فَتًى غَيْرَ مَحْجُوبِ الْغِنَى عَنْ صَدِيقِهِ ... وَلَا مُظْهِرَ الشَّكْوَى إِذَا النَّعْلُ زَلَّتِ
'Zenginliği dostundan gizlenmeyen bir gençtir o ... Ayağı kayıp tökezlediğinde de şikâyetini açığa vurmaz.'
إِذْ لَمْ يَقُلْ: هُوَ فَتًى.
Çünkü 'O bir gençtir' (هُوَ فَتًى) dememiştir.
وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْأَظْهَرُ هُنَا إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ إِفَادَةَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ بَيَانُ رَسُولِ اللَّهِ مَنْ هُوَ بَعْدَ أَنْ أَجْرَى عَلَيْهِ مِنَ الْأَخْبَارِ مِنْ قَوْلِهِ: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ [الْفَتْح: ٢٧] إِلَى قَوْلِهِ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [الْفَتْح: ٢٨] فَيُعْتَبَرُ السَّامِعُ كَالْمُشْتَاقِ إِلَى بَيَانِ: مَنْ هَذَا الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُ بِهَذِهِ الْأَخْبَارِ؟ فَيُقَالُ لَهُ: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، أَيْ هُوَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. وَهَذَا مِنَ الْعِنَايَةِ وَالِاهْتِمَامِ بِذكر مناقبه ﷺ. فَتُعْتَبَرُ الْجُمْلَةُ الْمَحْذُوفُ مُبْتَدَؤُهَا مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا. وَفِيهِ وُجُوهٌ أُخَرُ لَا تَخْفَى، وَالْأَحْسَنُ مِنْهَا هَذَا.
Burada en zahir olan mana da budur; zira maksat Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğunu bildirmek değildir, bilakis { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } [el-Feth: 27] buyruğundan { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } [el-Feth: 28] buyruğuna kadar hakkında bunca haber zikredildikten sonra Allah'ın Resûlü'nün kim olduğunu açıklamaktır. Böylece dinleyici, 'Hakkında bu haberler verilen zat kimdir?' sorusunun cevabını işitmeye iştiyak duyan biri konumunda kabul edilir ve ona: 'Muhammed Allah'ın Resûlüdür', yani 'O, Muhammed Allah'ın Resûlüdür' denilir. Bu da onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) menkıbelerini zikretmeye gösterilen itinadan ve önemden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla mübtedası hazfedilmiş olan bu cümle, istînâf-ı beyânî kabul edilir. Bunda gizli olmayan başka vecihler de vardır, fakat en güzeli budur.
وَفِي هَذَا نِدَاءٌ عَلَى إِبْطَالِ جَحُودِ الْمُشْرِكِينَ رِسَالَتَهُ حِينَ امْتَنَعُوا مِنْ أَنْ يُكْتَبَ فِي صَحِيفَةِ الصُّلْحِ «هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. وَقَالُوا: لَوْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا صَدَدْنَاكَ عَنِ الْبَيْتِ» .
Bunda, müşriklerin sulh sahifesine 'Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde uzlaştığı şartlardır' yazılmasına engel olup 'Senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik seni Beytullah'tan menetmezdik' dedikleri zamanki inkârlarını hükümsüz kılmaya yönelik açık bir ilan vardır.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ مَعَهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً وأَشِدَّاءُ خَبَرًا عَنْهُ وَمَا بَعْدَهُ إِخْبَارٌ.
Yüce Allah’ın: { وَالَّذِينَ مَعَهُ } “Onunla beraber olanlar” buyruğunun mübteda, { أَشِدَّاءُ } “çetindirler” lafzının onun haberi, sonrasının da haberler olması caizdir.
وَالْمَقْصُودُ الثَّنَاءُ عَلَى أَصْحَابِ رَسُول الله ﷺ. وَمَعْنَى مَعَهُ: الْمُصَاحَبَةُ الْكَامِلَةُ بِالطَّاعَةِ وَالتَّأْيِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ. وَالْمُرَادُ: أَصْحَابُهُ كُلُّهُمْ لَا خُصُوصُ أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ.
Buradaki maksat, Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabını övmektir. { مَعَهُ } “Onunla beraber” ifadesinin manası; tıpkı Yüce Allah’ın: { وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ } “Allah: Ben sizinle beraberim, dedi” buyruğunda olduğu gibi itaat ve destekle tam bir beraberliktir. Kastedilen ise sadece Hudeybiye ehli değil, bütün ashabıdır.
وَإِنْ كَانُوا هُمُ الْمَقْصُودَ ابْتِدَاءً فَقَدْ عُرِفُوا بِصِدْقِ مَا عَاهَدُوا عَلَيْهِ اللَّهَ، وَلِذَلِكَ لَمَّا
İlk etapta kastedilen onlar olsa bile, onlar Allah’a verdikleri söze sadakatleriyle tanınmışlardır. Bu sebepledir ki
انْهَزَمَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ رَسُول الله ﷺ لِلْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمَطْلَبِ نَادِ يَا أَصْلَ السَّمُرَةِ
Huneyn günü Müslümanlar bozguna uğradığında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Abbas b. Abdilmuttalib’e: 'Ey Semure (ağacı altında biat eden) ashabı, seslen!' buyurmuştur.
. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَالَّذِينَ مَعَهُ عَطْفًا عَلَى رَسُولَهُ مِنْ قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ [التَّوْبَة: ٣٣] . وَالتَّقْدِيرُ: وَأَرْسَلَ الَّذِينَ مَعَهُ، أَيْ أَصْحَابَهُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِرْسَالِ مَا يَشْمَلُ الْإِذْنَ لَهُمْ بِوَاسِطَة الرَّسُول ﷺ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَالَّذِينَ مَعَهُ } “ve onunla beraber olanlar” [ifadesinin], { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ } [et-Tevbe: 33] “O, Resûlünü hidayet ve hak din ile gönderendir” ayetindeki { رَسُولَهُ } “Resûlünü” [kelimesine] matuf olması da caizdir. [Buna göre] takdiri: 've onunla beraber olanları, yani ashabını da gönderdi' şeklindedir; şu şartla ki gönderme (irsâl) ile kastedilen, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasıtasıyla onlara izin verilmesini de kapsayan bir anlam olsun. Nitekim Yüce Allah’ın şu buyruğunda olduğu gibi:
إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ [يس: ١٤] الْآيَةَ فَإِنَّ الْمُرْسَلِينَ إِلَى أَهْلِ أَنْطَاكِيَةَ كَانُوا مِنَ الْحَوَارِيِّينَ، أَمَرَهُمْ عِيسَى بِنَشْرِ الْهُدَى وَالتَّوْحِيدِ. فَيَكُونُ الْإِرْسَالُ الْبَعْثَ لَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا وَعَلَى هَذَا يَكُونُ أَرْسَلْنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
{ إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ } [Yâsîn: 14] “Hani biz onlara iki elçi göndermiştik” ayetidir; zira Antakya halkına gönderilenler, Îsâ’nın hidayeti ve tevhidi yaymakla görevlendirdiği havârilerdendi. Dolayısıyla göndermek (irsâl), Yüce Allah’ın: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا } “Üzerinize kullarımızı gönderdik” buyruğundaki gönderme (ba's) manasında olur. Buna göre bu ayetteki { أَرْسَلْنا } lafzı hem hakiki hem de mecazi manasında kullanılmış olur.
وأَشِدَّاءُ: جَمْعُ شَدِيدٍ، وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِالشِّدَّةِ الْمَعْنَوِيَّةِ وَهِيَ صَلَابَةُ الْمُعَامَلَةِ وَقَسَاوَتُهَا، قَالَ تَعَالَى فِي وَصْفِ النَّارِ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ [التَّحْرِيم: ٦] .
{ أَشِدَّاءُ } kelimesi, 'şedîd'in çoğuludur; bu da muamelede sertlik ve tavizsizlik olan manevi şiddetle nitelenen kimsedir. Yüce Allah cehennemin vasfında şöyle buyurmuştur: { عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ } [et-Tahrîm: 6] “Onun başında iri gövdeli, pek sert melekler vardır”.
وَالشِّدَّةُ عَلَى الْكُفَّارِ: هِيَ الشِّدَّةُ فِي قِتَالِهِمْ وَإِظْهَارُ الْعَدَاوَةِ لَهُمْ، وَهَذَا وَصْفُ مَدْحٍ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ مَعَ النبيء ﷺ كَانُوا هُمْ فِئَةَ الْحَقِّ وَنَشْرِ الْإِسْلَامِ فَلَا يَلِيقُ بِهِمْ إِلَّا إِظْهَارُ الْغَضَبِ لِلَّهِ وَالْحُبِّ فِي اللَّهِ وَالْبُغْضِ فِي اللَّهِ مِنَ الْإِيمَانِ، وَأَصْحَاب النبيء ﷺ أَقْوَى الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا مِنْ أَجْلِ إشراق أنوار النبوءة عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونُوا أَشَدَّ عَلَى الْكُفَّارِ فَإِنَّ بَيْنَ نُفُوسِ الْفَرِيقَيْنِ تَمَامَ الْمُضَادَّةِ وَمَا كَانَتْ كَرَاهِيَتُهُمْ لِلصُّلْحِ مَعَ الْكُفَّارِ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ وَرَغْبَتُهُمْ فِي قَتْلِ أَسْرَاهُمُ الَّذِينَ ثَقِفُوهُمْ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ وَعَفَا عَنْهُم النبيء ﷺ إِلَّا مِنْ آثَارِ شِدَّتِهِمْ عَلَى الْكُفَّارِ وَلَمْ تَكُنْ لَاحَتْ لَهُمُ الْمَصْلَحَةُ الرَّاجِحَةُ عَلَى الْقِتَالِ وَعَلَى الْقَتْلِ الَّتِي آثرها النبيء ﷺ. وَلِذَلِكَ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُحَاوَرَةً فِي إِبَاءِ الصُّلْحِ يَوْمَئِذٍ أَشَدَّ أَشِدَّائِهِمْ عَلَى الْكُفَّارِ وَهُوَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَكَانَ أَفْهَمَهُمْ لِلْمَصْلَحَةِ الَّتِي توخاها النبيء ﷺ فِي إبرام الصُّلْح أَبَا بَكْرٍ. وَقَدْ قَالَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ يَوْمَ صِفِّينَ: أَيُّهَا النَّاسُ اتَّهِمُوا الرَّأْيَ فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ، وَلَوْ نَسْتَطِيعُ أَنْ نَرُدَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ فِعْلَهُ لَرَدَدْنَاهُ. وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ.
Kâfirlere karşı çetin olmak; onlarla savaşta sert davranmak ve onlara düşmanlığı açıkça göstermektir. Bu bir övgü vasfıdır; zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte olan müminler, hakkın ve İslam'ı yaymanın topluluğuydu. Dolayısıyla onlara yakışan ancak Allah için öfke göstermekti; Allah için sevmek ve Allah için buğzetmek imandandır. Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı ise, peygamberlik nurlarının kalplerine doğması sebebiyle müminlerin imanca en güçlü olanlarıydı. Bu yüzden kâfirlere karşı en çetin kimseler olmaları kaçınılmazdır; zira bu iki grubun nefisleri arasında tam bir zıtlık vardır. Hudeybiye günü kâfirlerle sulh yapmaktan hoşlanmamaları ve Hudeybiye günü ele geçirip de Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini affettiği esirlerini öldürme istekleri, sırf kâfirlere karşı olan şiddetlerinin eserlerindendi; çünkü Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) tercih ettiği savaşa ve öldürmeye üstün gelen maslahat henüz kendilerine aşikâr olmamıştı. Bu sebepledir ki o gün sulhe karşı çıkmada en çok tartışan kişi, kâfirlere karşı onların en çetini olan Ömer b. el-Hattâb idi. Sulhü akdetmede Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) gözettiği maslahatı onların en iyi anlayanı ise Ebû Bekir idi. Nitekim Sehl b. Huneyf, Sıffîn günü şöyle demiştir: 'Ey insanlar! Kendi şahsi görüşlerinizi itham edin (kusurlu görün). Andolsun, Ebû Cendel günü kendimizi gördüm; eğer Resûlullah’ın yaptığını reddetmeye gücümüz yetseydi mutlaka reddederdik. Allah ve Resûlü en iyi bilendir.'
ثُمَّ تَكُونُ أَحْكَامُ الشِّدَّةِ عَلَى الْكُفَّارِ مِنْ وُجُوبٍ وَنَدْبٍ وَإِبَاحَةٍ وَأَحْكَامِ صُحْبَتِهِمْ وَمُعَامَلَتِهِمْ جَارِيَةً عَلَى مُخْتَلِفِ الْأَحْوَالِ وَلِعُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ فِيهَا مَقَالٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ كَثِيرٌ مِنْ
Sonra kâfirlere karşı sert olmanın vücub, mendubluk ve mubahlık gibi hükümleri ile onlarla arkadaşlık ve muamelede bulunmanın hükümleri farklı durumlara göre cereyan eder ve İslam âlimlerinin bu hususta açıklamaları vardır. Bunların birçoğu
ذَلِكَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَفِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ. وَالشِّدَّةُ عَلَى الْكُفَّارِ اقْتَبَسُوهَا مِنْ شدَّة النبيء ﷺ فِي إِقَامَةِ الدِّينِ قَالَ تَعَالَى بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التَّوْبَة: ١٢٨] .
Âl-i İmrân Suresi'nde ve Berâe (Tevbe) Suresi'nde daha önce geçmişti. Kâfirlere karşı çetinliği onlar, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dini ikame etmedeki şiddetinden iktibas etmişlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } [et-Tevbe: 128] “Müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir”.
وَأَمَّا كَوْنُهُمْ رُحَمَاءَ بَيْنَهُمْ فَذَلِكَ مِنْ رُسُوخِ أُخُوَّةِ الْإِيمَانِ بَيْنَهُمْ فِي نُفُوسِهِمْ.
Kendi aralarında merhametli olmalarına gelince; bu, aralarındaki iman kardeşliğinin nefislerinde kök salmış olmasındandır.
وَقَدْ وَرَدَتْ أَخْبَارُ أُخُوَّتِهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَكَلَام الرَّسُول ﷺ.
Onların kardeşliklerine ve birbirlerine merhamet etmelerine dair haberler Kur'an'ın ve Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hadislerinin pek çok yerinde varit olmuştur.
وَفِي الْجَمْعِ لَهُمْ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْخَلَّتَيْنِ الْمُتَضَادَّتَيْنِ الشِّدَّةِ وَالرَّحْمَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَصَالَةِ آرَائِهِمْ وَحِكْمَةِ عُقُولِهِمْ، وَأَنَّهُمْ يَتَصَرَّفُونَ فِي أَخْلَاقِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ تَصَرُّفَ الْحِكْمَةِ وَالرُّشْدِ فَلَا تَغْلِبُ عَلَى نُفُوسِهِمْ مَحْمَدَةٌ دُونَ أُخْرَى وَلَا يَنْدَفِعُونَ إِلَى الْعَمَلِ بِالْجِبِلَّةِ وَعَدَمِ الرُّؤْيَةِ. وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٥٤] .
Onlarda sertlik ve merhamet gibi birbirine zıt bu iki hasletin bir arada bulunması; görüşlerinin isabetine, akıllarının hikmetine ve ahlaklarında ve fiillerinde hikmet ve olgunluk dairesinde tasarruf ettiklerine, nefislerine bir övgüye değer hasletin diğerine baskın gelmediğine ve tabiatın kör itişiyle basiretsizce hareket etmediklerine bir işarettir. Bu ayetin anlamında Yüce Allah’ın el-Ukûd (Mâide) Suresi'ndeki şu buyruğu vardır: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } [54] “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve çetindirler”.
وَفِي تَعْلِيقِ رُحَماءُ مَعَ ظَرْفِ (بَيْنَ) الْمُفِيدِ لِلْمَكَانِ الدَّاخِلِ وَسَطَ مَا يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ تَنْبِيهٌ عَلَى انْبِثَاثِ التَّرَاحُمِ فِيهِمْ جَمِيعًا
{ رُحَماءُ } “merhametlidirler” kelimesinin, kendisine muzaf olan şeylerin tam ortasındaki yeri bildiren { بَيْنَ } “aralarında” zarfına bağlanmasında; karşılıklı merhametin onların tamamına yayıldığına bir dikkat çekme vardır.
قَالَ النبيء ﷺ «تَجِدُ الْمُسْلِمِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ كَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ اشْتَكَى لَهُ جَمِيعُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى»
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Müminleri birbirlerini sevmede ve birbirlerine merhamet etmede tek bir vücut gibi bulursun; ondan bir uzuv rahatsızlansa, vücudun diğer uzuvları da uykusuzluk ve humma ile onun acısına ortak olur.'
. وَالْخِطَابُ فِي تَراهُمْ لِغَيْرٍ مُعَيَّنٍ بَلْ لِكُلِّ مَنْ تَتَأَتَّى رُؤْيَتُهُ إِيَّاهُمْ، أَيْ يَرَاهُمُ الرَّائِي.
{ تَراهُمْ } “Onları görürsün” hitabı belirli bir şahsa değil, onları görmesi mümkün olan herkese yöneliktir; yani 'bakan kimse onları görür' [demektir].
وَإِيثَارُ صِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ ذَلِكَ، أَيْ تَرَاهُمْ كُلَّمَا شِئْتَ أَنْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا. وَهَذَا ثَنَاءٌ عَلَيْهِمْ بِشِدَّةِ إِقْبَالِهِمْ عَلَى أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ الْمُزَكِّيَةِ لِلنَّفْسِ، وَهِيَ الصَّلَوَاتُ مَفْرُوضُهَا وَنَافِلَتُهَا وَأَنَّهُمْ يتطلبون بذلك رضى اللَّهِ وَرِضْوَانِهُ. وَفِي سَوْقِ هَذَا فِي مَسَاقِ الثَّنَاءِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ حَقَّقَ لَهُمْ مَا يَبْتَغُونَهُ.
Muzari sîgasının tercih edilmesi bunun sürekliliğini ve tekrarlandığını göstermek içindir; yani onları ne zaman görmek istesen rükû ve secde hâlinde görürsün. Bu, nefsi arındıran en faziletli amellere, yani farz ve nafile namazlara son derece yöneldiklerine ve bununla sadece Allah'ın rızasını ve hoşnutluğunu talep ettiklerine dair bir övgüdür. Bunun bir övgü üslubuyla zikredilmesinde, arzuladıkları şeyi Allah'ın onlar için gerçekleştirdiğine bir işaret vardır.
وَالسِّيمَا: الْعَلَّامَةُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ فِي الْبَقَرَةِ [٢٧٣] وَهَذِهِ سِيمَا خَاصَّةٌ هِيَ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ.
Sîmâ (سِيمَا), işaret/alamet demektir; Bakara Suresi'ndeki { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } [273] “Sen onları alametlerinden tanırsın” buyruğunda daha önce geçmişti. Bu ise secde izinden kaynaklanan özel bir alamettir.
وَاخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ مِنَ السِّيمَا الَّتِي وُصِفَتْ بِأَنَّهَا مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَنْحَاءٍ الْأَوَّلِ: أَنَّهَا أَثَرٌ مَحْسُوسٌ لِلسُّجُودِ، الثَّانِي أَنَّهَا مِنَ الْأَثَرِ النَّفْسِيِّ لِلسُّجُودِ، الثَّالِثِ أَنَّهَا أَثَرٌ يَظْهَرُ فِي وُجُوهِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. فَبِالْأَوَّلِ فَسَّرَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ قَالَ مَالِكٌ: السِّيمَا هِيَ مَا
Secde izinden olduğu nitelenen alametten ne kastedildiği hususunda üç farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi, onun secdeden kaynaklanan somut (hissedilir) bir iz olmasıdır. İkincisi, secdenin ruhi (manevi) tesirinden kaynaklanmasıdır. Üçüncüsü ise kıyamet gününde yüzlerinde belirecek bir iz olmasıdır. Birinci görüş ile Mâlik b. Enes, İkrime ve Ebü'l-Âliye tefsir etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: 'Sîmâ, secde esnasında
يَتَعَلَّقُ بِجِبَاهِهِمْ مِنَ الْأَرْضِ عِنْدَ السُّجُودِ مِثْلَ مَا تَعَلَّقَ بجبهة النبيء ﷺ مِنْ أَثَرِ الطِّينِ وَالْمَاءِ لَمَّا وَكَفَ الْمَسْجِدَ صَبِيحَةَ إِحْدَى وَعِشْرِينَ مِنْ رَمَضَانَ. وَقَالَ السَّعِيدُ وَعِكْرِمَةُ: الْأَثَرُ كَالْغُدَّةِ يَكُونُ فِي جَبْهَةِ الرَّجُلِ.
Ramazan'ın yirmi birinci sabahında mescidin damı aktığında Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) alnına çamur ve su izinin bulaşması gibi, secde ederken topraktan alınlarına bulaşan şeydir.' Saîd ve İkrime ise: 'Bu iz, kişinin alnında oluşan nasır benzeri bir yapıdır' demişlerdir.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَتَكَلَّفُونَ حُدُوثَ ذَلِكَ فِي وُجُوهِهِمْ وَلَكِنَّهُ يَحْصُلُ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ
Burada kastedilen, onların bunu yüzlerinde bilerek ve zorlamayla oluşturmaları değildir; bilakis bu, herhangi bir kasıt olmaksızın,
بِسَبَبِ تَكَرُّرِ مُبَاشَرَةِ الْجَبْهَةِ لِلْأَرْضِ وَبَشَرَاتُ النَّاسِ مُخْتَلِفَةٌ فِي التَّأَثُّرِ بِذَلِكَ فَلَا حَرَجَ عَلَى مَنْ حَصَلَ لَهُ ذَلِكَ إِذَا لَمْ يَتَكَلَّفُهُ وَلَمْ يَقْصِدْ بِهِ رِيَاءً.
alnın yere defalarca temas etmesi sebebiyle meydana gelir. İnsanların ciltleri de bundan etkilenme hususunda farklı farklıdır. Dolayısıyla kişi kendisini kasmadığı ve bununla riyayı hedeflemediği sürece, kendisinde bu iz oluşan kimseye hiçbir vebal yoktur.
وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: يَسْجُدُونَ عَلَى التُّرَابِ لَا عَلَى الْأَثْوَابِ.
Ebü'l-Âliye ise şöyle demiştir: 'Onlar elbiselerin üzerine değil, doğrudan toprağa secde ederler.'
وَإِلَى النَّحْوِ الثَّانِي فَسَّرَ الْأَعْمَشُ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءٌ وَالرَّبِيعُ وَمُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جَزْءٍ وَالضَّحَّاكُ. فَقَالَ الْأَعْمَشُ: مَنْ كَثُرَتْ صَلَاتُهُ بِاللَّيْلِ حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهَارِ. وَقَرِيبٌ مِنْهُ عَنْ عَطَاءٍ وَالرَّبِيعِ بْنِ سُلَيْمَانَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ حُسْنُ السَّمْتِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ نُورٌ مِنَ الْخُشُوعِ وَالتَّوَاضُعِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ: بَيَاضٌ وَصُفْرَةٌ وَتَهَيُّجٌ يَعْتَرِي الْوُجُوهَ مِنَ السَّهَرِ. وَإِلَى النَّحْوِ الثَّالِثِ فَسَّرَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَيْضًا وَالزُّهْرِيُّ وَابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ الْعَوْفِيِّ وَالْحَسَنُ أَيْضًا وَخَالِدٌ الْحَنَفِيُّ وَعَطِيَّةُ وَشَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: أَنَّهَا سِيمَا تَكُونُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَالُوا: هِيَ بَيَاضٌ يَكُونُ فِي الْوَجْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ يَجْعَلُهُ اللَّهُ كَرَامَةً لَهُمْ.
İkinci görüş ile A'meş, Hasan, Atâ, Rebî', İbn Abbâs'tan rivayetle Mücâhid, İbn Cüz' ve Dahhâk tefsir etmişlerdir. A'meş şöyle demiştir: 'Gece namazı çok olanın gündüz yüzü güzel olur.' Atâ ve Rebî' b. Süleyman'dan da benzeri rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: 'O, güzel hâl ve tavırdır' demiştir. Mücâhid: 'O, huşû ve tevazudan kaynaklanan bir nurdur' demiştir. Hasan ve Dahhâk ise: 'Gece uykusuz kalmaktan dolayı yüzleri kaplayan bir beyazlık, sarılık ve canlılıktır' demişlerdir. Üçüncü görüş ile Saîd b. Cübeyr, Zührî, Avfî rivayetiyle İbn Abbâs, yine Hasan, Hâlid el-Hanefî, Atıyye ve Şehr b. Havşeb tefsir etmişlerdir: Bu, kıyamet gününde onlarda bulunacak bir alamettir. Onlar şöyle demişlerdir: 'O, kıyamet gününde Allah'ın onlara bir ikram olarak yüzlerinde dolunay gecesindeki ay gibi var edeceği bir beyazlıktır.'
وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Taberânî ve İbn Merdûye'nin Übey b. Ka'b'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah, Yüce Allah'ın:
سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ [الْفَتْح: ٢٩] النُّورُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ،
{ سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } [el-Feth: 29] “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” buyruğu hakkında: 'Kıyamet günündeki nurdur' buyurmuştur.
قِيلَ وَسَنَدُهُ حَسَنٌ وَهُوَ لَا يَقْتَضِي تَعْطِيلَ بَقِيَّةِ الِاحْتِمَالَاتِ إِذْ كُلُّ ذَلِكَ مِنَ السِّيمَا الْمَحْمُودَةِ ولكنّ النبيء ﷺ ذَكَرَ أَعْلَاهَا.
Bu rivayetin senedinin hasen olduğu söylenmiştir. Bu rivayet diğer ihtimalleri hükümsüz kılmayı gerektirmez; zira bütün bunlar övülen alamettendir, lâkin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunların en yücesini zikretmiştir.
وَضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: تَراهُمْ ويَبْتَغُونَ وسِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ عَائِدَةٌ إِلَى الَّذِينَ مَعَهُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَإِلَى كُلٍّ مِنْ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي.
Yüce Allah’ın: { تَراهُمْ } “Onları görürsün”, { يَبْتَغُونَ } “ararlar” ve { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ } “alametleri yüzlerindedir” buyruklarındaki gaip zamirleri; birinci veche göre { الَّذِينَ مَعَهُ } “onunla beraber olanlar” ifadesine, ikinci veche göre ise hem { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ } “Muhammed Allah'ın Resûlüdür” hem de { الَّذِينَ مَعَهُ } “onunla beraber olanlar” ifadelerinin her ikisine dönmektedir.
ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ.
{ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ } “Bu, onların Tevrat'taki vasıflarıdır.”
الْإِشَارَة ب ذلِكَ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنْ صِفَاتِ الَّذِينَ مَعَ النبيء ﷺ لِأَنَّ السَّابِقَ فِي الذِّكْرِ بِمَنْزِلَةِ الْحَاضِرِ فَيُشَارُ إِلَيْهِ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ فَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ ومَثَلُهُمْ خَبَرُهُ.
{ ذلِكَ } ile işaret, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) beraberindekilerin zikredilen sıfatlarınadır. Çünkü sözde önceden geçen şey hazır mesabesindedir ve bu itibarla ona işaret edilir. Buna göre işaret ismi mübteda (özne), { مَثَلُهُمْ } ise onun haberidir (yüklemidir).
وَالْمَثَلُ يُطْلَقُ عَلَى الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ، وَيُطْلَقُ عَلَى النَّظِيرِ، أَيِ الْمُشَابِهِ فَإِنْ كَانَ هُنَا مَحْمُولًا عَلَى الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ فَالْمَعْنَى: أَنَّ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةَ هِيَ حَالُهُمُ الْمَوْصُوفُ فِي «التَّوْرَاةِ» . وَقَوْلُهُ: فِي التَّوْراةِ مُتَعَلِّقٌ بِ مَثَلُهُمْ أَوْ حَالٌ مِنْهُ. فَيُحْتَمَلُ أَنَّ فِي «التَّوْرَاةِ» وَصْفَ قَوْمٍ سَيَأْتُونَ وَوُصِفُوا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الَّذِينَ مَعَ النبيء ﷺ هُمُ الْمَقْصُودُ بِتِلْكَ الصِّفَةِ الْعَجِيبَةِ الَّتِي فِي «التَّوْرَاةِ» ، أَيْ أَنَّ «التَّوْرَاةَ» قَدْ جَاءَتْ فِيهَا بِشَارَةٌ بمجيء مُحَمَّد ﷺ وَوَصْفِ أَصْحَاب النبيء ﷺ. وَالَّذِي وَقَفْنَا عَلَيْهِ فِي «التَّوْرَاةِ» مِمَّا يَصْلُحُ
Mesel (مَثَل) kelimesi şaşılacak duruma dendiği gibi, benzer yani eş anlamında da kullanılır. Eğer burada şaşılacak duruma hamledilirse mana şudur: Zikredilen bu sıfatlar, onların Tevrat'ta nitelenen hâlleridir. Yüce Allah'ın { فِي التَّوْراةِ } buyruğu { مَثَلُهُمْ } lafzına mütealliktir veya ondan hâldir. Dolayısıyla Tevrat'ta, gelecekte gelecek ve bu sıfatlarla nitelenmiş bir topluluğun vasfının bulunması muhtemeldir. Allah bu ayetle, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) beraberindekilerin Tevrat'taki o şaşılacak sıfatla kastedilen kimseler olduğunu açıklamıştır; yani Tevrat'ta Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) geleceği müjdelenmiş ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı vasfedilmiştir. Tevrat'ta rastladığımız ve
لِتَطْبِيقِ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْبِشَارَةُ الرَّمْزِيَّةُ الَّتِي فِي الْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ وَالثَلَاثِينَ مِنْ «سِفْرِ التَّثْنِيَةِ» مِنْ قَوْلِ مُوسَى ﵇: «جَاءَ الرَّبُّ مِنْ سِينَا وَأَشْرَقَ لَهُمْ مِنْ سَعِيرٍ وَتَلَأْلَأَ مِنْ جَبَلِ فَارَانَ، وَأَتَى مِنْ رَبَوَاتِ الْقُدُسِ وَعَنْ يَمِينِهِ نَارٌ شَرِيعَةٌ لَهُمْ فَأَحَبَّ الشَّعْبُ جَمِيعَ قِدِّيسِيهِ وَهُمْ جَالِسُونَ عِنْدَ قَدَمِكَ يَتَقَبَّلُونَ مِنْ أَقْوَالِكَ» فَإِنَّ جَبَلَ فَارَانَ هُوَ حِيَالُ الْحِجَازِ. وَقَوْلُهُ:
bu ayetin uygulanmasına uygun olan yer, Tesniye Kitabı'nın 33. babında Musa'nın (aleyhisselâm) şu sözündeki sembolik müjdedir: 'Rab Sina'dan geldi ve onlara Sêîr'den doğdu; Paran Dağı'ndan parıldadı, mukaddeslerin on binleri arasından geldi; sağında onlar için bir şeriat ateşi vardı. Şüphesiz O, kavimleri sevdi; bütün mukaddesleri Senin elindedir ve onlar Senin ayaklarının dibinde otururlar, Senin sözlerinden kabul ederler.' Zira Paran Dağı, Hicaz'ın karşısıdır. [Metindeki]:
«فَأَحَبَّ الشَّعْبُ جَمِيعَ قِدِّيسِيهِ» يُشِيرُ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [الْفَتْح: ٢٩] ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مَا يَنْطَبِقُ عَلَى هَذَا مِنْ سُورَةِ الْفَتْحِ وَقَوْلُهُ: قِدِّيسِيهِ يُفِيدُ مَعْنَى تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً [الْفَتْح: ٢٩] وَمَعْنَى سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ [الْفَتْح: ٢٩] . وَقَوْلُهُ فِي «التَّوْرَاةِ» «جَالِسُونَ عِنْدَ قَدَمِكَ» يُفِيدُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً [الْحَشْر: ٨] . وَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ إِشَارَةً إِلَى مَا ذُكِرَ مِنَ الْوَصْفِ.
'Kavim bütün mukaddeslerini sevdi' ifadesine Yüce Allah'ın { رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } [el-Feth: 29] “kendi aralarında merhametlidirler” buyruğu işaret etmektedir. Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın hadisinden Fetih Sûresi'ndeki bu kısma uyan rivayet daha önce geçmişti. 'Mukaddesleri' ifadesi { تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً } [el-Feth: 29] “onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün” ve { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } [el-Feth: 29] “alametleri yüzlerindeki secde izidir” manasını ifade eder. Tevrat'taki 'Senin ayaklarının dibinde otururlar' ifadesi ise Yüce Allah'ın { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً } [el-Haşr: 8] “Allah'tan bir lütuf ve rıza ararlar” buyruğunun manasını ifade eder. Yüce Allah'ın { ذلِكَ } buyruğu ise zikredilen vasfa bir işaret olur.
وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ.
{ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “Onların İncil'deki vasıfları ise filizini çıkarmış, derken onu güçlendirmiş, kalınlaşmış ve sapları üzerinde dimdik durmuş, ekincilerin hoşuna giden bir ekin gibidir.”
ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مُبْتَدَأٍ. وَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: فِي التَّوْراةِ وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ:
[Bu cümle] yeni başlayan bir sözün başlangıcıdır (mübtedadır). Vakıf (durak), { فِي التَّوْراةِ } buyruğu üzerinde olur. [Ayetin devamındaki]:
كَزَرْعٍ خَبَرُهُ، وَهُوَ الْمَثَلُ. وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ سِيَاقِ الْآيَةِ فَيَكُونُ مُشِيرًا إِلَى نَحْوِ قَوْلِهِ فِي «إِنْجِيلِ مَتَّى» الْإِصْحَاحِ ١٣ فِقْرَةِ ٣ «هُوَ ذَا الزَّارِعُ قَدْ خَرَجَ لِيَزْرَعَ يَعْنِي عِيسَى ﵇ وَفِيمَا هُوَ يَزْرَعُ سَقَطَ بَعْضٌ عَلَى الطَّرِيقِ فَجَاءَتِ الطُّيُورُ وَأَكَلَتْهُ» إِلَى أَنْ قَالَ «وَسَقَطَ الْآخَرُ عَلَى الْأَرْضِ الْجَيِّدَةِ فَأَعْطَى ثَمَرُهُ بَعْضَ مِائَةٍ وَآخَرُ سِتِّينَ وَآخَرُ ثَلَاثِينَ» . قَالَ فِقْرَةً، ثُمَّ قَالَ: «وَأَمَا الْمَزْرُوعُ عَلَى الْأَرْضِ الْجَيِّدَةِ فَهُوَ الَّذِي يَسْمَعُ الْكَلِمَةَ وَيَفْهَمُ، وَهُوَ الَّذِي يَأْتِي بِثَمَرٍ فَيَصْنَعُ بَعْضٌ مِائَةً وَبَعْضٌ سِتِّينَ وَآخَرُ ثَلَاثِينَ» . وَهَذَا يَتَضَمَّنُ نَمَاءَ الْإِيمَانِ فِي قُلُوبِهِمْ وَبِأَنَّهُمْ يَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى الدِّينِ حَتَّى يَكْثُرَ الْمُؤْمِنُونَ كَمَا تُنْبِتُ الْحَبَّةُ مِائَةَ سُنْبُلَةٍ وَكَمَا تَنْبُتُ مِنَ النَّوَاةِ الشَّجَرَةُ الْعَظِيمَةُ.
{ كَزَرْعٍ } buyruğundaki teşbih ise onun haberidir ve o [İncil'deki] meseldir. Ayetin bağlamından zahir olan da budur. Dolayısıyla bu ifade, Matta İncili'nin 13. babının 3. fıkrasında yer alan şu söze benzer bir şeye işaret etmektedir: 'İşte ekinci tohum ekmeye çıktı —yani İsa (aleyhisselâm)— ve ekerken bazıları yol kenarına düştü, kuşlar gelip onu yedi...' ta ki şöyle diyene kadar: 'Diğeri ise iyi toprağa düştü ve kimi yüz, kimi altmış, kimi otuz kat meyve verdi.' Bir fıkra söyledikten sonra şöyle dedi: 'İyi toprağa ekilen ise, sözü işitip anlayan kimsedir; işte o ürün verir, kimi yüz, kimi altmış, kimi de otuz kat yapar.' Bu da imanın onların kalplerinde büyümesini ve insanların dine davet edilip nihayet tohumun yüz başak bitirmesi ve çekirdekten ulu bir ağacın bitmesi gibi müminlerin çoğalmasını içerir.
وَفِي قَوْلِهِ: أَخْرَجَ شَطْأَهُ اسْتِعَارَةُ الْإِخْرَاجِ إِلَى تَفَرُّعِ الْفِرَاخِ مِنَ الْحَبَّةِ لِمُشَابَهَةِ التَّفَرُّعِ بِالْخُرُوجِ وَمُشَابَهَةِ الْأَصْلِ الْمُتَفَرَّعِ عَنْهُ بِالَّذِي يُخْرِجُ شَيْئًا مِنْ مَكَانٍ.
{ أَخْرَجَ شَطْأَهُ } buyruğunda, dallanıp filizlenmenin çıkmaya ve kendisinden dallanılan kökün de bir şeyi bir mekândan çıkaran kimseye benzemesi sebebiyle 'çıkarmak' lafzı tohumdan filizlerin dallanıp çıkması için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَالشَّطْءُ بِهَمْزَةٍ فِي آخِرِهِ وَسُكُونِ الطَّاءِ: فِرَاخُ الزَّرْعِ وَفُرُوعُ الْحَبَّةِ. وَيُقَالُ: أَشْطَأَ الزَّرْعُ، إِذَا أَخْرَجَ فُرُوعًا. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِسُكُون الطَّاء وبالهمزة وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ شَطْأَهُ بِفَتْحِ الطَّاءِ بَعْدَهَا أَلِفٌ عَلَى تَخْفِيفِ الْهمزَة ألفا.
Şat' (شَطْء) sonunda hemze ve tı harfinin sükûnu ile; ekinin filizleri ve tohumun sürgünleridir. Ekin sürgün verdiğinde 'Eşta'e'z-zer'u' (أَشْطَأَ الزَّرْعُ) denir. Cumhur bunu tı'nın sükûnu ve hemze ile [şat'ehu şeklinde] okumuştur. İbn Kesîr ise hemzenin elife tahfifi ile tı'nın fethası ve ardından bir elifle 'şataahu' (شَطَأَهُ) şeklinde okumuştur.
وفَآزَرَهُ قَوَّاهُ، وَهُوَ مِنَ الْمُؤَازَرَةِ بِالْهَمْزِ وَهِيَ الْمُعَاوَنَةُ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمِ الْإِزَارِ لِأَنَّهُ يَشُدُّ ظَهْرَ الْمُتَّزِرِ بِهِ وَيُعِينُهُ شَدُّهُ عَلَى الْعَمَلِ وَالْحَمْلِ كَذَا قِيلَ. وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي عَكْسُ ذَلِكَ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْإِزَارُ مُشْتَقًّا اسْمُهُ مِنْ: آزَرَ، لِأَنَّ الِاشْتِقَاقَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْجَامِدَةِ نَادِرٌ
{ فَآزَرَهُ } onu güçlendirdi demektir. Bu, hemzeli olarak 'muazere' (yardımlaşma) kökündendir. İzar (bel örtüsü) isminden türetilmiştir; çünkü o, örtünenin belini kuvvetlendirir ve onu bağlamak kişiye işinde ve yük taşımada yardım eder; böyle denilmiştir. Bana göre ise bunun aksi daha zahirdir; o da izar isminin 'âzere' fiilinden türemiş olmasıdır, çünkü camid (donuk) isimlerden türetme nadirdir ve
لَا يُصَار إِلَى ادعائه إِلَّا إِذَا تَعَيَّنَ. وَصِيغَةُ المفاعلة فِي فَآزَرَهُ مُسْتَعَارَةٌ لِقُوَّةِ الْفِعْلِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ: عَافَاكَ اللَّهُ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبارَكَ فِيها [فصلت: ١٠] .
zorunlu olmadıkça onun iddia edilmesine başvurulmaz. { فَآزَرَهُ } lafzındaki mufâale kalıbı, tıpkı Arapların 'Âfâkellâh' (Allah sana afiyet versin) sözü ve Yüce Allah'ın { وَبارَكَ فِيها } [Fussilet: 10] “ve orada bereketler var etti” buyruğunda olduğu gibi fiilin kuvveti için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَالضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ فِي فَآزَرَهُ لِلشَّطْءِ، وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ لِلزَّرْعِ، أَيْ قَوَّى الشَّطْءُ أَصْلَهُ.
{ فَآزَرَهُ } lafzındaki merfû zamir filize, mansûb zamir ise ekine aittir; yani filiz kendi aslı olan kökünü güçlendirmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَآزَرَهُ. وَقَرَأَهُ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ فَأَزَّرَهُ بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدِ الْهَمْزَةِ وَالْمَعْنَى وَاحِد.
Cumhur { فَآزَرَهُ } şeklinde okumuştur. İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ise hemzeden sonra elif olmaksızın 'fe-ezzerehu' (فَأَزَّرَهُ) şeklinde okumuştur; mana birdir.
وَمعنى فَاسْتَغْلَظَ غَلُظَ غِلْظًا شَدِيدًا فِي نَوْعِهِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلُ:
{ فَاسْتَغْلَظَ } kelimesinin manası, kendi türünde son derece kalınlaştı demektir. Buradaki sîn ve tâ harfleri, tıpkı [şu kelimede olduğu gibi] mübalağa içindir:
اسْتَجَابَ. وَالضَّمِيرَانِ المرفوعان فِي فَاسْتَغْلَظَ واستوى عَائِدَانِ إِلَى الزَّرْعِ.
'İstecâbe' (cevap verdi/icabet etti). { فَاسْتَغْلَظَ } ve { واستوى } lafızlarındaki iki merfû zamir ekine dönmektedir.
وَالسَّوَقُ: جَمْعُ سَاقٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ لِأَنَّ سَاقًا لَيْسَ بِوَصْفٍ وَهُوَ اسْمٌ عَلَى زِنَةِ فَعَلٍ بِفَتْحَتَيْنِ. وَقِرَاءَةُ الْجَمِيعِ عَلى سُوقِهِ بِالْوَاوِ بَعْدَ الضَّمَّةِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَرَأَ ابْن كثير سُوقِهِ بِالْهَمْزَةِ أَيْ هَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ السِّينِ الْمَضْمُومَةِ وَهِيَ لُغَةٌ ضَعِيفَةٌ يَهْمِزُونَ الْوَاوَ الَّتِي قَبْلَهَا ضَمَّةٌ وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
Sevek (السَّوَقُ) lafzı, kıyasa aykırı olarak sâk (sap/gövde) kelimesinin çoğuludur; çünkü sâk bir vasıf değildir ve iki fetha ile 'faal' vezninde bir isimdir. Herkesin kıraati, dammeden sonra vâv ile { عَلى سُوقِهِ } şeklindedir. İbn Atıyye şöyle demiştir: İbn Kesîr, 'sûkıhî' lafzını hemze ile yani dammeli sîn'den sonra sakin bir hemze ile [su'kıhî şeklinde] okumuştur. Bu, kendisinden önce damme bulunan vâv'ı hemzeli okuyanların zayıf bir lügatidir; şairin şu sözü de bundandır:
لَحَبُّ الْمُؤْقِدَانِ إِلَيَّ مُؤْسَى وَتُنْسَبُ لِقُنْبُلٍ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَلَمْ يَذْكُرْهَا الْمُفَسِّرُونَ وَلَمْ يَذْكُرْهَا فِي «حِرْزِ الْأَمَانِي» وَذَكَرَهَا النَوْرِيُّ فِي كِتَابِ «غَيْثِ النَّفْعِ» وَكَلَامُهُ غَيْرُ وَاضِحٍ فِي صِحَّةِ نِسْبَةِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ إِلَى قُنْبُلٍ.
'Ateşi tutuşturan iki kişinin bana Musa'dan daha sevimli olduğuna yemin olsun.' Bu kıraat İbn Kesîr'den rivayetle Kunbul'e nispet edilir; fakat müfessirler bunu zikretmemiş, [Şâtıbî de] 'Hırzü'l-Emânî'de buna yer vermemiştir. Nûrî ise 'Gaysü'n-Nef'' adlı kitabında bunu zikretmiştir, ancak onun sözü bu kıraatin Kunbul'e nispetinin sıhhati hususunda net değildir.
وَسَاقُ الزَّرْعِ وَالشَّجَرَةِ: الْأَصْلُ الَّذِي تَخْرُجُ فِيهِ السُّنْبُلُ وَالْأَغْصَانُ. وَمَعْنَى هَذَا التَّمْثِيلِ تَشْبِيه حَال بده الْمُسْلِمِينَ وَنَمَائِهِمْ حَتَّى كَثُرُوا وَذَلِكَ يَتَضَمَّنُ تَشْبِيهَ بَدْءِ دِينِ الْإِسْلَامِ ضَعِيفًا وَتَقَوِّيهِ يَوْمًا فَيَوْمًا حَتَّى اسْتَحْكَمَ أَمْرُهُ وَتَغَلَّبَ عَلَى أَعْدَائِهِ. وَهَذَا التَّمْثِيلُ قَابِلٌ لِاعْتِبَارِ تَجْزِئَةِ التَّشْبِيهِ فِي أَجْزَائِهِ بِأَنْ يشبه مُحَمَّد ﷺ بِالزَّارِعِ
Ekinin ve ağacın sâkı (sapı/gövdesi); başakların ve dalların kendisinden çıktığı asıldır (gövdedir). Bu temsili anlatımın anlamı, Müslümanların başlangıçtaki durumunun ve çoğalıncaya kadar büyüyüp gelişmelerinin benzetilmesidir. Bu durum, İslâm dininin zayıf olarak başlamasının ve günbegün güçlenerek nihayet işinin sağlamlaşıp düşmanlarına üstün gelmesinin teşbihini de içermektedir. Bu temsil, unsurları tek tek ele alınarak teşbihin kısımlara ayrılmasına da elverişlidir; şöyle ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ekinciye benzetilir,
كَمَا مَثَّلَ عِيسَى غَلَبَ الْإِسْلَامَ فِي الْإِنْجِيلِ، وَيُشبه الْمُؤْمِنُونَ الْأَولونَ بِحَبَّاتِ الزَّرْعِ الَّتِي يَبْذُرُهَا فِي الْأَرْضِ مِثْلِ: أَبِي بَكْرٍ
nitekim İsa (aleyhisselâm) da İncil'de İslam'ın üstün gelişini böyle temsil etmiştir. İlk müminler ise yere saçtığı tohum tanelerine benzetilir; Ebû Bekir,
وَخَدِيجَةَ وَعَلِيٍّ وَبِلَالٍ وَعَمَّارٍ، وَالشَّطْءُ: مَنْ أَيَّدُوا الْمُسْلِمِينَ فَإِن النبيء ﷺ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَحْدَهُ وَانْضَمَّ إِلَيْهِ نَفَرٌ قَلِيلٌ ثُمَّ قَوَّاهُ اللَّهُ بِمَنْ ضَامَنَ مَعَهُ كَمَا يُقَوِّي الطَّاقَةَ الْأَوْلَى مِنَ الزَّرْعِ مَا يَحْتَفُّ بِهَا مِمَّا يَتَوَلَّدُ مِنْهَا حَتَّى يُعْجِبَ الزُّرَّاعَ. وَقَوْلُهُ: يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ تَحْسِينٌ لِلْمُشَبَّهِ بِهِ لِيُفِيدَ تَحْسِينَ الْمُشَبَّهِ.
Hatice, Ali, Bilâl ve Ammâr gibi. Şat' (filiz) ise Müslümanları destekleyen kimselerdir. Zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalnız başına Allah'a davet etmiş ve ona az sayıda bir topluluk katılmıştır. Sonra, ekinden çıkan ilk dalı kendisinden doğup etrafını saran şeylerin güçlendirip nihayet ekincilerin hoşuna gittiği gibi, Allah da onunla dayanışma içine giren kimselerle onu güçlendirmiştir. Yüce Allah'ın { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “ekincilerin hoşuna giden” buyruğu, benzetileni güzelleştirmeyi ifade etmesi için benzetilen şeyin (müşebbehün bih) güzellenmesidir.
لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ.
{ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “Onlarla kâfirleri öfkelendirmek için.”
تَعْلِيلٌ لِمَا تَضَمَّنَهُ تَمْثِيلُهُمْ بِالزَّرْعِ الْمَوْصُوفِ مِنْ نَمَائِهِمْ وَتَرَقِّيهِمْ فِي الزِّيَادَةِ وَالْقُوَّةِ لِأَنَّ كَوْنَهُمْ بِتِلْكَ الْحَالَةِ مِنْ تَقْدِيرِ اللَّهِ لَهُمْ أَنْ يَكُونُوا عَلَيْهَا فَمَثَّلْ بِأَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ.
Onların nitelenen ekinle temsil edilmesinin içerdiği büyüme, artış ve kuvvette yükseliş durumlarının gerekçesidir (ta'lilidir). Çünkü onların bu hâlde bulunmaları, Allah'ın onlar için takdir etmesiyledir; dolayısıyla [Allah'ın], onlarla kâfirleri öfkelendirmek için bunu yaptığı temsil edilmiştir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ أَبُو عُرْوَةَ الزُّبَيْرِيُّ : كُنَّا عِنْدَ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ فَذَكَرُوا عِنْدَهُ رَجُلًا يَنْتَقِصُ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَرَأَ مَالِكٌ هَذِهِ الْآيَةَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى أَنْ بَلَغَ قَوْلَهُ:
Kurtubî şöyle demiştir: Ebû Urve ez-Zübeyrî dedi ki: Mâlik b. Enes'in yanındaydık; yanında Resûlullah'ın ashabını yeren bir adamdan bahsettiler. Bunun üzerine Mâlik, { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ } ayetini şu buyruğa ulaşıncaya kadar okudu:
لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ فَقَالَ مَالِكٌ: مَنْ أَصْبَحَ مِنَ النَّاسِ فِي قَلْبِهِ غَيْظٌ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُول الله ﷺ فَقَدْ أَصَابَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقُلْتُ: رَحِمَ اللَّهُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ وَرَضِيَ عَنْهُ مَا أَدَقَّ اسْتِنْبَاطَهُ.
{ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “onlarla kâfirleri öfkelendirmek için”. Bunun üzerine Mâlik şöyle dedi: 'İnsanlardan her kimin kalbinde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından birine karşı bir öfke bulunursa, bu ayet kesinlikle onu hedef almıştır.' Ben de derim ki: Allah Mâlik b. Enes'e rahmet etsin ve ondan razı olsun; onun bu istinbatı ne kadar da incedir!
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً.
{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “Allah, onlardan iman edip salih amel işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vadetmiştir.”
أَعْقَبَ تَنْوِيهَ شَأْنِهِمْ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِوَعْدِهِمْ بِالْجَزَاءِ عَلَى مَا اتَّصَفُوا بِهِ مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي لَهَا الْأَثَرُ الْمَتِينُ فِي نَشْرِ وَنَصْرِ هَذَا الدِّينِ.
Onların şanını yüceltmenin ve onları övmenin ardından; bu dinin yayılmasında ve ona yardım edilmesinde köklü tesiri olan niteliklerle vasıflanmalarının karşılığını onlara vadetmiştir.
وَقَوْلُهُ: مِنْهُمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مِنْ) لِلْبَيَانِ كَقَوْلِهِ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَج: ٣٠]
Ayetteki { مِنْهُمْ } “onlardan” ifadesinde [geçen] (min / مِنْ) edatının, { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } [el-Hac: 30] “O pis putlardan sakının” kavlinde olduğu gibi beyân (açıklama) için olması caizdir.
وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ، وَيَجُوزُ إِبْقَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِ الْمَعْنَى مِنَ التَّبْعِيضِ لِأَنَّهُ وَعْدٌ لِكُلِّ مَنْ يَكُونُ مَعَ النبيء ﷺ فِي الْحَاضِرِ وَالْمُسْتَقْبَلِ فَيَكُونُ ذِكْرُ (مِنْ) تَحْذِيرًا وَهُوَ لَا يُنَافِي الْمَغْفِرَةَ لِجَمِيعِهِمْ لِأَنَّ جَمِيعَهُمْ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَصْحَاب الرَّسُول ﷺ هُمْ خِيرَةُ الْمُؤْمِنِينَ.
Bu çokça yapılan bir kullanımdır. Ayrıca bu edatın teb'îd (bir kısmını ifade etme) şeklindeki zahir manası üzere bırakılması da caizdir; çünkü bu, şimdiki zamanda ve gelecekte Peygamber ile (sallallâhu aleyhi ve sellem) birlikte olacak herkes için bir vaattir. Dolayısıyla (min/مِنْ) edatının zikredilmesi bir uyarı olur. Bu durum onların tamamının bağışlanmasına engel teşkil etmez; zira onların hepsi iman etmiş ve salih ameller işlemiştir; Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı ise müminlerin en hayırlılarıdır.