yaşarsa da zayıf ve kınanmış olarak oturup kalmaz.”
فَقَوْلُهُ: أُولئِكَ عَلى هُدىً جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ السَّامِعَ إِذَا سَمِعَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ صِفَاتِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ تَرَقَّبَ فَائِدَةَ تِلْكَ الْأَوْصَافِ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ هُنَا حَلَّ مَحَلَّ ذِكْرِ ضَمِيرِهِمْ وَالْإِشَارَةُ أَحْسَنُ مِنْهُ وَقْعًا لِأَنَّهَا تَتَضَمَّنُ جَمِيعَ أَوْصَافِهِمُ الْمُتَقَدِّمَةِ فقد حَقَّقَهُ التفتازانيّ فِي بَابِ الْفَصْلِ وَالْوَصْلِ مِنَ الشَّرْحِ الْمُطَوَّلِ أَنَّ الِاسْتِئْنَافَ بِذِكْرِ اسْمِ الْإِشَارَةِ أَبْلَغُ مِنَ الِاسْتِئْنَافِ الَّذِي يَكُونُ بِإِعَادَةِ اسْمِ الْمُسْتَأْنَفِ عَنْهُ. وَهَذَا التَّقْدِيرُ أَظْهَرُ مَعْنًى وَأَنْسَبُ بَلَاغَةً وَأَسْعَدُ بِاسْتِعْمَالِ اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي مِثْلِ هَاتِهِ الْمَوَاقِعِ، لِأَنَّهُ أَظْهَرُ فِي كَوْنِ الْإِشَارَةِ لِقَصْدِ التَّنْوِيهِ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا وَبِمَا يَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنَ الْحُكْمِ النَّاشِئِ عَنْهَا، وَهَذَا لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِجَعْلِ اسْمِ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأً أَوَّلَ صَدْرِ جُمْلَةِ اسْتِئْنَافٍ. فَقَوْلُهُ:
Onun: { أُولئِكَ عَلى هُدىً } buyruğu beyanî istinaf olan müstakil bir cümledir; çünkü dinleyici, onların hakkındaki bu övgü sıfatlarını işittiğinde bu vasıfların sonucunu bekler. İsm-i işaret burada onların zamirinin yerine geçmiştir ve işaret, daha önce geçen tüm sıfatlarını içerdiği için zamirden daha güzel bir tesir bırakır. Nitekim Teftâzânî, «el-Mutavvel» adlı şerhinin fasıl ve vasıl babında, ism-i işaretin zikriyle yapılan istinafın, hakkında istinaf yapılanın isminin tekrarıyla yapılan istinaftan daha beliğ olduğunu tahkik etmiştir. Bu takdir manaca daha zahir, belagate daha uygun ve ism-i işaretin bu gibi yerlerdeki kullanımına daha elverişlidir; çünkü işaretin, işaret edilen bu sıfatları ve ism-i işaretten sonra gelen ve onlardan neşet eden hükmü övme kastına yönelik olduğu hususunda daha açıktır; bu da ancak ism-i işaretin bir istinaf cümlesinin başında mübteda kılınmasıyla hâsıl olur. Şu halde buyruğu:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ رُجُوعٌ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِأَنَّ الْقُرْآنَ هُدًى لَهُمْ وَالْإِتْيَانُ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ بِأَنْ شُبِّهَتْ هَيْئَةُ تَمَكُّنِهِمْ مِنَ الْهُدَى وَثَبَاتِهِمْ عَلَيْهِ وَمُحَاوَلَتِهِمُ الزِّيَادَةَ بِهِ وَالسَّيْرِ فِي طَرِيقِ الْخَيْرَاتِ بِهَيْأَةِ الرَّاكِبِ فِي الِاعْتِلَاءِ عَلَى الْمَرْكُوبِ وَالتَّمَكُّنِ مِنْ تَصْرِيفِهِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى إِرَاضَتِهِ فَشُبِّهَتْ حَالَتُهُمُ الْمُنْتَزَعَةُ مِنْ مُتَعَدِّدٍ بِتِلْكَ الْحَالَةِ الْمُنْتَزَعَةِ مِنْ مُتَعَدِّدٍ تَشْبِيهًا ضِمْنِيًّا دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ الِاسْتِعْلَاءِ لِأَنَّ الِاسْتِعْلَاءَ أَقْوَى أَنْوَاعِ تَمَكُّنِ شَيْءٍ مِنْ شَيْءٍ، وَوَجْهُ جَعْلِنَا إِيَّاهَا مُؤْذِنَةً بِتَقْدِيرِ مَرْكُوبٍ دُونَ كُرْسِيٍّ أَوْ مَسْطَبَةٍ مَثَلًا، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي تَسْبِقُ إِلَيْهِ أَفْهَامُهُمْ عِنْدَ سَمَاعِ مَا يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِعْلَاءِ، إِذِ الرُّكُوبُ هُوَ أَكْثَرُ أَنْوَاعِ اسْتِعْلَائِهِمْ فَهُوَ الْحَاضِرُ فِي أَذْهَانِهِمْ، وَلِذَلِكَ تَرَاهُمْ حِينَ يُصَرِّحُونَ بِالْمُشَبَّهِ بِهِ أَوْ يَرْمُزُونَ إِلَيْهِ مَا يَذْكُرُونَ إِلَّا الْمَرْكُوبَ وَعَلَائِقَهُ، فَيَقُولُونَ جَعَلَ الْغِوَايَةَ مَرْكَبًا وَامْتَطَى الْجَهْلَ وَفِي «الْمَقَامَةِ» : «لِمَا اقْتَعَدَتْ غَارِبُ الِاغْتِرَابِ وَقَالُوا فِي الْأَمْثَالِ: رَكِبَ مَتْنَ عَمْيَاءَ، تَخَبَّطَ خَبْطَ عَشْوَاءَ. وَقَالَ النَّابِغَةُ يَهْجُو عَامِرَ بْنَ الطُّفَيْلِ الْغَنَوِيَّ:
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” buyruğu, Kur'an'ın onlar için bir hidayet olduğunu haber vermeye dönüştürür. İstila (üzerinde olma bildiren) harfinin getirilmesi, onların durumunu tasvir eden bir temsildir; zira hidayete tam anlamıyla hâkim olmaları, onda sebat etmeleri, onunla ilerlemeyi istemeleri ve hayır yolunda yürümeleri hali; binek üzerinde yükselen, onu dilediği gibi yönetebilen ve onu terbiye edip yönlendirmeye muktedir olan süvarinin haline benzetilmiştir. Böylece birden çok unsurdan soyutlanan durumları, yine birden çok unsurdan soyutlanan bu duruma zımnî bir teşbihle benzetilmiş ve buna istila harfi delalet etmiştir; çünkü istila, bir şeyin başka bir şeye hâkimiyetinin en güçlü türüdür. Buradaki ifadenin kürsü veya sedir yerine özellikle bir bineği takdir ettirdiğini kabul etmemizin gerekçesi şudur: İstila bildiren bir ifade işitildiğinde onların zihinlerine ilk gelen şey budur; çünkü binicilik, onların hayatındaki istilanın (yükselip oturmanın) en yaygın şeklidir ve zihinlerinde daima hazırdır. Bu sebepledir ki kendilerine benzetileni (müşebbehün bih) açıkça söylediklerinde veya ona işaret ettiklerinde sadece bineği ve onunla ilgili unsurları zikrederler. Nitekim «Azgınlığı binek edindi», «Cehaleti sırtına aldı (binek yaptı)» derler. «el-Makâme»de de şöyle geçer: «Gurbetin hörgücüne bindiği zaman...» Yine darbımesellerde şöyle demişlerdir: «Kör deveye bindi», «Gece körü gibi rastgele bocaladı». Nâbiğa da Âmir b. et-Tufeyl el-Ganevî'yi hicvederken şöyle demiştir:
فَإِنْ يَكُ عَامِرٌ قَدْ قَالَ جَهْلًا ... فَإِنَّ مَطِيَّةَ الْجَهْلِ الشَّبَابُ
“Âmir bir cahillik etmişse / Şüphesiz cehaletin bineği gençliktir.”
فَتَكُونُ كَلِمَةُ «عَلَى» هُنَا بَعْضَ الْمُرَكَّبِ الدَّال على الهيأة الْمُشَبَّهِ بِهَا عَلَى وَجْهِ الْإِيجَازِ
Dolayısıyla buradaki «alâ» (عَلَى) kelimesi, îcâz (özlü anlatım) yoluyla, kendisine benzetilen durumu gösteren terkibin bir parçası hükmünde olur.
وَأَصْلُهُ أُولَئِكَ عَلَى مَطِيَّةِ الْهُدَى فَهِيَ تَمْثِيلِيَّةٌ تَصْرِيحِيَّةٌ إِلَّا أَنَّ الْمُصَرَّحَ بِهِ بَعْضُ الْمُرَكَّبِ الدَّالِّ لَا جَمِيعُهُ. هَكَذَا قَرَّرَ كَلَامَ «الْكَشَّافِ» فِيهَا شَارِحُوهُ وَالطِّيبِي، والتحتاني والتفتازانيّ وَالْبَيْضَاوِيُّ. وَذَهَبَ الْقَزْوِينِيُّ فِي «الْكَشْفِ» وَالسَّيِّدُ الْجُرْجَانِيُّ إِلَى أَنَّ الِاسْتِعَارَةَ فِي الْآيَةِ تَبَعِيَّةٌ مُقَيَّدَةٌ بِأَنْ شَبَّهَ التَّمَسُّكَ بِالْهُدَى عِنْدَ الْمُتَّقِينَ بِالتَّمَكُّنِ مِنَ الدَّابَّةِ لِلرَّاكِبِ، وَسَرَى التَّشْبِيهُ إِلَى مَعْنَى الْحَرْفِ وَهُوَ عَلَى، وَجَوَّزَ السَّيِّدُ وَجْهًا ثَالِثًا وَهُوَ أَنْ يَكُونَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ مُفْرَدَةٌ بِأَنْ شُبِّهَ الْهُدَى بِمَرْكُوبٍ وَحَرْفُ الِاسْتِعْلَاءِ قَرِينَةٌ عَلَى ذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ السَّكَّاكِيِّ فِي رَدِّ التَّبَعِيَّةِ لِلْمَكْنِيَّةِ. ثُمَّ زَاد الطَّيِّبِيّ والتفتازانيّ فَجَعَلَا فِي الْآيَةِ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً مَعَ التَّمْثِيلِيَّةِ قَائِلِينَ إِنَّ مَجِيءَ كَلِمَةِ عَلَى يُعَيِّنُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهَا مُسْتَعَارًا لِمَا يُمَاثِلُهُ وَهُوَ التَّمَكُّن فَتكون هُنَا لَك تَبَعِيَّةٌ لَا مَحَالَةَ.
İfadenin aslı: «Onlar hidayet bineği üzerindedirler» şeklindedir. Dolayısıyla bu, temsilî-tasrîhî bir istiaredir; ancak açıkça ifade edilen lafız, delalet eden terkibin tamamı değil sadece bir parçasıdır. «el-Keşşâf»ın buradaki ifadesini şârihleri, et-Tîbî, et-Tahtânî, et-Teftâzânî ve el-Beydâvî bu şekilde açıklamışlardır. el-Kazvînî «el-Keşf»te ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî ise ayetteki istiarenin tebeî-mukayyed olduğu görüşüne varmışlardır; şöyle ki takva sahiplerinin hidayete sarılması, süvarinin bineğe hâkimiyetine benzetilmiş ve bu teşbih, harfin anlamına yani «alâ»ya sirayet etmiştir. Seyyid üçüncü bir vecih daha caiz görmüştür ki o da burada müfred-meknî bir istiare bulunmasıdır; şöyle ki hidayet bir bineğe benzetilmiş, istila harfi de Sekkâkî'nin tebeî istiareyi meknî istiareye irca etme yöntemine göre buna karine kılınmıştır. Daha sonra et-Tîbî ve et-Teftâzânî buna bir ekleme yaparak ayette temsilî istiare ile birlikte tebeî bir istiarenin de bulunduğunu kabul etmiş ve şöyle demişlerdir: «Alâ» kelimesinin gelişi, onun manasının kendi benzeri olan 'hâkimiyet ve yerleşme' (temekkün) manasına müsteâr (ödünç alınmış) olmasını gerektirir; dolayısıyla burada kaçınılmaz olarak bir tebeîlik vardır.