وَتَعْرِيفُ الْحُجُراتِ بِاللَّامِ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: يُنادُونَكَ مُؤَذِنٌ بِأَنَّ الْحُجُرَاتِ حُجُرَاتُهُ فَلِذَلِكَ لَمْ تُعَرَّفْ بِالْإِضَافَةِ. وَهَذَا النِّدَاءُ وَقَعَ قَبْلَ نُزُولِ الْآيَةِ فَالتَّعْبِيرُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي يُنادُونَكَ لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ نِدَائِهِمْ.
{ الْحُجُراتِ } kelimesinin harf-i tarif ile marife yapılması ahd (bilineni kastetme) içindir; zira { يُنادُونَكَ } “sana sesleniyorlar” kavli, o odaların onun odaları olduğunu bildirmektedir, bu yüzden izafetle marife yapılmamıştır. Bu seslenme ayetin inişinden önce gerçekleşmiştir. Dolayısıyla { يُنادُونَكَ } fiilinde muzari sîgasının kullanılması, onların sesleniş hallerini zihinde canlandırmak (istihzar) içindir.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ أَنَّهُ يُكْسِبُهُمْ وَقَارًا بَيْنَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَيَسْتَدْعِي لَهُمُ الْإِقْبَالَ من الرَّسُول ﷺ إِذْ يَخْرُجُ إِلَيْهِمْ غَيْرَ كَارِهٍ لِنِدَائِهِمْ إِيَّاهُ، وَرَفْعِ أَصْوَاتِهِمْ فِي مَسْجِدِهِ فَكَانَ فِيمَا فَعَلُوهُ جَلَافَةً.
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer onlar, sen yanlarına çıkıncaya kadar sabretselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu” kavlinin anlamı şudur: Bu durum, Medine halkı arasında kendilerine bir vakar kazandırır ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, onların kendisine seslenmelerinden ve mescidinde seslerini yükseltmelerinden hoşnutsuzluk duymaksızın yanlarına çıkmasıyla onun teveccühünü celbederdi. Zira yaptıkları bu davranış bir kabalıktı.
فَقَوْلُهُ: خَيْراً يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ تَفْضِيلٍ، وَيَكُونُ فِي الْمَعْنَى: لَكَانَ صَبْرُهُمْ أَفْضَلَ مِنَ الْعَجَلَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا ضِدَّ الشَّرِّ، أَيْ لَكَانَ صَبْرُهُمْ خَيْرًا لِمَا فِيهِ مِنْ مَحَاسِنِ الْخُلُقِ بِخِلَافِ مَا فَعَلُوهُ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْآيَةُ تَأْدِيبٌ لَهُمْ وَتَعْلِيمُهُمْ مَحَاسِنَ الْأَخْلَاق وَإِزَالَة لعوائد الْجَاهِلِيَّةِ الذَّمِيمَةِ.
Ayeteki { خَيْراً } kelimesinin ism-i tafdil olması caizdir; bu durumda mana, “sabretmeleri acele etmelerinden daha üstün olurdu” şeklinde olur. Şerrin zıddı olan bir isim olması da caizdir; bu durumda da mana, “güzel ahlak içerdiğinden dolayı sabretmeleri bizzat hayır olurdu; halbuki yaptıkları şeyde hiçbir hayır yoktur” şeklinde olur. Her iki duruma göre de ayet, onlara bir terbiye verme, güzel ahlakı öğretme ve Câhiliye'nin yerilmiş adetlerini ortadan kaldırma mahiyetindedir.
وَإِيثَارُ حَتَّى فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ دُونَ (إِلَى) لِأَجْلِ الْإِيجَازِ بِحَذْفِ
{ حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ } “Sen yanlarına çıkıncaya kadar” kavlinde { إِلَى } yerine { حَتَّى } edatının tercih edilmesi,
حَرْفِ (أَنْ) فَإِنَّهُ مُلْتَزَمٌ حَذْفُهُ بَعْدَ حَتَّى بِخِلَافِهِ بَعْدَ (إِلَى) فَلَا يَجُوزُ حَذْفُهُ.
{ أَنْ } edatının hazfedilmesiyle sağlanan îcaz (kısalık) içindir. Zira { حَتَّى } edatından sonra { أَنْ } harfinin hazfedilmesi zorunludur; { إِلَى } edatında ise durum böyle değildir, ondan sonra hazfedilmesi caiz olmaz.
وَفِي تَعْقِيبِ هَذَا اللَّوْمِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُحْصِ عَلَيْهِمْ ذَنْبًا فِيمَا فَعَلُوا وَلَا عَرَّضَ لَهُمْ بِتَوْبَةٍ. وَالْمَعْنَى: وَاللَّهُ شَأْنُهُ التَّجَاوُزُ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ رَحْمَةً بِالنَّاسِ لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا جاهلين.
Bu kınamanın ardından { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavlinin getirilmesinde, Allah Teâlâ'nın bu yaptıklarından ötürü onlara bir günah yazmadığına ve onları tövbeye mecbur tutmadığına bir işaret vardır. Mana şöyledir: İnsanlara bir merhamet olarak böylesi durumları bağışlamak Allah'ın şanındandır; zira o topluluk cahil kimselerdi.
[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ٦]
[Hucurât Sûresi (49): Ayet 6]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ (٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ (٦) } “Ey iman edenler! Şayet bir fâsık size bir haber getirirse, bilmeyerek bir topluluğa kötülük edip de sonra yaptığınıza pişman olmamanız için [o haberin doğruluğunu] iyice araştırın. (6)”
هَذَا نِدَاءٌ ثَالِثٌ ابْتُدِئَ بِهِ غَرَضٌ آخَرُ وَهُوَ آدَابُ جَمَاعَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ وَقَدْ تَضَافَرَتِ الرِّوَايَاتُ عِنْدَ الْمُفَسِّرِينَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَارِثِ بْنِ ضِرَارَةَ الْخُزَاعِيِّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ عَنْ سَبَبِ قَضِيَّةٍ حَدَثَتْ. ذَلِكَ أَن النبيء ﷺ بعث الويد بْنَ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ إِلَى بَنِي الْمُصْطَلِقِ مِنْ خُزَاعَةَ لِيَأْتِيَ بِصَدَقَاتِهِمْ فَلَمَّا بَلَغَهُمْ مَجِيئُهُ، أَو لمّا استبطأوا مَجِيئَهُ، فَإِنَّهُمْ خَرَجُوا لِتَلَقِّيهِ أَوْ خَرَجُوا لِيُبَلِّغُوا صَدَقَاتِهِمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَعَلَيْهِمُ السِّلَاحُ، وَأَنَّ الْوَلِيدَ بَلَغَهُ أَنَّهُمْ خَرَجُوا إِلَيْهِ بِتِلْكَ الْحَالَةِ وَهِيَ حَالَةٌ غَيْرُ مَأْلُوفَةٍ فِي تَلَقِّي الْمُصَّدِّقِينَ وَحَدَّثَتْهُ نَفْسُهُ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ قَتْلَهُ، أَوْ لَمَّا رَآهُمْ مُقْبِلِينَ كَذَلِكَ عَلَى اخْتِلَافِ الرِّوَايَاتِ خَافَ أَنْ يَكُونُوا أَرَادُوا قَتْلَهُ إِذْ كَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ شَحْنَاءُ مِنْ زَمَنِ الْجَاهِلِيَّةِ فَوَلَّى رَاجِعًا إِلَى الْمَدِينَةِ.
Bu, kendisiyle başka bir amacın, yani mümin toplulukların birbirleriyle olan edeplerinin başlatıldığı üçüncü bir nidadır. Müfessirler nezdinde Ümmü Seleme, İbn Abbâs ve Hâris b. Dırâr el-Huzâî'den gelen rivayetler, bu ayetin meydana gelen bir hadise sebebiyle indiği hususunda birbirini desteklemektedir. Hadise şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Huzâa kabilesine mensup Benî Mustalîk'e zekatlarını toplamak üzere Velîd b. Ukbe b. Ebî Muayt'ı göndermişti. Onun geldiği haberi kendilerine ulaştığında yahut gelişini gecikmiş bulduklarında, onu karşılamak ya da zekatlarını bizzat kendileri teslim etmek üzere silah kuşanarak çıktılar. Velîd'e onların bu vaziyette çıktıkları haberi ulaştı -ki bu, zekat toplayıcılarını karşılamada alışılageldik bir durum değildi- ve içinden kendisini öldürmek istedikleri geçti; yahut rivayetlerin farklılığına göre onları bu şekilde gelirken görünce, aralarında Câhiliye döneminden kalma bir husumet bulunduğundan kendisini öldürmek istediklerinden korktu ve hemen Medine'ye geri döndü.
هَذَا مَا جَاءَ فِي رِوَايَاتٍ أَرْبَعٍ مُتَّفِقَةٍ فِي صِفَةِ خُرُوجِهِمْ إِلَيْهِ مَعَ اخْتِلَافِهَا فِي بَيَانِ الْبَاعِثِ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْخُرُوجِ وَفِي أَنَّ الْوَلِيدَ أُعْلِمَ بِخُرُوجِهِمْ إِلَيْهِ أَوْ رَآهُمْ أَوِ اسْتَشْعَرَتْ نَفْسُهُ خَوْفًا وَأَنَّ الْوَلِيدَ جَاءَ إِلَى النبيء ﷺ فَقَالَ: إِنَّ بَنِي الْمُصْطَلِقِ أَرَادُوا قَتْلِي وَإِنَّهُمْ مَنَعُوا الزَّكَاةِ فَغَضِبَ رَسُول الله ﷺ وَهَمَّ أَنْ يَبْعَثَ إِلَيْهِمْ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ لِيَنْظُرَ فِي أَمْرِهِمْ، وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّهُ بَعَثَ خَالِدًا وَأَمَرَهُ بِأَنْ لَا يَغْزُوَهُمْ حَتَّى يَسْتَثْبِتَ أَمْرَهُمْ وَأَنْ خَالِدًا لَمَّا بَلَغَ دِيَارَ الْقَوْمِ بَعَثَ عَيْنًا لَهُ يَنْظُرُ حَالَهُمْ فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُمْ يُقِيمُونَ الْأَذَانَ وَالصَّلَاةَ فَأَخْبَرَهُمْ بِمَا بَلَغَ رَسُول الله ﷺ عَنْهُمْ وَقَبَضَ زَكَاتَهُمْ وَقَفَلَ رَاجِعًا. وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَنَّهُمْ ظَنُّوا مِنْ رُجُوعِ الْوَلِيدِ أَنْ يَظُنَّ بِهِمْ منع الصَّدقَات فجاؤوا النبيء ﷺ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ خَالِدٌ إِلَيْهِمْ مُتَبَرِّئِينَ مِنْ مَنْعِ الزَّكَاةِ وَنِيَّةِ الْفَتْكِ بِالْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ. وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّهُمْ لَمَّا وَصَلُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَجَدُوا الْجَيْشَ خَارِجًا إِلَى غَزْوِهِمْ. فَهَذَا تَلْخِيصُ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَهِيَ بِأَسَانِيدَ لَيْسَ مِنْهَا شَيْءٌ فِي «الصَّحِيحِ» .
Onların Velîd'e doğru çıkış şekli hususunda ittifak eden, ancak bu çıkışın sebebi ile Velîd'e onların çıktığının haber mi verildiği, yoksa onları bizzat görüp de mi korkuya kapıldığı noktasında ihtilaf eden dört rivayette anlatılanlar bunlardır. Velîd, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gelip: «Benî Mustalîk beni öldürmek istedi ve zekatı vermekten imtina etti» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelendi ve durumlarını incelemesi için Hâlid b. Velîd'i onlara göndermeye niyetlendi. Bir rivayette, Hâlid'i gönderdiği ve durumlarını iyice tahkik etmedikçe onlarla savaşmamasını emrettiği; Hâlid'in o topluluğun diyarına varınca durumlarını gözetlemesi için bir casus gönderdiği, casusun da onların ezan okuyup namaz kıldıklarını bildirdiği, bunun üzerine Hâlid'in Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında ulaşan haberi kendilerine bildirip zekatlarını teslim aldığı ve geri döndüğü zikredilir. Diğer bir rivayette ise onlar, Velîd'in geri dönmesinden ötürü kendilerinin zekatı vermekten kaçındığının zannedileceğini düşünerek, Hâlid kendilerine doğru yola çıkmadan önce Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelmiş, zekatı vermekten kaçınmadıklarını ve Velîd b. Ukbe'ye suikast düzenleme niyetlerinin olmadığını beyan etmişlerdir. Başka bir rivayette ise Medine'ye vardıklarında, ordunun kendileriyle savaşmak üzere yola çıkmakta olduğunu gördükleri anlatılır. Bu rivayetlerin özeti budur ve bunların senedlerinden hiçbiri «Sahîh»te yer almamaktadır.
وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَضِيَّتَانِ أُخْرَيَانِ، وَهَذَا أَشْهَرُ. وَلِنَشْتَغِلِ الْآنَ
Bu ayetin iniş sebebi olarak iki ayrı hadise daha rivayet edilmiştir, ancak en meşhuru budur. Şimdi biz,
بِبَيَانِ وَجْهِ الْمُنَاسَبَةِ لِمَوْقِعِ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا فَإِنَّ
bu ayetin bir önceki ayetin hemen ardından gelişindeki münasebet yönünü açıklamaya geçelim. Zira
الِانْتِقَالَ مِنْهَا إِلَى هَذِهِ يَقْتَضِي مُنَاسِبَةً بَيْنَهُمَا، فَالْقِصَّتَانِ مُتَشَابِهَتَانِ إِذْ كَانَ وَفْدُ بَنِي تَمِيمٍ النَّازِلَةُ فِيهِمُ الْآيَة السَّابِقَة جاؤوا مُعْتَذِرِينَ عَنْ رَدِّهِمْ سَاعِيَ رَسُول الله ﷺ لِقَبْضِ صَدَقَاتِ بَنِي كَعْبِ بْنِ الْعَنْبَرِ مِنْ تَمِيمٍ كَمَا تَقَدَّمَ، وَبَنُو الْمُصْطَلِقِ تَبَرَّءُوا مِنْ أَنَّهُمْ يَمْنَعُونَ الزَّكَاةَ إِلَّا أَنَّ هَذَا يُنَاكِدُهُ بُعْدُ مَا بَيْنَ الْوَقْتَيْنِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي تَعْيِينِ سَنَةِ وَفْدِ بَنِي تَمِيمٍ وَهْمٌ.
bir önceki ayetten bu ayete geçiş, aralarında bir münasebet bulunmasını gerektirir. Bu iki kıssa birbirine benzemektedir; çünkü önceki ayetin hakkında indiği Benî Temîm heyeti, daha önce geçtiği üzere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Temîm'den Benî Ka‘b b. Anber'in zekatlarını toplamakla görevli memurunu geri çevirmelerinden dolayı özür dilemek üzere gelmişlerdi; Benî Mustalîk de zekatı vermekten kaçındıkları ithamından kendilerini aklamışlardı. Ne var ki Benî Temîm heyetinin geldiği yılın belirlenmesinde bir yanılgı bulunmadığı takdirde, iki hadisenin vuku zamanları arasındaki uzaklık bu benzerliğe ters düşmektedir.
وَإِعَادَةُ الْخِطَابِ بِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَفَصْلُهُ بِدُونِ عَاطِفٍ لِتَخْصِيصِ هَذَا الْغَرَضِ بِالِاهْتِمَامِ كَمَا عَلِمْتَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النبيء. فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِلْمُنَاسَبَةِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهَا.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabının tekrarlanması ve bir atıf harfi olmaksızın fasl edilmesi, Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النبيء } kavlinde bildiğin üzere, bu maksada özel bir önem vermek içindir. Dolayısıyla bu cümle, daha önce zikredilen münasebet sebebiyle ibtidâî bir istînâftır.
وَلَا تَعَلُّقَ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِتَشْرِيعٍ فِي قَضِيَّةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ مَعَ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ لِأَنَّهَا قَضِيَّةٌ انْقَضَتْ وَسُوِّيَتْ.
Bu ayetin, Benî Mustalîk'in Velîd b. Ukbe ile yaşadığı hadiseye dair bir hüküm koyma (teşri) ile ilgisi yoktur; zira bu, sona ermiş ve çözüme kavuşturulmuş bir hadisedir.
وَالْفَاسِقُ: الْمُتَّصِفُ بِالْفُسُوقِ، وَهُوَ فِعْلُ مَا يُحَرِّمُهُ الشَّرْعُ مِنَ الْكَبَائِرِ. وَفُسِّرَ هُنَا بِالْكَاذِبِ قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ وَمُقَاتِلٌ وَسَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ.
el-Fâsık (الْفَاسِقُ): Fısk niteliğine sahip olan kimsedir; fısk ise şeriatın haram kıldığı büyük günahları işlemektir. Burada ise fâsık, yalancı olarak tefsir edilmiştir; bunu İbn Zeyd, Mukâtil ve Sehl b. Abdillâh söylemiştir.
وَأُوثِرَ فِي الشَّرْطِ حَرْفُ إِنْ الَّذِي الْأَصْلُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ لِلشَّرْطِ الْمَشْكُوكِ فِي وُقُوعِهِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ شَأْنَ فِعْلِ الشَّرْطِ أَنْ يَكُونَ نَادِرَ الْوُقُوعِ لَا يُقْدِمُ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ. وَاعْلَمْ أَنْ لَيْسَ الْآيَةُ مَا يَقْتَضِي وَصْفَ الْوَلِيدِ بِالْفَاسِقِ تَصْرِيحًا وَلَا تَلْوِيحًا.
Şart cümlesinde, asıl işlevi gerçekleşmesi şüpheli şartlar için kullanılmak olan { إِنْ } harfinin tercih edilmesi, şart fiilinin nadiren vuku bulması gereken ve Müslümanların asla yeltenmeyeceği bir durum olduğuna dikkat çekmek içindir. Bil ki bu ayette, Velîd'in açıkça veya üstü kapalı bir şekilde fâsık olarak nitelendirilmesini gerektiren hiçbir şey yoktur.
وَقَدِ اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْوَلِيدَ ظَنَّ ذَلِكَ كَمَا فِي «الْإِصَابَةِ» عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْبَرِّ وَلَيْسَ فِي الرِّوَايَاتِ مَا يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَمَّدَ الْكَذِبَ. قَالَ الْفَخْرُ: «إِنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الْفَاسِقِ عَلَى الْوَلِيدِ شَيْءٌ بَعِيدٌ لِأَنَّهُ تَوَهَّمَ وَظَنَّ فَأَخْطَأَ، وَالْمُخْطِئُ لَا يُسَمَّى فَاسِقًا» . قُلْتُ: وَلَوْ كَانَ الْوَلِيدُ فَاسِقًا لَمَا ترك النبيء ﷺ تَعْنِيفَهُ وَاسْتِتَابَتَهُ فَإِنَّهُ
İbn Abdilberr'den naklen «el-İsâbe»de belirtildiği üzere, müfessirler Velîd'in sadece bir zanda bulunduğu konusunda ittifak etmişlerdir; rivayetlerde onun kasten yalan söylediğini gerektiren bir durum yoktur. Fahreddin er-Râzî şöyle der: «Fâsık lafzının Velîd'e ıtlak edilmesi uzak bir ihtimaldir; çünkü o sadece bir vehme ve zanna kapılmış, neticede yanılmıştır. Hata eden kimseye ise fâsık denilmez.» Derim ki: Şayet Velîd bir fâsık olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu azarlamayı ve tövbeye davet etmeyi bırakmazdı. Zira
رَوَى أَنَّهُ لَمْ يَزِدْ عَلَى قَوْله لَهُ «التبيّن مِنَ اللَّهِ وَالْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ»
rivayet edildiğine göre ona sadece «İyice araştırmak Allah'tan, acelecilik ise şeytandandır» demekle yetinmiştir;
، إِذْ كَانَ تَعْجِيلُ الْوَلِيدِ الرُّجُوعَ عَجَلَةً. وَقَدْ كَانَ خُرُوجُ الْقَوْمِ لِلتَّعَرُّضِ إِلَى الْوَلِيدِ بِتِلْكَ الْهَيْئَةِ مَثَارَ ظَنِّهِ
çünkü Velîd'in alelacele geri dönmesi bir acelecilikti. O topluluğun Velîd'in karşısına o kılıkta çıkması da onun zannını haklı kılacak bir gerekçeydi;
حَقًّا إِذْ لَمْ يَكُنِ الْمَعْرُوفُ خُرُوجَ الْقَبَائِلِ لِتَلَقِّي السُّعَاةِ. وَأَنَا أَحْسَبُ أَنَّ عَمَلَهُمْ كَانَ حِيلَةً مِنْ كُبَرَائِهِمْ عَلَى انْصِرَافِ الْوَلِيدِ عَنِ الدُّخُولِ فِي حَيِّهِمْ تَعَيُّرًا مِنْهُمْ فِي نَظَرِ عَامَّتِهِمْ مِنْ أَنْ يَدْخُلَ عَدُوٌّ لَهُمْ إِلَى دِيَارِهِمْ وَيَتَوَلَّى قَبْضَ صَدَقَاتِهِمْ فَتُعَيِّرُهُمْ أَعْدَاؤُهُمْ بِذَلِكَ يَمْتَعِضُ مِنْهُمْ دَهْمَاؤُهُمْ وَلِذَلِكَ ذَهَبُوا بِصَدَقَاتِهِمْ بِأَنْفُسِهِمْ فِي رِوَايَة أَو جاؤوا مُعْتَذِرِينَ قَبْلَ مَجِيءِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ إِلَيْهِمْ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى.
zira kabilelerin zekat toplayıcılarını karşılamak üzere bu şekilde çıkmaları bilinen bir durum değildi. Ben öyle sanıyorum ki onların bu davranışı, kendi halklarının gözünde bir düşmanlarının yurtlarına girip zekatlarını bizzat toplamasını bir ayıp ve leke saydıkları için, Velîd'i kabilelerine girmekten vazgeçirmek amacıyla ileri gelenlerinin kurduğu bir hileydi. Düşmanlarının bu yüzden kendilerini ayıplamasından ve halklarının bundan rahatsızlık duymasından çekinmişlerdi; nitekim bir rivayette zekatlarını bizzat kendilerinin götürmesi, diğer bir rivayette ise Hâlid b. Velîd kendilerine gelmeden önce özür dilemek üzere çıkıp gelmeleri bu yüzdendir.
وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ الْوَلِيدَ أُعْلِمَ بِخُرُوجِ الْقَوْمِ إِلَيْهِ،
Bu haberin bazı rivayetlerinde Velîd'e o kavmin kendisine doğru yola çıktığının haber verildiği
وَسَمِعَ بِذَلِكَ فَلَعَلَّ ذَلِكَ الْإِعْلَامَ مُوعَزٌ بِهِ إِلَيْهِ لِيَخَافَ فَيَرْجِعَ. وَقَدِ اتَّفَقَ مَنْ تَرْجَمُوا لِلْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ عَلَى أَنَّهُ كَانَ شُجَاعًا جَوَادًا وَكَانَ ذَا خُلُقٍ وَمُرُوءَةٍ. وَاعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ السُّنَّةِ عَلَى اعْتِبَارِ أَصْحَاب النبيء ﷺ عُدُولًا وَأَنَّ كُلَّ مَنْ رأى النبيء ﷺ وَآمَنَ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَصْحَابِهِ.
ve onun da bunu işittiği yönündeki ifadeler bu görüşü desteklemektedir; muhtemelen bu haber, korkup geri dönsün diye ona kasten duyurulmuştu. Velîd b. Ukbe'nin biyografisini yazanlar, onun cesur, cömert, ahlaklı ve mürüvvet sahibi bir kimse olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bil ki Ehl-i Sünnet cumhuru, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbîlerinin adil kabul edileceği ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem görüp ona iman eden herkesin onun sahâbîsi olduğu görüşündedir.
وَزَادَ بَعْضُهُمْ شَرْطَ أَنْ يَرْوِيَ عَنْهُ أَوْ يُلَازِمَهُ وَمَالَ إِلَيْهِ الْمَازِرِيُّ. قَالَ فِي «أَمَالِيهِ» فِي أُصُولِ الْفِقْهِ «وَلَسْنَا نَعْنِي بِأَصْحَابِ النَّبِيءِ كُلَّ مَنْ رَآهُ أَوْ زَارَهُ لِمَامًا إِنَّمَا نُرِيدُ أَصْحَابَهُ الَّذِينَ لَازَمُوهُ وَعَزَّزُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ شَهِدَ اللَّهُ لَهُمْ بِالْفَلَاحِ» اهـ. وَإِنَّمَا تَلَقَّفَ هَذِهِ الْأَخْبَارَ النَّاقِمُونَ عَلَى عُثْمَانَ إِذْ كَانَ مِنْ عِدَادِ مَنَاقِمِهِمُ الْبَاطِلَةِ أَنَّهُ أَوْلَى الْوَلِيدَ بْنَ عُقْبَةَ إِمَارَةَ الْكُوفَةِ فَحَمَلُوا الْآيَةَ عَلَى غَيْرِ وَجْهِهَا وَأَلْصَقُوا بِالْوَلِيدِ وَصْفَ الْفَاسِقِ، وَحَاشَاهُ مِنْهُ لِتَكُونَ وِلَايَتُهُ الْإِمَارَةَ بَاطِلًا. وَعَلَى تَسْلِيمِ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ إِشَارَةً إِلَى فَاسق معِين فَلَمَّا ذَا لَا يُحْمَلُ عَلَى إِرَادَةِ الَّذِي أَعْلَمَ الْوَلِيدَ بِأَنَّ الْقَوْمَ خَرَجُوا لَهُ لِيَصُدُّوهُ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى دِيَارِهِمْ قَصْدًا لِإِرْجَاعِهِ.
Bazıları ise ondan hadis rivayet etmiş olma veya onunla uzun süre beraber bulunma (mülazemet) şartını eklemişlerdir ki el-Mâzerî de buna meyletmiştir. O, fıkıh usulüne dair «el-Emâlî» adlı eserinde şöyle der: «Biz Peygamber'in ashâbı derken onu sadece gören veya ara sıra ziyaret eden herkesi kastetmiyoruz; bilakis onunla uzun süre beraber kalan, onu destekleyip yardım eden ve onunla indirilen nura tâbi olan ashâbını kastediyoruz. İşte kurtuluşa erenler onlardır; Allah da onların kurtuluşa erdiğine şahitlik etmiştir.» [İktibas bitti]. Bu haberleri dillerine dolayanlar, sadece Hz. Osman'a düşmanlık besleyen kimselerdir; zira onların batıl eleştirilerinden biri de onun Velîd b. Ukbe'yi Kûfe valisi yapmasıydı. Bu yüzden ayeti asıl bağlamından saptırmışlar ve onun valiliğini geçersiz kılmak için -hâşâ ondan- Velîd'e fâsık sıfatını yapıştırmışlardır. Ayetin belirli bir fâsıka işaret ettiği kabul edilse bile, bunun Velîd'i geri döndürmek maksadıyla topluluğun onun yurtlarına girmesini engellemek üzere çıktığını Velîd'e bildiren kimseye hamledilmesine ne engel vardır?
وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ خَالِدًا وَصَلَ إِلَى دِيَارِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ. وَفِي بَعْضِهَا أَنَّ بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَرَدُوا الْمَدِينَةَ مُعْتَذِرِينَ، وَاتَّفَقَتِ الرِّوَايَاتُ عَلَى أَنَّ بَيْنَ بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَبَيْنَ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ شَحْنَاءَ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَفِي الرِّوَايَةِ أَنَّهُمُ اعْتَذَرُوا لِلتَّسَلُّحِ بِقَصْدِ إِكْرَامِ ضَيْفِهِمْ. وَفِي السِّيرَةِ الْحَلَبِيَّةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: خَشِينَا أَنْ يُبَادِئَنَا بِالَّذِي كَانَ بَيْنَنَا مِنْ شَحْنَاءَ.
Bazı rivayetlerde Hâlid'in Benî Mustalîk yurduna ulaştığı, bazılarında ise Benî Mustalîk'in özür beyan etmek üzere Medine'ye geldiği yer almaktadır. Rivayetler, Benî Mustalîk ile Velîd b. Ukbe arasında Câhiliye döneminden kalma bir husumet bulunduğu hususunda ittifak etmiştir. Bir rivayette onların silahlanmalarını, misafirlerine ikramda bulunma (karşılama) maksadıyla izah ettikleri belirtilmiştir. es-Sîretü'l-Halebiyye'de ise onların şöyle dedikleri nakledilir: «Aramızdaki eski husumetten dolayı onun bize ansızın saldırmasından endişe ettik.»
وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي الشَّهَادَةِ وَالرِّوَايَةِ مِنْ وُجُوبِ الْبَحْثِ عَنْ دَخِيلَةِ مَنْ جُهِلَ حَالُ تَقْوَاهُ.
Bu ayet, takva durumu bilinmeyen (meçhûlü'l-hâl) kimsenin iç yüzünün araştırılmasının gerekliliği hususunda şahitlik ve rivayette temel bir dayanaktır.
وَقَدْ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لَا يُؤْسَرُ أَحَدُ فِي الْإِسْلَامِ بِغَيْرِ الْعُدُولِ، وَهِيَ أَيْضًا أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي
Nitekim Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh]: «İslam'da adil kimselerden başkasının [şahitliğiyle] hiç kimse esir edilemez (tutuklanamaz)» demiştir. Bu ayet aynı zamanda,
تَصَرُّفَاتِ وُلَاةِ الْأُمُورِ وَفِي تَعَامُلِ النَّاسِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ مِنْ عَدَمِ الْإِصْغَاءِ إِلَى كُلِّ مَا يُرْوَى وَيُخْبَرُ بِهِ.
yöneticilerin tasarruflarında ve insanların birbirleriyle olan muamelelerinde, her rivayet edilen ve haber verilen şeye kulak asmamak gerektiği hususunda pek mühim bir esastır.
وَالْخِطَابُ بِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مُرَادٌ بِهِ النبيء ﷺ وَمَنْ مَعَهُ وَيَشْمَلُ الْوَلِيدَ بْنَ عُقْبَةَ إِذْ صَدَّقَ مَنْ أَخْبَرَهُ بِأَنَّ بَنِي الْمُصْطَلِقِ يُرِيدُ لَهُ سُوءًا وَمَنْ يَأْتِي مِنْ حُكَّامِ الْمُؤْمِنِينَ وَأُمَرَائِهِمْ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ تَشْرِيعُ تَعْدِيلِ مَنْ لَا يُعَرَفُ بِالصِّدْقِ وَالْعَدَالَةِ. وَمَجِيءُ حَرْفِ إِنْ فِي هَذَا الشَّرْط يومىء إِلَى أَنَّهُ مِمَّا يَنْبَغِي أَنْ لَا يَقَعَ إِلَّا نَادرا.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabıyla öncelikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekiler kastedilmektedir. Bu hitap, Benî Mustalîk'in kendisine kötülük yapmak istediğini bildiren kimseyi tasdik eden Velîd b. Ukbe'yi ve müminlerin kıyamete kadar gelecek olan bütün yönetici ve emirlerini de kapsamaktadır; zira bu hitaptan maksat, doğruluğu ve adaleti bilinmeyen kimsenin ta'dîlini (araştırılıp güvenilirliğinin tespit edilmesini) teşri kılmaktır (hükme bağlamaktır). Bu şart cümlesinde { إِنْ } harfinin gelmesi ise, bu tür bir durumun ancak nadiren vuku bulması gerektiğine işaret eder.
والتبين: قُوَّةُ الْإِبَانَةِ وَهُوَ مُتَعَدٍّ إِلَى مَفْعُولٍ بِمَعْنَى أَبَانَ، أَيْ تَأَمَّلُوا وَأَبِينُوا. وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بِنَبَأٍ أَيْ تَبَيَّنُوا مَا جَاءَ بِهِ وَإِبَانَةُ كُلِّ شَيْءٍ بحسبها. وَالْأَمر بالتبيّن أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي وُجُوبِ التَّثَبُّتِ فِي الْقَضَاءِ وَأَنْ لَا يَتَتَبَّعَ الْحَاكِمُ الْقِيلَ وَالْقَالَ وَلَا يَنْصَاعَ إِلَى الْجَوَلَانِ فِي الْخَوَاطِرِ مِنَ الظُّنُونِ وَالْأَوْهَامِ.
et-Tebeyyün (التَّبَيُّنُ): Bir şeyi iyice açığa çıkarmak demektir; { أَبَانَ } manasında tek mef'ûle geçişli (müteaddî) bir fiildir; yani “inceden inceye düşünün ve açıklığa kavuşturun” demektir. Mef'ûl hazfedilmiştir ve { بِنَبَإٍ } kavli ona delalet etmektedir; yani “onun getirdiği haberi iyice araştırıp açıklığa kavuşturun” demektir. Her şeyin açıklığa kavuşturulması ise kendi durumuna göredir. Araştırma ve açıklığa kavuşturma emri, hüküm vermede sebat edip iyice tahkik etmenin (tesebbüt) ve hâkimin dedikoduların peşine düşmemesinin, zihinlerde dolaşan zan ve vehimlere boyun eğmemesinin gerekliliği hususunda çok önemli bir esastır.
وَمَعْنَى فَتَبَيَّنُوا تَبَيِّنُوا الْحَقَّ، أَيْ مِنْ غَيْرِ جِهَةِ ذَلِكَ الْفَاسِقِ. فَخَبَرُ الْفَاسِقِ يَكُونُ دَاعِيًا إِلَى التَّتَبُّعِ وَالتَّثَبُّتِ يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونُ مُسْتَنَدًا لِلْحُكْمِ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَقَدْ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ «لَا يُؤْسَرُ أَحَدٌ فِي الْإِسْلَامِ بِغَيْرِ الْعُدُولِ» .
{ فَتَبَيَّنُوا } emrinin anlamı; hakkı, o fâsıkın dışındaki bir kanaldan araştırıp ortaya çıkarın demektir. Fâsıkın getirdiği haber araştırmaya ve tahkik etmeye sevk eden bir sebep olur; fakat hiçbir surette tek başına hükme dayanak teşkil etmeye elverişli değildir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «İslam'da adil kimselerden başkasının [şahitliğiyle] hiç kimse tutuklanamaz.»
وَإِنَّمَا كَانَ الْفَاسِقُ مُعَرَّضًا خَبَرُهُ لِلرِّيبَةِ وَالِاخْتِلَاقِ لِأَنَّ الْفَاسِقَ ضَعِيفُ الْوَازِعِ الدِّينِيِّ فِي نَفْسِهِ، وَضَعْفُ الْوَازِعِ يُجَرِّئُهُ عَلَى الِاسْتِخْفَافِ بِالْمَحْظُورِ وَبِمَا يُخْبِرُ بِهِ فِي شَهَادَةٍ أَوْ خَبَرٍ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِمَا إِضْرَارٌ بِالْغَيْرِ أَوْ بِالصَّالِحِ الْعَامِّ وَيُقَوِّي جُرْأَتَهُ عَلَى ذَلِكَ دَوْمًا إِذَا لَمْ يَتُبْ وَيَنْدَمْ عَلَى مَا صَدَرَ مِنْهُ وَيُقْلِعْ عَنْ مِثْلِهِ.
Fâsıkın haberinin şüpheye ve uydurmaya açık olmasının sebebi, fâsıkın kendi nefsindeki dinî engelin (vâzı‘) zayıf olmasıdır. Dinî engelin zayıflığı ise onu yasakları hafife almaya ve başkalarına yahut kamu yararına zarar verecek bir şahitlikte bulunmaya veya haber uydurmaya cesaretlendirir. Şayet işlediği günahtan tövbe edip pişman olmaz ve benzerlerinden vazgeçmezse, bu cüreti daha da güçlenir.
وَالْإِشْرَاكُ أَشَدُّ فِي ذَلِكَ الِاجْتِرَاءِ لِقِلَّةِ مُرَاعَاةِ الْوَازِعِ فِي أُصُولِ الْإِشْرَاكِ. وَتَنْكِيرُ فاسِقٌ، ونبإ، فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ يُفِيدُ الْعُمُومَ فِي الْفُسَّاقِ بِأَيِّ فِسْقٍ اتَّصَفُوا، وَفِي الْأَنْبَاءِ كَيْفَ كَانَتْ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَيُّ فَاسِقٍ جَاءَكُمْ بِأَيِّ نَبَأٍ فَتَوَقَّفُوا فِيهِ وَتَطَلَّبُوا بَيَانَ الْأَمْرِ وَانْكِشَافَهُ.
Şirk ise, şirk esaslarında dinî engelin gözetilmemesi sebebiyle bu tür cüretkarlık hususunda çok daha şiddetlidir. Şart siyakında { فاسِقٌ } ve { نَبَإٍ } kelimelerinin nekra (belirtisiz) gelmesi, hangi fısk ile vasıflanırsa vasıflansın bütün fâsıkları ve her türlü haberi kapsayacak şekilde umum ifade eder; sanki şöyle denilmiştir: “Herhangi bir fâsık size herhangi bir haber getirirse, onda durup bekleyin, meselenin açıklığa kavuşmasını ve aydınlanmasını talep edin.”
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَتَبَيَّنُوا بِفَوْقِيَّةٍ فَمُوَحَّدَةٍ فَتَحْتِيَّةٍ فنون من التبيّن، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ فَتَثَبَّتُوا بِفَوْقِيَّةٍ فَمُثَلَّثَةٍ فَمُوَحَّدَةٍ فَفَوْقِيَّةٍ من التثبت. والتبيّن: تَطَلُّبُ الْبَيَانِ وَهُوَ ظُهُورُ الْأَمْرِ، وَالتَّثَبُّتُ التَّحَرِّي وَتَطَلُّبُ الثَّبَاتِ وَهُوَ الصِّدْقُ.
Cumhur { فَتَبَيَّنُوا } lafzını tebeyyün kökünden; üstten iki noktalı (te), alttan tek noktalı (be), alttan iki noktalı (ye) ve nûn ile okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise tesebbüt kökünden; üstten iki noktalı (te), üstten üç noktalı (se), alttan tek noktalı (be) ve üstten iki noktalı (te) ile { فَتَثَبَّتُوا } şeklinde okumuşlardır. Tebeyyün: Açıklık aramaktır ki bu da işin ortaya çıkmasıdır; tesebbüt ise iyice araştırmak ve sebatı, yani doğruluğu talep etmektir.
وَمَآلُ الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ وَإِنِ اخْتَلَفَ مَعْنَاهُمَا.
Manaları farklı olsa da iki kıraatin varacağı netice birdir.
وَعَن النبيء ﷺ «التَّثَبُّتُ مِنَ اللَّهِ وَالْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ»
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «İyice araştırıp teenni ile hareket etmek Allah'tan, acelecilik ise şeytandandır.»
. وَمَوْقِعُ أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا إِلَخْ نَصْبًا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ لَامُ التَّعْلِيلِ مَحْذُوفَةً. وَيَجُوزُ كَوْنُهُ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ.
{ أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا } vb. kısmın konumu, cer harfinin -ki o hazfedilmiş olan ta'lîl lâmıdır- düşürülmesi sebebiyle (nez‘u’l-hâfız) mansubdur. Mef'ûlün lieclih olarak mansub olması da caizdir.
وَالْمُعَلَّلُ بِاللَّامِ الْمَحْذُوفَةِ أَوِ الْمُقَدَّرَةِ هُوَ التَّثَبُّتُ، فَمَعْنَى تَعْلِيلِهِ بِإِصَابَةٍ يَقَعُ إِثْرَهَا النَّدَمُ هُوَ التَّثَبُّتُ. فَمَعْنَى تَعْلِيلِهِ بِإِصَابَةٍ يَقَعُ آخِرَهَا النَّدَمُ أَنَّ الْإِصَابَةَ عِلَّةٌ تُحْمَلُ عَلَى التَّثَبُّتِ لِلتَّفَادِي مِنْهَا فَلِذَلِكَ كَانَ مَعْنَى الْكَلَامِ عَلَى انْتِفَاءِ حُصُولِ هَذِهِ الْإِضَافَةِ لِأَنَّ الْعِلَّةَ إِذَا صَلَحَتْ لِإِثْبَاتِ الْكَفِّ عَنْ فِعْلٍ تَصْلُحُ لِلْإِتْيَانِ بِضِدِّهِ لِتَلَازُمِ الضِّدِّ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا التَّعْلِيلِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ [الحجرات: ٢] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Hazfedilen yahut takdir edilen lâm ile gerekçelendirilen (muallel) şey, iyice araştırıp tahkik etmektir (tesebbüt). Dolayısıyla bunun neticesinde pişmanlık doğuracak bir zarara yol açmakla gerekçelendirilmesi, [araştırmanın gerekliliğini ortaya koyar]. Bunun neticesinde pişmanlık doğuracak bir zarara yol açmakla gerekçelendirilmesinin anlamı şudur: Zarara yol açmak, bundan kaçınmak için iyice araştırmaya sevk eden bir illettir (gerekçedir). İşte bu sebeple sözün anlamı, bu durumun gerçekleşmesinin nefyedilmesi esasına dayanır; zira bir illet bir fiilden el çekmeyi gerektirmeye elverişli ise, zıddın ayrılmazlığı gereği onun karşıtını yapmaya da elverişlidir. Bu ta'lîlin bir benzeri bu sûredeki { أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ } [Hucurât: 2] kavlinde geçmişti.
وَهَذَا التَّحْذِيرُ مِنْ جَرَّاءِ قَبُولِ خَبَرِ الْكَاذِبِ يَدُلُّ عَلَى تَحْذِيرِ مَنْ يَخْطُرُ لَهُ اخْتِلَاقُ خَبَرٍ مِمَّا يَتَرَتَّبُ عَلَى خَبَرِهِ الْكَاذِبِ مِنْ إِصَابَةِ النَّاسِ. وَهَذَا بِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ.
Yalancının haberini kabul etmenin doğuracağı sonuçlara karşı yapılan bu uyarı, fehve'l-hitâb (kıyas-ı celî) delaletiyle, asılsız haber uydurmayı aklından geçiren kimseyi de yalan haberinin neticesinde insanların göreceği zarardan sakındırmaya delalet eder.
وَالْجَهَالَةُ: تُطْلَقُ بِمَعْنَى ضِدِّ الْعِلْمِ، وَتُطْلَقُ بِمَعْنَى ضِدِّ الْحِلْمِ مِثْلِ قَوْلِهِمْ: جَهِلَ كَجَهْلِ السَّيْفِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ، فَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ وَهُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ
el-Cehâlet (الْجَهَالَةُ): İlmin zıddı anlamında kullanıldığı gibi, hilmin (ağırbaşlılığın) zıddı anlamında da kullanılır; nitekim Arapların «Kılıcın cehli gibi cehalet gösterdi [keskin ve fevri davrandı]» sözü böyledir. Şayet birinci manada ise, başındaki bâ harfi mülâbese içindir ve hâl makamında müstakar bir zarftır; yani
مُتَلَبِّسِينَ أَنْتُمْ بِعَدَمِ الْعِلْمِ بِالْوَاقِعِ لِتَصْدِيقِكُمُ الْكَاذِبَ، وَمُتَعَلِّقُ تُصِيبُوا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاق سَابِقًا وَلَا حَقًا، أَيْ أَنْ تُصِيبُوهُمْ بِضُرٍّ، وَأَكْثَرُ إِطْلَاقِ الْإِصَابَةِ عَلَى إِيصَالِ الضُّرِّ وَعَلَى الْإِطْلَاقِ الثَّانِي الْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ، أَيْ أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِفِعْلٍ مِنْ أَثَرِ الْجَهَالَةِ، أَيْ بِفِعْلٍ مِنَ الشِّدَّةِ وَالْإِضْرَارِ.
“yalancıyı tasdik etmeniz sebebiyle gerçeği bilmeksizin” demektir. Bu veche göre { تُصِيبُوا } fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir ve önceki ile sonraki bağlam buna delalet etmektedir; yani “onlara bir zarar vermeniz [ihtimaliyle]” demektir; zira isabet kelimesinin kullanımı çoğunlukla zarar ulaştırmak hakkındadır. İkinci manaya göre ise bâ harfi tadiye (geçişlilik) içindir; yani “bir kavme cehaletin eseri olan bir fiille, yani şiddet ve zarar veren bir muameleyle zarar vermeniz” demektir.
وَمَعْنَى فَتُصْبِحُوا فَتَصِيرُوا لِأَنَّ بَعْضَ أَخَوَاتِ (كَانَ) تُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى الصَّيْرُورَةِ.
{ فَتُصْبِحُوا } fiilinin manası “dönüşürsünüz/olursunuz” demektir; zira kâne'nin bazı kardeşleri sayrûret (dönüşme) manasında kullanılır.
وَالنَّدَمُ: الْأَسَفُ عَلَى فِعْلٍ صَدَرَ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا النَّدَمُ الدِّينِيُّ، أَيِ النَّدَمُ عَلَى التَّوَرُّطِ فِي الذَّنْبِ لِلتَّسَاهُلِ وَتَرَكِ تَطَلُّبِ وُجُوهِ الْحَقِّ.
en-Nedem (النَّدَمُ): Meydana gelen bir fiilden dolayı esef duymak (pişman olmak) demektir. Buradaki maksat ise dinî pişmanlıktır; yani gevşeklik göstermek ve hakkın vechelerini araştırmayı terk etmek yüzünden günaha batmaktan dolayı duyulan pişmanlıktır.
وَهَذَا الْخِطَابُ الَّذِي اشْتَمَلَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا } kavlinin ihtiva ettiği bu hitap,
مُوَجَّهٌ ابْتِدَاءً لِلْمُؤْمِنِينَ الْمُخْبَرِينَ- بِفَتْحِ الْبَاءِ- كُلٌّ بِحَسَبِ أَثَرِهِ بِمَا يَبْلُغُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَخْبَارِ عَلَى اخْتِلَافِ أَغْرَاضِ الْمُخْبِرِينَ- بِكَسْرِ الْبَاءِ-. وَلَكِنَّ هَذَا الْخِطَابَ لَا يَتْرُكُ الْمُخْبِرِينَ- بِكَسْرِ الْبَاءِ- بِمَعْزِلٍ عَنِ الْمُطَالَبَةِ بِهَذَا التَّبَيُّنِ فِيمَا يَتَحَمَّلُونَهُ مِنَ الْأَخْبَارِ وَبِتَوَخِّي سُوءِ الْعَاقِبَةِ فِيمَا يَخْتَلِقُونَهُ مِنَ الْمُخْتَلَقَاتِ وَلَكِنَّ هَذَا تبيّن وَتثبت يُخَالِفُ تَبَيُّنَ الْآخَرِ وَتَثَبُّتَهُ، فَهَذَا تَثَبُّتٌ مِنَ الْمُتَلَقِّي بِالتَّمْحِيصِ لِمَا يَتَلَقَّاهُ مِنْ حِكَايَةٍ أَوْ يَطْرُقُ سَمعه من كَلَام وَالْآخَرُ تَمْحِيصٌ وَتَمْيِيزٌ لِحَالِ الْمُخْبِرِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَتَخَرَّجُ مِنْهَا أَرْبَعُ مَسَائِلَ مِنَ الْفِقْهِ وَأُصُولِهِ:
öncelikle kendilerine haber ulaştırılan müminlere yöneliktir -haber verenlerin farklı maksatlarına göre kendilerine ulaşan haberlerin her birindeki tesirine binaen-. Fakat bu hitap, haber verenleri de taşıdıkları haberlerde bu araştırmayı yapma ve uydurdukları şeylerin kötü akıbetinden sakınma yükümlülüğünün dışında bırakmaz. Ancak birinin araştırması ve tahkiki diğerininkinden farklıdır; zira biri [haberi alanın] kendisine aktarılan bir rivayeti veya kulağına gelen bir sözü inceden inceye süzgeçten geçirmesi suretiyle yapılan bir tahkiktir; diğeri ise haber verenin halini süzgeçten geçirip ayırt etmektir. Bil ki bu ayetten fıkıh ve usul-i fıkha dair dört mesele çıkmaktadır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وُجُوبُ الْبَحْثِ عَنْ عَدَالَةِ مَنْ كَانَ مَجْهُولَ الْحَالِ فِي قَبُولِ الشَّهَادَةِ أَوِ الرِّوَايَةِ عِنْدَ الْقَاضِي وَعِنْدَ الرُّوَاةِ. وَهَذَا صَرِيحُ الْآيَةِ وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَيْهِ آنِفًا.
Birinci Mesele: Hâkim nezdinde ve râviler nezdinde şahitliğin veya rivayetin kabulünde, durumu meçhul olan kimsenin (mechûlü'l-hâl) adaletini araştırmanın vacip oluşudur. Ayetin açık ifadesi budur ve az önce buna işaret etmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهَا دَالَّةٌ على قبُول خبر الْوَاحِدِ الَّذِي انْتَفَتْ عَنْهُ تُهْمَةُ الْكَذِبِ فِي شَهَادَتِهِ أَوْ رِوَايَتِهِ وَهُوَ الْمَوْسُومُ بِالْعَدَالَةِ، وَهَذَا مِنْ مَدْلُولِ مَفْهُومِ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا وَهِيَ مَسْأَلَةٌ أُصُولِيَّةٌ فِي الْعَمَلِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ.
İkinci Mesele: Ayet, şahitliğinde veya rivayetinde yalan söyleme şüphesi bulunmayan ve adaletle nitelenen tek kişinin haberinin (haber-i vâhid) kabul edileceğine delalet etmektedir. Bu, { إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا } kavlindeki şartın mefhum-ı muhalifinin delaletindendir ve haber-i vâhid ile amel etme konusunda usûlî bir meseledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قِيلَ إِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَجْهُولِ عَدَمُ الْعَدَالَةِ، أَيْ عَدَمُ ظَنِّ عَدَالَتِهِ فَيَجِبُ الْكَشْفُ عَنْ مَجْهُولِ الْحَالِ فَلَا يُعْمَلُ بِشَهَادَتِهِ وَلَا بِرِوَايَتِهِ حَتَّى يُبْحَثَ عَنْهُ وَتَثْبُتَ عَدَالَتُهُ.
Üçüncü Mesele: Ayetin, durumu bilinmeyen kimsede (mechûl) aslolanın adalet sahibi olmamak, yani adaletine kanaat getirilmemesi olduğuna delalet ettiği söylenmiştir. Dolayısıyla durumu bilinmeyen (mechûlü'l-hâl) kimsenin araştırılması vaciptir; hakkında araştırma yapılıp adaleti sabit oluncaya kadar ne şahitliğiyle ne de rivayetiyle amel edilir.
وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ وَالْمُحَدِّثِينَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْأَصْلُ فِي النَّاسِ الْعَدَالَةُ وَيُنْسَبُ إِلَى أَبِي حَنِيفَةَ فَيُقْبَلُ عِنْدَهُ مَجْهُولُ الْبَاطِنِ وَيُعَبَّرُ عَنْهُ بِمَسْتُورِ الْحَالِ.
Fukahanın ve hadisçilerin cumhurunun görüşü budur; Mâlik'in kavli de böyledir. Bazıları ise, "İnsanlarda aslolan adalettir" demiştir ve bu görüş Ebû Hanîfe'ye nispet edilir; dolayısıyla onun nezdinde bâtını meçhul olan -ki kendisinden mestûru'l-hâl diye tabir edilir- kimse kabul edilir.
أَمَّا الْمَجْهُولُ بَاطِنُهُ وَظَاهِرُهُ مَعًا فَحُكِيَ الِاتِّفَاقُ عَلَى عَدَمِ قَبُولِ خَبَرِهِ، وَكَأَنَّهُمْ نَظَرُوا إِلَى
Bâtını ve zâhiri birlikte meçhul olan kimseye gelince, onun haberinin kabul edilmeyeceği hususunda ittifak nakledilmiştir. Sanki onlar,
مَعْنَى كَلِمَةِ الْأَصْلِ الْعَقْلِيِّ دُونَ الشَّرْعِيِّ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَانَ قَالَ:
şer'î değil aklî asıl kelimesinin manasına bakmışlardır. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın [şöyle] dediği rivayet edilmiştir:
«الْمُسْلِمُونَ عُدُولٌ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ» وَأَنَّهُ لَمَّا بَلَغَهُ ظُهُورُ شَهَادَةِ الزُّورِ رَجَعَ فَقَالَ: «لَا يُؤْسَرُ أَحَدٌ فِي الْإِسْلَامِ بِغَيْرِ الْعُدُولِ» . وَيُسْتَثْنَى مِنْ هَذَا أَصْحَاب النبيء ﷺ فَإِنَّ الْأَصْلَ أَنَّهُمْ عُدُولٌ حَتَّى يَثْبُتَ خِلَافُ ذَلِكَ بِوَجْهٍ لَا خِلَافَ فِيهِ فِي الدِّينِ وَلَا يَخْتَلِفُ فِيهِ اجْتِهَادُ الْمُجْتَهِدِينَ. وَإِنَّمَا تُفِيدُ الْآيَةُ هَذَا الْأَصْلَ إِذَا حُمِلَ مَعْنَى الْفَاسِقِ عَلَى مَا يَشْمَلُ الْمُتَّهَمَ بِالْفِسْقِ.
«Müslümanlar birbirlerine karşı adalet sahibidirler.» Yalancı şahitliğin ortaya çıktığı haberi kendisine ulaşınca bu görüşünden dönüp şöyle demiştir: «İslam'da adalet sahibi kimseler [şahitlik etmedikçe] hiç kimse hapsedilmez.» Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bundan müstesnadır; zira dinde ihtilaf konusu olmayan ve müctehidlerin ictihadının hakkında farklılık göstermeyeceği bir şekilde aksi sabit olmadıkça onlarda aslolan adalet sahibi olmalarıdır. Ayet bu asla, ancak fâsık kelimesinin manası fısk ile itham edilen kimseyi de kapsayacak şekilde yorumlandığında delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّ قَوْلُهُ: فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ أَنَّهُ تَحْذِيرٌ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا يُوجِبُ النَّدَمَ شَرْعًا، أَيْ مَا يُوجِبُ التَّوْبَةَ مِنْ تِلْكَ الْإِصَابَةِ، فَكَانَ هَذَا كِنَايَةً عَنِ الْإِثْمِ فِي تِلْكَ الْإِصَابَةِ فَحَذَّرَ وُلَاةَ الْأُمُورِ مِنْ أَنْ يُصِيبُوا أَحَدًا بِضُرٍّ أَوْ عِقَابٍ أَوْ حَدٍّ أَوْ غُرْمٍ دُونَ تَبَيُّنِ وَتَحَقُّقِ تَوَجُّهِ مَا يُوجِبُ تَسْلِيطَ تِلْكَ الْإِصَابَةِ عَلَيْهِ بِوَجْهٍ يُوجِبُ الْيَقِينَ أَوْ غَلَبَةَ الظَّنِّ وَمَا دُونَ ذَلِكَ فَهُوَ تَقْصِيرٌ يُؤَاخَذُ عَلَيْهِ، وَلَهُ مَرَاتِبُ بَيَّنَهَا الْعُلَمَاءُ فِي حِكَمٍ خَطَّهَا الْقَاضِي وَصِفَةِ الْمُخْطِئِ وَمَا يُنْقَضُ مِنْ أَحْكَامِهِ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ فِي قَوْلِهِ: عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ لِلِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ الْفِعْلِ، وَهُوَ الْإِصَابَةُ بِدُونِ تَثَبُّتٍ وَالتَّنْبِيهُ عَلَى خَطَرِ أَمْرِهِ.
Dördüncü Mesele: { فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ } kavli, şer'an pişmanlığı gerektiren, yani o haksız yere zarar vermekten dolayı tövbeyi gerektiren duruma düşmekten bir sakındırma olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla bu, söz konusu haksız müdahaledeki günahkârlıktan kinaye olmuştur. Bu sebeple [ayet], yöneticileri; kesin bilgi veya kuvvetli zan gerektiren bir şekilde bu cezanın uygulanmasını gerektiren durumun yönü açığa kavuşup kesinleşmeden hiç kimseye bir zarar, ceza, had veya para cezası vermekten sakındırmıştır. Bundan daha aşağısı ise [yöneticinin] hesaba çekileceği bir kusurdur ve bunun, âlimlerin hâkimin düştüğü hatalara, hata edenin sıfatına ve hükümlerinden nelerin bozulacağına dair hükümlerde açıkladıkları dereceleri vardır. { عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ } kavlinde mecrûrun müteallakının önüne geçirilmesi, o fiile -ki araştırmadan zarar vermektir- önem vermek ve onun tehlikesine dikkat çekmek içindir.
[٧، ٨]
[7, 8]
[سُورَة الحجرات (٤٩) : الْآيَات ٧ الى ٨]
[Hucurât Suresi (49), Ayet 7-8]
وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ (٧) فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٨)
{ وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ (٧) فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٨) } “Ve bilin ki, aranızda Allah'ın elçisi bulunmaktadır. Eğer o, birçok işte size uysaydı, kesinlikle sıkıntıya düşerdiniz. Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; küfrü, fıskı ve isyanı ise size çirkin gösterdi. İşte doğru yolda olanlar bunlardır. (7) Allah'tan bir lütuf ve bir nimet olarak. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (8)”
وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ.
{ وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ } “Ve bilin ki, aranızda Allah'ın elçisi bulunmaktadır. Eğer o, birçok işte size uysaydı, kesinlikle sıkıntıya düşerdiniz.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ [الحجرات: ٦] عَطْفُ تَشْرِيعٍ عَلَى تَشْرِيعٍ وَلَيْسَ مَضْمُونُهَا تَكْمِلَةً لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ إِلَخْ بَلْ هِيَ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ.
{ إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ } [Hucurât: 6] cümlesine, bir teşrîin diğer bir teşrî üzerine atfedilmesi kabilinden atfedilmiştir; içeriği { إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ } cümlesinin içeriğinin tamamlayıcısı olmayıp müstakil bir cümledir.
وَابْتِدَاءُ الْجُمْلَةِ بِ اعْلَمُوا لِلِاهْتِمَامِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣٥] . وَقَوْلِهِ: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَنْفَالِ [٤١] .
Cümlenin { اعْلَمُوا } ile başlaması [konuya] önem vermek içindir; bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ } “Ve bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; artık O'ndan sakının.” [Bakara: 235] ve Enfâl Suresi'ndeki { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ve bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin...” [Enfâl: 41] kavillerinde geçmişti.
وَقَوْلِهِ: أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِيقَاظِ وَالتَّحْذِيرِ عَلَى وَجْهِ الْكِنَايَةِ. فَإِنَّ كَوْنَ رَسُول الله ﷺ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ أَمْرٌ مَعْلُومٌ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ. فَالْمَقْصُودُ تَعْلِيمُ الْمُسْلِمِينَ بِاتِّبَاعِ مَا شَرَعَ لَهُمْ رَسُول الله ﷺ مِنَ الْأَحْكَامِ وَلَوْ كَانَتْ غَيْرَ مُوَافِقَةٍ لِرَغَبَاتِهِمْ.
{ أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ } kavli, kinaye yoluyla uyandırma ve sakındırma için kullanılan bir haberdir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların aralarında bulunması bilinen bir husustur, haber verilmeye [ihtiyacı] yoktur. Buradaki maksat, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar için koyduğu hükümlere, kendi arzularına uygun olmasa bile tâbi olmaları hususunda Müslümanları eğitmektir.
وَجُمْلَةُ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ إِلَخْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.
{ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ } cümlesinin vb. ibtidâî istisnâf olması caizdir.
فَضَمِيرَا الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: يُطِيعُكُمْ وَقَوْلِهِ: لَعَنِتُّمْ عَائِدَانِ إِلَى الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى تَوْزِيعِ الْفِعْلِ عَلَى الْأَفْرَادِ فَالْمُطَاعُ بَعْضُ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُمُ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ أَنْ يعْمل
{ يُطِيعُكُمْ } kavlindeki ve { لَعَنِتُّمْ } kavlindeki iki cemi zamiri, fiilin fertlere dağıtılması kuralı üzere iman edenlere dönmektedir. Buna göre kendisine itaat edilecek olanlar, Resûl'ün
الرَّسُول ﷺ بِمَا يَطْلُبُونَ مِنْهُ، وَالْعَانِتُ بَعْضٌ آخَرُ وَهُمْ جُمْهُورُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ قَضَاء النبيء ﷺ بِحَسَبِ رَغْبَةِ غَيْرِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ لَوْ يُطِيعُكُمْ إِلَخْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ فِيكُمْ لِأَنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ الْمُخَاطَبِينَ، مِنْ جِهَةِ أَنَّ مَضْمُونَ جَوَابِ لَوْ عَنِتَ يَحْصُلُ لِلْمُخَاطَبِينَ. وَمَآلُ الِاعْتِبَارَيْنِ فِي مَوْقِعِ الْجُمْلَةِ وَاحِدٌ وَانْتِظَامُ الْكَلَامِ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ غَيْرُ مُنْثَلِمٍ.
sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden talep ettikleri doğrultusunda hareket etmesini arzulayan iman edenlerin bir kısmıdır; sıkıntıya düşecek (anit) olanlar ise başkalarının arzusu doğrultusunda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmü kendilerine tatbik edilen müminlerin çoğunluğunu teşkil eden diğer bir kısmıdır. { لَوْ يُطِيعُكُمْ } cümlesinin, { فِيكُمْ } zamirinden hâl konumunda olması da caizdir; zira cümlenin içeriği muhatapların halleriyle alakalıdır, çünkü { لَوْ }'nun cevabı olan { عَنِتَ }'in içeriği muhataplar için hasıl olmaktadır. Cümlenin konumuna dair bu iki takdirin varacağı netice birdir ve sözün dizilişi her iki takdire göre de bozulmaz.
وَالطَّاعَةُ: عَمَلُ أَحَدٍ يُؤْمَرُ بِهِ وَمَا يُنْهَى عَنْهُ وَمَا يُشَارُ بِهِ عَلَيْهِ، أَيْ لَوْ أَطَاعَكُمْ فِيمَا تَرْغَبُونَ. والْأَمْرِ هُنَا بِمَعْنَى الْحَادِثِ وَالْقَضِيَّةِ النَّازِلَةِ.
İtaat (et-Tâat): Bir kimsenin emredildiği, nehyedildiği veya kendisine tavsiye edilen şeyi yapmasıdır; yani "arzuladığınız şeylerde size itaat etseydi" demektir. Buradaki el-Emr (الْأَمْرِ) ise hadise ve meydana gelen mesele manasındadır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَمْرِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ شَامِلٌ لِجَمِيعِ الْأُمُورِ وَلِذَلِكَ جِيءَ مَعَهُ بِلَفْظِ كَثِيرٍ مِنَ أَيْ فِي أَحْدَاثٍ كَثِيرَةٍ مِمَّا لَكُمْ رَغْبَةٌ فِي تَحْصِيلِ شَيْءٍ مِنْهَا فِيهِ مُخَالَفَةٌ لِمَا شَرَعَهُ.
{ الْأَمْرِ } kelimesindeki belirlilik takısı cins belirten belirliliktir (ta'rifu'l-cins) ve bütün işleri kapsamaktadır; bundan dolayı onunla birlikte { كَثِيرٍ مِنَ } lafzı getirilmiştir, yani "[Peygamberin] teşrî kıldığı şeylere muhalefet barındıran ve elde etmeye arzu duyduğunuz birçok hadisede [size uysaydı]" demektir.
وَهَذَا احْتِرَازٌ عَنْ طَاعَتِهِ إِيَّاهُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ مِمَّا هُوَ غير شؤون التَّشْرِيعِ كَمَا أَطَاعَهُمْ فِي نُزُولِ الْجَيْشِ يَوْمَ بَدْرٍ عَلَى جِهَةٍ يَسْتَأْثِرُونَ فِيهَا بِمَاءِ بَدْرٍ.
Bu, Bedir günü ordunun Bedir suyunu sadece kendilerine tahsis edecekleri bir yere konaklaması konusunda onlara uyduğu gibi, teşrî işlerinden olmayan bazı meselelerde onlara uymasından bir ihtirazdır (bunu hariç tutmaktır).
وَالْعَنَتُ: اخْتِلَالُ الْأَمْرِ فِي الْحَاضِرِ أَوْ فِي الْعَاقِبَةِ.
el-Anet (الْعَنَتُ): İşin şimdiki zamanda veya akıbette bozulması/sıkıntıya girmesidir.
وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: لَوْ يُطِيعُكُمْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْمَاضِي لِأَنَّ حَرْفَ لَوْ يُفِيدُ تَعْلِيقَ الشَّرْطِ فِي الْمَاضِي، وَإِنَّمَا عَدَلَ إِلَى صِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِأَنَّ الْمُضَارِعَ صَالِحٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ، أَيْ لَوْ أَطَاعَكُمْ فِي قَضِيَّةٍ مُعَيَّنَةٍ وَلَوْ أَطَاعَكُمْ كُلَّمَا رَغِبْتُمْ مِنْهُ أَوْ أَشَرْتُمْ عَلَيْهِ لَعَنِتُّمْ لِأَنَّ بَعْضَ مَا يَطْلُبُونَهُ مُضِرٌّ بِالْغَيْرِ أَوْ بِالرَّاغِبِ نَفْسِهِ فَإِنَّهُ قَدْ يُحِبُّ عَاجِلَ النَّفْعِ الْعَائِدِ عَلَيْهِ بِالضُّرِّ.
{ لَوْ يُطِيعُكُمْ } kavlindeki muzari sîgası geçmiş zaman anlamında kullanılmıştır; zira { لَوْ } harfi şartın geçmiş zamanda bağlanmasını ifade eder. Muzari sîgasına yönelinmesinin sebebi ise muzarinin süreklilik bildirmeye elverişli olmasıdır; yani "belirli bir meselede size uysaydı ve kendisinden her talep ettiğinizde veya kendisine her tavsiyede bulunduğunuzda size itaat etseydi sıkıntıya düşerdiniz" demektir. Çünkü onların talep ettikleri şeylerin bir kısmı başkasına veya bizzat talep edenin kendisine zararlıdır; zira insan, kendisine zarar olarak dönecek olan peşin menfaati sevebilir.
وَتَقْدِيمُ خَبَرِ (إِنَّ) عَلَى اسْمِهَا فِي قَوْلِهِ: أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْكَوْنِ فِيهِمْ وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ وَاجِبَهُمُ الِاغْتِبَاطُ بِهِ وَالْإِخْلَاصُ لَهُ لِأَنَّ كَوْنَهُ فِيهِمْ شَرَفٌ عَظِيمٌ لِجَمَاعَتِهِمْ وَصَلَاحٌ لَهُمْ.
{ أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ } kavlinde 'inne'nin haberinin isminin önüne geçirilmesi, onun aralarında bulunuşuna önem vermek ve onunla sevinip ona karşı ihlaslı olmalarının vacip olduğuna dikkat çekmek içindir; zira onun aralarında olması toplulukları için büyük bir şeref ve kendileri için bir salahiyettir.
وَالْعَنَتُ: الْمَشَقَّةُ، أَيْ لَأَصَابَ السَّاعِينَ فِي أَنْ يعْمل النبيء ﷺ بِمَا يَرْغَبُونَ الْعَنَتَ.
Anet (الْعَنَتُ): Meşakkat demektir; yani Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi arzu ettikleri doğrultusunda hareket etmesi için çabalayanlara sıkıntı isabet ederdi.
وَهُوَ الْإِثْم إِذا استغفلوا النبيء ﷺ وَلَأَصَابَ غَيْرَهُمُ الْعَنَتُ بِمَعْنَى الْمَشَقَّةِ وَهِيَ مَا يَلْحَقُهُمْ مِنْ جَرَيَانِ أَمر النبيء ﷺ عَلَى مَا يُلَائِمُ الْوَاقِعَ فَيَضُرُّ بِبَقِيَّةِ النَّاسِ وَقَدْ يَعُودُ بِالضُّرِّ عَلَى
Bu [sıkıntı], Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i gafil avladıklarında günahtır; diğerlerine ise meşakkat manasındaki anet isabet ederdi ki o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrinin gerçeğe uygun olmayan [bu beyan] üzerine yürümesinden dolayı kendilerine dokunan ve insanların geri kalanına zarar veren şeydir. Bu durum kimi zaman
الْكَاذِبِ الْمُتَشَفِّي بِرَغْبَتِهِ تَارَةً فَيَلْحَقُ عَنَتُ مَنْ كَذَّبَ غَيْرَهُ تَارَةً أُخْرَى.
kendi arzusuyla öç alan yalancıya bir zarar olarak döner, kimi zaman da başkasını yalanlayanın sıkıntısı [kendisine] dokunur.
وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٨) .
{ وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٨) } “Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; küfrü, fıskı ve isyanı ise size çirkin gösterdi. İşte doğru yolda olanlar bunlardır. Allah'tan bir lütuf ve bir nimet olarak. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (8)”
الِاسْتِدْرَاكُ الْمُسْتَفَادُ من لكِنَّ ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ لِأَنَّهُ اقْتضى أَن لبَعْضهِم رَغْبَةً فِي أَنْ يطيعهم الرَّسُول ﷺ فِيمَا يَرْغَبُونَ أَنْ يَفْعَلَهُ مِمَّا يَبْتَغُونَ مِمَّا يَخَالُونَهُ صَالِحًا بِهِمْ فِي أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ تُعْرَضُ لَهُمْ. وَالْمَعْنَى: وَلَكِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ رَسُولَهَ إِلَّا بِمَا فِيهِ صَلَاحُ الْعَاقِبَةِ وَإِنْ لَمْ يُصَادِفْ رَغَبَاتِكُمُ الْعَاجِلَةَ وَذَلِكَ فِيمَا شَرَعَهُ اللَّهُ مِنَ الْأَحْكَامِ، فَالْإِيمَانُ هَنَا مُرَادٌ مِنْهُ أَحْكَامُ الْإِسْلَامِ وَلَيْسَ مُرَادًا مِنْهُ الِاعْتِقَادُ، فَإِنَّ اسْمَ الْإِيمَانِ وَاسْمَ الْإِسْلَامِ يَتَوَارَدَانِ، أَيْ حُبِّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَانُ الَّذِي هُوَ الدِّينُ الَّذِي جَاءَ بِهِ الرَّسُول ﷺ، وَهَذَا تَحْرِيضٌ عَلَى التَّسْلِيمِ لِمَا يَأْمُرُ بِهِ الرَّسُول ﷺ وَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً [النِّسَاء: ٦٥] ، وَلِذَا فَكَوْنُهُ حَبَّبَ إِلَيْهِمُ الْإِيمَانَ إِدْمَاجٌ وَإِيجَازٌ. وَالتَّقْدِيرُ:
{ لكِنَّ } edatından anlaşılan istidrâk, { لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ } kavlinden neşet etmiştir; zira bu söz, başlarına gelen pek çok meselede kendilerince maslahat gördükleri ve yapılmasını arzuladıkları şeylerde Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine itaat etmesine dair bazılarının bir istek taşıdığını iktiza etmiştir. Manası şudur: Ancak Allah, peşin arzularınıza denk gelmese bile Resûlüne sadece akıbeti salah olan şeyleri emreder ve bu da Allah'ın teşrî kıldığı hükümlerde söz konusudur. Dolayısıyla buradaki imandan maksat İslam'ın hükümleridir, itikat kastedilmemiştir; zira iman ismi ile İslam ismi birbirinin yerine kullanılır. Yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği din olan iman size sevdirilmiştir. Bu, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrettiği şeylere teslim olmaya bir teşviktir ve Allah Teâlâ'nın şu kavlinin manasındadır: { حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِكُمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin hükümden ötürü içlerinde bir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça [iman etmiş olmazlar].” [Nisâ: 65]. Bu sebeple Allah'ın onlara imanı sevdirmiş olması bir idmâc ve îcâzdır. Takdiri şöyledir:
وَلَكِنَّ اللَّهَ شَرَعَ لَكُمُ الْإِسْلَامَ وَحَبَّبَهُ إِلَيْكُمْ أَيْ دَعَاكُمْ إِلَى حُبِّهِ وَالرِّضَى بِهِ فَامْتَثَلْتُمْ.
"Fakat Allah sizin için İslam'ı teşrî kıldı ve onu size sevdirdi"; yani sizi onu sevmeye ve ondan razı olmaya çağırdı, siz de [buna] icabet ettiniz.
وَفِي قَوْلِهِ: وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِينَ لَا يطيعون الرَّسُول ﷺ فِيهِمْ بَقِيَّةٌ مِنَ الْكُفْرِ وَالْفُسُوقِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ إِلَى قَوْلِهِ: هُمُ الظَّالِمُونَ [النُّور: ٤٨- ٥٠] . وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنْ يَتْرُكُوا مَا لَيْسَ مِنْ أَحْكَامِ الْإِيمَانِ فَهُوَ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ
{ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ } kavlinde, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmeyen kimselerde küfür ve fısktan bir kalıntı bulunduğuna bir tariz (üstü kapalı dokundurma) vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ } “Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Resûlüne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki onlardan bir kısmı yüz çevirir...” ayetinden { هُمُ الظَّالِمُونَ } “...asıl zalimler kendileridir.” [Nûr: 48-50] kavline kadar. Bundan maksat, iman hükümlerinden olmayan şeyleri terk etmeleridir; bu da
بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ [الحجرات: ١١] تَحْذِيرًا لَهُمْ مِنَ الْحِيَادِ عَنْ مَهِيعِ الْإِيمَانِ وَتَجْنِيبًا لَهُمْ مَا هُوَ مِنْ شَأْنِ أَهْلِ الْكُفْرِ.
onları imanın ana yolundan sapmaktan sakındırmak ve küfür ehlinin vasfı olan şeylerden uzak tutmak gayesiyle söylenen { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ } “İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir addır!” [Hucurât: 11] kavli kabilindendir.
فَالْخَبَرُ فِي قَوْلِهِ: حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ إِلَى قَوْلِهِ: وَالْعِصْيانَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِلْهَابِ وَتَحْرِيكِ الهمم لمراعاة محبَّة الْإِيمَانِ وَكَرَاهَةِ الْكُفْرِ وَالْفُسُوقِ وَالْعِصْيَانِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ أَحْبَبْتُمُ الْإِيمَانَ وَكَرِهْتُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ فَلَا تَرْغَبُوا فِي حُصُولِ مَا تَرْغَبُونَهُ إِذَا كَانَ الدِّينُ يَصُدُّ عَنْهُ وَكَانَ الْفُسُوقُ وَالْعِصْيَانُ يَدْعُو إِلَيْهِ. وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الِانْدِفَاعَ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَرْغُوبِ مِنَ الْهَوَى دُونَ تَمْيِيزٍ بَيْنَ مَا يُرْضِي اللَّهَ وَمَا لَا يُرْضِيهِ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ آثَارِ الْكُفْرِ وَالْفُسُوقِ وَالْعِصْيَانِ.
{ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ } kavlinden { وَالْعِصْيانَ } kavline kadar olan haber; imanın sevgisini gözetmek, küfrü, fıskı ve isyanı kerih görmek hususunda gayretleri coşturmak ve harekete geçirmek için kullanılmıştır. Yani, eğer siz imanı sevip küfrü, fıskı ve isyanı kerih gördüyseniz, din ona engel oluyorsa ve fısk ile isyan da ona çağırıyorsa arzuladığınız şeyin gerçekleşmesini istemeyin. Bunda, Allah'ın razı olduğu ile razı olmadığını birbirinden ayırt etmeksizin heva doğrultusunda arzulananı elde etmeye yönelmenin cahiliye kalıntılarından, yani küfür, fısk ve isyan kalıntılarından olduğuna bir işaret vardır.
وَذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ فِي صَدْرِ جُمْلَةِ الِاسْتِدْرَاكِ دُونَ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ لِمَا يُشْعِرُ بِهِ اسْمُ الْجَلَالَةِ مِنَ الْمَهَابَةِ وَالرَّوْعَةِ. وَمَا يَقْتَضِيهِ مِنْ وَاجِبِ اقْتِبَالِ مَا حَبَّبَ إِلَيْهِ وَنَبْذِ مَا كَرَّهَ إِلَيْهِ.
İstidrâk cümlesinin başında mütekellim zamiri yerine lafza-i celâlin zikredilmesi, lafza-i celâlin hissettirdiği heybet ve azamet ile O'nun sevdirdiği şeyi kabul edip kerih gösterdiği şeyi terk etme vecibesinin gerektirdiği [saygı] sebebiyledir.
وَعُدِيَّ فِعْلَا حَبَّبَ وكَرَّهَ بِحرف (إِلَى) لتضمينهما مَعْنَى بَلَّغَ، أَيْ بَلَّغَ إِلَيْكُمْ حُبَّ الْإِيمَانِ وَكُرْهَ الْكُفْرِ. وَلَمْ يُعَدَّ فِعْلُ وَزَيَّنَهُ بِحَرْفِ (إِلَى) مِثْلَ فِعْلَيْ حَبَّبَ وكَرَّهَ، لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهُ لَمَّا رَغَّبَهُمْ فِي الْإِيمَانِ وَكَرَّهَهُمُ الْكُفْرَ امْتَثَلُوا فَأَحَبُّوا الْإِيمَانَ وَزَانَ فِي قُلُوبِهِمْ. وَالتَّزْيِينُ: جَعْلُ الشَّيْءِ زَيْنًا، أَيْ حَسَنًا قَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:
{ حَبَّبَ } ve { كَرَّهَ } fiilleri, tebliğ manasını tazammun ettikleri için { إِلَى } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; yani "iman sevgisini ve küfür nefretini size ulaştırdı" demektir. { وَزَيَّنَهُ } fiili ise { حَبَّبَ } ve { كَرَّهَ } fiilleri gibi { إِلَى } harf-i cerri ile geçişli kılınmamıştır; bu da onları imana teşvik edip küfürden nefret ettirince onların icabet edip imanı sevdiklerine ve onun kalplerinde süslendiğine ima etmek içindir. Tezyîn (التَّزْيِينُ): Bir şeyi zeyn, yani güzel kılmaktır. Ömer b. Ebî Rebîa şöyle demiştir:
أَجْمَعَتْ خُلَّتَيْ مَعَ الْفَجْرِ بَيْنَا ... جَلَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْوَجْهَ زَيْنَا
Dostum fecir vakti ayrılığa kesin karar verdi ... Allah o yüzü güzellikle bürüsün.
وَجُمْلَةُ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ مُعْتَرِضَةٌ لِلْمَدْحِ. وَالْإِشَارَةُ بِ أُولئِكَ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ فِي قَوْلِهِ: إِلَيْكُمُ مَرَّتَيْنِ وَفِي قَوْلِهِ: قُلُوبِكُمْ أَيِ الَّذِينَ أَحَبُّوا الْإِيمَانَ وَتَزَيَّنَتْ بِهِ قُلُوبُهُمْ، وَكَرِهُوا الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ هُمُ الرَّاشِدُونَ، أَيْ هُمُ الْمُسْتَقِيمُونَ عَلَى طَرِيقِ الْحَقِّ.
{ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ } cümlesi övgü için gelmiş bir mu'terizadır (ara cümledir). { أُولئِكَ } ile yapılan işaret, iki defa geçen { إِلَيْكُمُ } kavlindeki ve { قُلُوبِكُمْ } kavlindeki muhatap zamirinedir; yani imanı seven, kalpleri onunla süslenen, küfürden, fısktan ve isyandan nefret edenler işte onlar raşid olanlardır; yani hakkın yolu üzere dosdoğru olanlardır.
وَأَفَادَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ الْقَصْرَ وَهُوَ قَصْرُ إِفْرَادٍ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ بَيْنَهُمْ فَرِيقًا لَيْسُوا بِرَاشِدِينَ وَهُمُ الَّذِينَ تَلَبَّسُوا بِالْفِسْقِ حِينَ تَلَبُّسِهِمْ بِهِ فَإِنْ أَقْلَعُوا عَنْهُ الْتَحَقُوا بِالرَّاشِدِينَ.
Fasl zamiri hasr ifade etmiştir ve bu bir kasr-ı ifraddır; aralarında raşid olmayan bir fırkanın bulunduğuna -ki bunlar fıska bulaştıkları sırada o fıskı işleyenlerdir, şayet ondan vazgeçerlerse raşid olanlara katılırlar- işaret etmektedir.
وَانْتَصَبَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِلنَّوْعِ مِنْ أَفْعَالِ حَبَّبَ وَزَيَّنَ وَكَرَّهَ لِأَنَّ ذَلِكَ التَّحْبِيبَ وَالتَّزْيِينَ وَالتَّكْرِيهَ مِنْ نَوْعِ الْفَضْلِ وَالنِّعْمَةِ.
{ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً } ifadesi; { حَبَّبَ }, { زَيَّنَ } ve { كَرَّهَ } fiillerinden nev'i beyan eden mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur; zira bu sevdirme, süsleme ve kerih gösterme lütuf ve nimet nevindendir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ إِلَى آخِرِهَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا ذُكِرَ فِيهَا مِنْ آثَارِ عِلْمِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ.. وَالْوَاو اعتراضية.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } cümlesi, { وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ } cümlesinden sonuna kadar olan kısmın fezlekesidir (tezyîlidir); orada zikredilenlerin Allah'ın ilim ve hikmetinin eserlerinden olduğuna işarettir. Vâv ise itirâziyyedir.
[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ٩]
[Hucurât Suresi (49), Ayet 9]
وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٩)
{ وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٩) } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa, aralarını düzeltin. Şayet biri diğerine haksızca saldırırsa, saldıran tarafla Allah'ın emrine dönünceye kadar savaşın. Eğer dönerse aralarını adaletle düzeltin ve adil davranın. Şüphesiz Allah adil olanları sever. (9)”
لِمَا جَرَى قَوْلُهُ: أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ [الحجرات: ٦] الْآيَةَ كَانَ مِمَّا يَصْدُقُ عَلَيْهِ إِصَابَةُ قَوْمٍ أَنْ تَقَعَ الْإِصَابَةُ بَيْنَ طَائِفَتَيْنِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ مِنَ الْأَخْبَارِ الْكَاذِبَةِ أَخْبَارَ النَّمِيمَةِ بَيْنَ الْقَبَائِلِ وَخَطَرُهَا أَكْبَرُ مِمَّا يَجْرِي بَين الْأَفْرَاد والتبين فِيهَا أَعْسَرُ، وَقَدْ لَا يحصل التبيّن إِلَّا بَعْدَ أَنْ تَسْتَعِرَ نَارُ الْفِتْنَةِ وَلَا تُجْدِيَ النَّدَامَةُ. وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ مُرُورِ رَسُول الله ﷺ عَلَى مَجْلِسٍ فِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بْنُ سَلُولَ وَرَسُول الله ﷺ عَلَى حِمَارٍ فَوَقَفَ رَسُول الله ﷺ وَبَالَ الْحِمَارُ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ: خَلِّ سَبِيلَ حِمَارِكَ فَقَدْ آذَانَا نَتَنُهُ. فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ: وَاللَّهِ إِنَّ بَوْلَ حِمَارِهِ لَأَطْيَبُ مِنْ مِسْكِكَ فَاسْتَبَّا وَتَجَالَدَا وَجَاءَ قَوْمَاهُمَا الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ، فَتَجَالَدُوا بِالنِّعَالِ وَالسَّعَفِ فَرَجَعَ إِلَيْهِمْ
{ أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ } [Hucurât: 6] ayeti geçince, "bir topluluğa zarar verme" ifadesinin kapsamına giren durumlardan biri de bu zararın müminlerden iki grup arasında vuku bulmasıydı. Zira yalan haberlerden biri de kabileler arasındaki koğuculuk haberleridir ve bunların tehlikesi fertler arasında cereyan edenlerden daha büyüktür, bunlarda gerçeği araştırmak da daha zordur; fitne ateşi alevlenip pişmanlık fayda vermez hale gelmeden önce gerçek bazen ortaya çıkmayabilir. Sahîhayn'da Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre bu ayet şu hadise hakkında nazil olmuştur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, içinde Abdullah b. Übey b. Selûl'ün de bulunduğu bir meclise bir eşek üzerinde uğramıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem durunca eşek idrarını yaptı. Bunun üzerine Abdullah b. Übey: "Eşeğini çek, kokusu bizi rahatsız etti" dedi. Abdullah b. Revâha da ona: "Vallahi onun eşeğinin idrarı senin misk kokundan daha hoştur!" dedi. Bunun üzerine birbirlerine sövüp kavgaya tutuştular. Her ikisinin de kavmi olan Evs ve Hazrec geldi; takunyalarla ve hurma dallarıyla birbirleriyle dövüştüler. Bunun üzerine
رَسُولُ اللَّهِ فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ ... فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ:
Resûlullah onlara geri dönüp aralarını düzeltti... ve bu ayet nazil oldu. Sahîhayn'da Üsâme b. Zeyd'den gelen rivayette ise,
وَلَيْسَ فِيهِ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي تِلْكَ الْحَادِثَةِ.
ayetin bu hadise hakkında indiği yer almamaktadır.
وَيُنَاكِدُ هَذَا أَنَّ تِلْكَ الْوَقْعَةَ كَانَتْ فِي أَوَّلِ أَيَّامِ قُدُومِ رَسُول الله ﷺ الْمَدِينَةَ. وَهَذِهِ السُّورَةُ نَزَلَتْ سَنَةَ تِسْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ وَأَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ لَمْ يَجْزِمْ بِنُزُولِهَا فِي ذَلِكَ لِقَوْلِهِ:
Bunu zayıflatan husus, bu olayın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye gelişinin ilk günlerinde vuku bulmuş olmasıdır. Bu sure ise hicretin dokuzuncu yılında inmiştir ve Enes b. Mâlik de şu sözünden dolayı ayetin bu hususta indiğini kesin olarak ifade etmemiştir:
فَبَلَغَنَا أَنْ نَزَلَتْ فِيهِمْ وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما. اللَّهُمَّ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ أُلْحِقَتْ بِهَذِهِ السُّورَةِ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ.
"Bize ulaştığına göre { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما } ayeti onlar hakkında indi." Meğerki bu ayet, ayetin nüzulünden uzun bir süre sonra bu sureye ilhak edilmiş olsun.
وَعَنْ قَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي فِتْنَةٍ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ بِسَبَبِ خُصُومَةٍ بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَتِهِ أَحَدُهُمَا مِنَ الْأَوْسِ وَالْآخَرُ مِنَ الْخَزْرَجِ انْتَصَرَ لِكُلٍّ مِنْهُمَا قَوْمُهُ حَتَّى تَدَافَعُوا وَتَنَاوَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِالْأَيْدِي وَالنِّعَالِ وَالْعِصِيِّ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فجَاء النبيء ﷺ فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمَا وَهَذَا أَظْهَرُ مِنَ الرِّوَايَةِ الْأُولَى فَكَانَتْ حُكْمًا عَامًّا نَزَلَ فِي سَبَبٍ خَاصٍّ.
Katâde ve es-Süddî'den rivayet edildiğine göre bu ayet, biri Evs'ten diğeri Hazrec'ten olan bir erkek ile karısı arasındaki bir husumet sebebiyle Evs ve Hazrec arasında çıkan bir fitne hakkında inmiştir; her birinin kavmi kendi adamına arka çıkmış, öyle ki birbirlerini itip kakmışlar, elleriyle, takunyalarıyla ve sopalarıyla birbirlerine vurmuşlardır; bunun üzerine bu ayet nazil olmuş, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de gelip aralarını düzeltmiştir. Bu rivayet birinci rivayetten daha açıktır; dolayısıyla bu ayet özel bir sebep hakkında inmiş genel bir hükümdür.
وإِنْ حَرْفُ شَرْطٍ يُخَلِّصُ الْمَاضِيَ لِلِاسْتِقْبَالِ فَيَكُونُ فِي قُوَّةِ الْمُضَارِعِ وَارْتَفَعَ طائِفَتانِ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ يُفَسِّرُهُ قَوْلُهُ: اقْتَتَلُوا لِلِاهْتِمَامِ بِالْفَاعِلِ. وَإِنَّمَا عَدَلَ عَنِ الْمُضَارِعِ بَعْدَ كَوْنِهِ الْأَلْيَقَ بِالشَّرْطِ لِأَنَّهُ لَمَّا أُرِيدَ تَقْدِيمُ الْفَاعِلِ عَلَى فِعْلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ جُعِلَ الْفِعْلُ مَاضِيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْكَلَامِ الْفَصِيحِ فِي مِثْلِهِ مِمَّا أُولِيَتْ فِيهِ إِنْ الشَّرْطِيَّةُ الِاسْمَ نَحْوَ وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ [التَّوْبَة: ٦] ، وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً [النِّسَاء: ١٢٨] . قَالَ الرَّضِيُّ «وَحَقُّ الْفِعْلِ الَّذِي يَكُونُ بَعْدَ الِاسْمِ الَّذِي يَلِي (إِنْ) أَنْ يَكُونَ مَاضِيًا وَقَدْ يَكُونُ مُضَارِعًا عَلَى الشُّذُوذِ وَإِنَّمَا ضَعُفَ مَجِيءُ الْمُضَارِعِ لِحُصُولِ الْفَصْلِ بَيْنَ الْجَازِمِ وَبَيْنَ مَعْمُولِهِ» . وَيَعُودُ ضَمِيرُ اقْتَتَلُوا عَلَى طائِفَتانِ بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى لِأَنَّ طَائِفَةَ ذَاتُ جَمْعٍ، وَالطَّائِفَةُ الْجَمَاعَةُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] .
{ إِنْ } şart harfidir, mazi fiili istikbale (gelecek zamana) tahsis eder ve böylece muzari kuvvetinde olur. { طائِفَتانِ } lafzı, faile önem vermek maksadıyla { اقْتَتَلُوا } kavlinin tefsir ettiği mukadder bir fiille merfû olmuştur. Şarta daha uygun olmasına rağmen muzariden dönülmesinin sebebi şudur: Müsnedün ileyhe önem vermek amacıyla failin fiilinin önüne geçirilmesi murad edilince, şart edatı olan 'in'in ismin önüne geldiği { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ } “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı dilerse...” [Tevbe: 6] ve { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden korkarsa...” [Nisâ: 128] gibi benzeri yerlerdeki fasih kelam üslubu üzere fiil mazi kılınmıştır. er-Radî şöyle demiştir: «'İn' edatından hemen sonra gelen isimden sonraki fiilin hakkı mazi olmasıdır; şaz olarak muzari de olabilir. Muzarinin gelmesinin zayıf görülmesi, cezmeden edat ile onun mamulü arasına fasıla girmesinden dolayıdır.» { اقْتَتَلُوا } fiilinin zamiri mana itibarıyla { طائِفَتانِ } lafzına dönmektedir; zira taife kelimesi çoğul ifade eder ve taife topluluk demektir. Bu husus daha önce Nisâ Suresi'ndeki { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } [Nisâ: 102] kavlinde geçmişti.
وَالْوَجْهُ أَنْ يَكُونَ فِعْلُ اقْتَتَلُوا مُسْتَعْمَلًا فِي إِرَادَةِ الْوُقُوعِ مِثْلَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ [الْمَائِدَة: ٦] وَمِثْلَ وَالَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا [المجادلة: ٣] ، أَيْ يُرِيدُونَ الْعَوْدَ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْإِصْلَاحِ بَيْنَهُمَا وَاجِبٌ قَبْلَ الشُّرُوعِ فِي الِاقْتِتَالِ وَذَلِكَ عِنْدَ ظُهُورِ بَوَادِرِهِ وَهُوَ أَوْلَى مِنِ انْتِظَارِ وُقُوعِ الِاقْتِتَالِ لِيُمْكِنَ تَدَارَكُ الْخُطَبِ قَبْلَ وُقُوعِهِ عَلَى مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً [النِّسَاء: ١٢٨] .
Uygun olan, { اقْتَتَلُوا } fiilinin { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...” [Mâide: 6] ve { وَالَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا } “Kadınlarından zıhâr yapıp da sonra söylediklerinden dönmek isteyenler...” [Mücâdele: 3] ayetlerinde olduğu gibi -yani dönmek istediklerinde- vukuunu irade etme (savaşa niyetlenme) manasında kullanılmış olmasıdır. Zira aralarını düzeltme emri, fiilen savaşa başlamadan önce, yani savaşın belirtileri ortaya çıktığında vaciptir. Vahim hadiseleri vukuundan önce önleyebilmek için [bu emrin uygulanması], savaşın meydana gelmesini beklemekten daha evladır; bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlinin manasına uygundur: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden korkarsa, aralarında bir anlaşma ile sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur.” [Nisâ: 128].
وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ وَجْهُ تَفْرِيعِ قَوْلِهِ: فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى عَلَى جُمْلَةِ
Bununla { فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى } kavlinin şu cümleye terettüp ettirilmesinin yönü açığa çıkar:
اقْتَتَلُوا، أَيْ فَإِنِ ابْتَدَأَتْ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ قِتَالَ الْأُخْرَى وَلَمْ تَنْصَعْ إِلَى الْإِصْلَاحِ فَقَاتِلُوا الْبَاغِيَةَ.
{ اقْتَتَلُوا } [yani savaşırlarsa] cümlesine [terettüp ettirilmiştir]; yani iki gruptan biri diğeriyle savaşa başlar ve sulha yanaşmazsa, o takdirde haddi aşanla savaşınız.
وَالْبَغْيُ: الظُّلْمُ وَالِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ الْغَيْرِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ وَهُوَ غَيْرُ مَعْنَاهِ الْفِقْهِيِّ فَ الَّتِي تَبْغِي هِيَ الطَّائِفَةُ الظَّالِمَةُ الْخَارِجَةُ عَنِ الْحَقِّ وَإِنْ لَمْ تُقَاتِلْ لِأَنَّ بَغْيَهَا يَحْمِلُ الطَّائِفَةَ الْمَبْغِيَّ عَلَيْهَا أَنْ تُدَافِعَ عَنْ حَقِّهَا. وَإِنَّمَا جُعِلَ حُكْمُ قِتَالِ الْبَاغِيَةِ أَنْ تَكُونَ طَائِفَةً لِأَنَّ الْجَمَاعَةَ يَعْسُرُ الْأَخْذُ عَلَى أَيْدِي ظُلْمِهِمْ بِأَفْرَادٍ مِنَ النَّاسِ وَأَعْوَانِ الشُّرْطَةِ فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ كَفُّهُمْ عَنِ الْبَغْيِ بِالْجَيْشِ وَالسِّلَاحِ.
Bağy (الْبَغْيُ); zulmetmek ve başkasının hakkına tecavüz etmektir. Bu kelime burada lügat anlamında kullanılmış olup fıkhi manasından farklıdır. Zira haddi aşan grup (bağiye), fiilen savaşmasa dahi haktan sapan zalim gruptur; çünkü onun sergilediği taşkınlık, haksızlığa uğrayan grubu kendi hakkını müdafaa etmeye sevk eder. Haddi aşan tarafla savaşma hükmünün bir topluluk (taife) olma şartına bağlanması ise, münferit kimseler ve polis güçleri eliyle bir topluluğun zulmüne engel olmanın güçlüğündendir; dolayısıyla onların haddi aşmalarını önlemek ancak ordu ve silahla mümkün hale gelir.
وَهَذَا فِي التَّقَاتُلِ بَيْنَ الْجَمَاعَاتِ وَالْقَبَائِلِ، فَأَمَّا خُرُوجُ فِئَةٍ عَنْ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ فَهُوَ أَشَدُّ وَلَيْسَ هُوَ مَوْرِدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَكِنَّهَا أَصْلٌ لَهُ فِي التَّشْرِيعِ. وَقَدْ بَغَى أَهْلُ الرِّدَّةِ عَلَى جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ بَغْيًا بِغَيْرِ قِتَالٍ فَقَاتَلَهُمْ أَبُو بَكْرٍ ﵁، وَبَغَى بُغَاةُ أَهْلِ مِصْرَ عَلَى عُثْمَانَ ﵁ فَكَانُوا بُغَاةً عَلَى جَمَاعَةِ الْمُؤْمِنِينَ، فَأَبَى عُثْمَانُ قِتَالَهُمْ وَكَرِهَ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا فِي إِرَاقَةِ دِمَاءِ الْمُسْلِمِينَ اجْتِهَادًا مِنْهُ فَوَجَبَ عَلَى الْمُسلمين طَاعَته لِأَن وَلِيُّ الْأَمْرِ وَلَمْ يَنْفُوا عَنِ الثُّوَّارِ حُكْمَ الْبَغْيِ.
Bu durum, topluluklar ve kabileler arasındaki çatışmalar hakkındadır. Bir fırkanın Müslümanların ana cemaatinden ayrılıp başkaldırmasına gelince, bu durum çok daha vahimdir; her ne kadar ayetin doğrudan indiği konu bu olmasa da, teşriî açıdan onun aslını teşkil eder. Nitekim irtidat ehli, fiilen savaşmaksızın Müslüman cemaate karşı taşkınlıkta bulunmuş, Ebû Bekir radıyallâhu anh da onlarla savaşmıştır. Mısır ehlinin isyancıları da Osman radıyallâhu anh'a karşı taşkınlık yaparak müminler cemaatine başkaldıran kimseler olmuşlardır. Ancak Osman, kendi içtihadı neticesinde Müslümanların kanının dökülmesine sebep olmayı hoş görmeyerek onlarla savaşmaktan imtina etmiştir. O, veliyyü'l-emr (yönetici) olduğu için Müslümanların ona itaat etmesi vacipti; bununla birlikte [âlimler] o isyancılardan bağy hükmünü nefyetmemişlerdir.
وَيَتَحَقَّقُ وَصْفُ الْبَغْيِ بِإِخْبَارِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْفِئَةَ بَغَتْ عَلَى الْأُخْرَى أَوْ بِحُكْمِ الْخَلِيفَةِ الْعَالِمِ الْعَدْلِ، وَبِالْخُرُوجِ عَنْ طَاعَةِ الْخَلِيفَةِ وَعَنِ الْجَمَاعَةِ بِالسَّيْفِ إِذَا أَمَرَ بِغَيْرِ ظُلْمٍ وَلَا جَوْرٍ وَلَمْ تُخْشَ مِنْ عِصْيَانِهِ فِتْنَةٌ لِأَنَّ ضُرَّ الْفِتْنَةِ أَشَدُّ مِنْ شَدِّ الْجَوْرِ فِي غَيْرِ إِضَاعَةِ الْمَصَالِحِ الْعَامَّةِ مِنْ مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخُرُوجَ عَنْ طَاعَةِ الْخَلِيفَةِ بَغْيٌ عَلَى الْجَمَاعَةِ الَّذِينَ مَعَ الْخَلِيفَةِ.
Bağy vasfı; ilim ehlinin bir fırkanın diğerine haksızlık yaptığını bildirmesiyle yahut âlim ve adil olan halifenin hükmüyle; keza halife zulüm ve haksızlık içermeyen bir emir verdiğinde ve ona muhalefet etmekten dolayı fitne çıkma endişesi bulunmadığında, kılıç çekerek halifenin itaatinden ve cemaatten ayrılmakla sabit olur. Zira fitnenin zararı, Müslümanların genel maslahatlarını zayi etmeyecek derecedeki hafif bir haksızlıktan daha şiddetlidir. Çünkü halifenin itaatinden çıkmak, halifenin yanında yer alan cemaate karşı yapılmış bir haksızlıktır.