إِنَّ الْقَصْدَ إِخْفَاءُ مَدْلُولِ الْخَبَرِ عَنْهُ كَمَا تَقُولُ قَالَ هَذَا إِنْسَان وَذَلِكَ عِنْد مَا يَكُونُ الْحَدِيثُ يُكْسِبُ ذَمًّا أَوْ نُقْصَانًا، وَمِنْهُ
Burada maksat, tıpkı sözün yergi veya kusur kazandırdığı durumlarda 'Bunu bir insan söyledi' demen gibi, haber verilenin kimliğini gizlemektir. Nitekim...
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bundandır: «Allah'ın kitabında olmayan şartlar koşan topluluklara ne oluyor?»
وَقَدْ كَثُرَ تَقْدِيمُ الْخَبَرِ فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ لِأَنَّ فِي تَقْدِيمِهِ تَنْبِيهًا لِلسَّامِعِ عَلَى عَجِيبِ مَا سَيُذْكَرُ، وَتَشْوِيقًا لِمَعْرِفَةِ مَا يَتِمُّ بِهِ الْإِخْبَارُ وَلَوْ أُخِّرَ لَكَانَ مَوْقِعُهُ زَائِدًا لِحُصُولِ الْعِلْمِ بِأَنَّ مَا ذَكَرَهُ الْمُتَكَلِّمُ لَا يَقَعُ إِلَّا مِنْ إِنْسَانٍ كَقَوْلِ مُوسَى بْنِ جَابِرٍ الْحَنَفِيِّ:
Böyle bir yapıda haberin öne alınması çokça görülür; çünkü onun öne alınmasında dinleyiciyi zikredilecek şaşırtıcı duruma karşı uyarma ve haberin ne ile tamamlanacağını öğrenmeye teşvik etme vardır. Şayet sona bırakılsaydı, konuşanın zikrettiği şeyin ancak bir insandan sadır olacağının bilinmesi sebebiyle konumu fazlalık (gereksiz) olurdu. Mûsâ b. Câbir el-Hanefî'nin şu sözünde olduğu gibi:
وَمِنَ الرِّجَالِ أَسِنَّةٌ مَذْرُوبَةٌ ... وَمُزَنَّدُونَ وَشَاهِدٌ كَالْغَائِبِ
«Erkeklerden sivriltilmiş mızrak uçları gibi olanlar da vardır, dar görüşlü/cimri olanlar da ve hazır iken gaip gibi olanlar da.»
وَقَدْ قِيلَ إِنَّ مَوْقِعَ مِنَ النَّاسِ مُؤْذِنٌ بِالتَّعَجُّبِ وَإِنَّ أَصْلَ الْخَبَرِ إِفَادَةُ أَنَّ فَاعِلَ هَذَا الْفِعْلِ مِنَ النَّاسِ لِئَلَّا يَظُنَّهُ الْمُخَاطَبُ مِنْ غَيْرِ النَّاسِ لِشَنَاعَةِ الْفِعْلِ، وَهَذَا بَعِيدٌ عَنِ الْقَصْدِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَمْ يَكُنْ لِلتَّقْدِيمِ فَائِدَةٌ بَلْ كَانَ تَأْخِيرُهُ أَوْلَى حَتَّى يَتَقَرَّرَ الْأَمْرُ الَّذِي يُوهِمُ أَنَّ الْمُبْتَدَأَ لَيْسَ مِنَ النَّاسِ، هَذَا تَوْجِيهُ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ وَذَلِكَ حَيْثُ لَا يَكُونُ لِظَاهِرِ الْإِخْبَارِ بِكَوْنِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ مِنْ أَفْرَادِ النَّاسِ كَبِيرُ فَائِدَةٍ فَإِنْ كَانَ الْقَصْدُ إِفَادَةَ ذَلِكَ حَيْثُ يَجْهَلُهُ الْمُخَاطَبُ كَقَوْلِكَ مِنَ الرِّجَالِ مَنْ يَلْبَسُ بُرْقُعًا تُرِيدُ الْإِخْبَارَ عَنِ الْقَوْمِ الْمُدْعَوْنَ بِالْمُلَثَّمِينَ (مِنْ لَمْتُونَةَ) ، أَوْ حَيْثُ يُنَزَّلُ الْمُخَاطَبُ مَنْزِلَةَ الْجَاهِلِ كَقَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزَّبِيرِ (بِفَتْحِ الزَّايِ وَكَسْرِ الْبَاءِ) :
{ مِنَ النَّاسِ } ifadesinin yerinin şaşkınlık bildirdiği ve haberin aslının, eylemin çirkinliğinden ötürü muhatap onu insan dışı bir varlık sanmasın diye bu eylemi yapanın insanlardan olduğunu bildirmek olduğu da söylenmiştir. Ancak bu, maksattan uzaktır; zira durum denildiği gibi olsaydı öne almanın bir faydası olmaz, aksine mübtedanın insanlardan olmadığı vehmini uyandıran husus kesinlik kazansın diye sona bırakılması daha evla olurdu. İşte bu kullanımın açıklaması böyledir ve bu, hakkında konuşulan kimsenin insan fertlerinden olduğunun zahiren bildirilmesinde büyük bir fayda bulunmadığı durumlar içindir. Şayet maksat, muhatabın bilmediği bir hususu bildirmek olursa -Lemtûne'den 'Mülessemîn' (peçeliler) diye adlandırılan kavmi kastettiğinde 'Erkeklerden peçe takan kimseler vardır' demen gibi- yahut muhatabın cahil yerine konulduğu durumlarda -Abdullah b. ez-Zebîr'in (zâ'nın fethası ve bâ'nın kesresiyle) şu sözü gibi- durum farklıdır:
وَفِي النَّاسِ إِنْ رَثَّتْ حِبَالُكَ وَاصِلُ ... وَفِي الْأَرْضِ عَنْ دَارِ الْقِلَى مُتَحَوَّلُ
«İplerin eskirse insanlar içinde [seninle] irtibatı sürdürecek biri bulunur / Ve yeryüzünde buğzedilen yurttan göçecek yer vardır.»
إِذَا كَانَ حَالُ الْمُخَاطَبِينَ حَالَ مَنْ يَظُنُّ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ لَا يَجِدُ مَنْ يَصِلُهُ إِنْ قَطَعَهُ هُوَ،
Muhatapların hali, konuşan kimsenin kendisiyle ilişkiyi kestiğinde onunla irtibat kuracak kimse bulamayacağını zanneden kimsenin hali olduğunda,
فَذِكْرُ مِنَ النَّاسِ وَنَحْوِهِ فِي مِثْلِ هَذَا وَارِدٌ عَلَى أَصْلِ الْإِخْبَارِ، وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ هُنَا لِلتَّشْوِيقِ إِلَى اسْتِعْلَامِ الْمُبْتَدَأِ وَلَيْسَ فِيهِ إِفَادَةُ تَخْصِيصٍ. وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ قَوْلَهُ مِنَ النَّاسِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ سَتُسَاقُ فِي شَأْنِهِمْ قِصَّةٌ مَذْمُومَةٌ وَحَالَةٌ شَنِيعَةٌ إِذْ لَا يُسْتَرُ ذِكْرُهُمْ إِلَّا لِأَنَّ حَالَهُمْ مِنَ الشناعة بِحَيْثُ يستحي الْمُتَكَلِّمُ أَنْ يُصَرِّحَ بِمَوْصُوفِهَا وَفِي ذَلِكَ مِنْ تَحْقِيرِ شَأْنِ النِّفَاقِ وَمَذَمَّتِهِ أَمْرٌ كَبِيرٌ، فَوَرَدَتْ فِي شَأْنِهِمْ ثَلَاثَ عَشْرَةَ آيَةً نُعِيَ عَلَيْهِمْ فِيهَا خُبْثُهُمْ وَمَكْرُهُمْ، وَسُوءُ عَوَاقِبِهِمْ،
bunun gibilerde { مِنَ النَّاسِ } ve benzerlerinin zikri, haber vermenin aslı üzere varit olmuştur ve buradaki haberin takdimi, mübtedayı öğrenmeye teşvik içindir; bunda tahsis (özgüleme) ifade etme anlamı yoktur. { مِنَ النَّاسِ } kavlinin, kendilerinden bahsedilen kimseler hakkında yerilmiş bir kıssanın ve çirkin bir durumun aktarılacağını ihsas ettirdiğini anladığında -zira onların zikri ancak hallerinin çirkinliğinden ötürü konuşanın o sıfatın sahibini açıkça söylemeye hayâ etmesi sebebiyle gizlenmiştir ki bunda nifak durumunu tahkir ve yerme hususunda büyük bir mana vardır- onların hakkında, kendilerinde bulunan kötülük ve hilelerinin, akıbetlerinin fenalığının,
وَسَفَهِ أَحْلَامِهِمْ، وَجَهَالَتِهِمْ، وَأَرْدَفَ ذَلِك كُله بِشَتْمِ وَاسْتِهْزَاءِ وَتَمْثِيلِ حَالِهِمْ فِي أَشْنَعِ الصُّوَرِ وَهُمْ أَحْرِيَاءٌ بِذَلِكَ فَإِنَّ الْخُطَّةَ الَّتِي تَدَرَّبُوا فِيهَا تَجْمَعُ مَذَامَّ كَثِيرَةً إِذِ النِّفَاقُ يَجْمَعُ الْكَذِبَ، وَالْجُبْنَ، وَالْمَكِيدَةَ، وَأَفَنَ الرَّأْيِ، وَالْبَلَهَ، وَسُوءَ السُّلُوكِ، وَالطَّمَعَ، وَإِضَاعَةَ الْعُمُرِ، وَزَوَالَ الثِّقَةِ، وَعَدَاوَةَ الْأَصْحَابِ، وَاضْمِحْلَالَ الْفَضِيلَةِ.
akıllarının kıtlığının ve cehaletlerinin yüzlerine vurulduğu on üç ayet varit olmuştur. Bütün bunların ardına ise kınama, istihza ve hallerinin en çirkin suretlerde tasvir edilmesi eklenmiştir; onlar da buna layıktırlar. Zira kendilerini alıştırdıkları bu yol pek çok yerilmiş vasfı bir arada bulundurur; çünkü nifak; yalanı, korkaklığı, hileyi, görüş bozukluğunu, ahmaklığı, kötü ahlakı, tamahı, ömrü heba etmeyi, güvenin yok olmasını, dostların düşmanlığını ve faziletin eriyip bitmesini kendisinde toplar.
أَمَّا الْكَذِبُ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا الْجُبْنُ فَلِأَنَّهُ لَوْلَاهُ لَمَا دَعَاهُ دَاعٍ إِلَى مُخَالَفَةِ مَا يُبْطِنُ، وَأَمَّا الْمَكِيدَةُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ عَلَى اتِّقَاءِ الِاطِّلَاعِ عَلَيْهِ بِكُلِّ مَا يُمْكِنُ، وَأَمَّا أَفَنُ الرَّأْيِ فَلِأَنَّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى ضَعْفٍ فِي الْعَقْلِ إِذْ لَا دَاعِيَ إِلَى ذَلِكَ، وَأَمَّا الْبَلَهُ فَلِلْجَهْلِ بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَطُولُ الِاغْتِرَارُ بِهِ، وَأَمَّا سُوءُ السُّلُوكِ فَلِأَنَّ طَبْعَ النِّفَاقِ إِخْفَاءُ الصِّفَاتِ الْمَذْمُومَةِ، وَالصِّفَاتُ الْمَذْمُومَةُ، إِذَا لَمْ تَظْهَرْ لَا يُمْكِنُ لِلْمُرَبِّي وَلَا لِلصَّدِيقِ وَلَا لِعُمُومِ النَّاسِ تَغْيِيرُهَا عَلَى صَاحِبِهَا فَتَبْقَى كَمَا هِيَ وَتَزِيدُ تَمَكُّنًا بِطُولِ الزَّمَانِ حَتَّى تَصِيرَ مَلَكَةً يَتَعَذَّرُ زَوَالُهَا، وَأَمَّا الطَّمَعُ فَلِأَنَّ غَالِبَ أَحْوَالِ النِّفَاقِ يَكُونُ لِلرَّغْبَةِ فِي حُصُولِ النَّفْعِ، وَأَمَّا إِضَاعَةُ الْعُمُرِ فَلِأَنَّ الْعَقْلَ يَنْصَرِفُ إِلَى تَرْوِيجِ أَحْوَالِ النِّفَاقِ وَمَا يَلْزَمُ إِجْرَاؤُهُ مَعَ النَّاسِ وَنَصْبِ الْحِيَلِ لِإِخْفَاءِ ذَلِكَ وَفِي ذَلِكَ مَا يَصْرِفُ الذِّهْنَ عَنِ الشُّغْلِ بِمَا يُجْدِي، وَأَمَّا زَوَالُ الثِّقَةِ فَلِأَنَّ النَّاسَ إِنِ اطَّلَعُوا عَلَيْهِ سَاءَ ظَنُّهُمْ فَلَا يَثِقُونَ بِشَيْءٍ يَقَعُ مِنْهُ وَلَوْ حَقًّا، وَأَمَّا عَدَاوَةُ الْإِصْحَابِ فَكَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ خُلُقٌ لِصَاحِبِهِ خَشِيَ غَدْرَهُ فَحَذَرَهُ فَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى عَدَاوَتِهِ، وَأَمَّا اضْمِحْلَالُ الْفَضِيلَةِ فَنَتِيجَةُ ذَلِكَ كُلِّهِ.
Yalan açık bir husustur. Korkaklığa gelince, o olmasaydı gizlediği şeye muhalefet etmeye kendisini sevk eden bir sebep bulunmazdı. Hileye gelince, o [korkaklık] kişinin durumunun anlaşılmasından mümkün olan her yolla sakınmaya sevk eder. Görüş bozukluğuna gelince, buna bir gerekçe olmadığı halde böyle davranmak akıldaki zayıflığın bir delilidir. Ahmaklığa gelince, bununla uzun süre aldatmanın mümkün olmayacağını bilmemekten kaynaklanır. Kötü ahlaka gelince, nifakın tabiatı yerilmiş sıfatları gizlemektir; yerilmiş sıfatlar ise açığa çıkmadığında terbiyecinin, dostun ve insanların geneli için onun sahibini değiştirmesi mümkün olmaz, böylece olduğu gibi kalır ve zamanla daha da yerleşerek yok edilmesi imkânsız bir meleke haline gelir. Tamaha gelince, nifak hallerinin çoğu menfaat elde etme arzusundan kaynaklanır. Ömrü heba etmeye gelince, akıl nifak hallerini yürütmeye, insanlarla yapılması gereken muamelelere ve bunu gizlemek için hileler kurmaya yönelir ki bunda da zihni fayda verecek şeylerle meşgul olmaktan alıkoyacak hususlar vardır. Güvenin yok olmasına gelince, insanlar onun bu durumuna vakıf olurlarsa haklarında suizan beslerler ve ondan sadır olan hiçbir şeye -doğru bile olsa- güvenmezler. Dostların düşmanlığına gelince, bu da böyledir; zira kişi arkadaşının bu ahlakta olduğunu bildiğinde onun hıyanetinden korkar, ondan sakınır ve bu da aralarında düşmanlığa yol açar. Faziletin eriyip bitmesine gelince, bu da bütün bunların bir neticesidir.
وَقَدْ أَشَارَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ إِلَى الْكَذِبِ، وَقَوله: يُخادِعُونَ [الْبَقَرَة:
Allah Teâlâ'nın { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “Onlar inanmış değillerdir” kavli yalana; { يُخادِعُونَ } [Bakara:
٩] إِلَى الْمَكِيدَةِ وَالْجُبْنِ، وَقَوله: مَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ [الْبَقَرَة: ٩] إِلَى أَفَنِ الرَّأْيِ، وَقَوْلُهُ: وَما يَشْعُرُونَ [الْبَقَرَة: ٩] إِلَى الْبَلَهِ، وَقَوْلُهُ: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الْبَقَرَة: ١٠] إِلَى سُوءِ السُّلُوكِ، وَقَوْلُهُ: فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً [الْبَقَرَة: ١٠] إِلَى دَوَامِ ذَلِكَ وَتَزَايُدِهِ مَعَ الزَّمَانِ، وَقَوْلُهُ: قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ [الْبَقَرَة: ١١] إِلَى إِضَاعَةِ الْعُمُرِ فِي غَيْرِ الْمَقْصُودِ، وَقَوْلُهُ:
9] kavli hile ve korkaklığa; { مَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } [Bakara: 9] kavli görüş bozukluğuna; { وَما يَشْعُرُونَ } [Bakara: 9] kavli ahmaklığa; { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } [Bakara: 10] kavli kötü ahlaka; { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } [Bakara: 10] kavli bunun sürekliliğine ve zamanla artışına; { قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } [Bakara: 11] kavli ömrün hedeflenmeyen şeyde heba edilmesine;
قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤] مُؤَكَّدًا بِإِنَّ إِلَى قِلَّةِ ثِقَةِ أَصْحَابِهِمْ فِيهِمْ، وَقَوْلُهُ: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ [الْبَقَرَة: ١٦] إِلَى أَنَّ أَمْرَهُمْ لَمْ يَحْظَ بِالْقَبُولِ عِنْدَ أَصْحَابِهِمْ، وَقَوْلُهُ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ [الْبَقَرَة: ١٨] إِلَى اضْمِحْلَالِ الْفَضِيلَةِ مِنْهُمْ وَسَيَجِيءُ تَفْصِيلٌ لِهَذَا، وَجَمَعَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ.
{ إِنَّ } ile pekiştirilmiş olan { قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } [Bakara: 14] kavli dostlarının kendilerine güveninin azlığına; { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } [Bakara: 16] kavli işlerinin dostları nezdinde kabul görmediğine; { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } [Bakara: 18] kavli ise kendilerinden faziletin büsbütün yok olmasına işaret etmiştir. Bunun tafsilatı ve bir araya getirilmesi Allah Teâlâ'nın { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } kavlinde gelecektir.
وَالنَّاسُ اسْمٌ جَمْعٍ إِنْسِيٍّ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَيَاءِ النَّسَبِ فَهُوَ عِوَضٌ عَنْ أَنَاسِيِّ الَّذِي هُوَ الْجَمْعُ الْقِيَاسِيُّ لِإِنْسٍ وَقَدْ عَوَّضُوا عَنْ أَنَاسِيِّ أُنَاسٍ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَطَرْحِ يَاءِ النَّسَبِ، دَلَّ عَلَى هَذَا التَّعْوِيضِ ظُهُورُ ذَلِكَ فِي قَوْلِ عَبِيدِ بْنِ الْأَبْرَصِ الْأَسَدِيِّ يُخَاطِبُ امْرَأَ الْقَيْسِ:
{ النَّاسُ } kelimesi, hemzenin kesresi ve nispet yâ'sı ile 'insî' (إِنْسِيٍّ) kelimesinin ism-i cem'idir (topluluk ismidir). Dolayısıyla bu, 'ins' (إِنْسٍ) kelimesinin kıyasa uygun çoğulu olan 'enâsî' (أَنَاسِيِّ) kelimesinin karşılığıdır. Onlar 'enâsî' yerine hemzenin zammesi ve nispet yâ'sının atılmasıyla 'unâs' (أُنَاسٍ) kelimesini ikame etmişlerdir. Bu ikameye, Ubeyd b. el-Ebras el-Esedî'nin İmruülkays'a hitaben söylediği şu sözündeki zahir durum delalet etmiştir:
إِنَّ الْمَنَايَا يَطَّلِعْ ... نَ عَلَى الْأُنَاسِ الْآمِنِينَا
«Şüphesiz ki ölümler çıkagelir / Güvende olan insanların üzerine.»
ثُمَّ حَذَفُوا هَمْزَتَهُ تَخْفِيفًا، وَحَذْفُ الْهَمْزَةِ لِلتَّخْفِيفِ شَائِعٌ كَمَا قَالُوا لُوقَةُ فِي أَلُوقَةُ وَهِيَ الزُّبْدَةُ، وَقَدِ الْتُزِمَ حَذْفُ هَمْزَةِ أُنَاسٍ عِنْدَ دُخُولِ أَلْ عَلَيْهِ غَالِبًا بِخِلَافِ الْمُجَرَّدِ مِنْ أَلْ فَذِكْرُ الْهَمْزَةِ وَحَذْفُهَا شَائِعٌ فِيهِ وَقَدْ قِيلَ إِنَّ نَاسَ جَمْعٌ وَإِنَّهُ مِنْ جُمُوعٍ جَاءَتْ عَلَى وَزْنِ فُعَالٍ بِضَمِّ الْفَاءِ مِثْلَ ظُؤَارٍ جَمْعُ ظِئْرٍ، وَرُخَالٍ جَمْعُ رَخِلٍ وَهِيَ الْأُنْثَى الصَّغِيرَةُ مِنَ الضَّأْنِ وَوَزْنُ فُعَالٍ قَلِيلٌ فِي الْجُمُوعِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَقَدِ اهْتَمَّ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ بِجَمْعِ مَا وَرَدَ مِنْهُ فَذَكَرَهَا ابْنُ خَالَوَيْهِ فِي «كِتَابِ (لَيْسَ) » وَابْنُ السِّكِّيتِ وَابْنُ بِرِّي. وَقَدْ عَدَّ الْمُتَقَدِّمُونَ مِنْهَا ثَمَانِيَةً جُمِعَتْ فِي ثَلَاثَةِ أَبْيَاتٍ تُنْسَبُ لِلزَّمَخْشَرِيِّ وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا لِصَدْرِ الْأَفَاضِلِ تِلْمِيذِهِ ثُمَّ أَلْحَقَ كَثِيرٌ مِنَ اللُّغَوِيِّينَ بِتِلْكَ الثَّمَانِ كَلِمَاتٍ أُخَرَ حَتَّى أُنْهِيَتْ إِلَى أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ جَمْعًا ذَكَرَهَا الشِّهَابُ الْخَفَاجِيُّ فِي «شَرْحِ دُرَّةِ الْغَوَّاصِ» وَذَكَرَ مُعْظَمَهَا فِي «حَاشِيَتِهِ عَلَى تَفْسِيرِ الْبَيْضَاوِيِّ» وَهِيَ فَائِدَةٌ مِنْ عِلْمِ اللُّغَةِ فَارْجِعُوا إِلَيْهَا إِنْ شِئْتُمْ.
Sonra hafifletmek amacıyla onun hemzesini hazfetmişlerdir. Tenvin ve tahfif için hemzenin hazfedilmesi, tereyağı manasına gelen 'elûka' (أَلُوقَةُ) yerine 'lûka' (لُوقَةُ) dedikleri gibi yaygındır. 'Unâs' kelimesinin başına 'el-' (الْـ) takısı girdiğinde çoğunlukla hemzenin hazfedilmesi iltizam edilmiştir; 'el-' takısından soyutlanmış olanda ise hemzenin zikredilmesi ve hazfedilmesi yaygındır. 'Nâs' kelimesinin bir çoğul olduğu ve fâ harfinin zammesiyle fu'âl (فُعَالٍ) vezninde gelen çoğullardan olduğu da söylenmiştir; 'zi'r'in (ظِئْرٍ / sütanne) çoğulu olan 'zu'âr' (ظُؤَارٍ) ve koyunun küçük dişisi anlamına gelen 'rahil'in (رَخِلٍ) çoğulu olan 'ruhâl' (رُخَالٍ) gibi. Fu'âl vezni Arap kelamındaki çoğullarda az bulunur. Dil âlimleri bundan gelenleri toplamaya özen göstermişlerdir; İbn Hâleveyh Kitâbu Leyse'de, İbnü's-Sikkît ve İbn Berrî bunu zikretmişlerdir. Mütekaddimûn âlimler bunlardan Zemahşerî'ye nispet edilen -fakat doğrusu onun talebesi Sadru'l-Efâdıl'a ait olan- üç beyitte toplanmış sekiz tanesini saymışlardır. Sonra pek çok lügat âlimi bu sekize başka kelimeler de ekleyerek bunu yirmi dört çoğula kadar çıkarmışlardır; Şihâb el-Hafâcî Şerhu Dürreti'l-Gavvâs'ta bunları zikretmiş, çoğunu da Hâşiyetü'l-Beyzâvî'de aktarmıştır. Bu, lügat ilminden bir faydadır; dilerseniz oraya müracaat ediniz.
وَقِيلَ إِنَّ مَا جَاءَ بِهَذَا الْوَزْنِ أَسْمَاءُ جُمُوعٍ، وَكَلَامُ «الْكَشَّافِ» يُؤْذِنُ بِهِ وَمُفْرَدُ هَذَا الْجَمْعِ إِنْسِيٍّ أَوْ إِنْسٍ أَوْ إِنْسَانٍ وَكُلُّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ أَنِسَ ضِدَّ تَوَحَّشَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَأْلَفُ وَيَأْنَسُ.
Bu vezinde gelenlerin ism-i cem' (topluluk ismi) olduğu da söylenmiştir; el-Keşşâf'ın ifadeleri de bunu ihsas ettirmektedir. Bu çoğulun tekili 'insî', 'ins' veya 'insan'dır. Hepsi de vahşileşmenin zıddı olan 'enise' (أَنِسَ / alıştı, ünsiyet kurdu) kökünden türemiştir; çünkü insan alışır ve ünsiyet kurar.
وَالتَّعْرِيفُ فِي النَّاسِ لِلْجِنْسِ لِأَنَّ مَا عَلِمْتُ مِنَ اسْتِعْمَالِهِ فِي كَلَامِهِمْ يُؤَيِّدُ إِرَادَةَ الْجِنْسِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ وَالْمَعْهُودُ هُمُ النَّاسُ الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهُمْ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْبَقَرَة: ٦] أَوِ النَّاسِ الَّذِينَ يَعْهَدُهُمُ النَّبِيءُ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ فِي هَذَا الشَّأْنِ، وَ (مَنْ) مَوْصُولَةٌ وَالْمُرَادُ بِهَا فَرِيقٌ وَجَمَاعَةٌ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ
{ النَّاسِ } kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif) cins içindir; zira onların kelamındaki kullanımından bildiğim hususlar cins iradesini teyit etmektedir. Belirliliğin ahid için olması da caizdir; bilinenler ise O'nun { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Bakara: 6] kavlinde daha önce zikri geçen insanlar yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Müslümanların bu meselede bildikleri insanlardır. { مَنْ } ise ism-i mevsuldür ve { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } kavlinin karinesiyle
وَمَا بَعْدَهُ مِنْ صِيَغِ الْجَمْعِ.
ve bundan sonra gelen çoğul kalıplarıyla bununla bir fırka ve topluluk kastedilmiştir.
وَالْمَذْكُورُ بِقَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِلَخْ قِسْمٌ ثَالِثٌ مُقَابِلٌ لِلْقِسْمَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ
O'nun { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } kavliyle zikredilenler, daha önce geçen iki kısmın karşısında yer alan üçüncü bir kısımdır;
لِلتَّمَايُزِ بَيْنَ الْجَمِيعِ بِأَشْهَرِ الصِّفَاتِ وَإِنْ كَانَ بَيْنَ الْبَعْضِ أَوِ الْجَمِيعِ صِفَاتٌ مُتَّفِقَةٌ فِي الْجُمْلَةِ فَلَا يُشْتَبَهُ وَجْهُ جَعْلِ الْمُنَافِقِينَ قَسِيمًا لِلْكَافِرِينَ مَعَ أَنَّهُمْ مِنْهُمْ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّقْسِيمِ الصِّفَاتُ الْمُخَصِّصَةُ.
zira bir kısmı yahut hepsi arasında genel olarak ortak sıfatlar bulunsa bile hepsi en meşhur sıfatlarıyla birbirinden ayrılır. Dolayısıyla kâfirlerden olmalarına rağmen münafıkların kâfirlerin bir karşılığı (ayrı bir kısmı) kılınmasının gerekçesi şüphe götürmez; çünkü taksimden maksat ayırt edici niteliklerdir.
وَإِنَّمَا اقْتَصَرَ الْقُرْآنُ مِنْ أَقْوَالِهِمْ عَلَى قَوْلِهِمْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ مَعَ أَنَّهُمْ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ بِالنَّبِيءِ ﷺ، إِيجَازًا لِأَنَّ الْأَوَّلَ هُوَ مَبْدَأُ الِاعْتِقَادَاتِ كُلِّهَا لِأَنَّ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِرَبٍّ وَاحِدٍ لَا يَصِلُ إِلَى الْإِيمَانِ بِالرَّسُولِ إِذِ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ هُوَ الْأَصْلُ وَبِهِ يَصْلُحُ الِاعْتِقَادُ وَهُوَ أَصْلُ الْعَمَلِ، وَالثَّانِي هُوَ الْوَازِعُ وَالْبَاعِثُ فِي الْأَعْمَالِ كُلِّهَا وَفِيهِ صَلَاحُ الْحَالِ الْعَمَلِيِّ أَوْ هُمُ
Kur'an, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanı da açığa vurdukları halde, onların sözlerinden sadece { آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } sözünü aktarmakla yetinmiştir; bu, îcaz (özlü anlatım) içindir. Çünkü birincisi bütün inançların başlangıcıdır; zira tek bir Rabbe inanmayan kimse Resul'e imana ulaşamaz, çünkü Allah'a iman asıldır, inanç onunla düzelir ve amelin de aslı odur. İkincisi ise bütün amellerdeki caydırıcı ve sevk edici unsurdur ve ameli durumun salahı bundadır. Yahut onlar...
الَّذِينَ اقْتَصَرُوا فِي قَوْلِهِمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ لِأَنَّهُمْ لِغُلُوِّهِمْ فِي الْكُفْرِ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَذْكُرُوا الْإِيمَانَ بِالنَّبِيءِ ﷺ اسْتِثْقَالًا لِهَذَا الِاعْتِرَافِ فَيَقْتَصِرُونَ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ إِيهَامًا لِلِاكْتِفَاءِ ظَاهِرًا وَمُحَافَظَةً عَلَى كُفْرِهِمْ بَاطِنًا لِأَنَّ أَكْثَرَهُمْ وَقَادَتَهُمْ مِنَ الْيَهُودِ.
...küfürdeki aşırılıklarından ötürü bu itirafı ağır bularak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanı zikretmeye güç yetiremeyip sözlerinde sadece bu ifadeyle yetinen kimselerdir; böylece zahiren yetinmiş gibi bir izlenim vermek ve batınen küfürlerini muhafaza etmek için sadece Allah'ı ve ahiret gününü zikretmekle yetinirler; çünkü onların çoğu ve liderleri Yahudilerdendir.
وَفِي التَّعْبِير بيقول فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ إِيمَاءٌ إِلَى أَن ذَلِك قَول غَيْرُ مُطَابِقٍ لِلْوَاقِعِ لِأَنَّ الْخَبَرَ الْمَحْكِيَّ عَنِ الْغَيْرِ إِذَا لَمْ يَتَعَلَّقِ الْغَرَضُ بِذِكْرِ نَصِّهِ وَحُكِيَ بِلَفْظِ يَقُولُ أَوْمَأَ ذَلِكَ إِلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُطَابِقٍ لِاعْتِقَادِهِ أَوْ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يُكَذِّبُهُ فِي ذَلِكَ، فَفِيهِ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ وَجُمْلَةُ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَقُولُ أَيْ يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ فِي حَالِ أَنَّهُمْ غَيْرُ مُؤْمِنِينَ.
Böyle bir makamda { يَقُولُ } (der) ifadesinin kullanılması, bu sözün gerçeğe uygun olmadığına bir imadır; zira başkasından nakledilen bir haberin metnini zikretmek asıl maksat olmayıp da 'der' lafzıyla nakledildiğinde, bu durum onun inancına uygun olmadığına veya konuşanın bu hususta onu yalanladığına ima eder. Bunda O'nun { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } kavline bir hazırlık vardır. { وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } cümlesi { يَقُولُ } fiilindeki zamirden hal konumundadır; yani 'onlar inanmadıkları halde bu sözü söylerler'.
وَالْآيَةُ أَشَارَتْ إِلَى طَائِفَةٍ مِنَ الْكُفَّارِ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ كَانَ بَعْضُهُمْ مِنْ أَهْلِ يَثْرِبَ وَبَعْضُهُمْ مِنَ الْيَهُودِ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ وَبَقِيَّتُهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ الْمُجَاوِرِينَ لَهُمْ، وَرَدَ فِي حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ بِضْعَةٌ وَثَمَانُونَ، وَقَدْ عُرِفَ مِنْ أَسْمَائِهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيِّ بْنِ سَلُولٍ وَهُوَ رَأْسُ الْمُنَافِقِينَ، وَالْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ، وَمُعَتِّبُ بْنُ قُشَيْرٍ، وَالْجُلَاسُ بْنُ سُوَيْدٍ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا [التَّوْبَة: ٧٤] ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَبَأٍ الْيَهُودِيُّ وَلَبِيدُ بْنُ الْأَعْصَمِ مِنْ بَنِي زُرَيْقٍ حَلِيفُ الْيَهُودِ كَمَا فِي بَابِ السِّحْرِ مِنْ كِتَابِ الطِّبِّ مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» ، وَالْأَخْنَسُ أُبَيُّ بْنُ شَرِيقٍ الثَّقَفِيِّ كَانَ يُظْهِرُ الْوُدَّ وَالْإِيمَانَ وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ [الْبَقَرَة: ٢٠٤] ، وَزَيْدُ بْنُ اللُّصَيْتِ الْقَيْنُقَاعِيُّ وَوَدِيعَةُ بْنُ ثَابِتٍ مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، وَمُخَشِّنُ بْنُ حِمْيَرٍ الْأَشْجَعِيُّ اللَّذَيْنِ كَانَا يُثَبِّطَانِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ زَيْدَ بْنَ اللُّصَيْتِ تَابَ وَحَسُنَ حَالُهُ، وَقِيلَ لَا، وَأَمَّا مُخَشِّنٌ فَتَابَ وَعَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَقُتِلَ شَهِيدا يَوْم الْقِيَامَة.
Ayet, kâfirlerden bir fırkaya, yani bir kısmı Yesrib halkından, bir kısmı İslam'ı açığa vuran Yahudilerden ve geri kalanları da onlara komşu olan bedevilerden oluşan münafıklara işaret etmiştir. Kâ'b b. Mâlik'in hadisinde Tebük Gazvesi'nde geri kalan münafıkların seksen küsur kişi olduğu varit olmuştur. İsimlerinden şunlar bilinmiştir: Münafıkların başı olan Abdullah b. Übey b. Selûl; el-Cedd b. Kays; Muattib b. Kuşeyr; hakkında { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا } [Tevbe: 74] ayeti inen el-Cülâs b. Süveyd; Yahudi Abdullah b. Sebe; Sahîh-i Buhârî'nin Tıp Kitabı'nın Sihir babında geçtiği üzere Yahudilerin müttefiki Benî Züreyk'ten Lebîd b. el-A'sam; sevgisini ve imanını açığa vuran ve Allah Teâlâ'nın { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ } [Bakara: 204] kavlinde gelecek olan el-Ahnes Übey b. Şerîk es-Sekafî; Kaynukâoğullarından Zeyd b. el-Luseyt; Amr b. Avfoğullarından Vedîa b. Sâbit; Tebük Gazvesi'nde Müslümanları gevşeten Eşceoğullarından Muhahşin b. Hımyer. Zeyd b. el-Luseyt'in tövbe edip halini düzelttiği söylenmiş, düzeltmediği de söylenmiştir. Muhahşin'e gelince, o tövbe etmiş, Allah onu affetmiş ve kıyamet günü şehit olarak öldürülmüştür.
وَفِي كِتَابِ «الْمَرْتَبَةِ الرَّابِعَةِ» لِابْنِ حَزْمٍ قَدْ ذَكَرَ قَوْمَ مُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ الْأَوْسِيِّ مِنْ بَنِي
İbn Hazm'ın Kitâbü'l-Mertebeti'r-Râbia adlı eserinde, Benî Amr b. Avf'tan olan Evsli Muattib b. Kuşeyr'in kavmi...
عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ فِي الْمُنَافِقِينَ وَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ حُضُورَهُ بَدْرًا يُبْطِلُ هَذَا الظَّنَّ بِلَا شَكٍّ وَلَكِنَّهُ ظَهَرَ مِنْهُ يَوْمَ أُحُدٍ مَا يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِ إِيمَانِهِ فَلَمَزُوهُ بِالنِّفَاقِ فَإِنَّهُ الْقَائِلُ يَوْمَ أُحُدٍ: لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا [آل عمرَان: ١٥٤] ، رَوَاهُ عَنْهُ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ كَانَ مَغْمُوصًا بِالنِّفَاقِ. وَمِنَ الْمُنَافِقِينَ أَبُو عَفَكَ أَحَدُ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ ظَهَرَ نِفَاقُهُ حِينَ قَتَلَ رَسُولُ اللَّهِ الْحَارِثَ بْنَ سُوَيْدِ بْنِ صَامِتٍ وَقَالَ شِعْرًا يُعَرِّضُ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَقَدْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ
...münafıklar arasında zikredilmiştir. Bu ise batıldır; çünkü onun Bedir'de bulunması bu zannı şüphesiz boşa çıkarır. Lakin Uhud günü ondan imanının zayıflığına delalet eden bir durum sadır olmuş, bu yüzden onu nifakla itham etmişlerdir. Nitekim Uhud günü { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } [Âl-i İmrân: 154] diyen odur; bunu ondan Zübeyr b. el-Avvâm rivayet etmiştir. İbn Atıyye onun nifakla kusurlu görüldüğünü söylemiştir. Münafıklardan biri de Benî Amr b. Avf'tan Ebû Afek'tir; onun nifakı Resûlullah el-Hâris b. Süveyd b. Sâmit'i öldürdüğünde açığa çıkmış ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ima eden bir şiir söylemiştir. Resûlullah...
بِقَتْلِ أَبِي عَفَكَ فَقَتَلَهُ سَالِمُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَمِنَ الْمُنَافِقَاتِ عَصْمَاءُ بِنْتُ مَرْوَانَ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ نَافَقَتْ لَمَّا قُتِلَ أَبُو عَفَكَ وَقَالَتْ شعرًا تعرض بِالنَّبِيِّ قَتَلَهَا عُمَيْرُ بْنُ عَدِيٍّ الْخَطْمَيُّ
...Ebû Afek'in öldürülmesini emretmiş ve onu Sâlim b. Umeyr öldürmüştür. Kadın münafıklardan biri de Benî Ümeyye b. Zeyd'den Asmâ bint Mervân'dır; Ebû Afek öldürüldüğünde nifakını ortaya koymuş ve Peygamber'i ima eden bir şiir söylemiştir. Onu Umeyr b. Adiy el-Hatmî öldürmüş,
وَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «لَا يَنْتَطِحُ فِيهَا عَنْزَانِ»
ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bu hususta iki keçi bile tokuşmaz (kimse ihtilaf etmez)» buyurmuştur.
، وَمِنَ الْمُنَافِقِينَ بَشِيرُ بْنُ أُبَيْرِقٍ كَانَ مُنَافِقًا يَهْجُو أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ وَشَهِدَ أُحُدًا وَمِنْهُمْ ثَعْلَبَةُ بْنُ حَاطِبٍ وَهُوَ قَدْ أَسْلَمَ وَعُدَّ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ، وَمِنْهُمْ بِشْرُ الْمُنَافِقُ كَانَ مِنَ الْأَنْصَارِ وَهُوَ الَّذِي خَاصَمَ يَهُودِيَّا فَدَعَا الْيَهُودِيُّ بِشْرًا إِلَى حُكْمِ النَّبِيءِ فَامْتَنَعَ بِشْرٌ وَطَلَبَ الْمُحَاكَمَةَ إِلَى كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَهَذَا هُوَ الَّذِي قَتَلَهُ عُمَرُ وَقِصَّتُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٠] . وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ كَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ مِنَ الرِّجَالِ وَمِائَةً وَسَبْعِينَ مِنَ النِّسَاءِ، فَأَمَّا الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ فَالَّذِي سَنَّ لَهُمُ النِّفَاقَ وَجَمَعَهُمْ عَلَيْهِ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ حَسَدًا وَحَنَقًا عَلَى الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُ قَدْ كَانَ أَهْلُ يَثْرِبَ بَعْدَ أَنِ انْقَضَتْ حُرُوبُ بُعَاثٍ بَيْنَهُمْ وَهَلَكَ جُلُّ سَادَاتِهِمْ فِيهَا قَدِ اصْطَلَحُوا عَلَى أَنْ يَجْعَلُوهُ مَلِكًا عَلَيْهِمْ وَيُعَصِّبُوهُ بِالْعِصَابَةِ.
Münafıklardan biri de Resûlullah'ın ashabını hicveden ve Uhud'da bulunan münafık Beşîr b. Übeyrık'tır. Onlardan biri de Müslüman olup Bedir ehlinden sayılan Sa'lebe b. Hâtıb'dır. Onlardan biri de Ensardan olan münafık Bişr'dir; o, bir Yahudi ile davalaşan kimsedir ki Yahudi Bişr'i Peygamber'in hükmüne çağırmış, Bişr ise kaçınıp Kâ'b b. el-Eşref'in muhakemesini talep etmiştir. İşte bu, Ömer'in öldürdüğü kimsedir ve onun kıssası Nisa Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } [Nisâ: 60] kavlindedir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah zamanındaki münafıklar erkeklerden üç yüz, kadınlardan yüz yetmiş kişi idi. Evs ve Hazreç münafıklarına gelince, onlara nifak yolunu açan ve onları bunun etrafında toplayan kişi, İslam'a olan haset ve öfkesinden ötürü Abdullah b. Übey'dir. Çünkü Yesrib halkı, aralarındaki Buâs savaşları sona erip ileri gelenlerinin çoğu orada helak olduktan sonra, onu kendilerine hükümdar yapma ve başına taç giydirme hususunda anlaşmışlardı.
قَالَ سَعْدُ بن عبَادَة للنبيء ﷺ فِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ: «اعْفُ عَنْهُ يَا رَسُولَ الله وَاصْفَحْ فو اللَّهِ لَقَدْ أَعْطَاكَ اللَّهُ الَّذِي أَعْطَاكَ وَلَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبُحَيْرَةِ أَنْ يُعَصِّبُوهُ بِالْعِصَابَةِ فَلَمَّا رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَهُ شَرِقَ بِذَلِكَ»
Buhârî'nin hadisinde Sa'd b. Ubâde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resulü! Onu affet ve hoş gör; zira Allah'a yemin olsun ki Allah sana vereceğini verdi. Bu göl halkı (Medineliler) onu taçlandırma hususunda anlaşmışlardı. Allah sana verdiği hak ile bunu geri çevirince o bundan dolayı kıskançlıktan boğulacak gibi oldu.»
اهـ.
[Alıntı sonu].
وَأَمَّا الْيَهُودُ فَلِأَنَّهُمْ أَهْلُ مَكْرٍ بِكُلِّ دِينٍ يَظْهَرُ وَلِأَنَّهُمْ خَافُوا زَوَالَ شَوْكَتِهِمُ الْحَالِيَّةِ مِنْ جِهَاتِ الْحِجَازِ، وَأَمَّا الْأَعْرَابُ فَهُمْ تَبَعٌ لِهَؤُلَاءِ وَلِذَلِكَ جَاءَ: الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً [الْأَعْرَاف: ٩٧] الْآيَةَ، لِأَنَّهُمْ يُقَلِّدُونَ عَنْ غَيْرِ بَصِيرَةٍ وَكُلُّ مَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ عَلَى مِثْلِ صفاتهم فَهُوَ لَا حق بِهِمْ فِيمَا نَعَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَة:
Yahudilere gelince, onlar ortaya çıkan her dine hile kuran bir topluluk oldukları ve Hicaz taraflarındaki mevcut otoritelerinin yok olmasından korktukları için [münafıklık ettiler]. Bedevilere gelince, onlar bunlara tabi olmuşlardır; nitekim { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } [Tevbe: 97] ayeti bu sebeple gelmiştir; çünkü onlar basiretsizce taklit ederler. Onlardan sonra onların sıfatlarının benzeri üzere gelen herkes, Allah'ın onları kınadığı hususlarda onlara dahildir. Bu ayetin tefsirinde Selmân-ı Fârisî'nin şu sözünün anlamı da budur:
«لم يَجِيء هَؤُلَاءِ بَعْدُ» قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ مَعْنَى قَوْلِهِ أَنَّهُمْ لَمْ يَنْقَرِضُوا بَلْ يَجِيئُونَ مِنْ كُلِّ زَمَانٍ اهـ، يَعْنِي أَنَّ سَلْمَانَ لَا يُنْكِرُ ثُبُوتَ هَذَا الْوَصْفِ لِطَائِفَةٍ فِي زَمَنِ النُّبُوَّةِ وَلَكِنْ لَا يَرَى الْمَقْصِدَ مِنَ الْآيَةِ حَصْرَ الْمَذَمَّةِ فِيهِمْ بَلْ وَفِي الَّذِينَ يَجِيئُونَ مِنْ بَعْدِهِمْ.
«Bunlar henüz gelmedi.» İbn Atıyye şöyle demiştir: Onun sözünün anlamı, onların neslinin tükenmediği, aksine her devirde gelecekleridir. Yani Selmân, nübüvvet zamanındaki bir topluluk için bu vasfın sübutunu inkâr etmemekte, lakin ayetteki maksadın yergiyi sadece onlara has kılmak değil, onlardan sonra geleceklere de teşmil etmek olduğunu görmektedir.
وَقَوْلُهُ: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ جِيءَ فِي نَفْيِ قَوْلِهِمْ بِالْجُمْلَةِ الاسمية وَلم يَجِيء عَلَى
O'nun { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } kavlinde onların sözünün nefyedilmesi isim cümlesiyle getirilmiş,
وِزَانِ قَوْلِهِمْ: آمَنَّا بِأَنْ يُقَالَ وَمَا آمَنُوا لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَثْبَتُوا الْإِيمَانَ لِأَنْفُسِهِمْ كَانَ الْإِتْيَانُ بِالْمَاضِي أَشْمَلَ حَالًا لِاقْتِضَائِهِ تَحَقُّقَ الْإِيمَانِ فِيمَا مَضَى بِالصَّرَاحَةِ وَدَوَامَهُ بِالِالْتِزَامِ لِأَنَّ الْأَصْلَ أَلَّا يَتَغَيَّرَ
onların { آمَنَّا } (inandık) sözünün vezni üzere 've mâ âmenû' (inanmadılar) denilerek [fiil cümlesiyle] getirilmemiştir. Çünkü onlar kendileri için imanı ispat ettiklerinde, geçmiş zaman kipiyle getirmek hal bakımından daha kapsamlı olmuştur; zira bu durum geçmişte imanın gerçekleşmesini sarahaten, devamını ise iltizamen iktiza eder; çünkü asıl olan,
الِاعْتِقَادُ بِلَا مُوجِبٍ كَيْفَ وَالدِّينُ هُوَ هُوَ، وَلَمَّا أُرِيدَ نَفْيُ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ كَانَ نَفْيُهُ فِي الْمَاضِي لَا يَسْتَلْزِمُ عَدَمَ تَحَقُّقِهِ فِي الْحَالِ بَلْهَ الِاسْتِقْبَالِ فَكَانَ قَوْلُهُ: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ دَالًّا عَلَى انْتِفَائِهِ عَنْهُمْ فِي الْحَالِ، لِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ حَقِيقَةٌ فِي زَمَنِ الْحَالِ وَذَلِكَ النَّفْيُ يَسْتَلْزِمُ انْتِفَاءَهُ فِي الْمَاضِي بِالْأَوْلَى، وَلِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْفِعْلِيَّةَ تَدُلُّ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِشَأْنِ الْفِعْلِ دُونَ الْفَاعِلِ فَلِذَلِكَ حَكَى بِهَا كَلَامَهُمْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوُا الْمُسْلِمِينَ يَتَطَلَّبُونَ مَعْرِفَةَ حُصُولِ إِيمَانِهِمْ قَالُوا آمَنَّا، وَالْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِشَأْنِ الْفَاعِلِ أَيْ أَنَّ الْقَائِلِينَ آمَنَّا لَمْ يَقَعْ مِنْهُمْ إِيمَانٌ فَالِاهْتِمَامُ بِهِمْ فِي الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ تَسْجِيلٌ لِكَذِبِهِمْ وَهَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الْفُرُوقِ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْفِعْلِيَّةِ وَالِاسْمِيَّةِ وَهُوَ مُصَدَّقٌ بِقَاعِدَةِ إِفَادَةِ التَّقْدِيمِ الِاهْتِمَامَ مُطْلَقًا وَإِنْ أَهْمَلُوا التَّنْبِيهَ عَلَى جَرَيَانِ تِلْكَ الْقَاعِدَة عِنْد مَا ذَكَرُوا الْفُرُوقَ بَيْنَ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ وَالِاسْمِيَّةِ فِي كُتُبِ الْمَعَانِي وَأَشَارَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هُنَا بِكَلَامٍ دَقِيقِ الدَّلَالَةِ.
bir sebep olmaksızın inancın değişmemesidir, kaldı ki din aynı dindir. Onlardan imanın nefyedilmesi murad edildiğinde ise geçmişte nefyedilmesi şimdiki zamanda -gelecek zaman bir yana- gerçekleşmemesini gerektirmezdi. Dolayısıyla O'nun { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } kavli, şimdiki zamanda onlardan [imanın] nefyine delalet etmiştir; çünkü ism-i fâil şimdiki zaman kipi için hakikattir ve bu nefy, geçmişte nefyedilmesini evleviyetle gerektirir. Ayrıca fiil cümlesi faili değil fiilin durumunu önemsemeye delalet eder; bundan dolayı onların kelamı fiil cümlesiyle nakledilmiştir; zira onlar Müslümanların imanlarının gerçekleştiğini bilmek istediklerini görünce 'inandık' demişlerdir. İsim cümlesi ise failin durumunu önemsemeye delalet eder; yani 'inandık' diyenlerden hiçbir iman sadır olmamıştır. Dolayısıyla nefyedilen fiilde onlara dikkat çekilmesi, yalanlarının tescil edilmesidir. Bu, fiil ve isim cümleleri arasındaki fark yerlerindendir ve meânî kitaplarında fiil ve isim cümleleri arasındaki farkları zikrederken bu kuralın cereyanına dikkat çekmeyi ihmal etmiş olsalar bile, takdimin mutlak olarak ihtimam (önem verme) ifade edeceği kuralıyla doğrulanmaktadır; el-Keşşâf sahibi burada dakik delaletli bir ifadeyle buna işaret etmiştir.
فَإِنْ قُلْتَ: كَانَ عَبَدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ أَسْلَمَ ثُمَّ ارْتَدَّ وَزَعَمَ بَعْدَ رِدَّتِهِ أَنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ الْقُرْآنَ وَأَنَّهُ كَانَ يُمْلِي عَلَيْهِ النَّبِيءُ ﷺ: عَزِيزٌ حَكِيمٌ مَثَلًا فَيَكْتُبُهَا غَفُورٌ رَحِيمٌ مَثَلًا وَالْعَكْسُ وَهَذَا مِنْ عَدَمِ الْإِيمَانِ فَيَكُونُ حِينَئِذٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ آمَنُوا بَعْدُ، فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا مِنْ نَقْلِ الْمُؤَرِّخِينَ وَهُمْ لَا يُعْتَدُّ بِكَلَامِهِمْ فِي مِثْلِ هَذَا الشَّأْنِ لَا سِيَّمَا وَوِلَايَةُ عَبْدِ اللَّهِ ابْن أَبِي سَرْحٍ الْإِمَارَةَ مِنْ جُمْلَةِ مَا نَقَمَهُ الثُّوَّارُ عَلَى عُثْمَانَ وَتَحَامُلُ الْمُؤَرِّخِينَ فِيهَا مَعْلُومٌ لِأَنَّهُمْ تَلَقَّوْهَا مِنَ النَّاقِمِينَ وَأَشْيَاعِهِمْ، وَالْأَدِلَّةُ الشَّرْعِيَّةُ تَنْفِي هَذَا لِأَنَّهُ لَوْ صَحَّ لَلَزِمَ عَلَيْهِ دُخُولُ الشَّكِّ فِي الدِّينِ وَلَوْ حَاوَلَ عَبْدُ اللَّهِ هَذَا لَأَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ رَسُولَهُ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَى الرَّسُولِ السَّهْوُ وَالْغَفْلَةُ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى التَّبْلِيغِ عَلَى أَنَّهُ مُزَيَّفٌ مِنْ حَيْثُ الْعَقْلِ إِذْ لَوْ أَرَادَ أَنْ يَكِيدَ لِلدِّينِ لَكَانَ الْأَجْدَرُ بِهِ تَحْرِيفَ غَيْرِ ذَلِكَ، عَلَى أَنَّ هَذَا كَلَامٌ قَالَهُ فِي وَقْتِ ارْتِدَادِهِ وَقَوْلُهُ حِينَئِذٍ فِي الدِّينِ غَيْرُ مُصَدَّقٍ لِأَنَّهُ مُتَّهَمٌ بِقَصْدِ تَرْوِيجِ رِدَّتِهِ عِنْدَ الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ وَقَدْ عَلِمْتَ مِنَ الْمُقَدِّمَةِ الثَّامِنَةِ مِنْ هَذَا التَّفْسِيرِ أَنَّ الْعُمْدَةَ فِي آيَاتِ الْقُرْآنِ عَلَى حِفْظِ حُفَّاظِهِ وَقِرَاءَةِ النَّبِيءِ ﷺ، وَإِنَّمَا كَانَ يَأْمُرُ بِكِتَابَتِهِ لِقَصْدِ الْمُرَاجَعَةِ لِلْمُسْلِمِينَ إِذَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ، وَلَمْ يَرْوِ أَحَدٌ أَنَّهُ وَقَعَ الِاحْتِيَاجُ إِلَى مُرَاجَعَةِ مَا كُتِبَ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ، وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّ حُفَّاظَ الْقُرْآنِ وَجَدُوا خِلَافًا بَيْنَ مَحْفُوظِهِمْ وَبَيْنَ الْأُصُولِ الْمَكْتُوبَةِ، عَلَى أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي سَرْحٍ لَمْ يَكُنْ مُنْفَرِدًا بِكِتَابَةِ الْوَحْيِ فَقَدْ كَانَ يَكْتُبُ مَعَهُ آخَرُونَ.
Şayet dersen ki: Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh Müslüman olmuş, sonra irtidat etmiş ve irtidadından sonra Kur'an'ı yazdığını, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine mesela 'Azîzün Hakîm' yazdırdığında kendisinin mesela 'Gafûrun Rahîm' yazdığını veya aksini yaptığını iddia etmiştir; bu ise imansızlıktır, dolayısıyla o zaman o da sonradan iman eden münafıklardan olur. Buna cevap şudur: Bu, tarihçilerin nakillerindendir; oysa onların sözlerine böyle bir meselede itibar edilmez; hele ki Abdullah b. Ebî Serh'in valilik yapması isyancıların Osman'a yönelttiği eleştiriler arasında yer almakta olup tarihçilerin bu konudaki taraflılığı bilinmektedir, zira bunu muhaliflerden ve onların taraftarlarından almışlardır. Şer'î deliller de bunu nefyeder; çünkü bu sahih olsaydı dine şüphe girmesi gerekirdi. Abdullah buna yeltenmiş olsaydı bile Allah Teâlâ bunu Resulüne bildirirdi; zira tebliğe taalluk eden hususlarda Resul için sehiv ve gaflet caiz değildir. Kaldı ki akıl açısından da bu tutarsızdır; zira dine hile kurmak isteseydi bundan başkasını tahrif etmesi daha uygun olurdu. Üstelik bu, onun irtidat ettiği sırada söylediği bir sözdür ve o sıradaki sözü din hususunda tasdik olunmaz; çünkü o, Mekke'deki müşrikler nezdinde irtidadına geçerlilik kazandırma kastıyla itham altındadır. Bu tefsirin sekizinci mukaddimesinden de bildiğin üzere, Kur'an ayetlerinde asıl dayanak onu ezberleyenlerin hıfzı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraatidir; onun yazılmasını emretmesi ise Müslümanların ihtiyaç duyduklarında müracaat etmeleri gayesiyledir. Kur'an'dan yazılanlara müracaat ihtiyacının Ebû Bekir zamanı dışında vuku bulduğunu kimse rivayet etmemiştir; Kur'an hafızlarının ezberleri ile yazılı nüshalar arasında bir ihtilaf buldukları da nakledilmemiştir. Kaldı ki Abdullah b. Ebî Serh vahiy kâtipliğinde tek başına değildi, onunla birlikte başkaları da yazmaktaydı.
وَنَفْيُ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ مَعَ قَوْلِهِمْ آمَنَّا دَلِيلٌ صَرِيحٌ عَلَى أَنَّ مُسَمَّى الْإِيمَانِ التَّصْدِيقُ وَأَنَّ النُّطْقَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْإِيمَانِ قَدْ يَكُونُ كَاذِبًا فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ النُّطْقُ إِيمَانًا، وَالْإِيمَانُ فِي الشَّرْعِ هُوَ الِاعْتِقَادُ الْجَازِمُ بِثُبُوتِ مَا يُعْلَمُ أَنَّهُ مِنَ الدِّينِ عِلْمًا ضَرُورِيًّا بِحَيْثُ يَكُونُ ثَابِتًا بِدَلِيلٍ قَطْعِيٍّ عِنْد جَمِيع أَئِمَّة الدِّينِ وَيَشْتَهِرُ كَوْنُهُ مِنْ مُقَوِّمَاتِ الِاعْتِقَادِ الْإِسْلَامِيِّ اللَّازِمِ لِكُلِّ مُسْلِمٍ اشْتِهَارًا بَيْنَ الْخَاصَّةِ مِنْ عُلَمَاءِ الدِّينِ وَالْعَامَّةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِحَيْثُ لَا نِزَاعَ فِيهِ فَقَدْ نُقِلَ الْإِيمَانُ فِي الشَّرْعِ إِلَى تَصْدِيقٍ خَاصٍّ وَقَدْ أَفْصَحَ عَنْهُ
Onların 'inandık' demelerine rağmen onlardan imanın nefyedilmesi, imanın adının tasdik olduğuna ve imana delalet eden şeyin telaffuz edilmesinin bazen yalan olabileceğine, dolayısıyla bu telaffuzun iman sayılmayacağına açık bir delildir. Şeriatta iman; dinden olduğu zorunlu olarak bilinen şeylerin sübutuna, dinin bütün imamları nezdinde kat'î bir delille sabit olacak ve her Müslümana gereken İslami inanç esaslarından olduğu din âlimleri ve avam Müslümanlar arasında hiçbir tartışma olmayacak derecede şöhret bulacak şekilde kesin olarak inanmaktır. Nitekim şeriatta iman özel bir tasdike nakledilmiştir ve bunu...
الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ عَنْ عُمَرَ أَنَّ جِبْرِيلَ جَاءَ فَسَأَلَ النَّبِيءَ ﷺ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ: «الْإِيمَانُ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ» .
...Ömer'den gelen sahih hadis açıkça ifade etmiştir; Cibrîl gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanı sormuş, o da şöyle buyurmuştur: «İman; Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve hayrıyla şerriyle kadere inanmandır.»
وَقَدِ اخْتَلَفَتْ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ فِي مَاهِيَّةِ الْإِيمَانِ مَا هُوَ وَتَطَرَّقُوا أَيْضًا إِلَى حَقِيقَةِ الْإِسْلَامِ وَنَحْنُ نَجْمَعُ مُتَنَاثِرَ الْمَنْقُولِ مِنْهُمْ مَعَ مَا لِلْمُحَقِّقِينَ مِنْ تَحْقِيقِ مَذَاهِبِهِمْ فِي جُمْلَةٍ مُخْتَصَرَةٍ.
Ümmetin âlimleri imanın mahiyetinin ne olduğu konusunda ihtilaf etmişler ve İslam'ın hakikatine de değinmişlerdir. Biz onlardan dağınık olarak nakledilenleri, muhakkiklerin mezheplerini tahkikleriyle birlikte muhtasar bir şekilde toparlıyoruz.
وَقَدْ أَرْجَعْنَا مُتَفَرِّقَ أَقْوَالِهِمْ فِي ذَلِكَ إِلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ:
Onların bu konudaki dağınık görüşlerini beş görüşe irca ettik:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ قَالُوا إِنَّ الْإِيمَانَ هُوَ التَّصْدِيقُ لَا مُسَمَّى لَهُ غَيْرُ ذَلِكَ وَهُوَ مُسَمَّاهُ اللُّغَوِيُّ فَيَنْبَغِي أَلَّا يُنْقَلَ مِنْ مَعْنَاهُ لِأَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ النَّقْلِ إِلَّا أَنَّهُ أُطْلِقَ عَلَى تَصْدِيقٍ خَاصٍّ بِأَشْيَاءَ بَيْنَهَا الدِّينُ وَلَيْسَ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْعَامِّ فِي بَعْضِ أَفْرَادِهِ بِنَقْلِهِ لَهُ عَنْ مَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ وَغَلَبَ فِي لِسَانِ الشَّرْعِيِّينَ عَلَى ذَلِكَ التَّصْدِيقِ وَاحْتَجُّوا بِعِدَّةِ أَدِلَّةٍ هِيَ مِنْ أَخْبَارِ الْآحَادِ وَلَكِنَّهَا كَثِيرَةٌ كَثْرَةً تُلْحِقُهَا بِالْمُسْتَفِيضِ.
Birinci Görüş: Ümmetin muhakkik âlimlerinin cumhurunun görüşüdür; onlar şöyle demişlerdir: İman tasdiktir, bundan başka bir müsemması (adlandırılan karşılığı) yoktur ve bu onun lügat anlamıdır. Dolayısıyla manasından nakledilmemesi gerekir, çünkü asıl olan naklin olmamasıdır; şu kadar var ki dinin açıkladığı şeylere mahsus özel bir tasdike ıtlak olunmuştur. Genel lafzın fertlerinden bazısında kullanılması ise onu lügat manasından nakletmek demek değildir ve şeriat ehlinin dilinde bu tasdik üzerine galip gelmiştir. Onlar âhâd haberlerden olan fakat müstefîz derecesine ulaşacak kadar çok olan birtakım delillerle ihticac etmişlerdir.
مِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ جِبْرِيلَ الْمُتَقَدِّمُ
Daha önce geçen Cibrîl hadisi bunlardandır.
وَحَدِيثُ سَعْدٍ أَنَّهُ قَالَ «يَا رَسُول الله: مَالك عَنْ فُلَانٍ فَإِنِّي لَأَرَاهُ مُؤْمِنًا فَقَالَ: أَوْ مُسْلِمًا»
Yine Sa'd'ın şu hadisi de bundandır: Sa'd: «Ey Allah'ın Resulü! Falancadan sana ne oldu (neden ona pay vermedin)? Ben onu gerçekten mümin görüyorum» demiş; Peygamber de: «Yoksa Müslüman mı?» buyurmuştur.
، قَالُوا وَأَمَّا النُّطْقُ وَالْأَعْمَالُ فَهِيَ مِنَ الْإِسْلَامِ لَا مِنْ مَفْهُومِ الْإِيمَانِ لِأَنَّ الْإِسْلَامَ الِاسْتِسْلَامُ وَالِانْقِيَادُ بِالْجَسَدِ دُونَ الْقَلْبِ وَدَلِيلُ التَّفْرِقَةِ بَيْنَهُمَا اللُّغَةُ وَحَدِيثُ جِبْرِيلَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا [الحجرات: ١٤] وَلِمَا
Şöyle dediler: İkrara (dille söylemeye) ve amellere gelince; bunlar imanın kavramından değil, İslam'dandır. Çünkü İslam, kalple değil bedenle teslim olmak ve boyun eğmektir. Bu ikisi arasındaki farkın delili ise lügat, Cibrîl hadisi ve Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } [Hucurât: 14] “Bedevîler ‘İman ettik’ dediler. De ki: ‘Siz iman etmediniz; fakat «İslam olduk / teslim olduk» deyin’”. Ve yine şu sebeptendir ki:
رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ أَنَّهُ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ نَجْدٍ ثَائِرَ الرَّأْسِ نَسْمَعُ دَوِيَّ صَوْتِهِ وَلَا نَفْقَهُ مَا يَقُولُ، فَإِذَا هُوَ يَسْأَلُ عَنِ الْإِسْلَامِ فَبَيَّنَ لَهُ النَّبِيءُ ﷺ أَنَّ الْإِسْلَامَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامُ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ وَحَجُّ الْبَيْتِ لِمَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا،
Müslim'in Talha b. Ubeydullah'tan rivayet ettiğine göre: Necid ehlinden saçı başı dağınık bir adam geldi; sesinin uğultusunu işitiyor fakat ne dediğini anlamıyorduk. Meğer İslam'ı soruyormuş. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona İslam'ın; Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resulü olduğuna şehadet etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek, Ramazan orucunu tutmak ve yoluna güç yetirebilenler için Beyt'i haccetmek olduğunu açıkladı.
وَنَسَبَ هَذَا الْقَوْلَ إِلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَخْذًا مِنْ قَوْلِهِ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : «مَنِ اغْتَسَلَ وَقَدْ أَجْمَعَ عَلَى الْإِسْلَامِ بِقَلْبِهِ أَجْزَأَهُ» قَالَ ابْنُ رُشْدٍ لِأَنَّ إِسْلَامَهُ بِقَلْبِهِ فَلَوْ مَاتَ مَاتَ مُؤْمِنًا، وَهُوَ
Bu görüş, Mâlik b. Enes'in el-Müdevvene'deki: «Kalbiyle İslam'a azmetmiş olarak boy abdesti alan kimsenin bu abdesti geçerli olur» sözünden hareketle ona nispet edilmiştir. İbn Rüşd: «Çünkü onun İslam'ı kalbiyledir; şayet ölseydi mümin olarak ölürdü» demiştir. Fakat bu,
مَأْخَذٌ بَعِيدٌ وَسَتَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَالِكٍ بِخِلَافِهِ. وَنَسَبَ هَذَا أَيْضًا إِلَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ فِي «الْإِرْشَادِ» وَهُوَ الْمَرْضِيُّ
uzak bir çıkarımdır ve Mâlik'in görüşünün bunun aksi olduğunu öğreneceksin. Bu görüş el-Eş'arî'ye de nispet edilmiştir; İmâmü'l-Haremeyn el-İrşâd'da: «Bizim katımızda makbul ve tercih edilen görüş de budur» demiştir.
عِنْدَنَا، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ مِنَ التَّابِعِينَ.
Tâbiînden ez-Zührî de bu görüşü benimsemiştir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الِاعْتِقَادُ بِالْقَلْبِ وَالنُّطْقُ بِاللِّسَانِ بِالشَّهَادَتَيْنِ لِلْإِقْرَارِ بِذَلِكَ الِاعْتِقَادِ فَيَكُونُ الْإِيمَانُ مَنْقُولًا شَرْعَا لِهَذَا الْمَعْنَى فَلَا يُعْتَدُّ بِالِاعْتِقَادِ شَرْعًا إِلَّا إِذَا انْضَمَّ إِلَيْهِ النُّطْقُ وَنُقِلَ هَذَا عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَنَسَبَهُ النَّوَوِيُّ إِلَى جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ وَالْمُحَدِّثِينَ وَالْمُتَكَلِّمِينَ وَنَسَبَهُ الْفَخْرُ إِلَى الْأَشْعَرِيِّ وَبِشْرٍ الْمَرِيسِيِّ، وَنَسَبَهُ الْخَفَاجِيُّ إِلَى مُحَقِّقِي الْأَشَاعِرَةِ وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، قَالَ النَّوَوِيُّ وَبِذَلِكَ يَكُونُ الْإِنْسَانُ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ.
İkinci Görüş: İman, kalple inanmak ve bu inancı ikrar etmek üzere dille iki şehadet kelimesini telaffuz etmektir (nutfetmektir). Böylece iman, şeriat tarafından bu manaya nakledilmiş olur; dolayısıyla şer'an dil ile ikrar eklenmedikçe kalpteki inanca itibar edilmez. Bu görüş Ebû Hanîfe'den nakledilmiş, Nevevî tarafından fakihlerin, muhaddislerin ve kelamcıların cumhuruna nispet edilmiştir. Fahrüddin [er-Râzî] bunu Eş'arî'ye ve Bişr el-Merîsî'ye, Hafâcî muhakkik Eş'arîlere nispet etmiş, İbnü'l-Arabî de bunu tercih etmiştir. Nevevî: «İnsan ancak bununla kıble ehlinden olur» demiştir.
قُلْتُ وَلَا أَحْسَبُ أَنَّ بَيْنَ هَذَا وَالْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَرْقًا وَإِنَّمَا نَظَرُ كُلِّ قِيلٍ إِلَى جَانِبٍ، فَالْأَوَّلُ نَظَرَ إِلَى جَانِبِ الْمَفْهُومِ وَالثَّانِي نَظَرَ إِلَى الِاعْتِدَادِ وَلَمْ يَعْتَنُوا بِضَبْطِ عِبَارَاتِهِمْ حَتَّى يَرْتَفِعَ الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ وَإِنْ كَانَ قَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ فِي أَنَّ الِاقْتِصَارَ عَلَى الِاعْتِقَادِ هَلْ هُوَ مُنْجٍ فِيمَا بَيْنَ الْمَرْءِ وَبَيْنَ رَبِّهِ أَوْ لَا بُدَّ مِنَ الْإِقْرَارِ؟ حَكَاهُ الْبَيْضَاوِيُّ فِي «التَّفْسِيرِ» وَمَالَ إِلَى الثَّانِي وَيُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِهِمْ أَنَّهُ لَوْ تَرَكَ الْإِقْرَارَ لَا عَنْ مُكَابَرَةٍ كَانَ نَاجِيًا مِثْلَ الْأَخْرَسِ وَالْمُغَفَّلِ وَالْمُشْتَغِلِ شُغْلًا اتَّصَلَ بِمَوْتِهِ. وَاحْتَجُّوا بِإِطْلَاقِ الْإِيمَانِ عَلَى الْإِسْلَامِ وَالْعَكْسِ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، قَالَ تَعَالَى: فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ [الذاريات: ٣٥، ٣٦]
Derim ki: Bu görüş ile birinci görüş arasında gerçekte bir fark olduğunu sanmıyorum; sadece her bir görüş bir tarafa bakmıştır: Birincisi kavramsal yöne (mahiyete), ikincisi ise şer'an itibar edilme yönüne bakmıştır. Aralarındaki ihtilafın ortadan kalkması için ifadelerini netleştirmeye özen göstermemişlerdir. Gerçi sadece kalpteki inançla yetinmenin kul ile Rabbi arasında kurtarıcı olup olmadığı, yoksa dil ile ikrarın da mutlaka şart mı olduğu konusunda aralarında bir ihtilaf vaki olmuştur. Beyzâvî Tefsir'inde bunu zikretmiş ve ikinci görüşe meyletmiştir. Onların sözlerinden anlaşılan şudur ki; şayet kişi inat ve kibirden dolayı değil de dilsiz, aklı kıt veya vefatına kadar süren bir meşguliyet içinde olması gibi bir mazeretle ikrarı terk ederse kurtuluşa erer. Kitap ve Sünnet'in bazı yerlerinde imanın İslam, İslam'ın da iman yerine ıtlak edilmesini (kullanılmasını) delil getirmişlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } [Zâriyât: 35-36] “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada bir ev halkı dışında Müslümanlardan kimseyi bulamadık”.
وَفِي حَدِيثِ وَفْدِ عَبْدِ الْقَيْس أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لَهُمْ: «آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ أَتَدْرُونَ مَا الْإِيمَانُ بِاللَّهِ؟ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامُ الصَّلَاةِ»
Abdülkays heyeti hadisinde de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurmuştur: «Size dört şeyi emrediyor, dört şeyi de yasaklıyorum: Allah'a iman etmek... Allah'a imanın ne olduğunu bilir misiniz? Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resulü olduğuna şehadet etmek, namazı kılmak...»
إِلَخْ وَهَذِهِ أَخْبَارُ آحَادٍ فَالِاسْتِدْلَالُ بِهَا فِي أَصْلٍ مِنَ الدِّينِ إِنَّمَا هُوَ مُجَرَّدُ تَقْرِيبٍ عَلَى أَنَّ مُعْظَمَهَا لَا يَدُلُّ عَلَى إِطْلَاقِ الْإِيمَانِ عَلَى حَالَةٍ لَيْسَ مَعَهَا حَالَةُ إِسْلَامٍ.
...ilâhır (hadisin sonuna kadar). Bunlar âhâd haberlerdir; dolayısıyla dinin bir aslı hakkında bunlarla istidlalde bulunmak sadece bir yaklaştırmadan (takripten) ibarettir. Kaldı ki bunların çoğu, beraberinde İslam hali bulunmayan bir durum için imanın ıtlak edildiğine delalet etmez.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَوْلُ جُمْهُورِ السَّلَفِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ أَنَّ الْإِيمَانَ اعْتِقَادٌ وَقَوْلٌ وَعَمَلٌ ذَلِكَ أَنَّهُمْ لِكَمَالِ حَالِهِمْ وَمَجِيئِهِمْ فِي فَاتِحَةِ انْبِثَاقِ أَنْوَارِ الدِّينِ لَمْ يَكُونُوا يَفْرِضُونَ فِي الْإِيمَانِ أَحْوَالًا تُقَصِّرُ فِي الِامْتِثَالِ، وَنُسِبَ ذَلِكَ إِلَى مَالِكٍ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَالنَّخَعِيِّ وَالْحَسَنِ وَعَطَاءٍ وَطَاوُوسٍ وَمُجَاهِدٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالْبُخَارِيِّ وَنُسِبَ لِابْنِ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةَ وَبِهِ قَالَ ابْنُ حَزْمٍ مِنَ الظَّاهِرِيَّةِ وَتَمَسَّكَ بِهِ أَهْلُ الْحَدِيثِ لِأَخْذِهِمْ بِظَاهِرِ أَلْفَاظِ الْأَحَادِيثِ، وَبِذَلِكَ أَثْبَتُوا الزِّيَادَةَ وَالنَّقْصَ فِي الْإِيمَانِ بِزِيَادَةِ الْأَعْمَالِ وَنَقْصِهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ [الْفَتْح: ٤] إِلَخْ. وَجَاءَ
Üçüncü Görüş: Sahabe ve Tâbiînden seleften olan cumhurun görüşüdür: İman; kalp ile itikat, dil ile ikrar ve amellerdir. Zira onlar, hallerinin kemali ve dinin nurlarının ilk doğduğu dönemde gelmiş olmaları sebebiyle, imanda emirlere uymakta kusur eden durumları varsaymıyorlardı. Bu görüş Mâlik'e, Süfyân es-Sevrî'ye, Süfyân b. Uyeyne'ye, el-Evzâî'ye, İbn Cüreyc'e, en-Nehaî'ye, el-Hasan'a, Atâ'ya, Tâvûs'a, Mücâhid'e, İbnü'l-Mübârek'e ve el-Buhârî'ye nispet edilmiş; İbn Mes'ûd ve Huzeyfe'ye de atfedilmiştir. Zâhirîlerden İbn Hazm da bunu söylemiş ve hadis lafızlarının zahirini aldıkları için hadis ehli buna sarılmıştır. Böylece Yüce Allah'ın: { لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ } [Fetih: 4] “İmanlarına iman katsınlar diye...” ilâ âhir âyeti sebebiyle amellerin artıp eksilmesiyle imanın da artıp eksileceğini ispat etmişlerdir. Nitekim
فِي الْحَدِيثِ: «الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ شُعْبَةً»
hadiste de şöyle buyrulmuştur: «İman yetmiş küsur şubedir.»
فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى قَبُولِهِ
Bu da onun kabul ettiğine delalet etmiştir,
لِلتَّفَاضُلِ. وَعَلَى ذَلِكَ حُمِلَ
fazilet ve derecelenme farkını. İşte bundan ötürü,
قَوْلُهُ ﷺ: «لَا يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Zina eden kimse, zina ettiği sırada mümin olarak zina etmez» buyruğu
أَيْ لَيْسَ مُتَّصِفًا حِينَئِذٍ بِكَمَالِ الْإِيمَانِ.
yani "o sırada kâmil iman ile vasıflanmış değildir" şeklinde yorumlanmıştır.
وَنُقِلَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ فَقِيلَ إِنَّمَا أَمْسَكَ مَالِكٌ عَنِ الْقَوْلِ بِنُقْصَانِهِ خَشْيَةَ أَنْ يُظَنُّ بِهِ مُوَافَقَةُ الْخَوَارِجِ الَّذِينَ يُكَفِّرُونَ بِالذُّنُوبِ. قَالَ ابْنُ بَطَّالٍ وَهَذَا لَا يُخَالِفُ قَوْلَ مَالِكٍ بِأَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ التَّصْدِيقُ وَهُوَ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ لِأَنَّ التَّصْدِيقَ أَوَّلُ مَنَازِلِ الْإِيمَانِ وَيُوجِبُ لِلْمُصَدِّقِ الدُّخُولَ فِيهِ وَلَا يُوجِبُ لَهُ اسْتِكْمَالَ مَنَازِلِهِ وَإِنَّمَا أَرَادَ هَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةُ الرَّدَّ عَلَى الْمُرْجِئَةِ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّ الْإِيمَانَ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ اهـ. وَلَمْ يُتَابِعْهُمْ عَلَيْهِ الْمُتَأَخِّرُونَ لِأَنَّهُمْ رَأَوْهُ شَرْحًا لِلْإِيمَانِ الْكَامِلِ وَلَيْسَ فِيهِ النِّزَاعُ إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَصْلِ مُسَمَّى الْإِيمَانِ وَأَوَّلُ دَرَجَاتِ النَّجَاةِ مِنَ الْخُلُودِ وَلِذَلِكَ أَنْكَرَ أَكْثَرُ الْمُتَكَلِّمِينَ أَنْ يُقَالَ الْإِيمَانُ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ وَتَأَوَّلُوا نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَزْدادُوا إِيماناً [الْفَتْح: ٤] بِأَنَّ الْمُرَادَ تَعَدُّدُ الْأَدِلَّةِ حَتَّى يَدُومُوا عَلَى الْإِيمَانِ وَهُوَ التَّحْقِيقُ.
Mâlik'ten imanın artacağı fakat eksilmeyeceği nakledilmiştir. Mâlik'in imanın eksileceğini söylemekten kaçınmasının sebebinin, günahlar sebebiyle tekfir eden Hâricîlere muvafakat ettiği zannına düşülmesinden çekinmesi olduğu söylenmiştir. İbn Battâl şöyle demiştir: Bu durum, Mâlik'in imanın tasdik olduğu ve tasdikin artıp eksilmeyeceği yönündeki sözüyle çelişmez; zira tasdik imanın ilk mertebesidir ve tasdik edenin imana girmesini gerektirir, fakat onun mertebelerini tamamlamasını gerektirmez. Bu imamlar sadece Mürcie'nin "iman amelsiz sözdür" sözüne reddiye yapmak istemişlerdir (sözün sonu). Müteahhirûn ise bu görüşte onlara uymamıştır; çünkü onlar bunu kâmil imanın bir açıklaması olarak görmüşlerdir ve tartışma konusu olan bu değildir. Asıl tartışma, imanın asıl müsemması (adlandırılan aslı) ve cehennemde ebedî kalmaktan kurtuluşun ilk derecesi hakkındadır. Bu sebeple kelamcıların çoğu imanın artıp eksileceğinin söylenmesini reddetmiş ve Yüce Allah'ın: { لِيَزْدادُوا إِيماناً } [Fetih: 4] “İmanlarını artırsınlar diye” buyruğu gibi ifadeleri, imanda sebat etsinler diye delillerin çoğalması kast edilmiştir şeklinde tevil etmişlerdir ki tahkik ehlinin vardığı doğru sonuç da budur.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَوْلُ الْخَوَارِجِ وَالْمُعْتَزِلَةِ إِنَّ الْإِيمَانَ اعْتِقَادٌ وَنُطْقٌ وَعَمَلٌ كَمَا جَاءَ فِي الْقَوْلِ الثَّالِثِ إِلَّا أَنَّهُمْ أَرَادُوا مِنْ قَوْلِهِمْ حَقِيقَةَ ظَاهِرِهِ مَنْ تَرَكُّبِ الْإِيمَانِ مِنْ مَجْمُوعِ الثَّلَاثَةِ بِحَيْثُ إِذَا اخْتَلَّ وَاحِدٌ مِنْهَا بَطَلَ الْإِيمَانُ، وَلَهُمْ فِي تَقْرِيرِ بُطْلَانِهِ بِنَقْصِ الْأَعْمَالِ الْوَاجِبَةِ مَذَاهِبٌ غَيْرُ مُنْتَظِمَةٍ وَلَا مَعْضُودَةٍ بِأَدِلَّةٍ سِوَى التَّعَلُّقِ بِظَوَاهِرِ بَعْضِ الْآثَارِ مَعَ الْإِهْمَالِ لِمَا يُعَارِضُهَا مِنْ مِثْلِهَا.
Dördüncü Görüş: Hâricîlerin ve Mu'tezile'nin görüşüdür; onlar da tıpkı üçüncü görüşte geldiği gibi imanın itikat, ikrar ve amel olduğunu söylemişlerdir. Ancak onlar bu sözleriyle, imanın bu üç unsurun toplamından meydana geldiği şeklindeki zahiri hakikati kastetmişlerdir; öyle ki bunlardan biri bozulursa iman da bâtıl olur. Vacip amellerin eksilmesiyle imanın bâtıl olacağını temellendirme konusunda, benzer nitelikteki karşıt rivayetleri ihmal edip sadece bazı rivayetlerin zahirine tutunmaktan ibaret olan, tutarsız ve delillerle desteklenmeyen mezhepleri (görüşleri) vardır.
فَأَمَّا الْخَوَارِجُ فَقَالُوا إِنَّ تَارِكَ شَيْءٍ مِنَ الْأَعْمَالِ كَافِرٌ غَيْرُ مُؤْمِنٍ وَهُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ فَالْأَعْمَالُ جُزْءٌ مِنَ الْإِيمَانِ وَأَرَادُوا مِنَ الْأَعْمَالِ فِعْلَ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْكَ الْمُحَرَّمَاتِ وَلَوْ صَغَائِرَ، إِذْ جَمِيعُ الذُّنُوبِ عِنْدَهُمْ كَبَائِرُ، وَأَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَعْمَالِ كَالْمَنْدُوبَاتِ وَالْمُسْتَحَبَّاتِ فَلَا يُوجِبُ تَرْكُهَا خُلُودًا، إِذْ لَا يَقُولُ مُسْلِمٌ إِنَّ تَرْكَ السُّنَنِ وَالْمَنْدُوبَاتِ يُوجِبُ الْكُفْرَ وَالْخُلُودَ فِي النَّارِ، وَكَذَلِكَ فِعْلَ الْمَكْرُوهَاتِ.
Hâricîlere gelince; onlar amellerden bir şeyi terk edenin mümin olmayıp kâfir olduğunu ve ateşte ebedî kalacağını söylediler. Dolayısıyla ameller imanın bir cüzüdür. Onlar amelden vaciplerin yapılmasını ve küçük günah bile olsa haramların terk edilmesini kastetmişlerdir; zira onlara göre günahların hepsi büyük günahtır (kebîredir). Menduplar ve müstehaplar gibi diğer amellere gelince; bunların terk edilmesi ebedîliği gerektirmez, çünkü hiçbir Müslüman sünnet ve mendupların terk edilmesinin küfrü ve ateşte ebedî kalmayı gerektireceğini söylemez; mekruhları işlemek de böyledir.
وَقَالَتِ الْإِبَاضِيَّةُ مِنَ الْخَوَارِجِ إِنَّ تَارِكَ بَعْضِ الْوَاجِبَاتِ كَافِرٌ لَكِنَّ كُفْرَهُ كُفْرُ نِعْمَةٍ لَا شِرْكٍ، نَقَلَهُ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ عَنْهُمْ وَهُوَ الَّذِي سَمِعْنَاهُ مِنْ طَلَبَتِهِمْ.
Hâricîlerden İbâzıyye ise vaciplerden bir kısmını terk edenin kâfir olduğunu, fakat küfrünün şirk küfrü değil nimet küfrü olduğunu söylemiştir. Bunu onlardan İmâmü'l-Haremeyn nakletmiştir ve onların talebelerinden bizzat işittiğimiz de budur.
وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ وَافَقُوا الْخَوَارِجَ فِي أَنَّ لِلْأَعْمَالِ حَظًّا مِنَ الْإِيمَانِ إِلَّا أَنَّهُمْ خَالَفُوهُمْ فِي مَقَادِيرِهَا وَمَذَاهِبُ الْمُعْتَزِلَةِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ غَيْرُ مُنْضَبِطَةٍ، فَقَالَ قُدَمَاؤُهُمْ وَهُوَ الْمَشْهُورُ عَنْهُمْ إِنَّ الْعَاصِيَ مُخَلَّدٌ فِي النَّارِ لَكِنَّهُ لَا يُوصَفُ بِالْكُفْرِ وَلَا بِالْإِيمَانِ وَوَصَفُوهُ بِالْفِسْقِ وَجَعَلُوا اسْتِحْقَاقَ الْخُلُودِ لِارْتِكَابِ الْكَبِيرَةِ
Mu'tezile'ye gelince; onlar amellerin imanda bir payı olduğu hususunda Hâricîlere muvafakat etmişler, ancak bunun miktarı konusunda onlara muhalefet etmişlerdir. Mu'tezile'nin bu konudaki mezhepleri (görüşleri) intizamsızdır. İlk dönem âlimleri –ki onlardan meşhur olan da budur– günahkârın ateşte ebedî kalacağını, fakat küfür veya imanla nitelenemeyeceğini söyleyip onu fısk ile nitelemişler ve ebedî azap müstahaklığını
خَاصَّةً، وَكَذَلِكَ نَسَبَ إِلَيْهِمُ ابْنُ حَزْمٍ فِي كِتَابِ «الْفَصْلِ» ، وَقَالَ وَاصِلُ بْنُ عَطَاءٍ الْغَزَّالُ إِنَّ مُرْتَكِبَ الْكَبِيرَةِ مَنْزِلَةٌ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ أَيْ لَا يُوصَفُ بِإِيمَانٍ وَلَا كُفْرٍ فَيُفَارِقُ بِذَلِكَ قَوْلَ الْخَوَارِجِ وَقَوْلَ الْمُرْجِئَةِ وَوَافَقَهُ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ
sadece büyük günah işlemeye has kılmışlardır. İbn Hazm da el-Fasl kitabında onlara bunu nispet etmiştir. Vâsıl b. Atâ el-Gazzâl; büyük günah işleyenin iki menzile arasındaki bir menzilede (el-menzile beyne'l-menzileteyn) olduğunu, yani ne imanla ne de küfürle vasıflanamayacağını söylemiş ve böylece hem Hâricîlerin hem de Mürcie'nin görüşünden ayrılmıştır. Amr b. Ubeyd de
عَلَى ذَلِكَ. وَهَذِهِ هِيَ الْمَسْأَلَةُ الَّتِي بِسَبَبِهَا قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ لِوَاصِلٍ وَعَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ اعْتَزَلَ مَجْلِسَنَا. وَدَرَجَ عَلَى هَذَا جَمِيعُهُمْ، لَكِنَّهُمُ اضْطَرَبُوا أَوِ اضْطَرَبَ النَّقْلُ عَنْهُمْ فِي مُسَمَّى الْمَنْزِلَةِ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ، فَقَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ فِي «الْإِرْشَاد» إِن جُمْهُور هم قَالُوا إِنَّ الْكَبِيرَةَ تُحْبِطُ ثَوَابَ الطَّاعَاتِ وَإِنْ كَثُرَتْ، وَمَعْنَاهُ لَا مَحَالَةَ أَنَّهَا تُوجِبُ الْخُلُودَ فِي النَّارِ وَبِذَلِك جزم التفتازانيّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» وَفِي «الْمَقَاصِدِ» ، وَقَالَ إِنَّ الْمَنْزِلَةَ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ هِيَ مُوجِبَةٌ لِلْخُلُودِ وَإِنَّمَا أَثْبَتُوا الْمَنْزِلَةَ لِعَدَمِ إِطْلَاقِ اسْمِ الْكُفْرِ وَلِإِجْرَاءِ أَحْكَامِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى صَاحِبِهَا فِي ظَاهِرِ الْحَالِ فِي الدُّنْيَا بِحَيْثُ لَا يُعْتَبَرُ مُرْتَكِبُ الْمَعْصِيَةِ كَالْمُرْتَدِّ فَيُقْتَلُ.
bu konuda ona katılmıştır. İşte bu mesele, Hasan-ı Basrî'nin Vâsıl ve Amr b. Ubeyd için: «Meclisimizden ayrıldı (i'tizâl etti)» demesine sebep olan meseledir. Onların tamamı bu çizgide yürümüştür; fakat iki menzile arasındaki menzilenin (el-menzile beyne'l-menzileteyn) ne anlama geldiği konusunda bizzat kendileri veya onlardan yapılan nakiller çelişkilidir. İmâmü'l-Haremeyn el-İrşâd'da, onların cumhurunun; büyük günahın ne kadar çok olursa olsun taatlerin sevabını boşa çıkaracağını söylediklerini nakleder ki bunun anlamı kaçınılmaz olarak ateşte ebedî kalmayı gerektirmesidir. Teftâzânî de Şerhu'l-Keşşâf ve el-Makâsıd'da bunu kesin bir dille ifade etmiş ve iki menzile arasındaki menzilenin ebedî kalmayı gerektirdiğini; bu menzileyi kabul etmelerinin sebebinin ise küfür ismini ıtlak etmemek ve dünyadaki zahirî durumda sahibine müminlerin hükümlerini uygulamak olduğunu, böylece günah işleyenin mürted gibi sayılıp öldürülmeyeceğini belirtmiştir.
وَقَالَ فِي «الْمَقَاصِدِ» وَمِثْلُهُ فِي «الْإِرْشَادِ» : الْمُخْتَارُ عِنْدَهُمْ خِلَافُ الْمُشْتَهِرِ فَإِنَّ أَبَا عَلِيٍّ وَابْنَهُ وَكَثِيرًا مِنْ مُحَقِّقِيهِمْ وَمُتَأَخِّرِيهِمْ قَالُوا إِنَّ الْكَبَائِرَ إِنَّمَا تُوجِبُ دُخُولَ النَّارِ إِذَا زَادَ عِقَابُهَا عَلَى ثَوَابِ الطَّاعَاتِ فَإِنْ أَرْبَتِ الطَّاعَاتُ عَلَى السَّيِّئَاتِ دَرَأَتِ السَّيِّئَاتِ، وَلَيْسَ النَّظَرُ إِلَى أَعْدَادِ الطَّاعَاتِ وَلَا الزَّلَّاتِ، وَإِنَّمَا النَّظَرُ إِلَى مِقْدَارِ الْأُجُورِ وَالْأَوْزَارِ فَرُبَّ كَبِيرَةٍ وَاحِدَةٍ يَغْلِبُ وِزْرُهَا طَاعَاتٍ كَثِيرَةِ الْعَدَدِ، وَلَا سَبِيلَ إِلَى ضَبْطِ هَذِهِ الْمَقَادِيرِ بَلْ أَمْرُهَا مَوْكُولٌ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنِ اسْتَوَتِ الْحَسَنَاتُ وَالسَّيِّئَاتُ فَقَدِ اضْطَرَبُوا فِي ذَلِكَ فَهَذَا مَحَلُّ الْمَنْزِلَةِ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ. وَنَقَلَ ابْنُ حَزْمٍ فِي «الْفَصْلِ» عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ، فِيهِمْ بِشْرُ الْمَرِيسِيُّ وَالْأَصَمُّ مَنِ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُ وَسَيِّئَاتُهُ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْأَعْرَافِ وَلَهُمْ وَقْفَةٌ لَا يَدْخُلُونَ النَّارَ مُدَّةً ثُمَّ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَمَنْ رَجَحَتْ سَيِّئَاتُهُ فَهُوَ مُجَازَى بِقَدْرِ مَا رَجَحَ لَهُ مِنَ الذُّنُوبِ فَمِنْ لَفْحَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَى بَقَاءِ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ فِي النَّارِ ثُمَّ يَخْرُجُونَ مِنْهَا بِالشَّفَاعَةِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ هَؤُلَاءِ لَا يَرَوْنَ الْخُلُودَ. وَقَدْ نَقَلَ الْبَعْضُ عَنِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ الْمَنْزِلَةَ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ لَا جَنَّةٌ وَلَا نَارٌ إِلَّا أَن التفتازانيّ فِي «الْمَقَاصِدِ» غَلَّطَ هَذَا الْبَعْضَ وَكَذَلِكَ قَالَ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» . وَقَدْ قَرَّرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» حَقِيقَةَ الْمَنْزِلَةِ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ بِكَلَامٍ مُجْمَلٍ فَقَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] وَالْفَاسِقُ فِي الشَّرِيعَةِ الْخَارِجُ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ بِارْتِكَابِ الْكَبِيرَةِ وَهُوَ النَّازِلُ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ أَيْ بَيْنَ مَنْزِلَتَيِ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ.
[Teftâzânî] el-Makâsıd'da ve benzer şekilde [İmâmü'l-Haremeyn] el-İrşâd'da şöyle demiştir: Onlar katında muhtar olan görüş, meşhur olanın aksinedir; nitekim Ebû Ali, oğlu ve muhakkikleri ile müteahhirûnlarından birçoğu şöyle demiştir: Büyük günahlar ancak cezası taatlerin sevabından fazla olduğu takdirde ateşe girmeyi gerektirir; eğer taatler kötülüklere üstün gelirse kötülükleri savar. İtibar taatlerin ve günahların sayısına değil, ecirlerin ve günah yüklerinin miktarınadır. Zira nice tek bir büyük günah vardır ki günahı sayıca çok olan taatlere galip gelir. Bu miktarları tespit etmenin ise bir yolu yoktur, bilakis bu durum Yüce Allah'ın ilmine havale edilmiştir. Eğer iyiliklerle kötülükler eşit olursa, bu hususta ihtilafa düşmüşlerdir ve işte iki menzile arasındaki menzilenin yeri burasıdır. İbn Hazm el-Fasl'da aralarında Bişr el-Merîsî ve el-Esam'ın da bulunduğu onlardan bir gruptan nakletmiştir ki: İyilik ve kötülükleri eşit olan kimse A'râf ehlindendir; bir müddet ateşe girmeyip bekletilirler, sonra cennete girerler. Kötülükleri ağır basan kimse ise günahlarının fazlalığı nispetinde cezalandırılır; tek bir ateş yalamasından ateşte elli bin yıl kalmaya kadar ceza görür, ardından şefaatle oradan çıkarlar. Bu da onların ebedî kalmayı savunmadıklarını gösterir. Bazıları Mu'tezile'den iki menzile arasındaki menzilenin ne cennet ne cehennem olduğunu nakletmişse de Teftâzânî el-Makâsıd'da bu nakledenleri yanılgıda bulmuş ve Şerhu'l-Keşşâf'ta da aynı şeyi söylemiştir. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] iki menzile arasındaki menzilenin hakikatini mücmel bir ifadeyle ortaya koyarak Bakara Suresi'ndeki { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } [Bakara: 26] “Oysa O, bununla ancak fâsıkları saptırır” âyetinin tefsirinde şöyle demiştir: “Şeriatta fâsık; büyük günah işleyerek Allah'ın emrinden çıkan kimsedir ve o, iki menzile arasına, yani mümin ile kâfirin menzileleri arasına inen kişidir.
وَقَالُوا إِنَّ أَوَّلَ مَنْ حَدَّ لَهُ هَذَا الْحَدَّ أَبُو حُذَيْفَةَ وَاصِلُ بْنُ عَطَاءٍ وَكَوْنُهُ بَيْنَ بَيْنَ أَنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ الْمُؤْمِنِ فِي أَنَّهُ يُنَاكَحُ وَيُوَارَثُ وَيُغَسَّلُ وَيُصَلَّى عَلَيْهِ وَيُدْفَنُ فِي مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ
Şöyle demişlerdir: Ona bu sınırı ilk koyan kişi Ebû Huzeyfe Vâsıl b. Atâ'dır. Onun ikisi arasında (orta bir yerde) olmasının manası; nikâhlanması, mirasçı olması ve bırakması, yıkanması, cenaze namazının kılınması ve Müslümanların kabristanına defnedilmesi hususlarında hükmünün müminin hükmü gibi olmasıdır.
وَهُوَ كَالْكَافِرِ فِي الذَّمِّ وَاللَّعْنِ وَالْبَرَاءَةِ مِنْهُ وَاعْتِقَادُ عَدَاوَتِهِ وَأَنْ لَا تُقْبَلَ لَهُ شَهَادَةٌ اهـ، فَتَرَاهُ مَعَ إِيضَاحِهِ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَنَّهُ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَصَرَّحَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٣] بِمَا يُعَمِّمُ خُلُودَ أَهْلِ الْكَبَائِرِ دُونَ تَوْبَةٍ فِي النَّارِ.
Yerilme, lanetlenme, kendisinden beri olunma, düşmanlığına inanılma ve şahitliğinin kabul edilmemesi hususlarında ise kâfir gibidir” (sözün sonu). Görüyorsun ki [Zemahşerî] bu açıklamasına rağmen onun ateşte ebedî kalacağını burada zikretmemiştir; fakat Nisâ Suresi'ndeki { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها } [Nisâ: 93] “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir” âyetinde, tövbe etmeyen büyük günah sahiplerinin ateşte ebedî kalmasını genelleştirecek ifadelere açıkça yer vermiştir.
قُلْتُ وَكَانَ الشَّانُ أَنَّ إِجْرَاءَ الْأَحْكَامِ الْإِسْلَامِيَّةِ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا يَقْتَضِي أَنَّهُ غَيْرُ خَالِدٍ إِذْ لَا يُعْقَلُ أَنْ تَجْرِيَ عَلَيْهِ أَحْكَامُ الْمُسْلِمِينَ وَتَنْتَفِيَ عَنْهُ الثَّمَرَةُ الَّتِي لِأَجْلِهَا فَارَقَ الْكُفْرَ إِذِ الْمُسْلِمُ إِنَّمَا أَسْلَمَ فِرَارًا مِنَ الْخُلُودِ فِي النَّارِ فَكَيْفَ يَكُونُ ارْتِكَابُ بَعْضِ الْمَعَاصِي مُوجِبًا لِانْتِقَاضِ فَائِدَةِ الْإِسْلَامِ، وَإِذَا كَانَ أَحَدٌ لَا يَسْلَمُ مِنْ أَنْ يُقَارِفَ مَعْصِيَةً وَكَانَتِ التَّوْبَةُ الصَّادِقَةُ قَدْ تَتَأَخَّرُ وَقَدْ لَا تَحْصُلُ فَيَلْزَمُهُمْ وَيَلْزَمُ الْخَوَارِجَ أَنْ يَعُدُّوا جُمْهُورَ الْمُسْلِمِينَ كُفَّارًا وَبِئْسَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ. عَلَى أَنَّ هَذَا مِمَّا يجرّيء الْعُصَاةَ عَلَى نَقْضِ عُرَى الدِّينِ إِذْ يَنْسَلُّ عَنْهُ الْمُسْلِمُونَ لِانْعِدَامِ الْفَائِدَةِ الَّتِي أَسْلَمُوا لِأَجْلِهَا بِحُكْمِ:
Derim ki: Dünyada ona İslami hükümlerin uygulanması, onun [ahirette] ebedî kalmayacağını gerektirirdi. Zira ona Müslümanların hükümlerinin uygulanıp da uğruna küfrü terk ettiği semereden mahrum bırakılması akla uygun değildir. Çünkü Müslüman, ancak ateşte ebedî kalmaktan kaçmak için Müslüman olmuştur; öyleyse birtakım günahları işlemesi nasıl olur da İslam'ın faydasını tamamen geçersiz kılar? Hiç kimsenin günah işlemekten masum olmadığı ve samimi tövbenin bazen gecikebildiği yahut hiç gerçekleşmeyebildiği göz önüne alındığında, onlara ve Hâricîlere Müslümanların cumhurunu kâfir saymak lazım gelir ki bu ne kötü ve çirkin bir sözdür! Üstelik bu durum, uğruna Müslüman oldukları faydanın ortadan kalkması sebebiyle Müslümanların dinden sıyrılıp çıkmasına ve günahkârların dinin bağlarını koparmaya cüret etmesine yol açar; zira şu hüküm geçerli olur:
أَنَا الْغَرِيقُ فَمَا خَوْفِي مِنَ الْبَلَلِ، وَمِنَ الْعَجِيبِ أَنْ يَصْدُرَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ عَاقِلٍ فَضْلًا عَنْ عَالِمٍ، ثُمَّ الْأَعْجَبُ مِنْهُ عُكُوفُ أَتْبَاعِهِمْ عَلَيْهِ تَلُوكُهُ أَلْسِنَتُهُمْ وَلَا تَفْقَهُهُ أَفْئِدَتُهُمْ وَكَيْفَ لَمْ يُقَيَّضْ فِيهِمْ عَالِمٌ مُنْصِفٌ يَنْبَرِي لِهَاتِهِ التُّرَّهَاتِ فَيُهَذِّبُهَا أَوْ يُؤَوِّلُهَا كَمَا أَرَادَ جُمْهُورُ عُلَمَاءِ السُّنَّةِ مِنْ صَدْرِ الْأُمَّةِ فَمَنْ يَلِيهِمْ.
«Ben zaten boğulmuşum, ıslanmaktan ne korkum olsun!» Böyle bir sözün bir âlim şöyle dursun, bir akıl sahibinden sadır olması şaşılacak şeydir. Bundan daha şaşırtıcı olanı ise tâbilerinin, dilleri gevelediği halde kalplerinin idrak etmediği bu görüşe sımsıkı sarılmalarıdır. Nasıl oldu da içlerinden bu saçmalıkların karşısına dikilip onları düzeltecek veya ümmetin ilk neslinden ve onları takip edenlerden olan Ehl-i Sünnet âlimlerinin cumhurunun kastettiği şekilde tevil edecek insaflı bir âlim çıkmadı?
الْقَوْلُ الْخَامِسُ: قَالَتِ الْكَرَّامِيَّةُ الْإِيمَانُ هُوَ الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ إِذَا لَمْ يُخَالِفِ الِاعْتِقَادُ الْقَوْلَ فَلَا يُشْتَرَطُ فِي مُسَمَّى الْإِيمَانِ شَيْءٌ مِنَ الْمَعْرِفَةِ وَالتَّصْدِيقِ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ يُعْتَقَدُ خِلَافَ مَقَالِهِ بَطَلَ إِيمَانُهُ وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى الِاعْتِدَادِ بِإِيمَانِ مَنْ نَطَقَ بِالشَّهَادَتَيْنِ وَإِنْ لَمْ يَشْغَلْ عَقْلَهُ بِاعْتِقَادِ مَدْلُولِهِمَا بَلْ يُكْتَفَى مِنْهُ بِأَنَّهُ لَا يُضْمِرُ خِلَافَ مَدْلُولِهِمَا وَهَذِهِ أَحْوَالٌ نَادِرَةٌ لَا يَنْبَغِي الْخَوْضُ فِيهَا. أَوْ أَرَادُوا أَنَّهُ تَجْرِي عَلَيْهِ فِي الظَّاهِرِ أَحْكَامُ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ أَنَّ الْكَرَّامِيَّةَ لَا يُنْكِرُونَ أَنَّ مَنْ يَعْتَقِدُ خِلَافَ مَا نَطَقَ بِهِ مِنَ الشَّهَادَتَيْنِ أَنَّهُ خَالِدٌ فِي النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَفِي «تَفْسِيرِ الْفَخْرِ» أَنَّ غَيْلَانَ الدِّمَشْقِيَّ وَافَقَ الْكَرَّامِيَّةَ.
Beşinci Görüş: Kerrâmiyye şöyle demiştir: İman, kalpteki inanç söz ile çelişmediği sürece dille ikrardır; dolayısıyla imanın müsemmasında marifet ve tasdikten hiçbir şey şart koşulmaz. Ancak söylediğinin aksine inanıyorsa imanı bâtıl olur. Bu da iki şehadet kelimesini telaffuz eden kimsenin, aklını bunların medlulüne (manasına) inanmakla meşgul etmese bile bunların manasının aksini gizlemediği sürece imanının geçerli sayılmasına döner. Bunlar ise hakkında konuşulmaya değmeyen nâdir hallerdir. Yahut onlar zahirde ona müminlerin hükümlerinin uygulanacağını kastetmişlerdir; zira Kerrâmiyye, dille ikrar ettiği şehadetin aksine inanan kimsenin kıyamet gününde ateşte ebedî kalacağını inkâr etmemektedir. Fahrüddin [er-Râzî]'nin Tefsir'inde, Gaylân ed-Dımaşkî'nin de Kerrâmiyye'ye muvafakat ettiği yer almaktadır.
هَذِهِ جَوَامِعُ أَقْوَالِ الْفِرَقِ الْإِسْلَامِيَّةِ فِي مُسَمَّى الْإِيمَانِ. وَأَنَا أَقُولُ كَلِمَةً أَرْبَأُ بِهَا عَنِ الِانْحِيَازِ إِلَى نُصْرَةٍ وَهِيَ أَنَّ اخْتِلَافَ الْمُسْلِمِينَ فِي أَوَّلِ خُطُوَاتِ مَسِيرِهِمْ وَأَوَّلِ مَوْقِفٍ مِنْ مَوَاقِفِ أَنْظَارِهِمْ وَقَدْ مَضَتْ عَلَيْهِ الْأَيَّامُ بَعْدَ الْأَيَّامِ وَتَعَاقَبَتِ الْأَقْوَامُ بَعْدَ الْأَقْوَامِ يُعَدُّ نَقْصًا عِلْمِيًّا لَا يَنْبَغِي الْبَقَاءُ عَلَيْهِ، وَلَا أَعْرِفُنِي بَعْدَ هَذَا الْيَوْمِ مُلْتَفِتًا إِلَيْهِ.
İmanın müsemması hakkında İslam fırkalarının özet görüşleri bunlardır. Ben ise [herhangi bir tarafgirlikle] bir fırkayı desteklemekten uzak durarak şu sözü söylüyorum: Günler günleri kovalamış, kavimler kavimleri takip etmişken Müslümanların yürüyüşlerinin ilk adımında ve nazarî incelemelerinin ilk durağında bu şekilde ihtilaf etmeleri, üzerinde kalınmaması gereken ilmî bir noksanlık sayılır; bugünden sonra da kendimi buna iltifat eder bulmayacağım.
لَا جَرَمَ أَنَّ الشَّرِيعَةَ أَوَّلُ مَا طَلَبَتْ مِنَ النَّاسِ الْإِيمَانَ وَالْإِسْلَامَ لِيَخْرُجُوا بِذَلِكَ مِنْ
Şüphe yok ki şeriat, insanlardan ilk olarak iman ve İslam'ı talep etmiştir; ta ki bununla
عَقَائِدِ الشِّرْكِ وَمُنَاوَأَةِ هَذَا الدِّينِ فَإِذَا حَصَلَ ذَلِكَ تَهَيَّأَتِ النُّفُوسُ لِقَبُولِ الْخَيْرَاتِ وَأَفَاضَتِ الشَّرِيعَةُ عَلَيْهَا مِنْ تِلْكَ النَّيِّرَاتِ فَكَانَتْ فِي تَلَقِّي ذَلِكَ عَلَى حَسَبِ اسْتِعْدَادِهَا زِينَةً لِمَعَاشِهَا فِي هَذَا الْعَالَمِ وَمَعَادِهَا، فَالْإِيمَانُ وَالْإِسْلَامُ هُمَا الْأَصْلَانِ اللَّذَانِ تَنْبَعِثُ عَنْهُمَا الْخَيْرَاتُ، وَهُمَا الْحَدُّ الْفَاصِلُ بَيْنَ أَهْلِ الشَّقَاءِ وَأَهْلِ الْخَيْرِ حَدًّا لَا يَقْبَلُ تَفَاوُتًا
şirk inançlarından ve bu dine düşmanlıktan çıksınlar. Bu gerçekleştiğinde nefisler hayırları kabule hazır hale gelir ve şeriat onların üzerine o nurlardan feyz akıtır; nefisler de istidatları nispetinde bu nurları kabul ederek bu dünyadaki maişetleri ve ahiretleri için bir ziynet kazanmış olurlar. Dolayısıyla iman ve İslam, kendilerinden bütün hayırların fışkırdığı iki asıldır ve şekavet (bedbahtlık) ehli ile hayır ehli arasında asla farklılaşma
وَلَا تَشَكُّكًا، لِأَنَّ شَأْنَ الْحُدُودِ أَن لَا تَكُونَ مُتَفَاوِتَةً كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ [يُونُس: ٣٢] ، وَلَا يَدَّعِي أَحَدٌ أَنَّ مَفْهُومَ الْإِيمَانِ هُوَ مَفْهُومُ الْإِسْلَامِ، فَيُكَابِرُ لُغَةً تُتْلَى عَلَيْهِ، كَيْفَ وَقَدْ فَسَّرَهُ الرَّسُولُ لِذَلِكَ الْجَالِسِ عِنْدَ رُكْبَتَيْهِ. فَمَا الَّذِينَ ادَّعَوْهُ إِلَّا قَوْمٌ قَدْ ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْعِبَارَةُ فَأَرَادُوا أَنَّ الِاعْتِدَادَ فِي هَذَا الَّذِي لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْأَمْرَيْنِ وَبِذَلِكَ يَتَّضِحُ وَجْهُ الِاكْتِفَاءِ فِي كَثِيرٍ مِنْ مَوَادِّ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ بِأَحَدِ اللَّفْظَيْنِ، فِي مَقَامِ خِطَابِ الَّذِينَ تَحَلَّوْا بِكِلْتَا الْخَصْلَتَيْنِ، فَانْتَظَمَ الْقَوْلَانِ الْأَوَّلُ وَالثَّانِي.
ve şüphe kabul etmeyen kesin bir sınırdır. Çünkü sınırların gereği farklılık arz etmemektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } [Yûnus: 32] “Haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” Hiç kimse kendisine okunan lügata karşı inat ederek imanın kavramının İslam'ın kavramıyla aynı olduğunu iddia edemez; nitekim Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem], dizlerinin dibinde oturan o zata [Cibrîl'e] bunu ayrı ayrı açıklamıştır. Bunu iddia edenler, sadece ifadeleri daralan ve [kurtuluşta] itibarın ancak bu iki unsurun birlikte bulunmasıyla olacağını kasteden bir topluluktur. Böylece Kitap ve Sünnet'in pek çok yerinde, her iki hasletle de bezenmiş kimselere hitap makamında bu iki lafızdan biriyle yetinilmesinin vechi açıklık kazanır. Böylece birinci ve ikinci görüşler birbiriyle intizam kazanmış (tutarlı hale gelmiş) olur.
إِنَّ مُوجِبَ اضْطِرَابِ الْأَقْوَالِ فِي التَّمْيِيزِ بَيْنَ حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ وَحَقِيقَةِ الْإِسْلَامِ أَمْرَانِ:
İmanın hakikati ile İslam'ın hakikati arasındaki ayrımda görüşlerin birbirine karışmasının sebebi iki husustur:
أَحَدُهُمَا أَنَّ الرِّسَالَةَ الْمُحَمَّدِيَّةَ دَعَتْ إِلَى الِاعْتِقَادِ بِوُجُودِ اللَّهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ وَبِصِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْإِيمَانِ بِالْغَيْبِ وَدَعَتْ إِلَى النُّطْقِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ هَذَا الِاعْتِقَادِ فِي نَفْسِ الْمُؤْمِنِ لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ النُّطْقِ وَلَمْ يَقْتَنِعِ الرَّسُولُ مِنْ أَحَدٍ بِمَا يُحَصِّلُ الظَّنُّ بِأَنَّهُ حَصَلَ لَهُ هَذَا الِاعْتِقَادُ إِلَّا بِأَنْ يَعْتَرِفَ بِذَلِكَ بِنُطْقِهِ إِذَا كَانَ قَادِرًا.
Birincisi: Muhammedî risalet; Allah'ın varlığına, birliğine, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna inanmaya ve gayba imana davet etmiş, aynı zamanda müminin nefsinde bu inancın hâsıl olduğuna delalet eden sözü söylemeye (ikrar etmeye) çağırmıştır. Zira kalpteki inanç ancak dille ifade edilmesi vasıtasıyla bilinir; Peygamber de güç yetirebiliyorsa diliyle bunu ikrar etmedikçe kimseden bu inancın hâsıl olduğuna dair zann-ı galip oluşturan bir tutumla yetinmemiştir.
الثَّانِي: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا دَعْوَةَ الرَّسُولِ لَمْ تَكُنْ ظَوَاهِرُهُمْ مُخَالِفَةً لِعَقَائِدِهِمْ إِذْ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ مُسْلِمٌ يُبْطِنُ الْكُفْرَ فَكَانَ حُصُولُ مَعْنَى الْإِيمَانِ لَهُمْ مُقَارِنًا لِحُصُولِ مَعْنَى الْإِسْلَامِ وَصَدَقَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ وَمُسْلِمُونَ، ثُمَّ لَمَّا نَبَعَ النِّفَاقُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ طَرَأَ الِاحْتِيَاجُ إِلَى التَّفْرِقَةِ بَيْنَ حَالِ الَّذِينَ اتَّصَفُوا بِالْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَبَيْنَ حَالِ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ وَأَبْطَنُوا الْكُفْرَ تَفْرِقَةً بِالتَّحْذِيرِ وَالتَّنْبِيهِ لَا بِالتَّعْيِينِ وَتَمْيِيزِ الْمَوْصُوفِ، لِذَا كَانَتْ أَلْفَاظُ الْقُرْآنِ وَكَلَامُ النَّبِيءِ تَجْرِي فِي الْغَالِبِ عَلَى مُرَاعَاةِ غَالِبِ أَحْوَالِ الْمُسْلِمِينَ الْجَامِعِينَ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ وَرُبَّمَا جَرَتْ عَلَى مُرَاعَاةِ الْأَحْوَالِ النَّادِرَةِ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى التَّنْبِيهِ عَلَيْهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الحجرات:
İkincisi: Resul'ün çağrısına icabet eden müminlerin zahirleri inançlarına aykırı değildi; zira onların arasında küfrü gizleyen bir Müslüman yoktu. Dolayısıyla onlar için imanın gerçekleşmesi, İslam'ın gerçekleşmesiyle eş zamanlı olmuş ve onlar hakkında hem "müminler" hem de "Müslümanlar" vasfı tam olarak gerçekleşmişti. Daha sonra hicretten sonra nifak baş gösterince; hem iman hem İslam ile vasıflanan kimselerin durumu ile İslam'ı açığa vurup küfrü gizleyenlerin durumunu birbirinden ayırma ihtiyacı doğdu. Bu ayrım ise şahısları tek tek tayin edip vasıflananı belirlemek suretiyle değil, uyarı ve dikkat çekme suretiyle yapıldı. Bu sebeple Kur'an lafızları ve Peygamber'in kelamı ekseriyetle her iki manayı da kendinde toplayan Müslümanların genel hallerini gözeterek vaki olmuştur; bazen de dikkat çekilmesi gerektiğinde nâdir durumları gözeterek gelmiştir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } [Hucurât:
١٤] وَكَمَا
14] “De ki: ‘Siz iman etmediniz; fakat «İslam olduk / teslim olduk» deyin; iman henüz kalplerinize girmemiştir’”. Ve yine
فِي قَوْلِ النَّبِيءِ لِمَنْ قَالَ لَهُ: مَالك عَن فلَان فو الله إِنِّي لَأَرَاهُ مُؤْمِنًا قَالَ: «أَوْ مُسْلِمًا» .
Peygamber'in kendisine: «Falancadan sana ne oldu (neden ona pay vermedin)? Vallahi ben onu kesinlikle mümin görüyorum» diyen kimseye: «Yoksa Müslüman mı?» buyurmasında olduğu gibi.
فَحَاصِلُ مَعْنَى الْإِيمَانِ حُصُولُ الِاعْتِقَادِ بِمَا يَجِبُ اعْتِقَادُهُ، وَحَاصِلُ مَعْنَى الْإِسْلَامِ إِظْهَارُ الْمَرْءِ أَنَّهُ أَسْلَمَ نَفْسَهُ لِاتِّبَاعِ الدِّينِ وَدَعْوَةِ الرَّسُولِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [الْأَحْزَاب: ٣٥] الْآيَةَ.
İmanın manasının özeti; inanılması gereken şeylere kalple inanmanın hâsıl olmasıdır. İslam'ın manasının özeti ise kişinin dine ve Peygamber'in çağrısına uymak için nefsini teslim ettiğini izhar etmesidir (açığa vurmasıdır). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [Ahzâb: 35] “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkeklerle mümin kadınlar...” âyeti.
وَهَلْ يُخَامِرُكُمْ شَكٌّ فِي أَنَّ الشَّرِيعَةَ مَا طَلَبَتْ مِنَ النَّاسِ الْإِيمَانَ وَالْإِسْلَامَ لِمُجَرَّدِ تَعْمِيرِ الْعَالَمِ الْأُخْرَوِيِّ مِنْ جَنَّةٍ وَنَارٍ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ لِهَذَيْنِ الْمَوْضِعَيْنِ خَلْقًا يُعَمِّرُونَهُمَا إِنْ شَاءَ خَلَقَهُمَا، وَلَكِنَّ اللَّهَ أَرَادَ تَعْمِيرَ الْعَالَمَيْنِ الدُّنْيَوِيَّ وَالْأُخْرَوِيَّ،
Şeriatın insanlardan iman ve İslam'ı sırf cennet ve cehennemden ibaret olan ahiret âlemini imar etmek için istemediğine dair içinizde bir şüphe var mıdır? Zira Yüce Allah, dilerse bu iki makam için onları dolduracak başka yaratıklar yaratmaya kâdirdir. Fakat Allah hem dünya hem de ahiret âlemini imar etmeyi murat etmiştir.
وَجَعَلَ الدُّنْيَا مِصْقَلَةَ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ تُهَيِّئُهَا لِلتَّأَهُّلِ إِلَى تَعْمِيرِ الْعَالَمِ الْأُخْرَوِيِّ لِتَلْتَحِقَ بِالْمَلَائِكَةِ، فَجَعَلَ اللَّهُ الشَّرَائِعَ لِكَفِّ النَّاسِ عَنْ سَيِّءِ الْأَفْعَالِ الَّتِي تَصْدُرُ عَنْهُمْ بِدَوَاعِي شَهَوَاتِهِمُ الْمُفْسِدَةِ لِفِطْرَتِهِمْ، وَأَرَادَ اللَّهُ حِفْظَ نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ أَيْضًا لِيَبْقَى صَالِحًا لِلْوَفَاءِ بِمُرَادِ اللَّهِ إِلَى أَمَدٍ أَرَادَهُ، فَشَرَعَ لِلنَّاسِ شَرْعًا وَدَعَا النَّاسَ إِلَى اتِّبَاعِهِ وَالدُّخُولِ إِلَى حَظِيرَتِهِ ذَلِكَ الدُّخُولُ الْمُسَمَّى بِالْإِيمَانِ وَبِالْإِسْلَامِ لِاشْتِرَاطِ حُصُولِهِمَا فِي قِوَامِ حَقِيقَةِ الِانْضِوَاءِ تَحْتَ هَذَا الشَّرْعِ، ثُمَّ يَسْتَتْبِعُ ذَلِكَ إِظْهَارَ تَمْكِينِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ قَبُولِ مَا يُرْسَمُ لَهُمْ مِنَ السُّلُوكِ عَنْ طِيبِ نَفْسٍ، وَثِقَةٍ بِمَآلَيْ نَزَاهَةٍ أَوْ رِجْسٍ. وَذَلِكَ هُوَ الْأَعْمَالُ ائْتِمَارًا وَانْتِهَاءً وَفِعْلًا وَانْكِفَافًا. وَهَذِهِ الْغَايَةُ هِيَ الَّتِي تَتَفَاوَتُ فِيهَا الْمَرَاتِبُ إِلَّا أَنَّ تَفَاوُتَ أَهْلِهَا فِيهَا لَا يَنْقُصُ الْأَصْلُ الَّذِي بِهِ دَخَلُوا فَإِنَّ الْآتِيَ بِالْبَعْضِ مِنَ الْخَيْرِ قَدْ أَتَى بِمَا كَانَ أَحْسَنَ مِنْ حَالِهِ قَبْلَ الْإِيمَانِ، وَالْآتِي بِمُعْظَمِ الْخَيْرِ قَدْ فَاقَ الَّذِي دُونَهُ، وَالْآتِي بِالْجَمِيعِ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ هُوَ الْفَائِزُ، بِحَيْثُ إِنَّ الشَّرِيعَةَ لَا تَعْدِمُ مَنْفَعَةً تَحْصُلُ مِنْ أَفْرَادِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ تَسَمَّوْا بِالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ وَمِنْ تِلْكَ الْمَرَاتِبِ حِمَايَةُ الْحَوْزَةِ وَالدِّفَاعُ عَنِ الْبَيْضَةِ، فَهَلْ يَشُكُّ أَحَدٌ فِي أَنَّ عَمْرو بن معديكرب أَيَّامَ كَانَ لَا يَرَى الِانْتِهَاءَ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ وَيَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [الْمَائِدَة: ٩١] فَقُلْنَا لَا أَنَّهُ قَدْ دَلَّ جِهَادُهُ يَوْمَ الْقَادِسِيَّةِ عَلَى إِيمَانِهِ وَعَلَى تَحْقِيقِ شَيْءٍ كَثِيرٍ مِنْ أَجْزَاءِ إِسْلَامِهِ فَهَلْ يُعَدُّ سَوَاءً وَالْكَافِرِينَ فِي كَوْنِهِ يَخْلُدُ فِي النَّارِ؟
Allah, insan nefislerinin meleklere iltihak ederek ahiret âlemini imar etmeye ehil hale gelmesi için dünyayı bir terbiye ve arınma yeri kılmıştır. Bu sebeple Allah, fıtratlarını bozan şehevî dürtüleri sebebiyle insanlardan sadır olan kötü fiilleri engellemek için şeriatlar vazetmiştir. Yine Allah, takdir ettiği bir vakte kadar Kendi muradını gerçekleştirmeye elverişli kalması için bu âlemin nizamını korumayı da murat etmiştir. Bu yüzden insanlara bir şeriat koymuş, onları bu şeriata uymaya ve onun çatısı altına girmeye davet etmiştir. Bu şeriatın altına girmenin hakikatinin teşekkülünde her ikisinin gerçekleşmesi şart koşulduğu için bu giriş "iman" ve "İslam" olarak adlandırılmıştır. Ardından bu durum, temizliğin ve pisliğin akıbetine güven duyarak kendileri için çizilen davranış biçimini gönül hoşluğuyla kabul etmeye nefislerini amade kıldıklarını izhar etmeyi gerektirir. Bu da emirlere uymak, yasaklardan kaçınmak, [iyiliği] yapmak ve [kötülükten] el çekmek suretiyle amellerden ibarettir. İşte derecelerin farklılaştığı gaye budur; ancak insanların bu gayedeki derecelerinin farklı olması, sayesinde dine girdikleri o asıl esası eksiltmez. Zira hayrın bir kısmını yerine getiren kimse, imandan önceki halinden daha üstün bir durum ortaya koymuştur; hayrın çoğunu yerine getiren, kendisinden aşağıdakini geçmiştir; gücü yettiğince tamamını yerine getiren ise asıl kazançlı olandır. Öyle ki şeriat, mümin ve Müslüman olarak adlandırılan bu fertlerden hâsıl olacak hiçbir menfaatten mahrum kalmaz. Bu mertebelerden biri de vatanı korumak ve İslam yurdunu savunmaktır. Amr b. Ma'dîkerib'in, içki içmeyi terk etmeyi gerekli görmediği ve Yüce Allah'ın: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } [Mâide: 91] “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğuna karşılık "biz de hayır dedik" dediği günlerde; Kâdisiye günündeki cihadının onun imanına ve İslam'ının pek çok cüzünü gerçekleştirdiğine delalet ettiğinden kim şüphe edebilir? Şimdi o, ateşte ebedî kalma hususunda kâfirlerle bir mi tutulacaktır?
فَالْأَعْمَالُ إِذَنْ لَهَا الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ لِأَنَّهَا مُكَمِّلَةُ الْمَقْصِدِ لَا يُنَازِعُ فِي هَذَيْنِ- أَعْنِي كَوْنَهَا فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ وَكَوْنَهَا مَقْصُودَةً- إِلَّا مُكَابِرٌ. وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا أَكْمَلَ تَأْيِيدٍ مَا
Demek ki ameller, maksadı tamamlayıcı olmaları hasebiyle iman ve İslam'dan sonra ikinci mertebededir. Bu iki hususta –yani amellerin ikinci derecede olması ve maksat olması hususunda– ancak inatçı bir kimse münakaşa eder. Bunu en mükemmel şekilde teyit eden delillerden biri de
وَرَدَ فِي «الصِّحَاحِ» فِي حَدِيثِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ لَهُ: «إِنَّكَ سَتَأْتِي قَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَإِذَا جِئْتَهُمْ فَادْعُهُمْ إِلَى أَنْ يَشْهَدُوا
Sahih hadis mecmualarında geçen Muâz b. Cebel hadisidir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Yemen'e gönderdiğinde ona şöyle buyurmuştur: «Sen Ehl-i Kitap olan bir topluluğa gideceksin. Onların yanına vardığında, onları
أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ (أَيْ يَنْطِقُوا بِذَلِكَ نُطْقًا مُطَابِقًا لِاعْتِقَادِهِمْ) فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لَكَ بِذَلِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ»
Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resulü olduğuna şehadet etmeye çağır (yani inançlarına uygun olarak bunu dille ikrar etsinler). Şayet onlar bu konuda sana itaat ederlerse, onlara Allah'ın her gün ve gecede kendilerine beş vakit namazı farz kıldığını bildir...»
إِلَخْ فَلَوْلَا أَنَّ لِلْإِيمَانِ وَلِلْإِسْلَامِ الْحَظَّ الْأَوَّلَ لَمَا قَدَّمَهُ، وَلَوْلَا أَنَّ الْأَعْمَالَ لَا دَخْلَ لَهَا فِي مُسَمَّى الْإِسْلَامِ لَمَا فَرَّقَ بَيْنَهُمَا، لِأَنَّ الدَّعْوَةَ لِلْحَقِّ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ دُفْعَةً وَإِلَّا لَكَانَ الرِّضَا بِبَقَائِهِ عَلَى جُزْءٍ مِنَ الْكُفْرِ وَلَوْ لَحْظَةٍ مَعَ تَوَقُّعِ إِجَابَتِهِ لِلدِّينِ رِضًى بِالْكُفْرِ وَهُوَ مِنَ الْكُفْرِ فَكَيْفَ يَأْمُرُ بِسُلُوكِهِ الْمَعْصُومِ عَنْ أَنْ يُقِرَّ أَحَدًا عَلَى بَاطِلٍ، فَانْتَظَمَ الْقَوْلُ الثَّالِثُ لِلْقَوْلَيْنِ.
...ilâhır. Eğer iman ve İslam birinci önceliğe sahip olmasaydı onu öne almazdı; amellerin de İslam müsemmasının aslına dahil olmaması söz konusu olmasaydı aralarını ayırmazdı. Çünkü hakka davetin bir defada (bütüncül olarak) yapılması gerekirdi; aksi takdirde dine icabet etmesi beklenirken bir kimsenin bir an bile olsa küfrün bir cüzü üzerinde kalmasına rıza göstermek küfre rıza olurdu ki küfre rıza da küfürdür. Hiç kimseyi bâtıl üzerinde bırakmaktan masum olan Peygamber böyle bir yolu tutmayı nasıl emredebilir? Böylece üçüncü görüş de ilk iki görüşle tutarlı bir intizama kavuşmuş oldu.
وَمِمَّا لَا شُبْهَةَ فِيهِ أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ عَلَى قَدْرِ الْأَعْمَالِ الْقَلْبِيَّةِ وَالْجَوَارِحِيَّةِ فَالْأَمْرُ الَّذِي لَا يَحْصُلُ شَيْءٌ مِنَ الْمَطْلُوبِ دُونَهُ لَا يُنْجِي مِنَ الْعَذَابِ إِلَّا جَمِيعُهُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ وَلَمْ يُسْلِمْ مُخَلَّدًا فِي النَّارِ لِأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ مِنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْمَقْصُودِ بِدُونِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ، وَأَمَّا الْأُمُورُ الَّتِي يَقْرُبُ فَاعِلُهَا مِنَ الْغَايَةِ بِمِقْدَارِ مَا يَخْطُو فِي طُرُقِهَا فَثَوَابُهَا عَلَى قَدْرِ ارْتِكَابِهَا وَالْعُقُوبَةُ عَلَى قَدْرِ تَرْكِهَا، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُنَازِعَ فِي هَذَا غَيْرُ مُكَابِرٍ، إِذْ كَيْفَ يَسْتَوِي عِنْدَ اللَّهِ الْعَلِيمِ الْحَكِيمِ رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا لَمْ يُؤْمِنْ وَلَمْ يُسْلِمْ وَالْآخَرُ آمَنَ وَأَسْلَمَ وَامْتَثَلَ وَانْتَهَى، إِلَّا أَنَّهُ اتَّبَعَ الْأَمَّارَةَ بِالسُّوءِ فِي خَصْلَةٍ أَوْ زَلَّةٍ فَيَحْكُمُ بِأَنَّ كِلَا الرَّجُلَيْنِ فِي عَذَابٍ وَخُلُودٍ؟ وَهَلْ تَبْقَى فَائِدَةٌ لِكُلِّ مُرْتَكِبِ مَعْصِيَةٍ فِي الْبَقَاءِ عَلَى الْإِسْلَامِ إِذَا كَانَ الَّذِي فَرَّ مِنْ أَجْلِهِ لِلْإِسْلَامِ حَاصِلًا عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ وَهُوَ الْخُلُودُ فِي النَّارِ حَتَّى إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتُوبَ آمَنَ يَوْمَئِذٍ؟ وَهَلْ يُنْكِرُ أَحَدٌ أَنَّ جُلَّ الْأُمَّةِ لَا يَخْلُونَ مِنَ التَّلَبُّسِ بِالْمَعْصِيَةِ وَالْمَعْصِيَتَيْنِ إِذِ الْعِصْمَةُ مَفْقُودَةٌ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ التَّوْبَةِ كُفْرًا فَهَلْ يَقُولُ هَذَا الْعَاقِلُ إِنَّ الْأُمَّةَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ مُتَّصِفَةً بِالْكُفْرِ وَلَا إِخَالُ عَاقِلًا يَلْتَزِمُهَا بَعْدَ أَنْ يَسْمَعَهَا، أَفَهَلْ يُمِّوِهُ أَحَدٌ بَعْدَ هَذَا أَنْ يَأْخُذَ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٣] يَعْنِي الصَّلَاةَ، إِنَّ اللَّهَ سَمَّى الصَّلَاةَ إِيمَانًا وَلَوْلَا أَنَّ الْعَمَلَ مِنَ الْإِيمَانِ لَمَا سُمِّيَتْ كَذَلِكَ بَعْدَ أَنْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَعْمَالَ هِيَ الْغَايَةُ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ فَانْتَظَمَ الْقَوْلُ الرَّابِعُ وَالْخَامِسُ لِثَلَاثَةِ الْأَقْوَالِ لِمَنِ اقْتَدَى فِي الْإِنْصَافِ بِأَهْلِ الْكَمَالِ.
Şüphe götürmeyen hususlardan biri de şudur: Sevap ve azaba hak kazanmak kalbî ve amelî (bedenî) fiillerin ölçüsüncedir. Kendisi olmaksızın talep edilen şeylerden hiçbirinin hâsıl olmadığı esasın (iman ve İslam'ın) tamamı bulunmadıkça azaptan kurtuluş olmaz; bu sebeple iman ve İslam etmeyen kimsenin ateşte ebedî kalması vacip olmuştur, çünkü iman ve İslam olmaksızın maksadın hiçbir kısmı gerçekleşmez. Yapan kimsenin yollarında adım attığı ölçüde gayeye yaklaştığı amellere gelince; bunların sevabı işlenmesi, cezası ise terk edilmesi oranındadır. İnatçı olandan başkası bu konuda münakaşa etmemelidir. Zira Alîm ve Hakîm olan Allah katında; biri iman edip İslam'a girmemiş, diğeri ise iman edip İslam'a girmiş, emirlere uyup yasaklardan kaçınmış ancak tek bir haslet veya sürçmede kötülüğü emreden nefse uymuş iki kişi nasıl bir tutulabilir de her ikisinin de azapta ve ebedîlikte eşit olduğuna hükmedilebilir? Şayet İslam'a sığınmasına vesile olan şey –ki o da ateşte ebedî kalmaktır– her halükârda gerçekleşecekse, tövbe etmek istediğinde ancak o gün iman edecekse günah işleyen her fert için İslam'da kalmanın ne faydası kalır? İsmet (günahsızlık) sıfatı peygamberler dışındakilerde bulunmadığına göre, ümmetin ekseriyetinin bir veya iki günaha bulaşmaktan uzak kalamayacağını kim inkâr edebilir? Eğer tövbeden önce bu durum küfür sayılsaydı, akıl sahibi bir kimse o durumda ümmetin küfürle nitelendiğini söyleyebilir miydi? Hiçbir akıl sahibinin bunu duyduktan sonra benimseyeceğini sanmıyorum. Biz amellerin iman ve İslam'ın nihai gayesi olduğunu açıkladıktan sonra, artık bir kimse Yüce Allah'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } [Bakara: 143] “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” –yani namazınızı– buyruğundan hareketle, "Allah namazı iman olarak isimlendirmiştir; şayet amel imandan olmasaydı böyle isimlendirilmezdi" diyerek meseleyi çarpıtabilir mi? İnsaf hususunda kemal ehline uyan kimse için dördüncü ve beşinci görüşler de diğer üç görüşle böylece bir intizama kavuşur.
ثُمَّ عَلَى الْعَالِمِ الْمُتَشَبِّعِ بِالِاطِّلَاعِ عَلَى مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ وَتَصَارِيفِهَا أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ مَقَامَاتِ خِطَابِهَا فَإِنَّ مِنْهَا مَقَامَ مَوْعِظَةٍ وَتَرْغِيبٍ وَتَرْهِيبٍ وَتَبْشِيرٍ وَتَحْذِيرٍ، وَمِنْهَا مَقَامَ تَعْلِيمٍ وَتَحْقِيقٍ فَيُرَدُّ كُلُّ وَارِدٍ مِنْ نُصُوصِ الشَّرِيعَةِ إِلَى مَوْرِدِهِ اللَّائِقِ وَلَا تَتَجَاذَبُهُ الْمُتَعَارِضَاتُ مُجَاذَبَةَ الْمُمَاذِقِ فَلَا يَحْتَجُّ أَحَدٌ بِمَا وَرَدَ فِي أَثْبَتِ أَوْصَافِ الْمَوْصُوفِ، وَأَثْبَتَ أَحَدَ تِلْكَ الْأَوْصَافِ تَارَةً فِي سِيَاقِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ
Ayrıca şeriatın maksatlarına ve tasarruflarına derinlemesine vâkıf olan bir âlimin, şeriatın hitap makamlarını birbirinden ayırt etmesi gerekir. Zira bu hitaplardan kimi vaaz, teşvik, sakındırma, müjdeleme ve uyarı makamında; kimi de talim (öğretme) ve tahkik makamındadır. Dolayısıyla şeriat metinlerinden gelen her nass, kendi layık olduğu mecraya irca edilmeli, mürai kimselerin çelişkili çekişmeleri gibi zıtlıklar onu oraya buraya çekmemelidir. Nitelendirilen kimsenin en sabit sıfatları hakkında vârid olan ve övgü bağlamında bazen o sıfatlardan birini sabit kılan nasslarla kimse delil getirmemelidir;
إِذْ هُوَ مُتَّصِفٌ بِهَا جَمِيعًا، فَإِذَا وُصِفَ تَارَةً بِجَمِيعِهَا لَمْ يَكُنْ وَصْفُهُ تَارَةً أُخْرَى بِوَاحِدٍ مِنْهَا دَالًّا عَلَى مُسَاوَاةِ ذَلِكَ الْوَاحِدِ لِبَقِيَّتِهَا، فَإِذَا عُرِضَتْ لَنَا أَخْبَارٌ شَرْعِيَّةٌ جَمَعَتْ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ فِي سِيَاقِ التَّحْذِيرِ أَوِ التَّحْرِيضِ لَمْ تَكُنْ دَلِيلًا عَلَى كَوْنِ حَقِيقَةِ أَحَدِهِمَا مُرَكَّبَةً وَمُقَوَّمَةً مِنْ مَجْمُوعِهِمَا فَإِنَّمَا يَحْتَجُّ مُحْتَجٌّ بِسِيَاقِ التَّفْرِقَةِ وَالنَّفْيِ أَوْ بِسِيَاقِ التَّعْلِيمِ وَالتَّبْيِينِ فَلَا يَنْبَغِي لِمُنْتَسِبٍ أَنْ يُجَازِفَ بِقَوْلِهِ سَخِيفَةٌ نَاشِئَةٌ عَنْ قِلَّةِ تَأَمُّلٍ وَإِحَاطَةٍ بِمَوَارِدِ الشَّرِيعَةِ وَإِغْضَاءٍ عَنْ غَرَضِهَا وَيُؤَوِّلُ إِلَى تَكْفِيرِ جُمْهُورِ الْمُسْلِمِينَ وَانْتِقَاضِ الْجَامِعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ بَلْ إِنَّمَا يَنْظُرُ إِلَى مَوَارِدِ الشَّرِيعَةِ نَظْرَةً مُحِيطَةً حَتَّى لَا يَكُونَ مِمَّنْ غَابَتْ عَنْهُ أَشْيَاءٌ وَحَضَرُهُ
zira o kimse bu sıfatların tamamıyla nitelenmiştir. Bazen onların hepsiyle nitelendirildiğinde, başka bir defa bunlardan sadece biriyle nitelendirilmiş olması o tek sıfatın diğerlerine denk olduğuna delalet etmez. Uyarı veya teşvik bağlamında iman ile amelleri bir arada zikreden şer'î nasslar karşımıza çıktığında, bu durum ikisinden birinin hakikatinin diğerinin toplamından mürekkep ve teşekkül etmiş olduğuna delil teşkil etmez. Delil getiren kişi ancak tefrik ve nefy bağlamıyla yahut talim ve tebyin (açıklama) bağlamıyla ihticac edebilir. Dolayısıyla ilme intisap eden bir kimsenin; şeriatın mevrütlerini (kaynak ve hitaplarını) az teemmül etmekten, kuşatamamaktan ve gayesini görmezden gelmekten kaynaklanan, neticede Müslümanların cumhurunu tekfire ve İslam birliğini bozmaya varan tutarsız sözlerle cüretkârlık yapması yakışmaz. Bilakis şeriatın mevrütlerine kuşatıcı bir nazarla bakmalıdır ki bir şeyi görüp pek çok şeyi gözden kaçıranlardan
شَيْءٌ، بَلْ يَكُونُ حُكْمُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ كَحُكْمِ فَتَاةِ الْحَيِّ.
olmasın, bilakis bu meseledeki hükmü kabilenin [ferasetli] genç kızı gibi [isabetli] olsun.
أَمَّا مَسْأَلَةُ الْعَفْوِ عَنِ الْعُصَاةِ فَهِيَ مَسْأَلَةٌ تَتَعَلَّقُ بِغَرَضِنَا وَلَيْسَتْ مِنْهُ، وَالْأَشَاعِرَةُ قَدْ تَوَسَّعُوا فِيهَا وَغَيْرُهُمْ ضَيَّقَهَا وَأَمْرُهَا مَوْكُولٌ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا أَنَّ الَّذِي بَلَغَنَا مِنَ الشَّرْعِ هُوَ اعْتِبَارُ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَإِلَّا لَكَانَ الزَّوَاجِرُ كَضَرْبٍ فِي بَارِدِ الْحَدِيدِ وَإِذَا عَلِمْتُمْ أَنَّ مَنْشَأَ الْخِلَافِ فِيهَا هُوَ النَّظَرُ لِدَلِيلِ الْوُجُوبِ أَوِ الْجَوَازِ عَلِمْتُمْ خُرُوجَ الْخِلَافِ فِيهَا مِنَ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ وَلَا عَجَبَ أَعْجَبَ مِنْ مُرُورِ الْأَزْمَانِ عَلَى مِثْلِ قَوْلَةِ الْخَوَارِجِ وَالْإِبَاضِيَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةِ وَلَا يَنْبَرِي مِنْ حُذَّاقِ عُلَمَائِهِمْ مَنْ يُهَذِّبُ الْمُرَادَ أَوْ يُؤَوِّلُ قَوْلَ قُدَمَائِهِ ذَلِكَ التَّأْوِيلَ الْمُعْتَادَ، وَكَأَنِّي بِوَمِيضِ فَطِنَةِ نُبَهَائِهِمْ أَخَذَ يَلُوحُ مِنْ خلل الرماد.
Günahkârların affedilmesi meselesine gelince; bu konu maksadımızla ilişkili olmakla birlikte doğrudan onun parçası değildir. Eş'arîler bu meselede genişlik göstermiş, başkaları ise daraltmıştır; onun nihai hükmü Allah'ın ilmine havale edilmiştir. Ancak şeriatten bize ulaşan husus, vaad ve vaîdin (müjde ve tehdidin) itibar edilmesidir; aksi takdirde caydırıcı hükümler soğuk demiri dövmek gibi olurdu. Bu meseledeki ihtilafın kaynağının [affın veya cezanın] vücub (zorunluluk) ya da cevaz (imkân) deliline bakmak olduğunu bildiğinizde, aradaki ihtilafın hakikatten mecaza kaydığını anlarsınız. Hâricîlerin, İbâzıyye'nin ve Mu'tezile'nin böylesi görüşlerinin üzerinden onca zaman geçmesine rağmen, usta âlimlerinden muradı tashih edecek yahut seleflerinin sözünü alışılagelmiş şekilde tevil edecek kimsenin çıkmamasından daha şaşırtıcı bir şey olamaz; sanki seçkinlerinin anlayış pırıltısı küllerin arasından yeni yeni parıldamaya başlamış gibidir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 9]
يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩)
{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; hâlbuki yalnızca kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar.” (9)
جُمْلَةُ: يُخادِعُونَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ: يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ٨] وَمَا مَعَهَا لِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ يَشْتَمِلُ عَلَى الْمُخَادَعَةِ. وَالْخِدَاعُ مَصْدَرُ خَادَعَ الدَّالُّ عَلَى مَعْنَى مُفَاعَلَةِ الْخَدْعِ، وَالْخَدْعُ هُوَ فِعْلٌ أَوْ قَوْلٌ مَعَهُ مَا يُوهِمُ أَنَّ فَاعِلَهُ يُرِيدُ بِمَدْلُولِهِ نَفْعَ غَيْرِهِ وَهُوَ إِنَّمَا يُرِيدُ خِلَافَ ذَلِكَ وَيَتَكَلَّفُ تَرْوِيجَهُ عَلَى غَيْرِهِ لِيُغَيِّرَهُ عَنْ حَالَةٍ هُوَ فِيهَا أَوْ يَصْرِفَهُ عَنْ أَمْرٍ يُوشِكُ أَنْ يَفْعَلَهُ، تَقُولُ الْعَرَبُ: خَدَعَ الضَّبُّ إِذَا أَوْهَمَ حَارِشَهُ أَنَّهُ يُحَاوِلُ الْخُرُوجَ مِنَ الْجِهَةِ الَّتِي أَدْخَلَ فِيهَا الْحَارِشُ يَدَهُ حَتَّى لَا يَرْقُبَهُ الْحَارِشُ لِعِلْمِهِ أَنَّهُ آخِذُهُ لَا مَحَالَةَ ثُمَّ يَخْرُجُ الضَّبُّ مِنَ النَّافِقَاءِ.
{ يُخادِعُونَ } “Aldatmaya çalışırlar” cümlesi, { يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } [Bakara: 8] “Allah'a iman ettik derler” cümlesinden ve onunla birlikte olan kısımdan bedel-i iştimaldir; çünkü onların bu sözü aldatmayı içermektedir. Hıdâ' (aldatma/hile), müşâreke anlamı taşıyan hâdea fiilinin masdarıdır. Had' (aldatma) ise, failinin bu söz veya fiilin delaletiyle başkasına fayda sağlamak istediği vehmini uyandıran, oysa gerçekte bunun aksini dileyip karşısındakini bulunduğu bir durumdan vazgeçirmek yahut yapmaya yaklaştığı bir işten alıkoymak için onu kandırmaya yeltendiği bir fiil veya sözdür. Araplar: “Keler, avcının elini soktuğu taraftan çıkmaya çalışıyormuş vehmini verip avcının kendisini kesinlikle yakalayacağını bilerek onu gözetlemesini engellediğinde ve ardından diğer delikten (nâfıkādan) kaçtığında ‘keler aldattı’ (had'a)” derler.
وَالْخِدَاعُ فِعْلٌ مَذْمُومٌ إِلَّا فِي الْحَرْبِ وَالِانْخِدَاعُ تَمْشِي حِيلَةُ الْمُخَادِعِ عَلَى الْمَخْدُوعِ وَهُوَ مَذْمُومٌ أَيْضًا لِأَنَّهُ مِنَ الْبَلَهِ وَأَمَّا إِظْهَارُ الِانْخِدَاعِ مَعَ التَّفَطُّنِ لِلْحِيلَةِ إِذَا كَانَتْ غَيْرَ مُضِرَّةٍ
Aldatma (hıdâ'), savaş müstesna, yerilmiş bir fiildir. Aldanmak (inhidâ') ise aldatanın hilesinin aldatılan üzerinde tutmasıdır; bu da ahmaklıktan kaynaklandığı için yerilmiştir. Zararlı olmayan bir durumda ise hilenin farkında olunduğu hâlde aldanmış gibi görünmek
فَذَلِكَ مِنَ الْكَرَمِ وَالْحِلْمِ قَالَ الْفَرَزْدَقُ:
kerem ve hilmdendir. Ferazdak şöyle demiştir:
اسْتَمْطَرُوا مِنْ قُرَيْشٍ كُلَّ مُنْخَدِعٍ ... إِنَّ الْكَرِيمَ إِذَا خَادَعْتَهُ انخدعا
Kureyş'ten aldanan herkese yağmur gibi [ihsan] dilediler... Şüphesiz cömert kişi, onu aldatmaya çalıştığında aldanmış görünür.