Binûn

2- Bakara Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدِ انْتَصَرَ سعد الدَّين التفتازانيّ لِوَجْهِ التَّمْثِيلِيَّةِ وَانْتَصَرَ السَّيِّدُ الْجُرْجَانِيُّ لِوَجْهِ التَّبَعِيَّةِ.

Sa'deddin et-Teftâzânî temsilî istiare vechini savunmuş, Seyyid el-Cürcânî ise tebeî istiare vechini müdafaa etmiştir.

وَاشْتَدَّ السَّيِّدُ فِي إِنْكَارِ كَوْنِهَا تَمْثِيلِيَّةً وَرَآهُ جَمْعًا بَيْنَ مُتَنَافِيَيْنِ لِأَنَّ انْتِزَاعَ كُلٍّ مِنْ طَرَفَيِ التَّشْبِيهِ مِنْ أُمُورٍ مُتَعَدِّدَةٍ يَسْتَلْزِمُ تَرَكُّبُهُ مِنْ مَعَانٍ مُتَعَدِّدَةٍ، كَيْفَ وَمُتَعَلِّقُ مَعْنَى الْحَرْفِ مِنَ الْمَعَانِي الْمُفْرَدَةِ كَالِاسْتِعْلَاءِ هُنَا فَإِذَا اعْتُبِرَ التَّشْبِيهُ هُنَا مُرَكَّبًا اسْتَلْزَمَ أَنْ لَا يَكُونَ مَعْنَى عَلَى وَمُتَعَلِّقُ مَعْنَاهَا مُشَبَّهًا بِهِ وَلَا مُسْتَعَارًا مِنْهُ لَا تَبَعًا وَلَا أَصَالَةً، وَأَطَالَ فِي ذَلِكَ فِي «حَاشِيَته للكشاف» و «حَاشِيَتِهِ عَلَى الْمُطَوَّلِ» كَمَا أَطَالَ السَّعْدُ فِي «حَاشِيَةِ الْكَشَّافِ» وَفِي «الْمُطَوَّلِ» ، وَتَرَاشَقَا سِهَامَ الْمُنَاظَرَةِ الْحَادَّةِ. وَنَحْنُ نَدْخُلُ فِي الْحُكُومَةِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْعَلَمَيْنِ بِأَنَّهُ لَا نِزَاعَ بَيْنَ الْجَمِيعِ أَنَّ فِي الْآيَةِ تَشْبِيهُ أَشْيَاءَ بِأَشْيَاءَ عَلَى الْجُمْلَةِ حَاصِلَةٌ مِنْ ثُبُوتِ الْهُدَى لِلْمُتَّقِينَ وَمِنْ ثُبُوتِ الِاسْتِعْلَاءِ عَلَى الْمَرْكُوبِ غَيْرَ أَنَّ اخْتِلَافَ الْفَرِيقَيْنِ هُوَ فِي تَعْيِينِ الطَّرِيقَةِ الْحَاصِلِ بِهَا هَذَا التَّشْبِيهُ فَالْأَكْثَرُونَ يَجْعَلُونَهَا طَرِيقَةَ التَّمْثِيلِيَّةِ بِأَنْ يَكُونَ تَشْبِيهُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ حَاصِلًا بِالِانْتِزَاعِ وَالتَّرْكِيبِ لِهَيْئَةٍ، وَالسَّيِّدُ يَجْعَلُهَا طَرِيقَةَ التَّبَعِيَّةِ بِأَنْ يَكُونَ الْمُشَبَّهُ وَالْمُشَبَّهُ بِهِ هُمَا فَرْدَانِ مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ وَيَحْصُلُ الْعِلْمُ بِبَقِيَّةِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ بِوَاسِطَةِ تَقْيِيدِ الْمُفْرَدَيْنِ الْمُشَبَّهِ بِهِ، وَيَجُوزُ طَرِيقَةُ التَّمْثِيلِ وَطَرِيقَةُ الْمَكْنِيَّةِ. فَيَنْصَرِفُ النَّظَرُ هُنَا إِلَى أَيِّ الطَّرِيقَتَيْنِ أَرْجَحُ اعْتِبَارًا وَأَوْفَى فِي الْبَلَاغَةِ مِقْدَارًا.

Seyyid, bunun temsilî istiare olduğunu şiddetle reddetmiş ve bunu birbiriyle bağdaşmayan iki şeyi bir araya getirmek olarak görmüştür. Zira teşbihin iki tarafının da birden çok unsurdan soyutlanması, onun birden çok manadan mürekkep olmasını gerektirir. Oysa harfin manasının taalluk ettiği şey, buradaki istila gibi müfred manalardandır. Dolayısıyla buradaki teşbih mürekkep kabul edilirse, bu durum «alâ»nın ve onun taalluk ettiği mananın ne tebeî ne de aslî olarak müşebbehün bih ve müsteârün minh olmamasını gerektirir. Seyyid, bu konuyu «Hâşiyetü'l-Keşşâf»ında ve «el-Mutavvel Hâşiyesi»nde uzun uzadıya ele almıştır; tıpkı Sa'd'ın da «Hâşiyetü'l-Keşşâf»ta ve «el-Mutavvel»de uzattığı gibi; böylece birbirlerine keskin münazara okları fırlatmışlardır. Biz ise bu iki büyük âlim arasında şu şekilde hakemlik yaparız: Ayette genel olarak takva sahiplerinin hidayete nailiyetinden ve binek üzerindeki istiladan hâsıl olan şeylerin birbirine teşbihi bulunduğu hususunda hiç kimse arasında ihtilaf yoktur. Ancak iki tarafın ihtilafı, bu teşbihin hâsıl olduğu yöntemi belirleme noktasındadır: Çoğunluk bunu temsil yöntemi kılmakta; bu şeylerin teşbihinin bir heyetin soyutlanması ve terkibiyle hâsıl olduğunu söylemektedir. Seyyid ise bunu tebeîlik yöntemi kılmakta; müşebbeh ile müşebbehün bihin bu şeylerden iki fert olduğunu ve geri kalan şeylerin bilgisinin müşebbehün bih olan bu iki müfredin takyid edilmesi vasıtasıyla hâsıl olduğunu belirtmektedir; ayrıca temsil ve meknî istiare yöntemini de caiz görmektedir. Dolayısıyla burada dikkat, bu iki yöntemden hangisinin itibar bakımından daha racih ve belagat değeri açısından daha üstün olduğuna yönelir.

وَإِلَى أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ طَرِيقَتَيِ التَّمْثِيلِيَّةِ وَالتَّبَعِيَّةِ هَلْ يُعَدُّ مُتَنَاقِضًا فِي اعْتِبَارِ الْقَوَاعِدِ الْبَيَانِيَّةِ كَمَا زَعَمَهُ السَّيِّدُ؟ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْبَيَانِ أَنَّ أَهْلَهُ أَشَدَّ حِرْصًا عَلَى اعْتِبَارِ تَشْبِيهِ الْهَيْئَةِ

Yine Seyyid'in iddia ettiği gibi temsilî ve tebeî yöntemleri bir arada değerlendirmenin beyan kuralları açısından bir çelişki sayılıp sayılmayacağına bakılır. Beyan ilminde yerleşmiştir ki bu ilmin ehli, heyet teşbihini (mürekkep teşbihi) dikkate almaya son derece düşkündür;

فَلَا يَعْدِلُونَ عَنْهُ إِلَى الْمُفْرَدِ

ondan müfrede yönelmezler,

مَهْمَا اسْتَقَامَ اعْتِبَارُهُ وَلِهَذَا قَالَ الشَّيْخُ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» عِنْدَ ذِكْرِ بَيْتِ بَشَّارٍ:

onu dikkate almak mümkün ve sahih olduğu sürece [bırakmazlar]. Nitekim Şeyh [Abdülkâhir el-Cürcânî] «Delâilü'l-İ'câz»da Beşşâr'ın şu beytini zikrederken şöyle demiştir:

كَأَنَّ مُثَارَ النَّقْعِ فَوْقَ رُؤُوسِنَا ... وَأَسْيَافُنَا لَيْلٌ تَهَاوَى كَوَاكِبُهْ

“Başımızın üstünde kalkan toz bulutu ile kılıçlarımız / Sanki yıldızları birbiri ardınca dökülen karanlık bir gecedir.”

«قَصَدَ تَشْبِيهَ النَّقْعِ وَالسُّيُوفُ فِيهِ بِاللَّيْلِ الْمُتَهَاوِيَةُ كَوَاكِبُهُ، لَا تَشْبِيهَ النَّقْعِ بِاللَّيْلِ مِنْ جَانِبٍ وَالسُّيُوفِ بِالْكَوَاكِبِ مِنْ جَانِبٍ، وَلِذَلِكَ وَجَبَ الْحُكْمُ بِأَنَّ أَسْيَافَنَا فِي حُكْمِ الصِّلَةِ لِلْمَصْدَرِ (أَيْ مُثَارَ) لِئَلَّا يَقَعَ فِي تَشْبِيهِهِ تَفَرُّقٌ، فَإِنَّ نَصْبَ الْأَسْيَافِ عَلَى أَنَّ الْوَاوَ بِمَعْنَى مَعَ لَا عَلَى الْعَطْفِ» . إِذَا تَقَرَّرَ هَذَا تَبَيَّنَ لَدَيْكَ أَنَّ لِلتَّشْبِيهِ التَّمْثِيلِيِّ الْحَظَّ الْأَوْفَى عِنْدَ أَهْلِ الْبَلَاغَةِ وَوَجْهُهُ أَنَّ مِنْ أَهَمِّ أَغْرَاضِ الْبُلَغَاءِ وَأَوَّلِهَا بَابُ التَّشْبِيهِ وَهُوَ أَقْدَمُ فُنُونِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ التَّمْثِيلَ أَخَصُّ أَنْوَاعِ التَّشْبِيهِ لِأَنَّهُ تَشْبِيهُ هَيْئَةٍ بِهَيْئَةٍ فَهُوَ أَوْقَعُ فِي النُّفُوسِ وَأَجْلَى لِلْمَعَانِي.

«Şair, bir taraftan toz bulutunu geceye, diğer taraftan kılıçları yıldızlara ayrı ayrı benzetmeyi değil; içinde kılıçların parıldadığı toz bulutunu, yıldızları kayıp dökülen geceye [bütüncül bir heyet olarak] benzetmeyi kastetmiştir. Bu sebepledir ki teşbihte bir bölünme meydana gelmesin diye 'kılıçlarımız' kelimesinin masdarın (yani mûsâr/kaldırılan toz kelimesinin) sılası hükmünde olduğuna hükmetmek vacip olmuştur; nitekim 'el-esyâf' kelimesinin mansub oluşu, vâv harfinin atıf değil 'beraberlik' (maiuyet) manasında olmasındandır.» Bu durum yerleşince, temsilî teşbihin belagat ehli nezdinde en büyük paya sahip olduğu sana açıklık kazanır. Bunun gerekçesi şudur: Belagat ehlinin en önemli ve ilk gayelerinden biri teşbih bahsidir ki bu, belagat sanatlarının en eskisidir. Şüphe yok ki temsilî teşbih, teşbih türlerinin en özelidir; çünkü o, bir heyetin başka bir heyete benzetilmesidir; dolayısıyla nefislerde daha derin tesir bırakır ve manaları daha açık bir şekilde ortaya koyar.

وَنَحْنُ نَجِدُ اعْتِبَارَ التَّمْثِيلِيَّةِ فِي الْآيَةِ أَرْجَحَ لِأَنَّهَا أَوْضَحُ وَأَبْلَغُ وَأَشْهَرُ وَأَسْعَدُ بِكَلَامِ «الْكَشَّافِ» ، أَمَّا كَوْنُهَا أَوْضَحَ فَلِأَنَّ تَشْبِيهَ التَّمْثِيلِ مَنْزَعٌ وَاضِحٌ لَا كُلْفَةَ فِيهِ فَيُفِيدُ تَشْبِيهَ مَجْمُوعِ هَيْئَةِ الْمُتَّقِينَ فِي اتِّصَافِهِمْ بِالْهُدَى بِهَيْئَةِ الرَّاكِبِ إِلَخْ بِخِلَافِ طَرِيقَةِ التَّبَعِيَّةِ فَإِنَّهَا لَا تُفِيدُ إِلَّا تَشْبِيهَ التَّمَكُّنِ بِالِاسْتِعْلَاءِ ثُمَّ يُسْتَفَادُ مَا عَدَا ذَلِكَ بِالتَّقْيِيدِ. وَأَمَّا كَوْنُهَا أَبْلَغَ فَلِأَنَّ الْمَقَامَ لَمَّا سَمَحَ بِكِلَا الِاعْتِبَارَيْنِ بِاتِّفَاقِ الْفَرِيقَيْنِ لَا جرم كَانَ أَو لَا هما بِالِاعْتِبَارِ مَا فِيهِ خُصُوصِيَّاتٌ أَقْوَى وَأَعَزُّ. وَأَمَّا كَوْنُهَا أَشْهَرَ فَلِأَنَّ التَّمْثِيلِيَّةَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهَا بِخِلَافِ التَّبَعِيَّةِ. وَأَمَّا كَوْنُهُ أَسْعَدَ بِكَلَامِ «الْكَشَّافِ» فَلِأَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: «مَثَلٍ» أَنَّهُ أَرَادَ التَّمْثِيلَ، لِأَنَّ كَلَامَ مِثْلِهِ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الصِّنَاعَةِ لَا تَخْرُجُ فِيهِ اللَّفْظَةُ الِاصْطِلَاحِيَّةُ عَنْ مُتَعَارَفِ أَهْلِهَا إِلَى أَصْلِ الْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ.

Biz ayette temsilî teşbihin dikkate alınmasını daha racih bulmaktayız; çünkü bu daha açık, daha beliğ, daha meşhur ve «el-Keşşâf»ın lafzına daha uygundur. Daha açık olmasına gelince: Çünkü temsilî teşbih, külfetsiz ve açık bir tarzdır; takva sahiplerinin hidayetle vasıflanışındaki toplam heyetini, süvarinin heyetine benzetmeyi ifade eder; tebeî yöntem ise bunun aksine yalnızca 'temekkün'ün (yerleşmenin) 'istilâ'ya (üzerine çıkmaya) benzetilmesini sağlar, bunun dışındaki hususlar ise takyid yoluyla elde edilir. Daha beliğ olmasına gelince: Makam, her iki fırkanın ittifakıyla her iki tercihe de elverişli olduğuna göre, elbette içinde daha güçlü ve daha kıymetli nükteler barındıranı tercih etmek daha evladır. Daha meşhur olmasına gelince: Çünkü temsilî istiare ittifakla kabul görmüştür, tebeî ise böyle değildir. «el-Keşşâf»ın lafzına daha uygun olmasına gelince: Zemahşerî'nin «mesel» sözünün zahiri, temsili kastettiğini gösterir; zira bu sanatın ehli olan onun gibi bir zatın sözünde ıstılahî bir lafız, o ilmin ehlinin ortak kullanımından çıkarılıp asıl lügat manasına çekilmez.

فَإِذَا صَحَّ أَنَّ التَّمْثِيلِيَّةَ أَرْجَحُ فَلْنَنْقُلِ الْكَلَامَ إِلَى تَصْحِيحِ الْجَمْعِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ التَّبَعِيَّةِ وَهُوَ الْمَجَالُ الثَّانِي لِلْخِلَافِ بَيْنَ الْعَلَامَتَيْنِ فَالسَّعْدُ وَالطِّيبِيُّ يُجَوِّزَانِ اعْتِبَارَ التَّبَعِيَّةِ مَعَ التَّمْثِيلِيَّةِ فِي الْآيَةِ وَالسَّيِّدُ يَمْنَعُ ذَلِكَ كَمَا عَلِمْتُمْ وَيَقُولُ إِذَا كَانَ التَّشْبِيهُ مُنْتَزَعًا مِنْ مُتَعَدِّدٍ فَقَدِ انْتُزِعَ كُلُّ جُزْءٍ فِي الْمُشَبَّهِ مِنْ جُزْئَيِ الْمُشَبَّهِ بِهِ وَهُوَ مَعْنَى التَّرْكِيبِ فَكَيْفَ يُعْتَبَرُ بَعْضُ الْمُشَبَّهِ بِهِ مُسْتَعَارًا لِبَعْضِ الْمُشَبَّهِ فَيَنْتَقِضُ التَّرْكِيبُ. وَهَذَا الدَّلِيلُ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِ أَئِمَّةِ الْبَلَاغَةِ إِنَّ أَصْلَ مُفْرَدَاتِ الْمُرَكَّبِ التَّمْثِيلِيِّ أَنْ تَكُونَ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعَانِيهَا الْحَقِيقِيَّةِ وَإِنَّمَا الْمَجَازُ فِي جُمْلَةِ الْمُرَكَّبِ أَيْ فِي إِطْلَاقِهِ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ، فَكَلَامُ السَّيِّدِ وُقُوفٌ عِنْدهَا. وَلَكِن التفتازانيّ لَمْ يَرَ مَانِعًا مِنَ اعْتِبَارِ الْمَجَازِ فِي بَعْضِ مُفْرَدَاتِ الْمُرَكَّبِ التَّمْثِيلِيِّ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ تَكَلُّفٌ، وَلَعَلَّهُ يَرَى ذَلِكَ زِيَادَةً فِي خُصُوصِيَّاتِ إِعْجَازِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِنْ شَأْنِ الْبَلِيغِ أَنْ لَا يُفِيتَ مَا

Temsilî istiarenin daha racih olduğu sabit olunca, sözü onunla tebeî istiareyi birleştirmenin sıhhatine intikal ettirelim; bu da iki allâme arasındaki ihtilafın ikinci alanıdır. Sa'd ve et-Tîbî, bildiğiniz gibi ayette temsilîlikle beraber tebeîliğin de dikkate alınmasını caiz görürlerken, Seyyid bunu menedip şöyle demektedir: Teşbih birden çok şeyden soyutlanmışsa, müşebbehteki her bir cüz müşebbehün bihin iki cüzünden soyutlanmış olur ki terkibin manası da budur. Hal böyleyken müşebbehün bihin bir parçası, müşebbehin bir parçası için nasıl müsteâr kabul edilebilir ki? Bu takdirde terkip bozulur. Bu delil, belagat imamlarının şu sözüne dayanır: Temsilî terkibin müfredlerinin aslı, hakiki manalarında kullanılmış olmalarıdır; mecaz ise terkibin bütününde, yani onun benzetilen heyete ıtlak edilmesindedir. Dolayısıyla Seyyid'in sözü bu kuralda durup kalmaktan ibarettir. Ancak Teftâzânî, bir tekellüf (zorlama) bulunmadığı takdirde temsilî terkibin bazı müfredlerinde mecazın bulunmasında bir sakınca görmemiştir. Muhtemelen o, bunu bu ayetin mucizevi inceliklerinin bir fazlalığı olarak görmektedir; zira beliğ kimsenin şiarı,

يَقْتَضِيهِ الْحَالُ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ، وَبِهَذَا

hâlin iktiza ettiği incelikleri elden kaçırmamaktır ve işte bununla

تَفَاوَتَتِ الْبُلَغَاءُ كَمَا تَقَرَّرَ فِي مَبْحَثِ تَعْرِيفِ الْبَلَاغَةِ وَحَدُّ الْإِعْجَازِ هُوَ الطَّرَفُ الْأَعْلَى لِلْبَلَاغَةِ الْجَامِعُ لِأَقْصَى الْخُصُوصِيَّاتِ كَمَا بَيَّنَاهُ فِي مَوْضِعِهِ وَهُوَ الْمُخْتَارُ فَلَمَّا وُجِدَ فِي الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ وَالْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا شَيْئَانِ يَصْلُحَانِ لِأَنْ يُشَبَّهَ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ تَشْبِيهًا مُسْتَقِلًّا غَيْرَ دَاخِلٍ فِي تَشْبِيهِ الْهَيْئَةِ كَانَ حَقُّ هَذَا الْمَقَامِ تَشْبِيهُ التَّمَكُّنِ بِالِاسْتِعْلَاءِ وَهُوَ تَشْبِيهٌ بَدِيعٌ وَأُشِيرَ إِلَيْهِ بِكَلِمَةِ عَلَى وَأَمَّا غَيْرُ هَذَيْنِ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْأَتَيْنِ فَلَمَّا لَمْ يَحْسُنْ تَشْبِيهُ شَيْءٍ مِنْهَا بِآخَرَ أُلْغِيَ التَّشْبِيهُ الْمُفْرَدُ فِيهَا إِذْ لَا يَحْسُنُ تَشْبِيهُ الْمُتَّقِي بِخُصُوصِ الرَّاكِبِ وَلَا الْهُدَى بِالْمَرْكُوبِ فَتَكُونُ «عَلَى» عَلَى هَذَا الْوَجْهِ بَعْضًا مِنَ الْمَجَازِ الْمُرَكَّبِ دَلِيلًا عَلَيْهِ بِاعْتِبَارٍ وَمَجَازًا مُفْرَدًا بِاعْتِبَارٍ آخَرَ.

belagat ehli birbirinden üstün olur; nitekim belagatin tanımı bahsinde bu yerleşmiştir. İ'câzın (mucizeliğin) sınırı da daha önce yerinde açıkladığımız üzere en üst düzeydeki hususiyetleri kendisinde toplayan belagatin en zirve mertebesidir ve muhtar olan görüş de budur. Benzetilen heyet ile kendisine benzetilen heyette, heyetin teşbihi içine girmeksizin müstakil bir teşbihle birinin diğerine benzetilmesine elverişli iki unsur bulunduğunda, bu makamın hakkı temekkünün (yerleşmenin) istilaya teşbihi olmuştur ki bu bediî bir teşbihtir ve buna «alâ» kelimesiyle işaret edilmiştir. İki heyetin bu ikisi dışındaki cüzlerine gelince; bunlardan birinin diğerine benzetilmesi güzel düşmediğinden, onlardaki müfred teşbih lağvedilmiştir; zira müttakinin bizzat süvariye, hidayetin de bizzat bineğe benzetilmesi güzel değildir. Dolayısıyla «alâ» bu veçheye göre, bir açıdan mürekkep mecazın bir parçası ve ona delalet eden bir karine, diğer açıdan ise müfred bir mecaz olur.

وَالَّذِي أَخْتَارُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ مَكْنِيَّةٌ شَبَّهَتِ الْحَالَةَ بِالْحَالَةِ وَحُذِفَ لَفْظُ الْمُشَبَّهِ بِهِ وَهُوَ الْمَرْكَبُ الدَّالُّ عَلَى الرُّكُوبِ كَأَنْ يُقَالَ رَاكِبِينَ مَطِيَّةَ الْهُدَى وَأَبْقَى مَا يَدُلُّ عَلَى الْمُشَبَّهِ وَهُوَ أُولئِكَ وَالْهُدَى، وَرَمْزٌ لِلْمَرْكَبِ الدَّالِّ عَلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ بِشَيْءٍ مِنْ لَوَازِمِهِ وَهُوَ لَفْظُ (عَلَى) الدَّالُّ عَلَى الرُّكُوبِ عُرْفًا كَمَا عَلِمْتُمْ، فَتَكْمُلُ لَنَا فِي أَقْسَامِ التَّمْثِيلِيَّةِ الْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ: الِاسْتِعَارَةُ كَمَا فِي الِاسْتِعَارَةِ الْمُفْرَدَةِ فَيَكُونُ التَّمْثِيلُ مِنْهُ مَجَازٌ مُرْسَلٌ كَاسْتِعْمَالِ الْخَبَرِ فِي التَّحَسُّرِ وَمِنْهُ اسْتِعَارَةٌ مُصَرَّحَةٌ نَحْوَ أَرَاكَ تُقَدِّمُ رِجْلًا وَتُؤَخِّرُ أُخْرَى وَمِنْهُ مَكْنِيَّةٌ كَمَا فِي الْآيَةِ عَلَى رَأْيِنَا، وَمِنْهُ تَبَعِيَّةٌ كَمَا فِي قَوْلِ الْحَمَاسِيِّ:

Bu ayette benim tercih ettiğim görüş şudur: Yüce Allah'ın { أُولئِكَ عَلى هُدىً } buyruğu meknî-temsilî bir istiaredir; bir durum diğer duruma benzetilmiş ve kendisine benzetilenin lafzı -ki o da 'hidayet bineğine binmişler' denmesi gibi binmeye delalet eden binek terkibidir- hazfedilmiştir; geriye müşebbehe delalet eden { أُولئِكَ } ve { الْهُدَى } lafızları bırakılmış ve kendisine benzetilene delalet eden terkibe de onun gereklerinden biriyle işaret edilmiştir; o da bildiğiniz gibi örfte binmeye delalet eden «alâ» (عَلَى) lafzıdır. Böylece temsilî istiarenin kısımları bizim için -müfred istiarede olduğu gibi- üç kısım halinde tamamlanmış olur: Temsilî istiarenin kimi üzüntü ve teessüf bildirmek için haber cümlesi kullanılması gibi mecâz-ı mürseldir; kimi «Bir ayağını ileri atıp diğerini geri çektiğini görüyorum» sözündeki gibi musarrah (açık) istiaredir; kimi bizim kanaatimize göre bu ayette olduğu gibi meknî istiaredir; kimi de Hamâse şairinin şu sözünde olduğu gibi tebeî istiaredir:

وَفَارِسٍ فِي غِمَارِ الْمَوْتِ مُنْغَمِسٍ ... إِذَا تَأَلَّى عَلَى مَكْرُوهَةٍ صَدَقَا

“Ve nice süvari vardır ki ölüm girdaplarına dalmıştır / Hoşlanılmayan bir duruma karşı yemin ettiğinde sözünde durur.”

فَإِنَّ مُنْغَمِسٍ تَمْثِيلٌ لِهَيْئَةِ إِحَاطَةِ أَسْبَابِ الْمَوْتِ بِهِ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ بِهَيْئَةِ مَنْ أَحَاطَتْ بِهِ الْمِيَاهُ الْمُهْلِكَةُ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ وَلَفْظُ مُنْغَمِسٍ تَبَعِيَّةٌ لَا مَحَالَةَ.

Buradaki «munga'mis» (dalan/gömülen) kelimesi, ölüm sebeplerinin kişiyi her yönden kuşatması heyetini, helak edici suların kişiyi her taraftan sarması heyetine bir temsildir ve «munga'mis» lafzı muhakkak ki tebeî bir istiaredir.

وَإِنَّمَا نُكِّرَ هُدًى وَلَمْ يُعَرَّفْ بِاللَّامِ لِمُسَاوَاةِ التَّعْرِيفِ وَالتَّنْكِيرِ هُنَا إِذْ لَوْ عُرِّفَ لَكَانَ التَّعْرِيفُ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ فَرَجَّحَ التَّنْكِيرَ تَمْهِيدًا لِوَصْفِهِ بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِمْ، فَهُوَ مُغَايِرٌ لِلْهُدَى السَّابِقِ فِي قَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ مُغَايَرَةً بِالِاعْتِبَارِ إِذِ الْقَصْدُ التَّنْوِيهُ هُنَا بِشَأْنِ الْهُدَى وَتَوَسُّلًا إِلَى إِفَادَةِ تَعْظِيمِ الْهُدَى بِقَرِينَةِ مَقَامِ الْمَدْحِ وَبِذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّمَكُّنِ فَتَعَيَّنَ قَصْدُ التَّعْظِيمِ. فَقَوْلُهُ: مِنْ رَبِّهِمْ تَنْوِيهٌ بِهَذَا الْهُدَى يَقْتَضِي تَعْظِيمَهُ وَكُلُّ ذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى تَعْظِيمِ الْمُتَّصِفِينَ بِالتَّمَكُّنِ مِنْهُ.

{ هُدىً } kelimesinin harf-i tarifsiz (nekre) getirilip lâm ile marife yapılmaması, burada marifelik ile nekreliğin denk olmasındandır; zira marife yapılsaydı cins marifeliği olurdu. Bu sebeple onun Rablerinden oluşuyla vasıflanmasına bir zemin hazırlamak üzere nekre kılınması tercih edilmiştir. Dolayısıyla bu, { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } buyruğundaki önceki hidayetten itibari bir farklılıkla başkadır; çünkü buradaki maksat hidayetin şanını yüceltmektir ve övgü makamının karinesi ile temekkün (tam yerleşme) bildiren ifadenin zikredilmesiyle hidayetin büyüklüğünü ifade etmeye bir vesiledir; bu sebeple tazim (yüceltme) kastı kesinleşmiştir. Şu halde O'nun { مِنْ رَبِّهِمْ } buyruğu, bu hidayeti yüceltmeyi gerektiren bir taltiftir ve bütün bunlar nihayetinde, hidayete tam anlamıyla nail olmakla vasıflanan kimseleri yüceltmeye döner.

وَإِنَّمَا وَصَفَ الْهُدَى بِأَنَّهُ مِنْ رَبِّهِمْ لِلتَّنْوِيهِ بِذَلِكَ الْهُدَى وَتَشْرِيفِهِ مَعَ الْإِشَارَةٍ بِأَنَّهُمْ بِمَحَلِّ الْعِنَايَةِ مِنَ اللَّهِ وَكَذَلِكَ إِضَافَةُ الرَّبِّ إِلَيْهِمْ هِيَ إِضَافَةُ تَعْظِيمٍ لِشَأْنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ

Hidayetin Rablerinden oluşuyla nitelenmesi, o hidayetin şanını yüceltmek, onu şereflendirmek ve onların Allah katında özel bir inayet mevkiinde bulunduklarına işaret etmek içindir. Aynı şekilde Rab isminin onlara izafe edilmesi de

بِالْقَرِينَةِ.

karine ile muzafun ileyhin (kendisine izafe edilenin) şanını yücelten bir tamlamadır.

وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlardır kurtuluşa erenler.”

مَرْجِعُ الْإِشَارَةِ الثَّانِيَةِ عَيْنُ مَرْجِعِ الْأُولَى، وَوَجْهُ تَكْرِيرِ اسْمِ الْإِشَارَةِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ كِلْتَا الْأَثْرَتَيْنِ جَدِيرَةٌ بِالِاعْتِنَاءِ وَالتَّنْوِيهِ، فَلَا تُذْكَرُ إِحْدَاهُمَا تَبَعًا لِلْأُخْرَى بَلْ تُخَصُّ بِجُمْلَةٍ وَإِشَارَةٍ خَاصَّةٍ لِيَكُونَ اشْتِهَارُهُمْ بِذَلِكَ اشْتِهَارًا بِكِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ وَأَنَّهُمْ مِمَّنْ يُقَالُ فِيهِ كِلَا الْقَوْلَيْنِ.

İkinci işaretin mercii, ilkinin merciinin aynısıdır. İsm-i işaretin tekrarlanmasının gerekçesi, her iki üstün vasfın da özen gösterilmeye ve övgüyle zikredilmeye layık olduğuna dikkat çekmektir. Dolayısıyla biri diğerine tâbi olarak zikredilmemiş, aksine onların bu vasıfla tanınmaları her iki cümleyle de meşhur olsun ve haklarında her iki övgü sözü de söylenebilsin diye özel bir cümle ve müstakil bir işaretle tahsis edilmiştir.

وَوَجْهُ الْعَطْفِ بِالْوَاوِ دُونَ الْفَصْلِ أَنَّ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ تَوَسُّطًا بَيْنَ كَمَالَيِ الِاتِّصَالِ وَالِانْقِطَاعِ لِأَنَّكَ إِنْ نَظَرْتَ إِلَى اخْتِلَافِ مَفْهُومِهِمَا وَزَمَنِ حُصُولِهِمَا فَإِنَّ مَفْهُومَ إِحْدَاهُمَا وَهُوَ الْهُدَى حَاصِلٌ فِي الدُّنْيَا وَمَفْهُومَ الْأُخْرَى وَهُوَ الْفَلَاحُ حَاصِلٌ فِي الْآخِرَةِ كَانَتَا مُنْقَطِعَتَيْنِ.

Cümlenin fasl yapılmayıp vâv harfiyle atfedilmesinin sebebi, iki cümle arasında tam irtibat (kemâl-i ittisâl) ile tam kopukluk (kemâl-i inkıtâ') arasında bir vasat durumun bulunmasıdır. Çünkü bu iki cümlenin mefhumlarının ve meydana geliş vakitlerinin farklılığına bakarsan -ki birinin mefhumu olan hidayet dünyada, diğerinin mefhumu olan felâh ise ahirette hâsıl olur- birbirlerinden tamamen kopuktur.

وَإِنْ نَظَرْتَ إِلَى تَسَبُّبِ مَفْهُومِ إِحْدَاهُمَا عَنْ مَفْهُومِ الْأُخْرَى، وَكَوْنِ كُلٍّ مِنْهُمَا مَقْصُودًا بِالْوَصْفِ كَانَتَا مُتَّصِلَتَيْنِ، فَكَانَ التَّعَارُضُ بَيْنَ كَمَالَيِ الِاتِّصَالِ وَالِانْقِطَاعِ مُنْزِلًا إيَّاهُمَا منزلَة المتوسطين، كَذَا قَرَّرَ شُرَّاحُ «الْكَشَّافِ» وَمَعْلُومٌ أَنَّ حَالَةَ التَّوَسُّطِ تَقْتَضِي الْعَطْفَ كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي، وَتَعْلِيلُهُ عِنْدِي أَنَّهُ لَمَّا تَعَارَضَ الْمُقْتَضَيَانِ تَعَيَّنَ الْعَطْفُ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي ذِكْرِ الْجُمَلِ بَعْضِهَا بَعْدَ بَعْضٍ.

Eğer birinin mefhumunun diğerinin mefhumuna sebep olmasına ve her ikisinin de vasıflandırma gayesi taşımasına bakarsan, birbirine tam bitişiktir. Dolayısıyla tam ittisal ile tam inkıta arasındaki bu çatışma, bu iki cümleyi orta bir mertebeye indirmiştir. «el-Keşşâf» şârihleri meseleyi bu şekilde izah etmişlerdir. Bilinmektedir ki orta durum, Meânî ilminde yerleştiği üzere atfı gerektirir. Benim yanımdaki gerekçesi ise şudur: İki gerekçe birbiriyle çatıştığında atıf kesinleşir; zira cümlelerin birbiri ardınca zikredilmesinde asıl olan atıftır.

وَقَوْلُهُ: هُمُ الْمُفْلِحُونَ الضَّمِيرُ لِلْفَصْلِ، وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمُفْلِحُونَ لِلْجِنْسِ وَهُوَ الْأَظْهَرُ إِذْ لَا مَعْهُودَ هُنَا بِحَسَبِ ظَاهِرِ الْحَالِ، بَلِ الْمَقْصُودُ إِفَادَةُ أَنَّ هَؤُلَاءِ مُفْلِحُونَ، وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ بِلَامِ الْجِنْسِ إِذَا حُمِلَ عَلَى مُسْنَدٍ إِلَيْهِ مُعَرَّفٍ أَفَادَ الِاخْتِصَاصَ فَيَكُونُ ضَمِيرُ الْفَصْلِ لِمُجَرَّدِ تَأْكِيدِ النِّسْبَةِ، أَيْ تَأْكِيدًا لِلِاخْتِصَاصِ. فَأَمَّا إِذَا كَانَ التَّعْرِيفُ لِلْجِنْسِ وَهُوَ الظَّاهِرُ فَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مَعَ الْمُسْنَدِ مِنْ شَأْنِهِ إِفَادَةُ الِاخْتِصَاصِ غَالِبًا لَكِنَّهُ هُنَا مُجَرَّدٌ عَنْ إِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ الْحَقِيقِيِّ، وَمُفِيدٌ شَيْئًا مِنَ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، فَلِذَلِكَ جُلِبَ لَهُ التَّعْرِيفُ دُونَ التَّنْكِيرِ وَهَذَا مَثَّلَهُ عَبْدُ الْقَاهِرِ بِقَوْلِهِمْ: هُوَ الْبَطَلُ الْحَامِي، أَيْ إِذَا سَمِعْتَ بِالْبَطَلِ الْحَامِي وَأَحَطْتَ بِهِ خَبَرًا فَهُوَ فُلَانٌ. وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي «الْكَشَّافِ» هُنَا بِقَوْلِهِ: «أَوْ عَلَى أَنَّهُمُ الَّذِينَ إِنْ حَصَلَتْ صِفَةُ الْمُفْلِحِينَ وَتَحَقَّقُوا مَا هُمْ وَتَصَوَّرُوا بِصُورَتِهِمُ الْحَقِيقِيَّةِ فَهُمْ هُمْ» وَالسَّكَّاكِيُّ لَمْ يُتَابِعِ الشَّيْخَيْنِ عَلَى هَذَا فَعَدَلَ عَنْهُ فِي «الْمِفْتَاحِ» وَلِلَّهِ دَرُّهُ.

Âyetteki { هُمُ الْمُفْلِحُونَ } ifadesinde geçen zamir, fasl zamiridir. { الْمُفْلِحُونَ } kelimesindeki harf-i tarif ise cins içindir ve en zahir olanı da budur; zira hâlin zahirine göre burada ahdî (bilinen) bir durum yoktur, bilakis maksat bunların kurtuluşa erenler olduğunu bildirmektir. Müsnedin cins lâmı ile marife kılınması, marife olan bir müsnedün ileyhe yüklendiğinde hasr/ihtisas (özel kılma) ifade eder; bu durumda fasl zamiri yalnızca nispeti pekiştirmek, yani ihtisası tekit etmek için olur. Şayet harf-i tarif cins için olursa -ki zahir olan budur- müsnedün ileyhin müsnedle birlikte marife kılınması çoğunlukla ihtisas ifade eder; ancak buradaki kullanım hakiki ihtisastan soyutlanmış olup habere özel bir ihtimam göstermeyi ifade etmektedir. Bu sebeple nekrelik yerine marifelik getirilmiştir. Bunu Abdülkâhir, Arapların «O, koruyucu kahramandır» sözüyle örneklendirmiştir; yani 'Koruyucu kahramanı işittiğinde ve onun haberini tam bildiğinde işte o filandır' demektir. «el-Keşşâf»ta da buna şöyle işaret edilmiştir: «Veya bu ifade, şayet kurtuluşa erenlerin vasfı hâsıl olur, onların kim oldukları hakikatiyle bilinir ve gerçek suretleriyle tasavvur edilirse, işte gerçek felah sahipleri tam da bunlardır, manasındadır.» Sekkâkî ise bu hususta iki şeyhe (Zemahşerî ve Cürcânî'ye) uymamış ve «el-Miftâh»ta bundan vazgeçmiştir; Allah onun ecrini versin, ne güzel yapmıştır.

وَالْفَلَاحُ: الْفَوْزُ وَصَلَاحُ الْحَالِ، فَيَكُونُ فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا وَأَحْوَالِ الْآخِرَةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ فِي اصْطِلَاحِ الدِّينِ الْفَوْزُ بِالنَّجَاةِ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ. وَالْفِعْلُ مِنْهُ أَفْلَحَ أَيْ صَارَ ذَا فَلَاحٍ، وَإِنَّمَا اشْتُقَّ مِنْهُ الْفِعْلُ بِوَاسِطَةِ الْهَمْزَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الصَّيْرُورَةِ لِأَنَّهُ لَا يَقَعُ حَدَثًا قَائِمًا

el-Felâh (الْفَلَاح): Kurtuluş, zafer ve hâlin iyi olması demektir; dolayısıyla hem dünya hem de ahiret durumlarında geçerlidir. Din ıstılahındaki anlamı ise ahirette azaptan kurtulup zafere ermektir. Ondan türeyen fiil «efleha» (أَفْلَحَ) olup 'kurtuluşa erdi / felah sahibi oldu' demektir. Bu fiilin bir durumdan diğerine geçişi (sayrûret) gösteren hemze vasıtasıyla türetilmesinin sebebi, felahın bizatihi zatta kaim olan tek bir fiil olarak vuku bulmaması,

بِالذَّاتِ بَلْ هُوَ جِنْسٌ تَحُفُّ أَفْرَادُهُ بِمَنْ قُدِّرَتْ لَهُ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : انْظُرْ كَيْفَ كَرَّرَ اللَّهُ ﷿ التَّنْبِيهَ عَلَى اخْتِصَاصِ الْمُتَّقِينَ بِنَيْلِ مَا لَا يَنَالُهُ أَحَدٌ عَلَى طُرُقٍ شَتَّى وَهِيَ ذِكْرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَتَكْرِيرُهُ وَتَعْرِيفُ الْمُفْلِحِينَ، وَتَوْسِيطُ ضَمِيرِ الْفَصْلِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أُولئِكَ لِيُبَصِّرَكَ مَرَاتِبَهُمْ وَيُرَغِّبَكَ فِي طَلَبِ مَا طَلَبُوا وَيُنَشِّطَكَ لِتَقْدِيمِ مَا قدمُوا.

bilakis fertleri kendisi için takdir edilen kimseyi her yönden kuşatan bir cins olmasındandır. «el-Keşşâf»ta şöyle demiştir: «Bak, Allah celle celâluhû takva sahiplerinin hiç kimsenin nail olamayacağı nimetlere erişmekle mümtaz kılındığını çeşitli yollarla nasıl defalarca hatırlatmıştır: İsm-i işareti zikretmek ve onu tekrarlamak, 'el-müflihûn'u marife yapmak ve onunla 'ülâike' arasına fasl zamirini koymak; ta ki sana onların mertebelerini göstersin, onların arzu ettiği şeyleri istemeye seni teşvik etsin ve onların önden takdim ettikleri güzel amelleri sunmaya seni gayrete getirsin!»

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٦]

[BAKARA SÛRESİ (2) : ÂYET 6]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz ki o inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; inanmazlar.” (6)

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ.

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } “Şüphesiz ki o inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir.”

هَذَا انْتِقَالٌ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى الْكِتَابِ وَمُتَقَلِّدِيهِ وَوَصْفِ هَدْيِهِ وَأَثَرِ ذَلِكَ الْهَدْيِ فِي الَّذِينَ اهْتَدَوْا بِهِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِمُ الرَّاجِعِ إِلَى الثَّنَاءِ عَلَى الْكِتَابِ لَمَّا كَانَ الثَّنَاءُ إِنَّمَا يَظْهَرُ إِذَا تَحَقَّقَتْ آثَارُ الصِّفَةِ الَّتِي اسْتُحِقَّ بِهَا الثَّنَاءُ، وَلَمَّا كَانَ الشَّيْءُ قَدْ يُقَدَّرُ بِضِدِّهِ انْتَقَلَ إِلَى الْكَلَامِ عَلَى الَّذِينَ لَا يَحْصُلُ لَهُمُ الِاهْتِدَاءُ بِهَذَا الْكِتَابِ، وَسَجَّلَ أَنَّ حِرْمَانَهُمْ مِنَ الِاهْتِدَاءِ بِهَدْيِهِ إِنَّمَا كَانَ مِنْ خُبْثِ أَنْفُسِهِمْ إِذْ نَبَوْا بِهَا عَنْ ذَلِكَ، فَمَا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ يُفَكِّرُونَ فِي عَاقِبَةِ أُمُورِهِمْ وَيَحْذَرُونَ مِنْ سُوءِ الْعَوَاقِبِ فَلَمْ يَكُونُوا مِنَ الْمُتَّقِينَ، وَكَانَ سَوَاءً عِنْدَهُمُ الْإِنْذَارُ وَعَدَمُهُ فَلَمْ يَتَلَقَّوُا الْإِنْذَارَ بِالتَّأَمُّلِ بَلْ كَانَ سَوَاءً وَالْعَدَمُ عِنْدَهُمْ، وَقَدْ قَرَنَتِ الْآيَاتُ فَرِيقَيْنِ فَرِيقًا أَضْمَرَ الْكُفْرَ وَأَعْلَنَهُ وَهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كَمَا هُوَ غَالِبُ اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ فِي لَفْظِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَفَرِيقًا أَظْهَرَ الْإِيمَانَ وَهُوَ مُخَادِعٌ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ الْمُشَارُ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا [الْبَقَرَة: ٨] . وَإِنَّمَا قُطِعَتْ هَاتِهِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّ بَيْنَهُمَا كَمَالَ الِانْقِطَاعِ إِذِ الْجُمَلُ السَّابِقَةُ لِذِكْرِ الْهُدَى وَالْمُهْتَدِينَ، وَهَذِهِ لِذِكْرِ الضَّالِّينَ فَبَيْنَهُمَا الِانْقِطَاعُ لِأَجْلِ التَّضَادِّ، وَيُعْلَمَ أَنَّ هَؤُلَاءِ قِسْمٌ مُضَادٌّ لِلْقِسْمَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ قَبْلَهُ مِنْ سِيَاقِ الْمُقَابَلَةِ.

Bu [ayet], Kitab'ı ve ona bağlananları övmekten, onun hidayetini ve bu hidayetin onunla doğru yolu bulanlar üzerindeki tesirini vasfetmekten ve Kitab'ı övmeye râci olan müminleri övmekten başka bir konuya geçiştir. Zira övgü, ancak kendisiyle övgüye hak kazanılan sıfatın eserleri gerçekleştiğinde tezahür eder. Bir şey zıddıyla daha iyi takdir edildiğinden, bu Kitap ile hidayete ermeyen kimselerden bahsetmeye geçilmiş ve onların Kitab'ın hidayetinden mahrum kalmalarının, nefislerinin bundan yüz çevirip uzaklaşması sebebiyle bizzat kendi nefislerinin kötülüğünden kaynaklandığı kaydedilmiştir. Çünkü onlar işlerinin akıbetini düşünen ve kötü akıbetlerden sakınan kimselerden değillerdi; bu yüzden takva sahiplerinden olamadılar. Uyarı ile uyarının olmaması onlar için birdi; bu sebeple uyarıyı tefekkür ve ibretle karşılamadılar, aksine uyarı onlar nezdinde yoklukla müsavi idi. Nitekim ayetler iki fırkayı bir arada zikretmiştir: Biri küfrü gizleyip açığa vuran fırkadır ki bunlar, Kur'an'ın { الَّذِينَ كَفَرُوا } lafzındaki galip ıstılahına uygun olarak müşriklerdir; diğeri ise aldatıcı olarak imanı açığa vuran fırkadır ki bunlar da Yüce Allah'ın { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا } [Bakara 8] buyruğuyla işaret edilen münafıklardır. Bu cümlenin önceki cümleden fasl edilerek (atıfsız) getirilmesi, aralarında tam bir inkıta (kopukluk) bulunmasındandır; zira önceki cümleler hidayeti ve hidayete erenleri zikretmek içindir, bu cümle ise sapanları zikretmek içindir; dolayısıyla aralarında zıtlıktan ötürü bir inkıta vardır. Mukabele (karşılaştırma) siyakından anlaşılmaktadır ki bunlar, kendilerinden önce zikredilen iki kısma zıt olan bir kısımdır.

وَتَصْدِيرُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ إِمَّا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَغَرَابَتِهِ دُونَ رَدِّ الْإِنْكَارِ أَوِ الشَّكِّ لِأَن الْخطاب للنبيء ﷺ وَلِلْأُمَّةِ وَهُوَ خِطَابُ أُنُفٍ بِحَيْثُ لَمْ يَسْبِقْ شَكٌّ فِي وُقُوعِهِ، وَمَجِيءُ (إِنَّ) لِلِاهْتِمَامِ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ وَهُوَ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ. وَقَدْ تَكُونُ (إِنَّ) هُنَا لِرَدِّ الشَّكِّ تَخْرِيجًا لِلْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ حِرْصَ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى هِدَايَةِ الْكَافِرِينَ تَجْعَلُهُ لَا يَقْطَعُ الرَّجَاءَ

Cümlenin tekit harfi ile başlatılması, inkârı veya şüpheyi reddetmek için değil, haberin önemine ve garipliğine dikkat çekmek içindir; çünkü hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmete yöneliktir ve bu, vukuunda daha önce hiçbir şüphe bulunmayan yepyeni bir hitaptır. «İnne» (إِنَّ) edatının önem vurgusu (ihtimam) için gelişi kelamda pek çoktur ve Kur'an'da da çokça yer alır. Bazen buradaki «inne», kelamın zahirin muktezasının hilafına sevk edilmesi yoluyla şüpheyi bertaraf etmek için de olabilir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâfirlerin hidayetine olan aşırı düşkünlüğü, onu uyarının onlara fayda vermesinden ümidini kesmemeye sevk etmekte

فِي نَفْعِ الْإِنْذَارِ لَهُمْ وَحَالُهُ كَحَالِ مَنْ شَكَّ فِي نَفْعِ الْإِنْذَارِ، أَوْ لِأَنَّ السَّامِعِينَ لِمَا أُجْرِيَ عَلَى الْكِتَابِ مِنَ الثَّنَاءِ بِبُلُوغِهِ الدَّرَجَةَ الْقُصْوَى فِي الْهِدَايَةِ يُطْمِعُهُمْ أَنْ تُؤَثِّرَ هِدَايَتُهُ فِي الْكَافِرِينَ الْمُعْرِضِينَ وَتَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ يَشُكُّونَ فِي أَنْ يَكُونَ الْإِنْذَارُ وَعَدَمُهُ سَوَاءً فَأُخْرِجَ الْكَلَامُ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ وَنَزَلَ غَيْرُ الشَّاكِّ مَنْزِلَةَ الشَّاكِّ. وَقَدْ نُقِلَ عَنِ الْمُبَرِّدِ أَنَّ (إِنْ) لَا تَأْتِي لِرَدِّ الْإِنْكَارِ بَلْ لِرَدِّ الشَّكِّ.

ve onun hâli, uyarının faydasından şüphe eden bir kimsenin hâli gibi olmaktadır. Yahut da dinleyenlerin, Kitab'ın hidayette en üst mertebeye ulaştığına dair yapılan övgüleri işittiklerinde, onun hidayetinin yüz çeviren bu kâfirlere de tesir edeceğini ummaları ve onları uyarının yapılması ile yapılmamasının bir olup olmadığı hususunda şüphe eden kimseler gibi kılmasından dolayıdır. Böylece söz zahirin muktezasının hilafına çıkarılmış ve şüphe etmeyen kimse şüphe eden yerine konulmuştur. el-Müberred'den, «inne»nin inkârı reddetmek için değil, bilakis şüpheyi reddetmek için geldiği de nakledilmiştir.

وَقَدْ تَبَيَّنَ أَنَّ (الَّذِينَ كَفَرُوا) الْمَذْكُورِينَ هُنَا هُمْ فَرِيقٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ هُمْ مَأْيُوسٌ مِنْ إِيمَانِهِمْ، فَالْإِتْيَانُ فِي ذِكْرِهِمْ بِالتَّعْرِيفِ بِالْمَوْصُولِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِتَعْرِيفِ الْعَهْدِ مُرَادًا مِنْهُ قَوْمٌ مَعْهُودُونَ كَأَبِي جَهْلٍ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَضْرَابِهِمْ مِنْ رُؤُوسِ الشِّرْكِ وَزُعَمَاءِ الْعِنَادِ دُونَ مَنْ كَانَ مُشْرِكًا فِي أَيَّامِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ مَنْ آمَنَ بَعْدُ مِثْلَ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ وَغَيْرِهِ مِنْ مُسْلِمَةِ الْفَتْحِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ الْمُفِيدِ لِلِاسْتِغْرَاقِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكُفْرِ أَبْلَغُ أَنْوَاعِهِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ فَيَكُونُ عَامًّا مَخْصُوصًا بِالْحِسِّ لِمُشَاهَدَةِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَوْ يَكُونُ عَامًّا مُرَادًا بِهِ الْخُصُوصُ بِالْقَرِينَةِ وَهَذَانِ الْوَجْهَانِ هُمَا اللَّذَانِ اقْتَصَرَ عَلَيْهِمَا الْمُحَقِّقُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَهُمَا نَاظِرَانِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ عَنْ هَؤُلَاءِ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونُوا مِمَّنْ تَبَيَّنَ بَعْدُ أَنَّهُ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ.

Burada zikredilen { الَّذِينَ كَفَرُوا } kimselerin, iman etmelerinden ümit kesilmiş olan bir grup müşrik olduğu açıklığa kavuşmuştur. Onların ism-i mevsul ile marife kılınarak zikredilmesi ya ahd için olup Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre ve onların benzeri şirk elebaşları ve inat liderleri gibi bilinen belirli bir zümreyi kastetmektedir; bu ayetin indiği günlerde müşrik olup da daha sonra Ebû Süfyân b. Harb ve diğer Mekke fethi Müslümanları gibi sonradan iman edenleri kapsamaz. Ya da ism-i mevsul, { لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğunun karinesiyle küfrün en ileri derecesi kastedilmek üzere istiğrak (bütün fertleri kapsama) bildiren cins marifeliği içindir; bu durumda onlardan iman edenlerin bizzat müşahede edilmesi sebebiyle hissen tahsis edilmiş bir âmm olur; yahut karine ile husus kastedilmiş bir âmm olur. Muhakkik müfessirlerin üzerinde durduğu iki vecih bunlardır ve bu iki vecih, Allah'ın bunların iman etmeyeceğini haber vermiş olmasına dayanır; dolayısıyla sonradan küfür üzere öldüğü kesinleşen kimseler olmaları zorunlu hale gelir.

وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ تَأَوَّلَ قَوْلَهُ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى مَعْنَى الَّذِينَ قُضِيَ عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ وَالشَّقَاءِ وَنَظَّرَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ [يُونُس: ٩٦] وَهُوَ تَأْوِيلٌ بَعِيدٌ مِنَ اللَّفْظِ وَشَتَّانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ تَنْظِيرِهِ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ حَمَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ مِثْلَ حُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ وَأَبِي رَافِعٍ يَعْنِي بِنَاءً عَلَى أَنَّ السُّورَةَ نَزَلَتْ فِي الْمَدِينَةِ وَلَيْسَ فِيهَا مِنَ الْكَافِرِينَ سِوَى الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ وَهَذَا بَعِيدٌ مِنْ عَادَةِ الْقُرْآنِ وَإِعْرَاضٌ عَنِ السِّيَاقِ الْمَقْصُودِ مِنْهُ ذِكْرُ مَنْ حُرِمَ مِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ فِي مُقَابَلَةِ مَنْ حَصَلَ لَهُمُ الِاهْتِدَاءُ بِهِ، وأيّا مَا مَا كَانَ فَالْمَعْنَى عِنْدَ الْجَمِيعِ أَنَّ فَرِيقًا خَاصًّا مِنَ الْكُفَّارِ لَا يُرْجَى إِيمَانُهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ عَدَمَ اهْتِدَائِهِمْ بِالْقُرْآنِ كَانَ لِعَدَمِ قَابِلِيَّتِهِمْ لَا لِنَقْصٍ فِي دَلَالَةِ الْقُرْآنِ عَلَى الْخَيْرِ وَهَدْيِهِ إِلَيْهِ.

Müfessirlerden kimileri Yüce Allah'ın { الَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğunu, haklarında küfür ve şekavet (bedbahtlık) takdir edilmiş olanlar manasında tevil etmiş ve bunu Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } [Yûnus 96] “Şüphesiz haklarında Rabbinin hükmü kesinleşmiş olanlar iman etmezler” buyruğuyla benzer görmüşlerdir. Fakat bu, lafızdan uzak bir tevildir ve bu tevil ile benzeri gösterilen ayet arasında dağlar kadar fark vardır. Kimi müfessirler de sûrenin Medine'de indiği ve Medine'de Yahudiler ile münafıklardan başka kâfir bulunmadığı gerekçesine dayanarak { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesini Huyey b. Ahtab ve Ebû Râfi' gibi Yahudi liderlerine hamletmişlerdir. Ancak bu, Kur'an'ın üslubundan uzaktır ve Kur'an hidayetine nail olanların karşısında ondan mahrum kalanları zikretmeyi hedefleyen siyakı göz ardı etmektir. Her halükarda bütün âlimlere göre mana şudur: Kâfirlerden özel bir fırkanın iman etmesi umulmaz; bunlar Allah'ın kalplerini ve kulaklarını mühürlediği kimselerdir. Bu görüş İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Bundan maksat, onların Kur'an ile doğru yola eremeyişlerinin Kur'an'ın hayra delaletindeki ve hidayetindeki bir eksiklikten ötürü değil, kendi kabiliyetsizliklerinden kaynaklandığını belirtmektir.

وَالْكُفْرُ بِالضَّمِّ: إِخْفَاءُ النِّعْمَةِ، وَبِالْفَتْحِ: السَّتْرُ مُطْلَقًا وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ كَفَرَ إِذَا سَتَرَ.

el-Küfr (الْكُفْرُ) ötre ile: Nimeti gizlemek/nankörlük etmektir. Üstün ile el-kefr (الْكَفْرُ) ise mutlak olarak örtmek demektir; bu da bir şeyi örttüğünde kullanılan «kefere» (كَفَرَ) fiilinden türemiştir.

وَلَمَّا كَانَ إِنْكَارُ الْخَالِقِ أَوْ إِنْكَارُ كَمَالِهِ أَوْ إِنْكَارُ مَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُهُ ضَرْبًا مِنْ كُفْرَانِ نِعْمَتِهِ عَلَى

Yaratıcı'yı inkâr etmek, O'nun kemalini inkâr etmek veya elçilerinin getirdiklerini inkâr etmek, o inkârcı üzerindeki nimetine karşı bir tür nankörlük (küfran-ı nimet) olduğundan,

جَاحِدِهَا، أُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْكُفْرِ وَغَلَبَ اسْتِعْمَالُهُ فِي هَذَا الْمَعْنَى. وَهُوَ فِي الشَّرْعِ إِنْكَارُ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ الْقَاطِعَةُ وَتَنَاقَلَتْهُ جَمِيعُ الشَّرَائِعِ الصَّحِيحَةِ الْمَاضِيَةِ حَتَّى عَلِمَهُ الْبَشَرُ وَتَوَجَّهَتْ عُقُولُهُمْ إِلَى الْبَحْثِ عَنْهُ وَنُصِبَتْ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ كَوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَوُجُودِهِ وَلِذَلِكَ عُدَّ أَهْلُ الشِّرْكِ فِيمَا بَيْنَ الْفَتْرَةِ كُفَّارًا. وَإِنْكَارُ مَا عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ مَجِيءُ النَّبِيءِ ﷺ بِهِ وَدَعَوْتُهُ إِلَيْهِ وَعَدُّهُ فِي أُصُولِ الْإِسْلَامِ أَوِ الْمُكَابَرَةِ فِي الِاعْتِرَافِ بِذَلِكَ وَلَوْ مَعَ اعْتِقَادِ صِدْقِهِ وَلِذَلِكَ عَبَّرَ بِالْإِنْكَارِ دُونَ التَّكْذِيبِ. وَيَلْحَقُ بِالْكُفْرِ فِي إِجْرَاءِ أَحْكَامِ الْكُفْرِ عَلَيْهِ كُلُّ قَوْلٍ أَوْ

buna küfür ismi verilmiş ve bu manadaki kullanımı galip gelmiştir. Şeriatta ise küfür; kesin delillerin gösterdiği, geçmiş bütün sahih şeriatların birbirine naklettiği, öyle ki insanların öğrendiği, akıllarının onu araştırmaya yöneldiği ve üzerine Yüce Allah'ın birliği ve varlığı gibi delillerin ikame edildiği hususları inkâr etmektir; bu sebeple fetret devrindeki şirk ehli kâfir sayılmıştır. Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği, insanları kendisine davet ettiği ve İslam'ın asıllarından sayıldığı zarûrât-ı dîniyye kabilinden bilinen hususları inkâr etmek veya onun doğruluğuna inansa bile bunu itirafta inat ve kibir göstermektir; bu yüzden yalanlama (tekzîb) yerine inkâr ifadesi kullanılmıştır. Yine hakkında küfür hükümlerinin uygulanması hususunda küfre mülhak olan her söz ve

فعل لَا يجترىء عَلَيْهِ مُؤْمِنٌ مُصَدِّقٌ بِحَيْثُ يَدُلُّ عَلَى قِلَّةِ اكْتِرَاثِ فَاعِلِهِ بِالْإِيمَانِ وَعَلَى إِضْمَارِهِ الطَّعْنَ فِي الدِّينِ وَتَوَسُّلِهِ بِذَلِكَ إِلَى نَقْضِ أُصُولِهِ وَإِهَانَتِهِ بِوَجْهٍ لَا يَقْبَلُ التَّأْوِيلَ الظَّاهِرَ وَفِي هَذَا النَّوْعِ الْأَخِيرِ مَجَالٌ لِاجْتِهَادِ الْفُقَهَاءِ وَفَتَاوَى أَسَاطِينِ الْعُلَمَاءِ إِثْبَاتًا وَنَفْيًا بِحَسَبِ مَبْلَغِ دَلَالَةِ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ عَلَى طَعْنٍ أَوْ شَكٍّ. وَمَنِ اعْتَبَرَ الْأَعْمَالَ أَوْ بَعْضَهَا الْمُعَيَّنَ فِي الْإِيمَانِ اعْتَبَرَ فَقْدَهَا أَوْ فَقْدَ بَعْضِهَا الْمُعَيَّنَ فِي الْكُفْرِ.

fiil de bu kabildendir ki, bunu tasdik eden hiçbir mümin yapmaya cesaret edemez; öyle ki bu fiil, failinin imana hiç aldırış etmediğine, din hakkında taanda bulunmayı gizlediğine, bunu dinin asıllarını yıkmaya ve zahir bir tevile imkân bırakmayacak şekilde dini tahkir etmeye vasıta kıldığına delalet eder. Bu son türde, fukahanın içtihadına ve büyük âlimlerin söz konusu söz veya fiilin taana yahut şüpheye delalet derecesine göre ispat ve nefy yönündeki fetvalarına geniş bir alan vardır. Amelleri veya amellerden belirli bir kısmını imandan cüz sayanlar, onların veya o belirli kısmın yokluğunu da küfür içinde kabul etmişlerdir.

قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ: الْقَوْلُ عِنْدِي أَنَّ الْكُفْرَ بِاللَّهِ هُوَ الْجَهْلُ بِوُجُودِهِ وَالْإِيمَانَ بِاللَّهِ هُوَ الْعِلْمُ بِوُجُودِهِ فَالْكُفْرُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِأَحَدِ ثَلَاثَةِ أُمُورٍ أَحَدُهَا الْجَهْلُ بِاللَّهِ تَعَالَى، الثَّانِي أَنْ يَأْتِيَ بِفِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ أَخْبَرَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَوْ أَجْمَعَ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ كَافِرٍ كَالسُّجُودِ لِلصَّنَمِ، الثَّالِثُ أَنْ يَكُونَ لَهُ قَوْلٌ أَوْ فِعْلٌ لَا يُمْكِنُ مَعَهُ الْعِلْمُ بِاللَّهِ تَعَالَى.

Kādî Ebû Bekir el-Bâkıllânî şöyle demiştir: «Bana göre doğru görüş şudur: Allah'a küfretmek O'nun varlığını bilmemek (cahil kalmak), Allah'a iman ise O'nun varlığını bilmektir. Dolayısıyla küfür ancak şu üç şeyden biriyle olur: Birincisi, Yüce Allah'ı bilmemektir. İkincisi, puta secde etmek gibi Allah'ın ve Resûlü'nün bildirdiği veya müminlerin ancak bir kâfirden sadır olabileceği hususunda icma ettiği bir fiil veya sözü irtikâp etmektir. Üçüncüsü ise, kendisiyle beraber Yüce Allah'ı bilmenin imkânsız olduğu bir söz veya fiil sahibi olmaktır.»

وَنَقَلَ ابْنُ رَاشِدٍ فِي «الْفَائِقِ» عَنِ الْأَشْعَرِيِّ ﵀ أَنَّ الْكُفْرَ خَصْلَةٌ وَاحِدَةٌ. قَالَ الْقُرَافِيُّ فِي الْفِرَقِ ٢٤١ أَصْلُ الْكُفْرِ هُوَ انْتِهَاكٌ خَاصٌّ لِحُرْمَةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَيَكُونُ بِالْجَهْلِ بِاللَّهِ وَبِصِفَاتِهِ أَوْ بِالْجُرْأَةِ عَلَيْهِ وَهَذَا النَّوْعُ هُوَ الْمَجَالُ الصَّعْبُ لِأَنَّ جَمِيعَ الْمَعَاصِي جُرْأَةٌ عَلَى اللَّهِ.

İbn Râşid «el-Fâik» adlı eserinde el-Eş'arî rahimehullâh'tan küfrün tek bir haslet olduğunu nakletmiştir. el-Karâfî «el-Furûk»ta (241) şöyle der: «Küfrün aslı, rubûbiyyet hürmetini özel bir şekilde çiğnemektir; bu da Allah'ı ve O'nun sıfatlarını bilmemekle veya O'na karşı cüretkârlık göstermekle olur. İşte bu son tür, üzerinde hüküm vermesi en zor alandır; çünkü bütün günahlar Allah'a karşı bir cürettir.»

وَقَوْلُهُ: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ خَبَرُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ (سَوَاءٌ) اسْمٌ بِمَعْنَى الِاسْتِوَاءِ فَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ لُزُومُ إِفْرَادِهِ وَتَذْكِيرِهِ مَعَ اخْتِلَافِ مَوْصُوفَاتِهِ وَمُخْبِرَاتِهِ فَإِذَا أَخْبَرَ بِهِ أَوْ وَصَفَ كَانَ ذَلِكَ كَالْمَصْدَرِ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَعْنَى اسْمِ الْفَاعِلِ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ (سَوَاءٌ) اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَثَلِ فَيَكُونُ الْتِزَامُ إِفْرَادِهِ وَتَذْكِيرِهِ لِأَنَّ الْمِثْلِيَّةَ لَا تَتَعَدَّدُ، وَإِنْ تَعَدَّدَ مَوْصُوفُهَا تَقُولُ هُمْ رِجَالٌ سَوَاءٌ لِزَيْدٍ بِمَعْنَى مِثْلٌ لِزَيْدٍ.

Yüce Allah'ın { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } buyruğu { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin haberidir. «Sevâün» (سَوَاءٌ) eşitlik manasında bir isimdir ve bir ism-i masdardır; nitelemiş olduğu ve hakkında haber verdiği kelimeler farklılık gösterse bile daima müfred ve müzekker kalması buna delalet eder. Dolayısıyla onunla haber verildiğinde veya vasıflandırma yapıldığında bu, mübalağa kastıyla ism-i fâil manasının murat edilmesi bakımından tıpkı masdar gibidir. «Sevâün» kelimesinin 'benzer/misil' manasında bir isim olduğu da söylenmiştir; bu takdirde onun daima müfred ve müzekker kalması, misliyetin vasıflananı çoğalsa bile çoğalmayışındandır; nitekim «Onlar Zeyd için müsavidirler» dersin ki 'Zeyd'in mislidirler' demektir.

وَإِنَّمَا عَدَّى سَوَاءً بِعَلَى هُنَا وَفِي غَيْرِ مَوْضِعٍ وَلَمْ يُعَلِّقْ بِعِنْدَ وَنَحْوِهَا مَعَ أَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنَ الِاسْتِعْلَاءِ فِي مِثْلِهِ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى تَمَكُّنِ الِاسْتِوَاءِ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ وَأَنَّهُ لَا مَصْرِفَ لَهُ عَنْهُ وَلَا تَرَدُّدَ لَهُ فِيهِ فَالْمَعْنَى سَوَاءٌ عِنْدَهُمُ الْإِنْذَارُ وَعَدَمُهُ.

«Sevâün» kelimesinin burada ve başka yerlerde 'ind' (katında/nezdinde) ve benzeri edatlara bağlanmayıp «alâ» (عَلَى) ile müteaddi kılınması -halbuki bu gibi yerlerde istiladan kastedilen budur- eşitliğin konuşanın nezdinde tam olarak yerleştiğine, ondan hiçbir sapmanın ve onda hiçbir tereddüdün bulunmadığına işaret etmek içindir. Dolayısıyla mana: «Onların nezdinde uyarı ile uyarının olmaması birdir» şeklindedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْعَرَبِ فِي سَوَاءٍ اسْتِعْمَالَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَأْتُوا بِسَوَاءٍ عَلَى أَصْلِ وَضْعِهِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى مَعْنَى التَّسَاوِي فِي وَصْفٍ بَيْنَ مُتَعَدِّدٍ فَيَقَعُ مَعَهُ (سَوَاءٌ) مَا يَدُلُّ عَلَى مُتَعَدِّدٍ نَحْوَ ضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ [النَّحْل: ٧١] وَنَحْوَ الْعَطْفِ فِي قَوْلِ بُثَيْنَةَ:

Bil ki Arapların «sevâün» kelimesinde iki kullanımı vardır: Birincisi, «sevâün»ü birden çok şey arasında bir vasıfta eşitlik manasına delalet eden asıl vaz'ı üzere getirmeleridir; bu durumda «sevâün» ile birlikte, Yüce Allah'ın { فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ } [Nahl 71] “Onlar onda eşittirler” buyruğundaki cemi zamiri gibi veya Büseyne'nin şu sözündeki atıf gibi birden çok unsura delalet eden bir lafız bulunur:

سَوَاءٌ عَلَيْنَا يَا جَمِيلُ بْنُ مَعْمَرٍ ... إِذَا مِتَّ بَأْسَاءُ الْحَيَاةِ وَلِينُهَا

“Ey Cemîl b. Ma'mer! Sen öldüğün zaman / Hayatın zorluğu da kolaylığı da bize göre birdir.”

وَيَجْرِي إِعْرَابُهُ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ مَوْقِعُهُ مِنَ التَّرْكِيبِ، وَثَانِيهُمَا أَنْ يَقَعَ مَعَ هَمْزَةِ التَّسْوِيَةِ وَمَا هِيَ إِلَّا هَمْزَةُ اسْتِفْهَامٍ كَثُرَ وُقُوعُهَا بَعْدَ كَلِمَةِ سَواءٌ وَمَعَهَا أَمْ الْعَاطِفَةُ الَّتِي تُسَمَّى الْمُتَّصِلَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى) سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا وَهَذَا أَكَثَرُ اسْتِعْمَالَيْهَا وَتَرَدَّدَ النُّحَاةُ فِي إِعْرَابِهِ وَأَظْهَرُ مَا قَالُوهُ وَأَسْلَمُهُ أَنَّ سَواءٌ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ وَأَنَّ الْفِعْلَ الْوَاقِعَ بَعْدَهُ مُقْتَرِنًا بِالْهَمْزَةِ فِي تَأْوِيلِ مُبْتَدَأٍ لِأَنَّهُ صَارَ بِمَنْزِلَةِ الْمَصْدَرِ إِذْ تَجَرَّدَ عَنِ النِّسْبَةِ وَعَنِ الزَّمَانِ، فَالتَّقْدِيرُ فِي الْآيَةِ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ إِنْذَارُكَ وَعَدَمُهُ.

Bu durumda onun irabı terkipteki konumunun gerektirdiği şekilde cereyan eder. İkincisi ise tesviye hemzesi ile birlikte bulunmasıdır ki bu, aslında «sevâün» kelimesinden sonra ve 'muttasıl' olarak adlandırılan atıf edatı «em» (أَمْ) ile birlikte çokça gelen bir istifham hemzesinden başkası değildir; nitekim Yüce Allah'ın { سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا } “Feryat etsek de sabretsek de bizim için birdir” buyruğunda olduğu gibidir. Bu, iki kullanımın en yaygın olanıdır. Nahivciler bunun irabında tereddüt etmişlerdir; söyledikleri görüşlerin en açığı ve en sağlamı şudur: «Sevâün» öne geçmiş haberdir (haber-i mukaddem); ondan sonra hemze ile birlikte gelen fiil ise mübteda tevilindedir; çünkü nispetten ve zamandan soyutlandığı için masdar hükmüne geçmiştir. Dolayısıyla ayetteki takdir: «Uyarman da uyarmaman da onlar için birdir» şeklindedir.

وَأَظْهَرُ عِنْدِي مِمَّا قَالُوهُ أَنَّ الْمُبْتَدَأَ بَعْدَ سَواءٌ مُقَدَّرٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ الْوَاقِعُ مَعَهُ وَأَنَّ التَّقْدِيرَ سَوَاءٌ جَوَابٌ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ وَهَذَا يَجْرِي عَلَى نَحْوِ قَوْلِ الْقَائِلِ عَلِمْتُ أَزْيَدٌ قَائِمٌ إِذْ تَقْدِيرُهُ عَلِمْتُ جَوَابَ هَذَا السُّؤَالِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ سَواءٌ مُبْتَدَأً رَافِعًا لِفَاعِلٍ سَدَّ مَسَدَّ الْخَبَرِ لِأَنَّ سَواءٌ فِي مَعْنَى مُسْتَوٍ فَهُوَ فِي قُوَّةِ اسْمِ الْفَاعِلِ فَيَرْفَعُ فَاعِلًا سَادًّا مَسَدَّ خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ وَجَوَابُ مِثْلِ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ لَمَّا كَانَ وَاحِدًا مِنْ أَمْرَيْنِ كَانَ الْإِخْبَارُ بِاسْتِوَائِهِمَا عِنْدَ الْمُخْبِرِ مُشِيرًا إِلَى أَمْرَيْنِ مُتَسَاوِيَيْنِ وَلِأَجْلِ كَوْنِ الْأَصْلِ فِي خَبَرِهِ الْإِفْرَادُ كَانَ الْفِعْلُ بَعْدَ (سَوَاء) مؤولا لَا بِمَصْدَرٍ وَوَجْهُ الْأَبْلَغِيَّةِ فِيهِ أَنَّ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ لِخَفَاءِ الِاسْتِوَاءِ بَيْنَهُمَا حَتَّى لَيَسْأَلَ السَّائِلُونَ أَفَعَلَ فُلَانٌ كَذَا وَكَذَا فَيُقَالُ إِنَّ الْأَمْرَيْنِ سَوَاءٌ فِي عَدَمِ الِاكْتِرَاثِ بِهِمَا وَعَدَمِ تَطَلُّبِ الْجَوَابِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ مِنْ أَحَدِهِمَا فَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Bana göre onların söylediklerinden daha açık olanı şudur: «Sevâün»den sonraki mübteda mukadderdir ve onunla birlikte bulunan istifham buna delalet etmektedir; takdir ise «Onları uyardın mı yoksa uyarmadın mı [sorusunun] cevabı birdir» şeklindedir. Bu durum, söz söyleyenin «Zeyd ayakta mı [diye sorusunu] bildim» sözü gibidir; zira onun takdiri «Bu sorunun cevabını bildim» demektir. İstersen «sevâün»ü haber makamına kaim bir faili ref eden mübteda da yapabilirsin; çünkü «sevâün», «müstevin» (eşit olan) manasındadır; dolayısıyla ism-i fâil kuvvetindedir ve mübtedanın haberinin yerine geçen bir faili ref eder. Böyle bir istifhamın cevabı iki durumdan biri olduğunda, haber verenin nezdinde bunların eşit olduğunu bildirmesi, birbirine müsavi iki duruma işaret eder. Haberinde asıl olanın müfred oluşu sebebiyle, «sevâün»den sonraki fiil masdar ile değil [bu mukadder cevap ile] tevil edilmiştir. Bundaki üstün belagatin gerekçesi şudur: Bu iki durum arasındaki eşitliğin gizli kalmasından ötürü, öyle ki soranlar «Filan şöyle şöyle yaptı mı?» diye sorarlar da «İkisine de aldırış edilmemesi ve birinden birine istifhamla cevap aranmaması bakımından iki durum da birdir» denilir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın:

سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ مُشِيرًا إِلَى أَنَّ النَّاسَ لِتَعَجُّبِهِمْ فِي دَوَامِ الْكُفَّارِ عَلَى كُفْرِهِمْ مَعَ مَا جَاءَهُمْ مِنَ الْآيَاتِ بِحَيْثُ يَسْأَلُ السَّائِلُونَ أَأَنْذَرَهُمُ النَّبِيُّ أَمْ لَمْ يُنْذِرْهُمْ مُتَيَقِّنِينَ أَنَّهُ لَوْ أَنْذَرَهُمْ لَمَا تَرَدَّدُوا فِي الْإِيمَانِ فَقِيلَ إِنَّهُمْ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ جَوَابُ تَسَاؤُلِ النَّاسِ عَنْ إِحْدَى الْأَمْرَيْنِ، وَبِهَذَا انْتَفَى جَمِيعُ التَّكَلُّفَاتِ الَّتِي فَرَضَهَا النُّحَاةُ هُنَا وَنَبْرَأُ مِمَّا وَرَدَ عَلَيْهَا مِنَ الْأَبْحَاثِ كَكَوْنِ الْهَمْزَةِ خَارِجَةً عَنْ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، وَكَيْفَ يَصِحُّ عَمَلَ مَا بَعْدَ الِاسْتِفْهَامِ فِيمَا قَبْلَهُ إِذَا أُعْرِبَ (سَوَاءٌ) خَبَرًا وَالْفِعْلُ بَعْدَ الْهَمْزَةِ مُبْتَدَأً مُجَرَّدًا عَنِ الزَّمَانِ، وَكَكَوْنِ الْفِعْلِ مُرَادًا مِنْهُ مُجَرَّدُ الْحَدَثِ، وَكَدَعْوَى كَوْنِ الْهَمْزَةِ فِي التَّسْوِيَةِ مَجَازًا بِعَلَاقَةِ

{ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ } buyruğu şuna işaret etmektedir: İnsanlar kâfirlerin bunca ayet gelmesine rağmen küfürlerinde ısrar etmelerine hayret ettiklerinden, öyle ki soranlar Peygamber'in onları uyarmış olması halinde imanda asla tereddüt etmeyeceklerinden emin bir halde «Peygamber onları uyardı mı yoksa uyarmadı mı?» diye sormakta; buna karşılık insanlara bu iki durumdan birine dair sorularının cevabının onlar nezdinde bir olduğu bildirilmektedir. Böylece nahivcilerin burada varsaydığı bütün külfetler ve zorlamalar ortadan kalkmakta ve bunlara yöneltilen; hemzenin istifham manasından çıkmış olması, «sevâün» haber ve hemzeden sonraki fiil zamandan soyutlanmış bir mübteda irap edildiğinde istifhamdan sonrakinin önce gelende nasıl amel edebileceği, fiilden sadece olayın kastedilmiş olması ve tesviyedeki hemzenin bir alaka sebebiyle mecaz olduğu iddiası gibi birtakım tartışmalardan beri olunmaktadır.

اللُّزُومِ، وَكَوْنِ أَمْ بِمَعْنَى الْوَاوِ لِيَكُونَ الْكَلَامُ لِشَيْئَيْنِ لَا لِأَحَدِ شَيْئَيْنِ وَنَحْوُ ذَلِكَ، وَلَا نَحْتَاجُ إِلَى تَكَلُّفِ الْجَوَابِ عَنِ الْإِيرَادِ الَّذِي أُورِدَ عَلَى جَعْلِ الْهَمْزَةِ بِمَعْنَى سَوَاءٍ إِذْ يُؤَوَّلُ إِلَى مَعْنَى اسْتَوَى الْإِنْذَارُ وَعَدَمُهُ عِنْدَهُمْ سَوَاءٌ فَيَكُونُ تَكْرَارًا خَالِيًا مِنَ الْفَائِدَةِ فَيُجَابُ بِمَا نُقِلَ عَنْ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ قَالَ مَعْنَاهُ أَنَّ الْإِنْذَارَ وَعَدَمَهُ الْمُسْتَوِيَيْنِ فِي عِلْمِ الْمُخَاطَبِ هُمَا مُسْتَوِيَانِ فِي عَدَمِ النَّفْعِ، فَاخْتَلَفَتْ جِهَةُ الْمُسَاوَاةِ كَمَا نَقله التفتازانيّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» .

...lüzum [alakasıyla mecaz olduğu], sözün iki şeyden birine değil de iki şeye birden ait olması için «em»in «vav» manasında olduğu ve benzeri iddialardan da beri olunmaktadır. Ayrıca hemzenin «sevâün» manasında kılınmasına yöneltilen -çünkü bu takdirde mana 'uyarmak ile uyarmamak onların nezdinde eşit oldu, birdir' şekline döner ve faydadan yoksun bir tekrar olur- itirazına cevap vermek için zorlama izahlara da muhtaç olmayız. [Nitekim bu itiraza] el-Keşşâf sahibinden nakledilen şu sözle cevap verilir: Bunun manası, muhatabın ilminde eşit olan uyarma ile uyarmamanın, fayda vermeme bakımından da eşit olduğudur. Dolayısıyla Teftâzânî'nin Şerhu'l-Keşşâf'ta naklettiği üzere eşitlik yönü farklılaşmış olmaktadır.

وَيَتَعَيَّنُ إِعْرَابُ (سَوَاءٍ) فِي مِثْلِهِ مُبْتَدَأً وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ تَقْدِيرُهُ جَوَابُ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ فَسَوَاءٌ فِي الْآيَةِ مُبْتَدَأٌ ثَانٍ وَالْجُمْلَةُ خَبَرٌ الَّذِينَ كَفَرُوا. وَدَعْ عَنْكَ كُلَّ مَا خَاضَ فِيهِ الْكَاتِبُونَ عَلَى «الْكَشَّافِ» ، وَحَرْفُ (عَلَى) الَّذِي يُلَازِمُ كَلِمَةَ سَواءٌ غَالِبًا هُوَ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ الْمُرَادِ بِهِ التَّمَكُّنُ أَيْ إِنَّ هَذَا الِاسْتِوَاءَ مُتَمَكِّنٌ مِنْهُمْ لَا يَزُولُ عَنْ نُفُوسِهِمْ وَلِذَلِكَ قَدْ يَجِيءُ بَعْضُ الظُّرُوفِ فِي مَوْضِعِ عَلَى مَعَ كَلِمَةِ سَوَاءٍ مِثْلَ عِنْدَ، وَلَدَى، قَالَ أَبُو الشَّغْبِ الْعَبْسِيُّ :

Bunun benzerinde «sevâün» kelimesinin mübteda olarak irap edilmesi zorunludur; haberi ise istifhamın delalet ettiği mahzuf bir kelime olup takdiri «bu istifhamın cevabı»dır. Dolayısıyla ayetteki «sevâün» ikinci mübtedadır ve cümle «ellezîne keferû»nun haberidir. el-Keşşâf üzerine yazanların daldığı bütün tartışmaları bir kenara bırak! Genellikle «sevâün» kelimesiyle birlikte ayrılmaz bir biçimde bulunan «alâ» harf-i cerri, istikrar ve yerleşme manası kastedilen mecazi istila içindir; yani bu eşitlik onların benliğine öyle yerleşmiştir ki asla nefislerinden zail olmaz. Bu sebeple «sevâün» kelimesiyle birlikte «alâ» yerine bazen «ınde» ve «ledâ» gibi bazı zarflar da gelebilir. Ebü'ş-Şağb el-Absî şöyle demiştir:

لَا تَعْذِلِي فِي جُنْدُجٍ إِنَّ جُنْدُجًا ... وَلَيْثَ كَفِرَّيْنٍ لَدَيَّ سَوَاءُ

Cündüc hakkında beni kınama; zira Cündüc ile Kefirreyn'in aslanı benim nezdimde birdir.

وَسَيَأْتِي تَحْقِيقٌ لِنَظِيرِ هَذَا التَّرْكِيبِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٩٣] :

Bu terkibin benzerinin tahkiki, Yüce Allah'ın A'râf Suresi'ndeki [193. ayetindeki] şu buyruğunun tefsirinde gelecektir:

سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: أَأَنْذَرْتَهُمْ بِهَمْزَتَيْنِ أَوَّلُهُمَا مُحَقَّقَةٌ وَالثَّانِيَةُ مُسَهَّلَةٌ. وَقَرَأَ قَالُونُ عَنْ نَافِعٍ وَوِرَشٍ عَنْهُ فِي رِوَايَةِ الْبَغْدَادِيِّينَ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ كَذَلِكَ مَعَ إِدْخَالِ أَلِفٍ بَيْنَ الْهَمْزَتَيْنِ، وَكِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ لُغَةٌ حِجَازِيَّةٌ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ. وَرَوَى أَهْلُ مِصْرَ عَنْ وَرْشٍ إِبْدَالَ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ أَلِفًا. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَهُوَ لَحْنٌ، وَهَذَا يُضَعِّفُ رِوَايَةَ الْمِصْرِيِّينَ عَنْ وَرْشٍ، وَهَذَا اخْتِلَافٌ فِي كَيْفِيَّةِ الْأَدَاءِ فَلَا يُنَافِي التَّوَاتُرَ.

{ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları doğru yola çağırsanız da, sussanız da sizin için birdir.” İbn Kesîr { أَأَنْذَرْتَهُمْ } kelimesini ilki muhakkak (açık), ikincisi müseffel (kolaylaştırılmış) olmak üzere iki hemze ile okumuştur. Nâfi'den Kâlûn ve Bağdatlıların rivayetinde ondan Verş ile Ebû Amr ve Ebû Ca'fer de iki hemzenin arasına bir elif idhal ederek aynı şekilde okumuşlardır; bu iki kıraat de Hicaz lehçesidir. Hamza, Âsım ve Kisâî ise iki hemzeyi de tahkik ile okumuşlardır ki bu da Temîm kabilesinin lehçesidir. Mısır ehli ise Verş'ten ikinci hemzenin elife ibdal edildiğini rivayet etmiştir. Zemahşerî, bunun galat (lahn) olduğunu söylemiştir; bu da Mısırlıların Verş'ten yaptığı rivayeti zayıflatır. Bu durum eda keyfiyetine dair bir ihtilaftır, dolayısıyla tevatüre aykırı değildir.

لَا يُؤْمِنُونَ.

{ لَا يُؤْمِنُونَ } “...inanmazlar.”

الْأَظْهَرُ أَنَّ هَاتِهِ الْجُمْلَةَ مَسُوقَةٌ لِتَقْرِيرِ مَعْنَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَهِيَ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ إِلَخْ فَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهَا خَبَرًا ثَانِيًا عَنْ (إِنَّ) وَاسْتِفَادَةُ التَّأْكِيدِ مِنَ السِّيَاقِ وَلَكَ

Daha zâhir (kuvvetli) olan görüşe göre bu cümle, kendisinden önceki { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ } “...onları uyarsan da birdir...” ilh. cümlesinin anlamını pekiştirmek için sevk edilmiştir. Dolayısıyla onu [inne]nin ikinci haberi kılabilirsin ve tekit (pekiştirme) anlamı siyaktan anlaşılır; keza onu...

أَنْ تَجْعَلَهَا تَأْكِيدًا وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَقَدْ فُصِّلَتْ إِمَّا جَوَازًا عَلَى الْأَوَّلِ وَإِمَّا وُجُوبًا عَلَى الثَّانِي، وَقَدْ فَرَضُوا فِي إِعْرَابِهَا وُجُوهًا أُخَرَ لَا نُكْثِرُ بِهَا لِضَعْفِهَا، وَقَدْ جَوَّزَ فِي «الْكَشَّافِ» جَعْلَ جُمْلَةِ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ اعْتِرَاضًا لِجُمْلَةِ لَا يُؤْمِنُونَ وَهُوَ مَرْجُوحٌ لَمْ يَرْتَضِهِ السَّعْدُ وَالسَّيِّدُ، إِذْ لَيْسَ مَحَلَّ الْإِخْبَارِ هُوَ لَا يُؤْمِنُونَ إِنَّمَا الْمُهِمُّ أَنْ يُخْبِرَ عَنْهُمْ بِاسْتِوَاءِ الْإِنْذَارِ وَعَدَمِهِ عِنْدَهُمْ، فَإِنَّ فِي ذَلِكَ نِدَاءً عَلَى مُكَابَرَتِهِمْ وغباوتهم، وعذرا للنبيء ﷺ فِي الْحِرْصِ عَلَى إِيمَانِهِمْ، وَتَسْجِيلًا بِأَنَّ مَنْ لَمْ يَفْتَحْ سَمْعَهُ وَقَلْبَهُ لِتَلَقِّي الْحَقِّ وَالرَّشَادِ لَا يَنْفَعُ فِيهِ حِرْصٌ وَلَا ارْتِيَادٌ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ يَحْصُلُ عَلَى تَقْدِيرِهِ جَعْلَ لَا يُؤْمِنُونَ

...onu tekit (pekiştirme) de kılabilirsin. Her iki veche göre de cümle fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir); birinci veche göre cevazen, ikinci veche göre ise vücubendir. Bu cümlenin irabında zayıflığından ötürü üzerinde fazla durmayacağımız başka vecihler de varsaymışlardır. el-Keşşâf'ta { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } cümlesinin { لَا يُؤْمِنُونَ } cümlesi için bir itiraz cümlesi (ara cümle) kılınması caiz görülmüştür; ancak bu, Sa'd [et-Teftâzânî] ve Seyyid [Şerîf el-Cürcânî]'nin razı olmadığı mercuh bir görüştür. Zira haber verilmek istenen asıl husus { لَا يُؤْمِنُونَ } değildir; bilakis önemli olan, onların nezdinde uyarmanın da uyarmamanın da bir olduğunu haber vermektir. Çünkü bunda onların kibrini ve ahmaklığını ilan etme, onların iman etmesine hırs gösterme hususunda Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir mazeret beyanı ve hakkı ve doğru yolu kabul etmek için kulağını ve kalbini açmayan kimseye hiçbir hırs ve gayretin fayda vermeyeceğini tescil etme anlamı vardır. Bu mana her ne kadar { لَا يُؤْمِنُونَ } cümlesini...

خَبَرًا إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْكَلَامِ هُوَ الْأَوْلَى بِالْإِخْبَارِ، وَلِأَنَّهُ يَصِيرُ الْخَبَرُ غَيْرَ مُعْتَبَرٍ إِذْ يَصِيرُ بِمَثَابَةِ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا يُؤْمِنُونَ، فَقَدْ عُلِمَ أَنَّهُمْ كَفَرُوا فَعَدَمُ إِيمَانِهِمْ حَاصِلٌ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ لَا يُؤْمِنُونَ اسْتِمْرَارُ الْكُفْرِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِلَّا أَنَّهُ خَبَرٌ غَرِيبٌ بِخِلَافِ مَا إِذَا جُعِلَ تَفْسِيرًا لِلْخَبَرِ.

...haber kılma takdirinde de hâsıl olsa bile, sözün asıl maksadı haber verilmeye daha layıktır. Ayrıca [bu takdirde] haber dikkate değer olmaktan çıkar; zira sanki «inkâr edenler iman etmezler» denilmiş gibi olur. Oysa onların inkâr ettikleri zaten bilinmektedir, dolayısıyla iman etmeyişleri zaten vuku bulmuş bir durumdur. Şayet { لَا يُؤْمِنُونَ } ifadesinden kasıt gelecekte küfrün devam etmesi ise, bu haberin bir tefsiri (açıklaması) kılınması durumunun aksine, yadırganacak garip bir haber olur.

وَقَدِ احْتَجَّ بِهَاتِهِ الْآيَةِ الَّذِينَ قَالُوا بِوُقُوعِ التَّكْلِيفِ بِمَا لَا يُطَاقُ احْتِجَاجًا عَلَى الْجُمْلَةِ إِذْ مَسْأَلَةُ التَّكْلِيفِ بِمَا لَا يُطَاقُ بَقِيَتْ زَمَانًا غَيْرَ مُحَرَّرَةٍ، وَكَانَ كُلُّ مَنْ لَاحَ لَهُ فِيهَا دَلِيلٌ اسْتَدَلَّ بِهِ، وَكَانَ التَّعْبِيرُ عَنْهَا بِعِبَارَاتٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يُعَنْوِنُهَا التَّكْلِيفَ بِالْمُحَالِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُعَبِّرُ بِالتَّكْلِيفِ بِمَا لَيْسَ بِمَقْدُورٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُعَبِّرُ بِالتَّكْلِيفِ بِمَا لَا يُطَاقُ، ثُمَّ إِنَّهُمْ يَنْظُرُونَ مَرَّةً لِلِاسْتِحَالَةِ الذَّاتِيَّةِ الْعَقْلِيَّةِ، وَمَرَّةً لِلذَّاتِيَّةِ الْعَادِيَّةِ، وَمَرَّةً لِلْعَرَضِيَّةِ، وَمَرَّةً لِلْمَشَقَّةِ الْقَوِيَّةِ الْمُحْرِجَةِ لِلْمُكَلَّفِ فَيَخْلِطُونَهَا بِمَا لَا يُطَاقُ وَلَقَدْ أَفْصَحَ أَبُو حَامِدٍ الْإِسْفَرَايِينِيُّ وَأَبُو حَامِدٍ الْغَزَالِيُّ وَأَضْرَابُهُمَا عَمَّا يَرْفَعُ الْقِنَاعَ عَنْ وَجْهِ الْمَسْأَلَةِ فَصَارَتْ لَا تُحَيِّرُ أَفْهَامًا وَانْقَلَبَ قَتَادُهَا ثُمَامًا، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُحَالَ مِنْهُ مُحَالٌ لِذَاتِهِ عَقْلًا كَجَمْعِ النَّقِيضَيْنِ وَمِنْهُ مُحَالٌ عَادَةً كَصُعُودِ السَّمَاءِ وَمِنْهُ مَا فِيهِ حَرَجٌ وَإِعْنَاتٌ كَذَبْحِ الْمَرْءِ وَلَدَهُ وَوُقُوفِ الْوَاحِدِ لِعَشَرَةٍ مِنْ أَقْرَانِهِ، وَمِنْهُ مَحَالٌ عَرَضَتْ لَهُ الِاسْتِحَالَةُ بِالنَّظَرِ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ كَإِيمَانِ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ عَدَمَ إِيمَانِهِ وَحَجِّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يَحُجُّ، وَكُلَّ هَاتِهِ أُطْلِقَ عَلَيْهَا مَا لَا يُطَاقُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ إِذِ الْمُرَادُ مَا يَشُقُّ مَشَقَّةً عَظِيمَةً، وَأُطْلِقَ عَلَيْهَا الْمُحَالُ حَقِيقَةً وَمُطَابَقَةً فِي بَعْضِهَا وَالْتِزَامًا فِي الْبَعْضِ، وَمَجَازًا فِي الْبَعْضِ، وَأُطْلِقَ عَلَيْهَا عَدَمُ الْمَقْدُورِ كَذَلِكَ، كَمَا أُطْلِقَ الْجَوَازُ عَلَى الْإِمْكَانِ، وَعَلَى الْإِمْكَانِ لِلْحِكْمَةِ، وَعَلَى الْوُقُوعِ، فَنَشَأَ مِنْ تَفَاوُتِ هَاتِهِ الْأَقْسَامِ

Güç yetirilemeyen şeyle mükellef tutmanın (teklîf-i mâ lâ yutâk) vuku bulduğunu söyleyenler, toptan bir delillendirme ile bu ayeti delil getirmişlerdir. Çünkü teklîf-i mâ lâ yutâk meselesi uzun bir süre tam olarak tahrir edilip açıklığa kavuşturulamamış, bu konuda kime bir delil parıldasa onunla istidlalde bulunmuş ve bu mesele muhtelif tabirlerle ifade edilmiştir: Kimi onu «imkânsızla teklif» (et-teklîf bi'l-muhâl), kimi «güç yetirilemeyen şeyle teklif» (et-teklîf bimâ leyse bimakdûr), kimi de «takatin yetmediği şeyle teklif» (et-teklîf bimâ lâ yutâk) diye başlıklandırmıştır. Sonra onlar bazen aklen zâtî imkânsızlığa, bazen âdeten zâtî imkânsızlığa, bazen arızî imkânsızlığa, bazen de mükellefi zora ve çıkmaza sokan şiddetli meşakkate bakmışlar ve bunları güç yetirilemeyen şey ile birbirine karıştırmışlardır. Ebû Hâmid el-İsferâyînî, Ebû Hâmid el-Gazzâlî ve benzerleri meselenin yüzündeki peçeyi kaldıracak açıklamalar yapmışlar, böylece mesele zihinleri bulandırmaz olmuş ve dikeni sütleğene dönüşmüştür. Şöyle ki imkânsız (muhâl) olanın bir kısmı iki zıddın bir araya gelmesi gibi aklen bizzat imkânsızdır; bir kısmı göğe yükselmek gibi âdeten imkânsızdır; bir kısmı kişinin kendi çocuğunu boğazlaması veya bir kişinin kendi akranından on kişiye karşı durması gibi içinde zorluk ve sıkıntı bulunan şeylerdir; bir kısmı da Allah'ın iman etmeyeceğini bildiği kimsenin iman etmesi yahut Allah'ın hacca gitmeyeceğini bildiği kimsenin hacca gitmesi gibi başka bir şeye nispetle kendisine imkânsızlık arız olan şeylerdir. Bütün bunlara -Yüce Allah'ın: { وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma!” kavlinde olduğu gibi; zira burada kastedilen pek ağır gelen meşakkattir- güç yetirilemeyen şeyler (mâ lâ yutâk) adı verilmiştir. Yine bunlara bazısında hakikat ve mutabakat yoluyla, bazısında lüzum yoluyla, bazısında da mecaz yoluyla imkânsız (muhâl) denilmiştir. Kezâ bunlara aynı şekilde makdur olmayan (güç yetirilemeyen) tabiri kullanılmıştır; nitekim caizlik lafzı da imkân için, hikmete dayalı imkân için ve fiilen vuku bulma için kullanılmıştır. İşte bu kısımların farklılığından...

وَاخْتِلَافِ هَاتِهِ الْإِطْلَاقَاتِ مَقَالَاتٌ مَلَأَتِ الْفَضَاءَ، وَكَانَتْ لِلْمُخَالِفِينَ كَحَجَرِ الْمَضَاءِ، فَلَمَّا قَيَّضَ اللَّهُ أَعْلَامًا نَفَوْا مَا شَاكَهَا، وَفَتَحُوا أَغْلَاقَهَا، تَبَيَّنَ أَنَّ الْجَوَازَ الْإِمْكَانِيَّ فِي الْجَمِيعِ ثَابِتٌ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ لَوْ شَاءَ، لَا يُخَالِفُ فِي ذَلِكَ مُسْلِمٌ. وَثَبَتَ أَنَّ الْجَوَازَ الْمُلَائِمَ لِلْحِكْمَةِ مُنْتَفٍ عِنْدَنَا وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ وَإِنِ اخْتَلَفْنَا فِي تَفْسِيرِ الْحِكْمَةِ لِاتِّفَاقِ الْكُلِّ عَلَى أَنَّ فَائِدَةَ التَّكْلِيفِ تَنْعَدِمُ إِذَا كَانَ الْمُكَلَّفُ بِهِ مُتَعَذَّرَ الْوُقُوعِ. وَثَبَتَ أَنَّ الْمُمْتَنِعَ لِتَعَلُّقِ الْعِلْمِ بِعَدَمِ وُقُوعِهِ مُكَلَّفٌ بِهِ جَوَازًا وَوُقُوعًا، وَجُلُّ التَّكَالِيفِ لَا تَخْلُو مِنْ ذَلِكَ، وَثَبَتَ مَا هُوَ أَخَصُّ وَهُوَ رَفْعُ الْحَرَجِ الْخَارِجِيِّ عَنِ الْحَدِّ الْمُتَعَارَفِ، تُفَضُّلًا مِنَ اللَّهِ لِقَوْلِهِ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَج: ٧٨] وَقَوْلِهِ:

...ve bu ıstılahların çeşitliliğinden ötürü ortalığı dolduran ve muhalifler için aşılmaz bir engel teşkil eden görüşler ortaya çıkmıştır. Allah Teâlâ, bu meseleye karışan şüpheleri bertaraf eden ve kilitlerini açan önde gelen âlimleri nasip edince anlaşılmıştır ki: İmkân bakımından caizlik hepsinde sabittir; çünkü Allah Teâlâ dilerse dilediğini yapar, bu hususta hiçbir Müslüman ihtilaf etmez. Hikmete uygunluk anlamındaki caizliğin ise -hikmetin tefsirinde ihtilaf etsek bile- hem biz Ehl-i Sünnet hem de Mu'tezile nezdinde nefiy olunduğu sabit olmuştur; zira teklif edilen şeyin vuku bulması imkânsız olduğunda teklifin faydasının ortadan kalkacağı hususunda herkes müttefiktir. İlmin onun vuku bulmayacağına taalluk etmesi sebebiyle mümteni (imkânsız) olan şeyle mükellef tutmanın ise hem cevazen hem de vuku olarak sabit olduğu ortaya çıkmıştır ki tekliflerin çoğu bundan hâlî değildir. Daha özel olan husus da sabit olmuştur; o da Allah'ın bir lütfu olarak örfteki sınırı aşan haracın (aşırı meşakkatin) kaldırılmış olmasıdır. Nitekim Yüce Allah: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } [Hac 78] “Din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” ve...

عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ [المزمل: ٢٠] أَيْ لَا تُطِيقُونَهُ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» .

{ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ } [Müzzemmil 20] “O, bunu tam sayamayacağınızı (güç yetiremeyeceğinizi) bildi de sizi bağışladı” buyurmuştur; yani İbnü'l-Arabî'nin el-Ahkâm'da işaret ettiği üzere: [Buna] güç yetiremeyeceğinizi bildi.

هَذَا مِلَاكُ هَاتِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى وَجْهٍ يَلْتَئِمُ بِهِ مُتَنَاثِرُهَا، وَيُسْتَأْنَسُ مُتَنَافِرُهَا. وَبَقِيَ أَنْ نُبَيِّنَ لَكُمْ وَجْهَ تَعَلُّقِ التَّكْلِيفِ بِمَنْ عَلِمَ اللَّهُ عَدَمَ امْتِثَالِهِ أَوْ بِمَنْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ لَا يَمْتَثِلُ كَمَا فِي هَاتِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ أَخَصُّ مِنْ مَسْأَلَةِ الْعِلْمِ بِعَدَمِ الْوُقُوعِ إِذْ قَدِ انْضَمَّ الْإِخْبَارُ إِلَى الْعِلْمِ كَمَا هُوَ وَجْهُ اسْتِدْلَالِ الْمُسْتَدِلِّ بِهَا، فَالْجَوَابُ أَنَّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ عَدَمَ فِعْلِهِ لَمْ يُكَلِّفْهُ بِخُصُوصِهِ وَلَا وَجَّهَ لَهُ دَعْوَةً تَخُصُّهُ إِذْ لَمْ يَثْبُتْ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ خَصَّ أَفْرَادًا بِالدَّعْوَةِ إِلَّا وَقَدْ آمَنُوا كَمَا خَصَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ حِينَ جَاءَهُ،

İşte bu meselenin esası, dağınık yönlerini bir araya getiren ve çatışan taraflarını uzlaştıran bu şekildedir. Geriye, Allah'ın emre uymayacağını bildiği kimseye yahut bu ayette olduğu gibi Allah Teâlâ'nın emre uymayacağını haber verdiği kimseye teklifin taalluk etme vechini açıklamak kalmaktadır. Bu durum, vuku bulmayacağına dair ilim meselesinden daha özeldir; zira delil getirenin istidlal vechi gereğince burada ilme haber de eklenmiştir. Cevap şudur: Allah'ın fiili işlemeyeceğini bildiği kimseyi Allah bizzat şahsına has olarak mükellef tutmamış ve ona şahsına mahsus bir davet yöneltmemiştir. Zira Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] daveti şahıslara has kıldığı durumlarda -kendisine geldiğinde Ömer b. el-Hattâb'a tahsis ettiği gibi- onların mutlaka iman ettikleri sabittir. Nitekim ona...

بِقَوْلِهِ: «أَمَا آنَ لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أَنْ تَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ»

«Ey Hattâb'ın oğlu! 'Lâ ilâhe illallâh' demenin vakti gelmedi mi?» demiştir.

وَقَوْلِهِ لِأَبِي سُفْيَانَ يَوْمَ الْفَتْحِ قَرِيبًا مِنْ تِلْكُمُ الْمَقَالَةِ، وَخَصَّ عَمَّهُ أَبَا طَالِبٍ بِمِثْلِهَا، وَلَمْ تَكُنْ يَوْمَئِذٍ قَدْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَلَمَّا كَانَتِ الدَّعْوَةُ عَامَّةً وَهُمْ شَمِلَهُمُ الْعُمُومُ بَطُلَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْآيَةِ وَبِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَن يُقَال لماذَا لَمْ يُخَصَّصْ مَنْ عُلِمَ عَدَمُ امْتِثَالِهِ مِنْ عُمُومِ الدَّعْوَةِ، وَدَفْعُ ذَلِكَ أَنَّ تَخْصِيصَ هَؤُلَاءِ يُطِيل الشَّرِيعَة ويجرىء غَيْرَهُمْ وَيُضْعِفُ إِقَامَةَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، وَيُوهِمُ عَدَمَ عُمُومِ الرِّسَالَةِ، عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدِ اقْتَضَتْ حِكْمَتُهُ الْفَصْلَ بَيْنَ مَا فِي قَدَرِهِ وَعِلْمِهِ، وَبَيْنَ مَا يَقْتَضِيهِ التَّشْرِيعُ وَالتَّكْلِيفُ، وَسِرُّ الْحِكْمَةِ فِي ذَلِكَ بَيَّنَاهُ فِي مَوَاضِعَ يَطُولُ الْكَلَامُ بِجَلْبِهَا وَيَخْرُجُ مِنْ غَرَضِ التَّفْسِيرِ، وَأَحْسَبُ أَنَّ تَفَطُّنَكُمْ إِلَى مُجْمَلِهِ لَيْسَ بعسير.

Yine Mekke'nin fethi günü Ebû Süfyân'a da buna yakın bir söz söylemiş ve amcası Ebû Tâlib'e de benzerini tahsis etmiştir; o gün ise henüz bu ayet inmemişti. Davet umumi olup onlar da bu umumun kapsamına dahil olunca, hem bu ayetle hem de aklî delille istidlal bâtıl olmuştur. Geriye sadece «Emre uymayacağı bilinen kimse neden davetin umumundan istisna edilmedi?» denilmesi kalır. Bunun cevabı ise şudur: Bunların istisna edilmesi şeriatı zaafa uğratır, başkalarını cüretlendirir, onlara karşı hüccetin ikamesini zayıflatır ve risaletin umumi olmadığı vehmini doğurur. Kaldı ki Allah Teâlâ'nın hikmeti; O'nun kaderinde ve ilminde olan ile teşri ve teklifin gerektirdiği hususları birbirinden ayrı tutmayı iktiza etmiştir. Bundaki hikmet sırrını, buraya aktarılması sözü uzatacak ve tefsir gayesinin dışına çıkaracak muhtelif yerlerde açıkladık; bunun özetini kavramanızın da güç olmayacağını zannediyorum.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 7]

خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٧)

{ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Allah, onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinin üzerinde de bir perde vardır. Ve onlar için büyük bir azap vardır.” (7)

خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ.

{ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ } “Allah, onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinin üzerinde de bir perde vardır.”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ جَارِيَةٌ مَجْرَى التَّعْلِيلِ لِلْحُكْمِ السَّابِقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَة: ٦] وَبَيَانٌ لِسَبَبِهِ فِي الْوَاقِعِ لِيَدْفَعَ بِذَلِكَ تَعَجُّبَ الْمُتَعَجِّبِينَ مِنَ اسْتِوَاءِ الْإِنْذَارِ وَعَدَمِهِ عِنْدَهُمْ وَمِنْ عَدَمِ نُفُوذِ الْإِيمَانِ إِلَى نُفُوسِهِمْ مَعَ وُضُوحِ دَلَائِلِهِ، فَإِذَا عُلِمَ أَنَّ عَلَى قُلُوبِهِمْ خَتْمًا وَعَلَى أَسْمَاعِهِمْ وَأَنَّ عَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةً عُلِمَ سَبَبُ ذَلِكَ كُلِّهِ وَبَطُلَ الْعَجَبُ، فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ يُفِيدُ جَوَابَ سَائِلٍ يَسْأَلُ عَنْ سَبَبِ كَوْنِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي نَظْمِ الْكَلَامِ مُقَابِلٌ مُوقِعَ جُمْلَةِ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] فَلِهَذِهِ الْجُمْلَةِ مَكَانَةٌ بَيْنَ ذَمِّ أَصْحَابِهَا بِمِقْدَارِ مَا لِتِلْكَ مِنَ الْمَكَانَةِ فِي الثَّنَاءِ عَلَى أَرْبَابِهَا.

Bu cümle, Yüce Allah'ın { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } [Bakara 6] kavlindeki önceki hükmün gerekçesi (ta'lîli) makamında olup, delillerinin apaçıklığına rağmen uyarmanın ve uyarmamanın onlar nezdinde eşit olmasına ve imanın onların ruhlarına nüfuz etmeyişine hayret edenlerin bu şaşkınlığını gidermek için olayın vakıadaki sebebinin bir açıklamasıdır. Zira kalplerinde ve kulaklarında bir mühür, gözlerinde de bir perde olduğu bilinince bütün bunların sebebi anlaşılır ve hayret ortadan kalkar. Dolayısıyla bu cümle, onların niçin inanmadıklarını soran bir kimseye cevap veren beyânî bir isti'nâftır. Bu cümlenin söz dizimindeki konumu, { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara 5] cümlesinin konumunun tam mukabilidir; bu cümlenin bu vasıflara sahip kimseleri yermedeki yeri, o cümlenin o vasıflara sahip kimseleri övmedeki yeri kadardır.

وَالْخَتْمُ حَقِيقَتُهُ السَّدُّ عَلَى الْإِنَاءِ وَالْغَلْقُ عَلَى الْكِتَابِ بِطِينٍ وَنَحْوِهِ مَعَ وَضْعِ عَلَامَةٍ

Hatm (mühürleme) kelimesinin hakiki anlamı; mühürlenen şeyin açılmasını engellemek amacıyla bir mühürdeki nakşedilmiş alameti basmak suretiyle kabın ağzını tıkamak ve mektubu çamur ve benzeri bir şeyle kapatmaktır.

مَرْسُومَةٍ فِي خَاتَمٍ لِيَمْنَعَ ذَلِكَ مِنْ فَتْحِ الْمَخْتُومِ، فَإِذَا فُتِحَ عَلِمَ صَاحِبُهُ أَنَّهُ فُتِحَ لِفَسَادٍ يَظْهَرُ فِي أَثَرِ النَّقْشِ وَقَدِ اتَّخَذَ النَّبِيءُ ﷺ خَاتَمًا لِذَلِكَ، وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَخْتِمُ عَلَى قَوَارِيرِ الْخَمْرِ لِيُصْلِحَهَا انْحِبَاسُ الْهَوَاءِ عَنْهَا وَتَسْلَمَ مِنَ الْأَقْذَارِ فِي مُدَّةِ تَعْتِيقِهَا. وَأَمَّا تَسْمِيَةُ الْبُلُوغِ لِآخِرِ الشَّيْءِ خَتْمًا فَلِأَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ أَوْ ذَلِكَ الْوَقْتَ هُوَ ظَرْفُ وَضْعِ الْخَتْمِ فَيُسَمَّى بِهِ مَجَازًا. وَالْخَاتَمُ بِفَتْحِ التَّاءِ الطِّينُ الْمَوْضُوعُ عَلَى الْمَكَانِ الْمَخْتُومِ، وَأَطْلَقَ عَلَى الْقَالَبِ الْمَنْقُوشِ فِيهِ عَلَامَةٌ أَوْ كِتَابَةٌ يُطْبَعُ بِهَا عَلَى الطِّينِ الَّذِي يُخْتَمُ بِهِ. وَكَانَ نَقْشُ خَاتَمِ النَّبِيءِ ﷺ: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. وَطِينُ الْخَتْمِ طِينٌ خَاصٌّ يُشْبِهُ الْجِبْسَ يُبَلُّ بِمَاءٍ وَنَحْوِهِ وَيُشَدُّ عَلَى الْمَوْضِعِ الْمَخْتُومِ فَإِذَا جَفَّ كَانَ قَوِيَّ الشَّدِّ لَا يُقْلَعُ بِسُهُولَةٍ وَهُوَ يَكُونُ قِطَعًا صَغِيرَةً كُلُّ قِطْعَةٍ بِمِقْدَارِ مُضْغَةٍ وَكَانُوا يَجْعَلُونَهُ خَوَاتِيمَ فِي رِقَابِ أَهْلِ الذِّمَّةِ قَالَ بَشَّارٌ:

Eğer açılırsa sahibi, nakşın izinde görünen bozulmadan ötürü onun açıldığını anlar. Nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] de bunun için bir mühür edinmiştir. Araplar da yıllandırılma süresince hava girmemesi sebebiyle şarabın kıvamında kalması ve pisliklerden korunması için şarap testilerini mühürlerlerdi. Bir şeyin sonuna ulaşmaya hatm denilmesine gelince; bunun sebebi, o yerin veya o vaktin mührün konulduğu zarf olmasıdır; dolayısıyla mecazen bu isimle anılmıştır. Tâ harfinin fethasıyla «hâtem» ise mühürlenen yere konulan çamurdur; daha sonra kendisiyle mühür çamuru üzerine basılan alamet veya yazı kazınmış kalıba da bu isim verilmiştir. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] mührünün nakşı «Muhammedü'r-Rasûlullâh» idi. Mühür çamuru, alçıya benzeyen, su ve benzeriyle ıslatılıp mühürlenecek yere yapıştırılan özel bir çamurdur; kuruduğunda çok sağlam yapışır ve kolayca sökülmez. Her biri bir lokma büyüklüğünde küçük parçalar halindedir. Zımmîlerin boyunlarına da bunu mühür olarak takarlardı. Baççâr şöyle demiştir:

خَتَمَ الْحُبُّ لَهَا فِي عُنُقِي ... مَوْضِعَ الْخَاتَمِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَمِ

O kadının aşkı benim boynumda, zımmîlerin [boynundaki] mührün yerine mühür basmıştır.

وَالْغِشَاوَةُ فِعَالَةٌ مِنْ غَشَاهُ وَتَغَشَّاهُ إِذَا حَجَبَهُ وَمِمَّا يُصَاغُ لَهُ وَزْنُ فِعَالَةٍ بِكَسْرِ الْفَاءِ مَعْنَى الِاشْتِمَالِ عَلَى شَيْءٍ مِثْلَ الْعِمَامَةِ وَالْعِلَاوَةِ وَاللِّفَافَةِ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ صَوْغَ هَذِهِ الزِّنَةِ لِلصِّنَاعَاتِ كَالْخِيَاطَةِ لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الِاشْتِمَالِ الْمَجَازِيِّ وَمَعْنَى الْغِشَاوَةِ الْغِطَاءُ.

Gışâve (غِشَاوَة), onu örttüğü ve bürüdüğü zaman kullanılan «ğaşâhu» ve «teğaşşâhu» kökünden «fi'âle» veznindedir. Fâ harfinin kesresiyle «fi'âle» vezninin kendisi için türetildiği manalardan biri de sarık (imâme), devenin yükü üzerine konan şey (ilâve) ve sargı/örtü (lifâfe) gibi bir şeyi kuşatıp bürüme manasıdır. Bu veznin terzilik (hiyâta) gibi sanatlar için türetilmesinin sebebinin de onda bulunan mecazi bürüme ve kuşatma manası olduğu söylenmiştir. Gışâvenin manası örtü (gıtâ) demektir.

وَلَيْسَ الْخَتْمُ عَلَى الْقُلُوبِ وَالْأَسْمَاعِ وَلَا الْغِشَاوَةُ عَلَى الْأَبْصَارِ هُنَا حَقِيقَةً كَمَا تَوَهَّمَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِيمَا نَقَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ بَلْ ذَلِكَ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ بِأَنْ جَعَلَ قُلُوبَهُمْ أَيْ عُقُولَهُمْ فِي عَدَمِ نُفُوذِ الْإِيمَانِ وَالْحَقِّ

İbn Atıyye'nin naklettiğine göre bazı müfessirlerin zannettiği gibi buradaki kalplerin ve kulakların mühürlenmesi yahut gözlerin üzerindeki perde hakiki anlamında değildir. Bilakis bu, mecaz yolu üzeredir; şöyle ki imanın, hakkın...

وَالْإِرْشَادِ إِلَيْهَا، وَجَعْلِ أَسْمَاعِهِمْ فِي اسْتِكَاكِهَا عَنْ سَمَاعِ الْآيَاتِ وَالنُّذُرِ، وَجَعْلِ أَعْيُنِهِمْ فِي عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِمَا تَرَى مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَالدَّلَائِلِ الْكَوْنِيَّةِ، كَأَنَّهَا مَخْتُومٌ عَلَيْهَا وَمَغْشِيٌّ دُونَهَا إِمَّا عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ بِتَشْبِيهِ عَدَمِ حُصُولِ النَّفْعِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا بِالْخَتْمِ وَالْغِشَاوَةِ ثُمَّ إِطْلَاقُ لَفْظِ خَتَمَ عَلَى وَجْهِ التَّبَعِيَّةِ وَلَفْظِ الْغِشَاوَةِ عَلَى وَجْهِ الْأَصْلِيَّةِ وَكِلْتَاهُمَا اسْتِعَارَةٌ تَحْقِيقِيَّةٌ إِلَّا أَنَّ الْمُشَبَّهَ مُحَقَّقٌ عَقْلًا لَا حِسًّا. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْخَتْمَ وَالْغِشَاوَةَ تَمْثِيلًا بِتَشْبِيهِ هَيْئَةٍ وَهْمِيَّةٍ مُتَخَيَّلَةٍ فِي قُلُوبِهِمْ أَيْ إِدْرَاكِهِمْ مِنَ التَّصْمِيمِ عَلَى الْكُفْرِ وَإِمْسَاكِهِمْ عَنِ التَّأَمُّلِ فِي الْأَدِلَّةِ- كَمَا تَقَدَّمَ- بِهَيْئَةِ الْخَتْمِ، وَتَشْبِيهِ هَيْئَةٍ مُتَخَيَّلَةٍ فِي أَبْصَارِهِمْ مِنْ عَدَمِ التَّأَمُّلِ فِي الْوَحْدَانِيَّةِ وَصِدْقِ الرَّسُولِ بِهَيْئَةِ الْغِشَاوَةِ وَكُلُّ ذَيْنَكَ مِنْ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْخَتْمَ وَالْغِشَاوَةَ مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ وَالْمُرَادُ اتِّصَافُهُمْ بِلَازِمِ ذَلِكَ وَهُوَ أَنْ لَا تَعْقِلَ وَلَا تَحُسَّ، وَالْخَتْمُ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ اسْتِمْرَارُ الضَّلَالَةِ فِي نَفْسِ الضَّالِّ أَوْ خُلُقُ الضَّلَالَةِ، وَمِثْلُهُ الطَّبْعُ، وَالْأَكِنَّةُ.

...ve doğru yolun kendilerine nüfuz etmemesi bakımından onların kalpleri yani akılları; ayetleri ve uyarıları işitmemek üzere tıkanması bakımından kulakları; gördükleri mucizelerden ve kevni delillerden faydalanmamaları bakımından gözleri sanki üzerleri mühürlenmiş ve önlerine perde çekilmiş gibi kılınmıştır. Bu ya onlardan hedeflenen faydanın elde edilemeyişini mühür ve perdeye benzetip ardından tebeiyye yoluyla «hateme» lafzını, asliyye yoluyla da «gışâve» lafzını ıtlak etmek suretiyle istiâre yoluyladır; her ikisi de tahkikiyye istiâredir, ancak müşebbeh (benzetilen) hissen değil aklen tahakkuk etmiştir. İstersen mühür ve perdeyi -daha önce geçtiği üzere- küfürde ısrar etmeleri ve delilleri düşünmekten geri durmalarından ötürü onların kalplerinde yani idraklerinde varsayılan vehmî/muhayyel bir heyeti mühürlenme heyetine benzeterek, tevhidi ve Resul'ün doğruluğunu düşünmemekten ötürü gözlerinde muhayyel bir heyeti de perdelenme heyetine benzeterek bir temsilî istiâre kılabilirsin; bunların her ikisi de makul olanı mahsus olana benzetmektir. İstersen mühür ve perdeyi lüzum alakasıyla mecâz-ı mürsel de kılabilirsin; murat edilen onların bunun lâzımıyla yani akletmez ve hissetmez olmakla vasıflanmalarıdır. Şeriat ıstılahında hatm (mühürleme), sapkın kişinin nefsinde sapkınlığın devam etmesi yahut sapkınlık ahlakıdır; tab' (damgalama) ve ekinne (örtüler) de bunun gibidir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَعَلى سَمْعِهِمْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: قُلُوبِهِمْ فَتَكُونُ الْأَسْمَاعُ مَخْتُومًا عَلَيْهَا وَلَيْسَ هُوَ خَبَرًا مُقَدَّمًا لِقَوْلِهِ غِشاوَةٌ فَيَكُونُ: وَعَلى أَبْصارِهِمْ مَعْطُوفًا عَلَيْهِ لِأَنَّ الْغِشَاوَةَ تُنَاسِبُ الْأَبْصَارَ لَا الْأَسْمَاعَ وَلِأَنَّ الْخَتْمَ يُنَاسِبُ الْأَسْمَاعَ كَمَا يُنَاسِبُ الْقُلُوبَ إِذْ كِلَاهُمَا يُشَبَّهُ بِالْوِعَاءِ وَيُتَخَيَّلُ فِيهِ مَعْنَى الْغَلْقِ وَالسَّدِّ، فَإِنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: اسْتَكَّ سَمْعُهُ وَوَقَرَ سَمْعُهُ وَجَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ.

Zahir olan şudur ki { وَعَلى سَمْعِهِمْ } kavli { قُلُوبِهِمْ } kavline matuftur; dolayısıyla kulaklar da mühürlenmiştir. Yoksa o, { غِشاوَةٌ } için öne geçmiş bir haber (mukaddem haber) olup { وَعَلى أَبْصارِهِمْ } de ona matuf değildir. Çünkü perde kulaklara değil gözlere uygundur; mühürleme ise kalplere uygun olduğu gibi kulaklara da uygundur; zira her ikisi de bir kaba benzetilir ve içlerinde kapanma ve tıkanma manası tahayyül edilir. Nitekim Araplar: «Kulağı tıkandı», «Kulağına ağırlık çöktü» ve «Parmaklarını kulaklarına tıkadılar» derler.

وَالْمُرَادُ مِنَ الْقُلُوبِ هُنَا الْأَلْبَابُ وَالْعُقُولُ، وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ الْقَلْبَ عَلَى اللُّحْمَةِ الصَّنَوْبَرِيَّةِ، وَتُطْلِقُهُ عَلَى الْإِدْرَاكِ وَالْعَقْلِ، وَلَا يَكَادُونَ يُطْلِقُونَهُ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ لِلْإِنْسَانِ وَذَلِكَ غَالِبُ كَلَامِهِمْ عَلَى الْحَيَوَانِ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا، وَمَقَرُّهُ الدِّمَاغُ لَا مَحَالَةَ وَلَكِنَّ الْقَلْبَ هُوَ الَّذِي يَمُدُّهُ بِالْقُوَّةِ الَّتِي بِهَا عَمَلُ الْإِدْرَاكِ.

Burada kalplerden murat akıllar ve idraklerdir. Araplar kalp kelimesini çam kozalağı şeklindeki et parçası için kullandıkları gibi idrak ve akıl için de kullanırlar; insan hakkında bunun dışındaki bir mana için neredeyse hiç kullanmazlar; hayvanlar hakkındaki kullanımları ise çoğunlukla böyledir. Burada murat edilen de budur. Kuşkusuz onun yeri beyindir, fakat beyne idrak ameliyesini gerçekleştirdiği gücü veren kalptir.

وَإِنَّمَا أَفْرَدَ السَّمْعَ وَلَمْ يَجْمَعْ كَمَا جمع (قُلُوبهم) و (أَبْصَارهم) إِمَّا لِأَنَّهُ أُرِيدَ مِنْهُ الْمَصْدَرُ الدَّالُّ عَلَى الْجِنْسِ، إِذْ لَا يُطْلَقُ عَلَى الْآذَانِ سَمْعٌ أَلَا تَرَى أَنَّهُ جَمَعَ لَمَّا ذَكَرَ الْآذَانَ فِي قَوْلِهِ: يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٩] وَقَوْلِهِ: وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت: ٥] فَلَمَّا عَبَّرَ بِالسَّمْعِ أَفْرَدَ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ بِخِلَافِ الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ فَإِنَّ الْقُلُوبَ مُتَعَدِّدَةٌ وَالْأَبْصَارُ جَمْعُ بَصَرٍ الَّذِي هُوَ اسْمٌ لَا مَصْدَرٌ، وَإِمَّا لِتَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ أَيْ وَعَلَى حَوَاسِّ سَمْعِهِمْ أَوْ

«Kulûbühüm» (kalpleri) ve «ebsâruhüm» (gözleri) kelimelerini cemi (çoğul) getirdiği gibi sem' (işitme/kulak) kelimesini cemi getirmeyip müfred getirmesi ise; ya cins bildiren bir masdar olarak kastedilmiş olmasındandır, zira kulak organlarına [çoğul olarak] sem' denilmez. Görmez misin ki Yüce Allah kulak organlarını zikrettiğinde: { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ } [Bakara 19] “Parmaklarını kulaklarına tıkarlar” ve { وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } [Fussilet 5] “Kulaklarımızda bir ağırlık vardır” buyruklarında olduğu gibi cemi getirmiştir. Sem' lafzıyla ifade ettiğinde ise masdar olduğu için müfred getirmiştir; kalpler ve gözler ise böyle değildir, zira kalpler çoktur, ebsâr da masdar değil isim olan basar kelimesinin çoğuludur. Yahut [sem'in müfred getirilmesi] mahzuf bir kelimenin takdiri sebebiyledir; yani «ve alâ havâssi sem'ihim» (işitme duyuları üzerine) yahut...

جَوَارِحِ سَمْعِهِمْ. وَقَدْ تَكُونُ فِي إِفْرَادِ السَّمْعِ لَطِيفَةٌ رُوعِيَتْ مِنْ جُمْلَةِ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ هِيَ أَنَّ الْقُلُوبَ كَانَتْ مُتَفَاوِتَةً وَاشْتِغَالُهَا بِالتَّفَكُّرِ فِي أَمْرِ الْإِيمَانِ وَالدِّينِ مُخْتَلِفٌ بِاخْتِلَافِ وُضُوحِ الْأَدِلَّةِ، وَبِالْكَثْرَةِ وَالْقِلَّةِ وَتَتَلَقَّى أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الْآيَاتِ فَلِكُلِّ عَقْلٍ حَظُّهُ مِنَ الْإِدْرَاكِ، وَكَانَتِ الْأَبْصَارُ أَيْضًا مُتَفَاوِتَةَ التَّعَلُّقِ بِالْمَرْئِيَّاتِ الَّتِي فِيهَا دَلَائِلُ الْوَحْدَانِيَّةِ فِي الْآفَاقِ، وَفِي الْأَنْفُسِ الَّتِي فِيهَا دَلَالَةٌ، فَلِكُلِّ بَصَرٍ حَظُّهُ مِنَ الِالْتِفَاتِ إِلَى الْآيَاتِ الْمُعْجِزَاتِ وَالْعِبَرِ وَالْمَوَاعِظِ، فَلَمَّا اخْتَلَفَتْ أَنْوَاعُ مَا تَتَعَلَّقَانِ بِهِ جُمِعَتْ. وَأَمَّا الْأَسْمَاعُ فَإِنَّمَا كَانَتْ تَتَعَلَّقُ بِسَمَاعِ مَا يُلْقَى إِلَيْهَا مِنَ الْقُرْآنِ فَالْجَمَاعَاتُ إِذَا سَمِعُوا الْقُرْآنَ سَمِعُوهُ سَمَاعًا مُتَسَاوِيًا وَإِنَّمَا يَتَفَاوَتُونَ فِي تَدَبُّرِهِ وَالتَّدَبُّرُ مِنْ عَمَلِ الْعُقُولِ فَلَمَّا اتَّحَدَ تَعَلُّقُهَا بِالْمَسْمُوعَاتِ جُعِلَتْ سَمْعًا وَاحِدًا.

...«cevârihi sem'ihim» (işitme organları üzerine) takdirindedir. Sem' lafzının müfred getirilmesinde Kur'an'ın üstün belagatinin bir parçası olarak gözetilen şöyle latif bir nükte de bulunabilir: Kalpler birbirinden farklıydı ve delillerin açıklığının azlığına ve çokluğuna göre iman ve din meselesi üzerine tefekkürle meşguliyetleri muhtelifti; çok çeşitli ayetleri telakki ediyorlardı, dolayısıyla her aklın idrakten aldığı pay farklıydı. Gözlerin de ufuklarda ve nefislerde tevhid delillerini barındıran ve işaret taşıyan görülecek şeylere taalluku birbirinden farklıydı; dolayısıyla her gözün mucize ayetlere, ibretlere ve vaazlara yönelme hususunda kendine has bir payı vardı. Bu ikisinin taalluk ettiği şeylerin türleri muhtelif olunca cemi olarak getirildiler. Kulaklara gelince; onlar sadece kendilerine tebliğ edilen Kur'an'ı işitmeye taalluk etmekteydi. Topluluklar Kur'an'ı dinlediklerinde onu eşit bir şekilde dinlerler; onlar sadece onu تدebbür (derinlemesine düşünme) hususunda farklılaşırlar, tedebbür ise akılların işidir. Kulakların işitilen şeylere taalluku bir olunca, hepsi tek bir işitme (sem') kılınmıştır.

وَإِطْلَاقُ أَسْمَاءِ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ إِذَا أُرِيدَ بِهِ الْمَجَازُ عَنْ أَعْمَالِهَا وَمَصَادِرِهَا جَازَ فِي إِجْرَائِهِ عَلَى غَيْرِ الْمُفْرَدِ إِفْرَادُهُ وَجَمْعُهُ وَقَدِ اجْتَمَعَا هُنَا فَأَمَّا الْإِطْلَاقُ حَقِيقَةً فَلَمْ يَصِحَّ، قَالَ الْجَاحِظُ فِي «الْبَيَانِ» : قَالَ بَعْضُهُمْ لِغُلَامٍ لَهُ اشْتَرِ لِي رَأْسَ كَبْشَيْنِ فَقِيلَ لَهُ ذَلِكَ لَا

Organ ve uzuv isimleri, bunların fiilleri ve masdarlarından mecaz olarak murat edildiğinde, müfred dışındakilere isnat edilirken müfred veya cemi getirilmesi caizdir; nitekim burada ikisi bir arada bulunmuştur. Hakiki anlamıyla kullanımına gelince, bu sahih olmaz. Câhız el-Beyân'da şöyle demiştir: «Bazıları kölesine: 'Bana iki koçun başını (ra'se kebşeyni) satın al' dedi. Kendisine: 'Böyle denmez' denilince, o da: 'O halde bir koçun iki başını (ra'sey kebşin) al' dedi ve sözünü daha da imkânsız/bozuk hale getirdi.» el-Keşşâf'ta ise iltibas (karışıklık) tehlikesi olmadığında böyle söyledikleri belirtilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

يَكُونُ، فَقَالَ: إِذًا فَرَأْسَيْ كَبْشٍ فَزَادَ كَلَامَهُ إِحَالَةً» وَفِي «الْكَشَّافِ» أَنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ إِذَا أُمِنَ اللَّبْسُ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

...olmaz' [denildi]. [Bunun üzerine] o: 'Öyleyse bir koçun iki başını [al]' dedi ve sözünü daha da imkânsız/saçma hale getirdi.» el-Keşşâf'ta ise, iltibas (karışıklık) tehlikesi bulunmadığında böyle söyledikleri [ifade edilmiştir]; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

كُلُوا فِي بَعْضِ بَطْنِكُمْ تَعُفُّوا ... فَإِنَّ زَمَانَكُمْ زَمَنٌ خَمِيصُ

Karnınızın bir kısmıyla yiyin ki iffetli kalasınız; zira sizin zamanınız açlık zamanıdır.

وَهُوَ نَظِيرُ مَا قَالَهُ سِيبَوَيْهِ فِي بَابِ مَا لُفِظَ بِهِ مِمَّا هُوَ مُثَنًّى كَمَا لُفِظَ بِالْجَمْعِ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] وَيَقُولُونَ ضَعْ رِحَالَهُمَا وَإِنَّمَا هُمَا اثْنَانِ وَهُوَ خِلَافُ كَلَامِ الْجَاحِظِ وَقَدْ يَكُونُ مَا عَدَّهُ الْجَاحِظُ عَلَى الْقَائِلِ خَطَأً لِأَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ الْقَائِلِ لَا يَقْصِدُ الْمَعَانِيَ الثَّانِيَةَ فَحُمِلَ كَلَامُهُ عَلَى الْخَطَأِ لِجَهْلِهِ بِالْعَرَبِيَّةِ وَلَمْ يُحْمَلْ عَلَى قَصْدِ لَطِيفَةٍ بِلَاغِيَّةٍ بِخِلَافِ مَا فِي الْبَيْتِ فَضْلًا عَنِ الْآيَةِ

Bu, Sîbeveyh'in, tesniye (ikil) olduğu halde Yüce Allah'ın { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } [Tahrîm 4] “Çünkü ikinizin de kalpleri kaymıştı” kavli gibi cemi lafzıyla ifade edilenler babında söylediğinin benzeridir. Yine Araplar iki deve kastedildiği halde «Develerinin semerlerini (rihâlehümâ) koy» derler. Bu ise Câhız'ın sözünün aksinedir. Câhız'ın o sözü söyleyen aleyhine hata saydığı şey hakikaten hata olabilir; çünkü böyle bir sözü söyleyen kimse ikinci manaları (belagî nükteleri) kastetmez, dolayısıyla onun sözü Arap dilini bilmeyişinden ötürü hataya hamledilmiş ve ayet bir yana beyitteki gibi belagî bir nükteli maksada hamledilmemiştir.

كَقَوْلِ عَلِيٍّ ﵁ لِمَنْ سَأَلَهُ حِينَ مَرَّتْ جِنَازَةٌ: مَنِ الْمُتَوَفِّي (بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ) فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ: «اللَّهُ»

Nitekim bir cenaze geçtiği sırada kendisine ism-i fâil sîgasıyla: «Vefat ettiren (el-müteveffî) kimdir?» diye soran kimseye Ali'nin [radıyallâhu anh] «Allah'tır» demesi de böyledir.

لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ أَخْطَأَ أَرَادَ أَنْ يَقُولَ الْمُتَوَفَّى وَإِلَّا فَإِنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ تَوَفَّى فُلَانٌ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ فَهُوَ مُتَوَفٍّ أَيِ اسْتَوْفَى أَجَلَهُ، وَقَدْ قَرَأَ عَلِيٌّ نَفْسُهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ بِصِيغَةِ الْمَبْنِيِّ لِلْفَاعِلِ.

Çünkü o, soranın hata ettiğini ve [vefat eden anlamında] «el-müteveffâ» demek istediğini anlamıştı. Aksi takdirde etken fiil sîgasıyla (binâ-i fâil ile) «Teveffâ fülânün» (filan kişi ecelini tamamladı) denilmesi sahihtir ve o kimse ecelini tamamlayan anlamında «müteveffî»dir. Nitekim bizzat Ali, Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } ayetini malum (etken) sîga ile [«ve'llezîne yeteveffevne minküm» şeklinde] okumuştur.

وَبَعْدَ كَوْنِ الْخَتْمِ مَجَازًا فِي عَدَمِ نُفُوذِ الْحَقِّ لِعُقُولِهِمْ وَأَسْمَاعِهِمْ وَكَوْنِ ذَلِكَ مُسَبَّبًا لَا مَحَالَةَ عَنْ إِعْرَاضِهِمْ وَمُكَابَرَتِهِمْ أُسْنِدَ ذَلِكَ الْوَصْفُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ الْمُقَدِّرُ لَهُ عَلَى طَرِيقَةِ إِسْنَادِ

Mühürlemenin (hatm), hakkın onların akıllarına ve işitme duyularına nüfuz etmemesi hususunda bir mecaz olduğu ve bu durumun kaçınılmaz olarak onların [haktan] yüz çevirmelerinden ve inatçı kibirlerinden kaynaklandığı sabit olduktan sonra, bu vasıf Yüce Allah'a isnad edilmiştir; zira O, bunu takdir edendir. [Bu isnad da]...

نَظَائِرِ مِثْلِ هَذَا الْوَصْفِ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ نَحْوَ قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [النَّحْل: ١٠٨] وَقَوْلِهِ: وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا [الْكَهْف: ٢٨] وَنَظَائِرُ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ كَثْرَةً تَنْبُو عَنِ التَّأْوِيلِ وَمَحْمَلُهَا عِنْدَنَا عَلَى التَّحْقِيقِ أَنَّهَا وَارِدَةٌ عَلَى اعْتِبَارِ أَنَّ كُلَّ وَاقِعٍ هُوَ بِقَدَرِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّ اللَّهَ هَدَى وَوَفَّقَ بَعْضًا، وَأَضَلَّ وَخَذَلَ بَعْضًا فِي التَّقْدِيرِ وَالتَّكْوِينِ، فَلَا يُنَافِي ذَلِكَ وُرُودُ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا فِي مَعْنَى النَّعْيِ عَلَى الْمَوْصُوفِينَ بِذَلِكَ وَالتَّشْنِيعِ بِحَالِهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ بِاعْتِبَارِ مَا لَهُمْ مِنَ الْمَيْلِ وَالِاكْتِسَابِ، وَبِالتَّحْقِيقِ الْقُدْرَةُ عَلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ الَّتِي هِيَ دُونَ الْخَلْقِ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَدَّرَ الشُّرُورَ وَأَوْجَدَ فِي النَّاسِ الْقُدْرَةَ عَلَى فِعْلِهَا وَلَكِنَّهُ نَهَاهُمْ عَنْهَا لِأَنَّهُ أَوْجَدَ فِي النَّاسِ الْقُدْرَةَ عَلَى تَرْكِهَا أَيْضًا، فَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْقَدَرِ وَالتَّكْلِيفِ إِذْ كُلٌّ رَاجِعٌ إِلَى جِهَةٍ خِلَافَ مَا تَوَهَّمَتْهُ الْقَدَرِيَّةُ فَنَفَوُا الْقَدَرَ وَهُوَ التَّقْدِيرُ وَالْعِلْمُ وَخِلَافَ مَا تَوَهَّمَتْهُ الْمُعْتَزِلَةُ مِنْ عَدَمِ تَعَلُّقِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَفْعَالِ الْمُكَلَّفِينَ وَلَا هِيَ مَخْلُوقَةٌ لَهُ وَإِنَّمَا الْمَخْلُوقُ لَهُ ذَوَاتُهُمْ وَآلَاتُ أَفْعَالِهِمْ، لِيَتَوَسَّلُوا بِذَلِكَ إِلَى إِنْكَارِ صِحَّةِ إِسْنَادِ مِثْلِ هَاتِهِ الْأَفْعَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ إِيجَادِ الْفَسَادِ، وَتَأْوِيلِ مَا وَرَدَ مِنْ ذَلِكَ: عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ شَيْئًا لِأَنَّهُمْ قَائِلُونَ بِعِلْمِهِ تَعَالَى بِأَنَّهُمْ سَيَفْعَلُونَ وَهُوَ قَادِرٌ على سلب الْقدر مِنْهُمْ فَبِتَرْكِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى تِلْكَ الْقُدْرَةِ إِمْهَالٌ لَهُمْ عَلَى فِعْلِ الْقَبِيحِ وَهُوَ

...Kur'an'ın pek çok ayetinde yer alan benzer vasıfların isnadı kabilindendir; nitekim Yüce Allah: { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Nahl 108] “İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği kimselerdir” ve { وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا } [Kehf 28] “Bizi anmaktan kalbini gafil kıldığımız kimseye itaat etme” buyurmuştur. Bunun Kur'an'daki benzerleri tevili kabul etmeyecek kadar çoktur. Bize göre tahkik ehlinin benimsediği hakiki yorum şudur: Bu ifadeler, vuku bulan her şeyin Allah Teâlâ'nın takdiriyle olduğu ve Allah'ın takdir ve tekvin (yaratma) planında bazılarını hidayete erdirip muvaffak kıldığı, bazılarını da saptırıp yardımsız bıraktığı esasına dayalı olarak gelmiştir. Bu durum, ayetin ve benzerlerinin bu vasıfla nitelenenleri kınama ve onların hallerini çirkin gösterme manasında gelmesine engel teşkil etmez; çünkü bu kınama, onlarda bulunan meyil ve kesb (irade) itibarıyladır. İşin aslına bakılırsa bu, yaratma (halk) seviyesinde olmayan, yapma ve terk etme gücüdür. Allah Teâlâ şerleri takdir etmiş ve insanlarda bunları yapma gücünü yaratmıştır; fakat aynı zamanda insanlarda bunları terk etme gücünü de yarattığı için onları bundan nehyetmiştir. Dolayısıyla kader ile teklif arasında hiçbir çelişki yoktur; zira her biri farklı bir cihete racidir. Bu durum, kaderi yani takdir ve ilmi inkâr eden Kaderiyye'nin vehmettiğinin aksinedir; yine Allah Teâlâ'nın fesat yaratmaktan tenzih edilmesi ve bu kabil ayetlerin tevil edilmesi amacıyla, mükelleflerin fiillerine Allah'ın kudretinin taalluk etmediğini, fiillerin O'nun mahlûku olmadığını, O'nun sadece kulların zatlarını ve fiil aletlerini yarattığını zanneden ve böylece bu tür fiillerin Allah'a isnadının sıhhatini inkâr etmeye yeltenen Mu'tezile'nin zannının da aksinedir. Kaldı ki bu yaklaşım onlara hiçbir fayda sağlamamıştır; zira onlar da Allah Teâlâ'nın onların bu fiilleri yapacaklarını bildiğini ve O'nun onlardan bu gücü çekip almaya kadir olduğunu kabul etmektedirler. Dolayısıyla Allah'ın onları bu güç üzerinde bırakması, çirkin fiili işlemeleri için onlara mühlet vermesidir ki bu da...

قَبِيحٌ، فَالتَّحْقِيقُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَشَاعِرَةُ وَغَيْرُهُمْ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَّ اللَّهَ هُوَ مُقَدِّرُ أَفْعَالِ الْعِبَادِ إِلَّا أَنَّ فِعْلَهَا هُوَ مِنَ الْعَبْدِ لَا مِنَ اللَّهِ وَهُوَ الَّذِي أَفْصَحَ عَنْهُ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ وَأَضْرَابُهُ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ. وَلَا يُرَدُّ عَلَيْنَا أَنَّهُ كَيْفَ أَقْدَرَهُمْ عَلَى فِعْلِ الْمَعَاصِي؟ لِأَنَّهُ يَرُدُّ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ أَيْضًا أَنَّهُ كَيْفَ عَلِمَ بَعْدَ أَنْ أَقْدَرَهُمْ بِأَنَّهُمْ شَارِعُونَ فِي الْمَعَاصِي وَلَمْ يَسْلُبْ عَنْهُمُ الْقُدْرَةَ؟

...[onların mantığına göre] çirkin olur. Tahkik ehlinin görüşü, Eş'arîlerin ve diğer Ehl-i Sünnet âlimlerinin benimsediği şu esastır: Kulların fiillerini takdir eden Allah'tır; ancak bu fiilleri bizzat işleyen kuldur, Allah değildir. İmâmü'l-Haremeyn ve onun gibi muhakkik âlimlerin açıkça ifade ettiği hakikat de budur. Bize karşı «Onları günah işlemeye nasıl muktedir kıldı?» şeklinde bir itiraz yöneltilemez; zira aynı itiraz Mu'tezile'ye de yöneltilerek: «Onları muktedir kıldıktan sonra onların günahlara girişeceğini bildiği halde neden bu gücü onların elinden çekip almadı?» denilir.

فَكَانَ مَذْهَبُ الْأَشَاعِرَةِ أَسْعَدَ بِالتَّحْقِيقِ وَأَجْرَى عَلَى طَرِيقِ الْجَمْعِ بَيْنَ مَا طَفَحَ بِهِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ مِنَ الْأَدِلَّةِ. وَلَنَا فِيهِ تَحْقِيقٌ أَعْلَى مِنْ هَذَا بَسَطْنَاهُ فِي «رِسَالَةِ الْقُدْرَةِ وَالتَّقَدُّرِ» الَّتِي لَمَّا تَظْهَرْ.

Böylece Eş'arîlerin mezhebi tahkike en uygun ve Kitap ve Sünnet'in dolup taştığı delilleri bir arada uzlaştırma yoluna en muvafık mezhep olmuştur. Bizim bu konuda bundan daha üstün bir tahkikimiz vardır ki onu henüz basılmamış olan «Risâletü'l-Kudre ve't-Tekaddür» adlı eserimizde genişçe açıkladık.

وَإِسْنَادُ الْخَتْمِ الْمُسْتَعْمَلِ مَجَازًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ مَعْنَى الْخَتْمِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَأَنْ لَا يُرْجَى زَوَالُهُ كَمَا يُقَالُ خِلْقَةٌ فِي فُلَانٍ، وَالْوَصْفُ الَّذِي أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِي فُلَانٍ أَوْ أَعْطَاهُ فَلَانًا، وَفَرَّقَ بَيْنَ هَذَا الْإِسْنَادِ وَبَيْنَ الْإِسْنَادِ فِي الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ لِأَنَّ هَذَا أُرِيدَ مِنْهُ لَازِمُ الْمَعْنَى وَالْمَجَازَ الْعَقْلِيَّ إِنَّمَا أُسْنِدَ فِيهِ فِعْلٌ لِغَيْرِ فَاعِلِهِ لِمُلَابَسَةٍ، وَالْغَالِبُ صِحَّةُ فَرْضِ الِاعْتِبَارَيْنِ فِيمَا صَلَحَ لِأَحَدِهِمَا وَإِنَّمَا يُرْتَكَبُ مَا يَكُونُ أَصْلَحُ بِالْمَقَامِ.

Mecaz olarak kullanılan mühürlemenin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi; nitekim «filancada fıtrattır», «Allah'ın filancaya yerleştirdiği veya filancaya verdiği vasıftır» denildiği gibi, mühürleme manasının onların kalplerine iyice yerleştiğini ve zeval bulmasının umulmadığını göstermek içindir. Bu isnat ile aklî mecazdaki isnat birbirinden farklıdır; çünkü bunda mananın lâzımı murat edilmiştir, aklî mecazda ise bir alaka sebebiyle fiil bizzat failinden başkasına isnat edilir. Çoğunlukla her ikisine de elverişli olan yerlerde iki itibarı da varsaymak sahihtir; ancak makama en uygun olanı tercih edilir.

وَجُمْلَةُ: وَعَلى سَمْعِهِمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: وعَلى قُلُوبِهِمْ بِإِعَادَةِ الْجَارِّ لِزِيَادَةِ التَّأْكِيدِ حَتَّى يَكُونَ الْمَعْطُوفُ مَقْصُودًا لِأَنَّ عَلَى مُؤْذِنَةٌ بِالْمُتَعَلِّقِ فَكَأَنَّ خَتَمَ كُرِّرَ مَرَّتَيْنِ.

{ وَعَلى سَمْعِهِمْ } cümlesi, matufun bizzat kastedildiğini pekiştirmek için harf-i cer tekrar edilerek { وعَلى قُلُوبِهِمْ } kavline atfedilmiştir; zira «alâ» harfi müteallaka delalet etmektedir, dolayısıyla sanki «hateme» fiili iki kez tekrarlanmış gibidir.

وَفِيهِ مُلَاحَظَةُ كَوْنِ الْأَسْمَاعِ مَقْصُودَةً بِالْخَتْمِ إِذْ لَيْسَ الْعَطْفُ كَالتَّصْرِيحِ بِالْعَامِلِ. وَلَيْسَ قَوْلُهُ وَعَلى سَمْعِهِمْ خَبَرًا مُقَدَّمًا لِغِشَاوَةٍ لِأَنَّ الْأَسْمَاعَ لَا تُنَاسِبُهَا الْغِشَاوَةُ وَإِنَّمَا يُنَاسِبُهَا السَّدُّ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً [الجاثية: ٢٣] وَلِأَنَّ تَقْدِيمَ قَوْلِهِ: وَعَلى أَبْصارِهِمْ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْخَبَرُ لِأَنَّ التَّقْدِيمَ لِتَصْحِيحِ الِابْتِدَاءِ بِالنَّكِرَةِ فَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ: وَعَلى سَمْعِهِمْ هُوَ الْخَبَر لَا ستغنى بِتَقْدِيمِ أَحَدِهِمَا وَأَبْقَى الْآخَرَ عَلَى الْأَصْلِ مِنَ التَّأْخِيرِ فَقِيلَ وَعَلَى سَمْعِهِمْ غِشَاوَةٌ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ.

Bunda kulakların da mühürleme ile kastedildiğine dikkat çekilmektedir; zira atıf, amili açıkça zikretmek gibi değildir. { وَعَلى سَمْعِهِمْ } kavli { غِشاوَةٌ } için mukaddem (öne geçmiş) bir haber değildir; zira perde kulaklara uygun düşmez, ona uygun olan ancak tıkanmadır. Yüce Allah'ın: { وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً } [Câsiye 23] “Kulağını ve kalbini mühürlemiş, gözünün üzerine de bir perde çekmiştir” kavline baksana! Ayrıca { وَعَلى أَبْصارِهِمْ } kavlinin öne geçirilmiş olması, haberin bizzat o olduğuna delildir; çünkü öne geçirme nekire ile ibtidayı sahih kılmak içindir. Şayet { وَعَلى سَمْعِهِمْ } kavli haber olsaydı, ikisinden birinin öne geçirilmesiyle yetinilir ve diğeri tehir aslı üzere bırakılarak «Ve alâ sem'ihim gışâvetün ve alâ ebsârihim» denilirdi.

وَفِي تَقْدِيمِ السَّمْعِ عَلَى الْبَصَرِ فِي مَوَاقِعِهِ مِنَ الْقُرْآنِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ فَائِدَةً لِصَاحِبِهِ مِنَ الْبَصَرِ فَإِنَّ التَّقْدِيمَ مُؤْذِنٌ بِأَهَمِّيَّةِ الْمُقَدَّمِ وَذَلِكَ لِأَنَّ السَّمْعَ آلَةٌ لِتَلَقِّي الْمَعَارِفِ الَّتِي بِهَا كَمَالُ الْعَقْلِ، وَهُوَ وَسِيلَةُ بُلُوغِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى أَفْهَامِ الْأُمَمِ عَلَى وَجْهٍ أَكْمَلَ مِنْ بُلُوغِهَا بِوَاسِطَةِ الْبَصَرِ لَوْ فَقَدَ السَّمْعَ، وَلِأَنَّ السَّمْعَ تَرِدُ إِلَيْهِ الْأَصْوَاتُ الْمَسْمُوعَةُ مِنَ الْجِهَاتِ السِّتِّ بِدُونِ تَوَجُّهٍ، بِخِلَافِ الْبَصَرِ فَإِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى التَّوَجُّهِ بِالِالْتِفَاتِ إِلَى الْجِهَاتِ غَيْرِ الْمُقَابِلَةِ.

Kur'an'daki geçtiği yerlerde işitmenin (sem') görmeden (basar) önce zikredilmesinde, sahibine sağladığı fayda bakımından işitmenin görmeden daha faziletli olduğuna bir delil vardır; zira takdim (öne alma) öne geçirilenin önemine delalet eder. Bunun sebebi, işitmenin aklın kemalini sağlayan ilimleri telakki etme aleti olmasıdır. O, peygamberlerin davetinin ümmetlerin idrakine ulaşmasında, işitme duyusu kaybolsaydı görme vasıtasıyla ulaşacağından daha mükemmel bir vasıtadır. Bir diğer sebep de şudur: İşitilen sesler yönelmeksizin altı yönden birden kulağa gelir; görme ise böyle değildir, karşıda olmayan yönlere doğru dönüp yönelmeyi gerektirir.

وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ.

{ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Ve onlar için büyük bir azap vardır.”

الْعَذَابُ: الْأَلَمُ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ أَصْلَهُ الْإِعْذَابُ مَصْدَرُ أَعْذَبَ إِذَا أَزَالَ الْعُذُوبَةَ لِأَنَّ الْعَذَابَ يُزِيلُ حَلَاوَةَ الْعَيْشِ فَصِيغَ مِنْهُ اسْمُ مَصْدَرٍ بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ، أَوْ هُوَ اسْم مَوضِع لِلْأَلَمِ بِدُونِ مُلَاحَظَةِ اشْتِقَاقٍ مِنَ الْعُذُوبَةِ إِذْ لَيْسَ يَلْزَمُ مَصِيرُ الْكَلِمَةِ إِلَى نَظِيرَتِهَا فِي الْحُرُوفِ.

Azap (azâb), elem ve acı demektir. Aslının, tatlılığı gidermek anlamına gelen «a'zebe» fiilinin masdarı olan «i'zâb» olduğu söylenmiştir; çünkü azap hayatın tatlılığını giderir. Bu sebeple hemzesi hazfedilerek ondan bir ism-i masdar türetilmiştir. Yahut bu kelime, tatlılıktan (uzûbet) türeme dikkate alınmaksızın doğrudan acı için konulmuş bir isimdir; zira bir kelimenin harfleri benzeşen eşine dayanması zorunlu değildir.

وَوَصْفُ الْعَذَابِ بِالْعَظِيمِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ تَنْكِيرَ عَذَابٍ لِلنَّوْعِيَّةِ وَذَلِكَ اهْتِمَامٌ بِالتَّنْصِيصِ عَلَى عِظَمِهِ لِأَنَّ التَّنْكِيرَ وَإِنْ كَانَ صَالِحًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّعْظِيمِ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ بِنَصٍّ فِيهِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَظِيمٌ تَأْكِيدًا لِمَا يُفِيدُهُ التَّنْكِيرُ مِنَ التَّعْظِيمِ كَمَا ظَنَّهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» لِأَنَّ دَلَالَةَ التَّنْكِيرِ عَلَى التَّعْظِيمِ غَيْرُ وَضْعِيَّةٍ، وَالْمَدْلُولَاتُ غَيْرُ الْوَضْعِيَّةِ يُسْتَغْنَى عَنْهَا إِذَا وَرَدَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا وَضْعًا فَلَا يُعَدُّ تَأْكِيدًا. وَالْعَذَابُ فِي الْآيَةِ، إِمَّا عَذَابُ النَّارِ فِي الآخر، وَإِمَّا عَذَابُ الْقَتْلِ وَالْمَسْغَبَةِ فِي الدُّنْيَا.

Azabın «azîm» (büyük) diye nitelenmesi, «azâbün» kelimesindeki tenvinin nev'iyye (tür bildirme) için olduğuna delildir; bunda azabın büyüklüğünü açıkça nas olarak belirtmeye verilen bir önem vardır. Zira tenvin tazim (büyüklük) bildirmeye elverişli olsa bile, bu hususta kesin bir nas değildir. Miftâh sahibinin zannettiği gibi «azîm» kelimesinin, tenvinin ifade ettiği tazimi tekit etmesi caiz değildir; çünkü tenvinin tazime delaleti vaz'î (kelimenin konuluşuna dayalı) değildir. Vaz'î olmayan medluller ise vaz'an ona delalet eden bir lafız geldiğinde gereksiz hale gelir, dolayısıyla tekit sayılmaz. Ayetteki azap; ya ahiretteki cehennem azabıdır ya da dünyadaki öldürülme ve şiddetli açlık azabıdır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 8]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki, inanmadıkları halde 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler.” (8)

هَذَا فَرِيقٌ آخَرُ وَهُوَ فَرِيقٌ لَهُ ظَاهِرُ الْإِيمَانِ وَبَاطِنُهُ الْكُفْرُ وَهُوَ لَا يعدو أَنْ يَكُونَ مُبْطِنًا الشِّرْكَ أَوْ مُبْطِنًا التَّمَسُّكَ بِالْيَهُودِيَّةِ وَيَجْمَعُهُ كُلُّهُ إِظْهَارُ الْإِيمَانِ كَذِبًا، فَالْوَاوُ لِعَطْفِ طَائِفَةٍ مِنَ الْجُمَلِ عَلَى طَائِفَةٍ مَسُوقٍ كُلٍّ مِنْهُمَا لِغَرَضٍ جَمَعَتْهُمَا فِي الذِّكْرِ الْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ الْغَرَضَيْنِ فَلَا يُتَطَلَّبُ فِي مِثْلِهِ إِلَّا الْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ الْغَرَضَيْنِ لَا الْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ كُلِّ جُمْلَةٍ وَأُخْرَى مِنْ كِلَا الْغَرَضَيْنِ عَلَى مَا حَقَّقَهُ التفتازانيّ فِي شَرْحِ الْكَشَّافِ، وَقَالَ السَّيِّدُ إِنَّهُ أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي بَابِ الْعَطْفِ لَمْ يَنْتَبِهْ لَهُ كَثِيرُونَ فَأَشْكَلَ عَلَيْهِمُ الْأَمْرُ فِي مَوَاضِعَ شَتَّى وَأَصْلُهُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِ «الْكَشَّافِ» : «وَقِصَّةُ الْمُنَافِقِينَ عَنْ آخِرِهَا مَعْطُوفَةٌ عَلَى قِصَّةِ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْبَقَرَة: ٦] كَمَا تُعْطَفُ الْجُمْلَةُ عَلَى الْجُمْلَةِ» فَأَفَادَ بِالتَّشْبِيهِ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ عَطْفِ الْجُمْلَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ.

Bu bir diğer zümredir; bu zümre, dışı iman içi küfür olan zümredir. Bu kimseler ya şirki gizleyen ya da Yahudiliğe bağlılığı gizleyen kimseler olmaktan öteye geçmezler; hepsini birleştiren ortak nokta ise imanı yalandan izhar etmeleridir. Buradaki «vav», her biri bir maksat için getirilmiş ve zikredilmelerini bu iki maksat arasındaki münasebetin birleştirdiği cümleler topluluğunun diğer bir cümleler topluluğuna atfedilmesi içindir. Teftâzânî'nin Şerhu'l-Keşşâf'ta tahkik ettiği üzere, böylesi bir durumda iki maksat arasındaki münasebetten başkası aranmaz; her iki maksattaki her bir cümlenin diğeriyle münasebeti aranmaz. Seyyid [Şerîf], bunun atıf babında pek çok kimsenin farkına varmadığı ve bu yüzden muhtelif yerlerde kendilerine müşkil gelen muazzam bir asıl olduğunu söylemiştir. Bunun aslı, el-Keşşâf'ın şu sözünden alınmıştır: «Münafıkların kıssası baştan sona, cümlenin cümleye atfedildiği gibi inkâr edenlerin kıssasına [Bakara 6] atfedilmiştir.» Böylece Zemahşerî teşbih ile bunun bir cümlenin bir cümleye atfedilmesi kabilinden olmadığını ifade etmiştir.

قَالَ الْمُحَقِّقُ عَبْدُ الْحَكِيمِ: وَهَذَا مَا أَهْمَلَهُ السَّكَّاكِيُّ أَيْ فِي أَحْوَالِ الْفَصْلِ وَالْوَصْلِ وَتَفَرَّدَ بِهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» .

Muhakkik Abdülhakîm şöyle demiştir: «Bu, Sekkâkî'nin -yani fasıl ve vasıl hallerinde- ihmal ettiği ve el-Keşşâf sahibinin müstakil olarak ortaya koyduğu bir husustur.»

وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَاتِ السَّابِقَةَ لَمَّا انْتَقَلَ فِيهَا مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى الْقُرْآنِ بِذِكْرِ الْمُهْتَدِينَ بِهِ بِنَوْعَيْهِمُ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ، وَانْتَقَلَ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ إِلَى ذِكْرِ أَضْدَادِهِمْ وَهُمُ الْكَافِرُونَ الَّذِينَ أُرِيدَ بِهِمُ الْكَافِرُونَ صَرَاحَةً وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، كَانَ السَّامِعُ قَدْ ظَنَّ أَنَّ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ دَاخِلُونَ فِي قَوْلِهِ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَة: ٣] فَلَمْ يَكُنِ السَّامِعُ سَائِلًا عَنْ قِسْمٍ آخَرَ وَهُمُ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَأَبْطَنُوا الشِّرْكَ أَوْ غَيْرَهُ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ هُمُ الْمُرَادُ هُنَا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا [الْبَقَرَة: ١٤] إِلَخْ، لِأَنَّهُ لِغَرَابَتِهِ وَنُدْرَةِ وَصْفِهِ بِحَيْثُ لَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ وَجُودُهُ نَاسَبَ

Bil ki, önceki ayetlerde Kur'an'ı övmekten onunla hidayete erenlerin iki zümresini -daha önce geçtiği üzere { gayba inananlar } ve { sana indirilene inananlar } olarak- zikretmeye geçildiğinde ve onları övmekten de zıtlarını, yani açıkça kâfir olan müşrikleri zikretmeye geçildiğinde, dinleyen kimse imanı açığa vuranların { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [Bakara: 3] kavline dahil olduğunu zannetmiş olabilirdi. Bu sebeple dinleyici, imanı açığa vurup şirki veya başka bir şeyi gizleyen diğer bir kesimi sormaz durumdaydı; ki bunlar, { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } [Bakara: 14] vb. kavlinin delaletiyle burada kastedilen münafıklardır. Çünkü bunun tuhaflığı ve niteliğinin nadirliği sebebiyle varlığı akla gelmeyecek derecede olduğundan,

أَنْ يَذْكُرَ أَمْرَهُ لِلسَّامِعِينَ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ مَعْطُوفَةً بِالْوَاوِ إِذْ لَيْسَتِ الْجُمْلَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ مُقْتَضِيَةً لَهَا وَلَا مُثِيرَةً لِمَدْلُولِهَا فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ، بِخِلَافِ جُمْلَةِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ [الْبَقَرَة: ٦] تُرِكَ عَطْفُهَا عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّ ذِكْرَ مَضْمُونِهَا بَعْدَ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ مُتَرَقِّبًا لِلسَّامِعِ، فَكَانَ السَّامِعُ كَالسَّائِلِ عَنْهُ فَجَاءَ الْفَصْلُ لِلِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ.

durumunu dinleyicilere zikretmesi uygun düştü. Bundan dolayı bu cümle 'vav' ile atfedilmiş olarak geldi; zira önceki cümle bunu gerektirmemekte ve dinleyicilerin zihninde onun medlulünü uyandırmamaktaydı. Aksine, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ } [Bakara: 6] cümlesinin önceki cümleye atfedilmesi terkedilmiştir; çünkü müminlerden sonra onun içeriğinin zikredilmesi dinleyici tarafından beklenmekteydi. Dinleyici sanki onu soran biri gibiydi; bu yüzden istînâf-ı beyânî (soruya cevap niteliğindeki başlangıç) için fasıl (atıfsız geçiş) yapılmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَمِنَ النَّاسِ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ لَا مَحَالَةَ وَقَدْ يَتَرَاءَى أَنَّ الْإِخْبَارَ بِمِثْلِهِ قَلِيلُ الْجَدْوَى لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْمُبْتَدَأُ دَالًّا عَلَى ذَاتٍ مِثْلِهِ، أَوْ مَعْنًى لَا يَكُونُ إِلَّا فِي النَّاسِ كَانَ الْإِخْبَارُ عَنِ الْمُبْتَدَأِ بِأَنَّهُ مِنَ النَّاسِ أَوْ فِي النَّاسِ غَيْرُ مُجْدٍ بِخِلَافِ قَوْلِكَ الْخَضِرُ مِنَ النَّاسِ، أَيْ لَا مِنَ

O'nun { وَمِنَ النَّاسِ } sözü şüphesiz mukaddem haberdir (öne geçmiş yüklemdir). Böyle bir şeyle haber vermenin faydası az gibi görünebilir; çünkü mübteda (özne) kendisi gibi bir zata yahut ancak insanlarda bulunabilecek bir manaya delalet ettiğinde, mübtedadan onun 'insanlardan' veya 'insanlar içinde' olduğu şeklinde haber vermek faydasız olur. 'Hızır insanlardandır', yani...

الْمَلَائِكَةِ فَإِنَّ الْفَائِدَةَ ظَاهِرَةٌ، فَوَجْهُ الْإِخْبَارِ بِقَوْلِهِمْ مِنَ النَّاسِ فِي نَحْوِ الْآيَةِ وَنَحْوِ قَوْلِ بَعْضِ أَعِزَّةِ الْأَصْحَابِ فِي تَهْنِئَةٍ لِي بِخُطَّةِ الْقَضَاءِ:

...'meleklerden değildir' sözünüzün aksine; zira [burada] fayda açıktır. Ayetteki ve aziz dostlardan birinin kadılık görevi dolayısıyla beni tebriğinde söylediği şu sözündeki gibi { مِنَ النَّاسِ } (insanlardan) ifadesiyle haber vermenin gerekçesi:

فِي النَّاسِ مَنْ أَلْقَى قِلَادَتَهَا إِلَى ... خَلَفٍ فَحَرَّمَ مَا ابْتَغَى وَأَبَاحَا

«İnsanlar içinde onun (görevin) gerdanlığını öyle bir halefe bırakan vardır ki, o dilediğini haram kıldı ve mubah kıldı.»