Binûn

49- Hucurât Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ كَانَ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْبَغْيِ وَصُوَرُهُ غَيْرَ مَضْبُوطٍ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ وَإِنَّمَا ضَبَطَهُ الْعُلَمَاءُ بَعْدَ وَقْعَةِ الْجَمَلِ وَلَمْ تَطُلْ ثَمَّ بَعْدَ وَقْعَةِ صِفِّينَ، وَقَدْ كَانَ الْقِتَالُ فِيهَا بَيْنَ فِئَتَيْنِ وَلَمْ يَكُنِ الْخَارِجُونَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ مِنَ الَّذِينَ بَايَعُوهُ بِالْخِلَافَةِ، بَلْ كَانُوا شَرَطُوا لِمُبَايَعَتِهِمْ إِيَّاهُ أَخْذَ الْقَوَدِ مِنْ قَتَلَةِ عُثْمَانَ مِنْهُمْ، فَكَانَ اقْتِنَاعُ أَصْحَابِ مُعَاوِيَةَ مَجَالًا لِلِاجْتِهَادِ بَيْنَهُمْ وَقَدْ دَارَتْ بَيْنَهُمْ كُتُبٌ فِيهَا حُجَجُ الْفَرِيقَيْنِ وَلَا يُعْلَمُ الثَّابِتُ مِنْهَا وَالْمَكْذُوبُ إِذْ كَانَ الْمُؤَرِّخُونَ أَصْحَابَ أَهْوَاءٍ مُخْتَلِفَةٍ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: كَانَ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ يَرَيَانِ الْبَدَاءَةَ بِقَتْلِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ أَوْلَى، إِلَّا أَنَّ الْعُلَمَاءَ حَقَّقُوا بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ الْبَغْيَ فِي جَانِبِ أَصْحَابِ مُعَاوِيَةَ لِأَنَّ الْبَيْعَةَ بِالْخِلَافَةِ لَا تَقْبَلُ التَّقْيِيدَ بِشَرْطٍ.

Bağy kavramının mahiyeti ve tezahür biçimleri İslam'ın ilk dönemlerinde tam olarak sınırları belirlenmiş değildi; âlimler bunu ancak Cemel Vakası'ndan ve ardından fazla zaman geçmeksizin Sıffîn Vakası'ndan sonra tedvin edip kurallara bağladılar. Sıffîn'de savaş iki fırka arasında cereyan etmişti ve Ali radıyallâhu anh'a muhalefet edenler ona hilafet biati vermiş kimselerden değillerdi; bilakis onlar Ali'ye biat etmek için, Osman'ın katillerinden kısas alınmasını şart koşmuşlardı. Bu sebeple Muâviye taraftarlarının bu kanaati kendi aralarında bir içtihat alanı oluşturmuştu. Nitekim iki taraf arasında her iki fırkanın delillerini içeren mektuplar teati edilmiş olup, tarihçilerin farklı heva ve temayüllere sahip olmaları sebebiyle bunlardan hangisinin sahih hangisinin uydurma olduğu kesin olarak bilinememektedir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Talha ve Zübeyr, öncelikle Osman'ın katillerinin cezalandırılmasıyla işe başlanmasını daha evla görüyorlardı. Ne var ki âlimler daha sonra bağyin Muâviye taraftarları cihetinde gerçekleştiğini tespit etmişlerdir; zira hilafet biati bir şarta bağlanmayı kabul etmez.»

وَقَدِ اعْتَرَفَ الْجَمِيعُ بِأَنَّ مُعَاوِيَةَ وَأَصْحَابَهُ كَانُوا مُدَافِعِينَ عَنْ نَظَرٍ اجْتِهَادِيٍّ مُخْطِئٍ، وَكَانَ الْوَاجِبُ يَقْضِي عَلَى جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ

Herkes kabul etmiştir ki Muâviye ve arkadaşları hatalı bir içtihadi görüşü savunmaktaydılar. Müslümanlardan bir grubun üzerine düşen vazife ise,

الدُّعَاءَ إِلَى الصُّلْحِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ حَسَبَ أَمْرِ الْقُرْآنِ وُجُوبَ الْكِفَايَةِ فَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ وَقَعَ التَّدَاعِي إِلَيْهِ وَلم يتم لانتفاض الْحَرُورِيَّةِ عَلَى أَمْرِ التَّحْكِيمِ فَقَالُوا: لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَلَا نَحْكُمُ الرِّجَالَ.

Kur'an'ın emri gereğince farz-ı kifâye olarak iki taraf arasında sulha davet etmekti. Nitekim bu yönde çağrıda bulunulduğu, ancak Harûriyye'nin (Hâricîler) tahkim meselesine karşı ayaklanıp «Hüküm ancak Allah'ındır, insanları hakem tayin etmeyiz» demeleri sebebiyle bunun tamamlanamadığı nakledilmiştir.

وَقِيلَ: كِيدَتْ مَكِيدَةٌ بَيْنَ الْحَكَمَيْنِ، وَالْأَخْبَارُ فِي ذَلِكَ مُضْطَرِبَةٌ عَلَى اخْتِلَافِ الْمُتَصَدِّينَ لِحِكَايَةِ الْقَضِيَّةِ مِنَ الْمُؤَرِّخِينَ أَصْحَابِ الْأَهْوَاءِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالضَّمَائِرِ.

Bir rivayete göre ise iki hakem arasında bir hile vuku bulmuştur; bu konudaki rivayetler, meseleyi aktaran heva sahibi tarihçilerin yaklaşımlarına göre birbiriyle çelişmektedir. Gizlenen niyetleri en iyi bilen ise Allah'tır.

وَسُئِلَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَنِ الْقِتَالِ بَيْنَ الصَّحَابَةِ فَقَالَ: شَهِدَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ وَغِبْنَا وَعَلِمُوا وَجَهِلْنَا. وَقَالَ الْمُحَاسِبِيُّ: تَعْلَمُ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا أَعْلَمَ بِمَا دَخَلُوا فِيهِ مِنَّا.

Hasan-ı Basrî'ye sahâbe arasındaki savaş sorulduğunda şöyle demiştir: «Muhammed'in ashâbı o olaylara bizzat şahit oldu, biz ise hazır bulunmadık; onlar [meselenin künhünü] bildiler, biz ise bilemedik.» el-Muhâsibî de şöyle demiştir: «Bil ki o topluluk, içine girdikleri meseleyi bizden çok daha iyi biliyorlardı.»

وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي لِلْوُجُوبِ، لِأَنَّ هَذَا حُكْمٌ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ وَالْقَضَاءُ بِالْحَقِّ وَاجِبٌ لِأَنَّهُ لِحِفْظِ حَقِّ الْمُحِقِّ، وَلِأَنَّ تَرْكَ قِتَالِ الْبَاغِيَةِ يَجُرُّ إِلَى اسْتِرْسَالِهَا فِي الْبَغْيِ وَإِضَاعَةِ حُقُوقِ الْمَبْغِيِّ عَلَيْهَا فِي الْأَنْفُسِ وَالْأَحْوَالِ وَالْأَغْرَاضِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ، وَلِأَن ذَلِك يجرىء غَيْرَهَا عَلَى أَنْ تَأْتِيَ مثل صنيعها فمقاتلها زَجَرٌ لِغَيْرِهَا. وَهُوَ وُجُوبُ كِفَايَةٍ وَيَتَعَيَّنُ بِتَعْيِينِ الْإِمَامِ جَيْشًا يُوَجِّهُهُ لِقِتَالِهَا إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَلِيَ قِتَالَ الْبُغَاةِ إِلَّا الْأَئِمَّةُ وَالْخُلَفَاءُ. فَإِذَا اخْتَلَّ أَمْرُ الْإِمَامَةِ فَلْيَتَوَلَّ قِتَالَ الْبُغَاةِ السَّوَادُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْأُمَّةِ وَعُلَمَاؤُهَا. فَهَذَا الْوُجُوبُ مُطْلَقٌ فِي الْأَحْوَالِ تُقَيِّدُهُ الْأَدِلَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى عَدَمِ الْمَصِيرِ إِلَيْهِ إِذَا عُلِمَ أَنَّ قِتَالَهَا يَجُرُّ إِلَى فِتْنَةٍ أَشَدِّ مِنْ بَغْيِهَا. وَقَدْ تَلْتَبِسُ الْبَاغِيَةُ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ الْمُتَقَاتِلَتَيْنِ فَإِنَّ أَسْبَابَ التَّقَاتُلِ قَدْ تَتَوَلَّدُ مِنْ أُمُورٍ لَا يُؤْبَهُ بِهَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ ثُمَّ تَثُورُ الثَّائِرَةُ وَيَتَجَالَدُ الْفَرِيقَانِ فَلَا يُضْبَطُ أَمْرُ الْبَاغِي مِنْهُمَا، فَالْإِصْلَاحُ بَيْنَهُمَا يُزِيلُ اللَّبْسَ فَإِنِ امْتَنَعَتْ إِحْدَاهُمَا تَعَيَّنَ الْبَغْيُ فِي جَانِبِهَا لِأَنَّ لِلْإِمَامِ وَالْقَاضِي أَنْ يُجْبِرَ عَلَى الصُّلْحِ إِذَا خَشِيَ الْفِتْنَةَ وَرَأَى بَوَارِقَهَا، وَذَلِكَ بَعْدَ أَنْ تَبَيَّنَ لِكِلْتَا الطَّائِفَتَيْنِ شُبْهَتُهَا إِنْ كَانَتْ لَهَا شُبْهَةٌ وَتُزَالُ بِالْحُجَّةِ الْوَاضِحَةِ وَالْبَرَاهِينِ الْقَاطِعَةِ وَمَنْ يَأْبَ مِنْهُمَا فَهُوَ أَعَقُّ وَأَظْلَمُ.

{ فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي } [ifadesindeki] emir vücup ifade eder. Zira bu, iki hasım arasındaki bir hükümdür ve hak ile hükmetmek hak sahibinin hakkını korumak için vaciptir. Ayrıca haddi aşanla savaşmayı terk etmek, onun bağyinde ısrar etmesine ve zulme uğrayan tarafın can, mal ve amaçlar yönünden haklarının zayi olmasına yol açar; oysa Allah fesadı sevmez. Bir diğer sebep de bunun, başkalarını da benzer cürümleri işlemeye cesaretlendirecek olmasıdır; dolayısıyla haddi aşanla savaşmak diğerleri için caydırıcıdır. Bu vücubiyet farz-ı kifâyedir ve devlet başkanının onlarla savaşmak üzere bir ordu tayin etmesiyle belirli hale gelir; zira isyancılarla savaş yönetimini ancak devlet başkanları ve halifeler üstlenebilir. Hilafet düzeni bozulduğunda ise isyancılarla savaşma vazifesini ümmetin büyük çoğunluğu ve âlimleri üstlenir. Bu vücubiyet mutlak olup, isyancılarla savaşmanın onların bağyinden daha şiddetli bir fitneye yol açacağı bilindiğinde savaşa gidilmeyeceğini gösteren delillerle takyit edilir. Kimi zaman birbiriyle savaşan iki gruptan hangisinin haddi aştığı iltibas edilebilir; zira çatışmanın sebepleri başlangıçta önemsiz görünen meselelerden doğabilir, ardından öfkeler alevlenip taraflar kılıç kılıca gelebilir ve hangisinin haddi aştığı tespit edilemeyebilir. İşte aralarını düzeltmek bu iltibası ortadan kaldırır; şayet taraflardan biri [sulhtan] kaçınırsa haddi aşmanın o tarafta olduğu kesinleşir. Zira devlet başkanı ve kadı, fitneden endişe edip onun emarelerini gördüğünde sulha zorlama yetkisine sahiptir; bu da her iki grubun varsa şüpheleri açıklandıktan ve bu şüpheler açık hüccet ve kesin burhanlarla giderildikten sonra yapılır; bundan sonra kim direnirse o daha asi ve daha zalimdir.

وَجَعَلَ الْفَيْءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ غَايَةً لِلْمُقَاتِلَةِ، أَيْ يَسْتَمِرُّ قِتَالُ الطَّائِفَةِ الْبَاغِيَةِ إِلَى غَايَةِ رُجُوعِهَا إِلَى أَمْرِ اللَّهِ، وَأَمْرُ اللَّهِ هُوَ مَا فِي الشَّرِيعَةِ مِنَ الْعَدْلِ وَالْكَفِّ عَنِ الظُّلْمِ، أَيْ حَتَّى تُقْلِعَ عَنْ بَغْيِهَا، وَأُتْبِعَ مَفْهُومُ الْغَايَةِ بِبَيَانِ مَا تُعَامَلُ بِهِ الطَّائِفَتَانِ بعد أَن تفي الْبَاغِيَةُ بِقَوْلِهِ:

Allah'ın emrine dönmeyi (fey'i), savaşın nihai gayesi kılmıştır; yani haddi aşan grupla savaş, onun Allah'ın emrine dönmesi hedefine kadar devam eder. Allah'ın emri ise şeriatın ihtiva ettiği adalet ve zulümden el çekmektir; yani taşkınlığından vazgeçinceye kadardır. Bu gaye mefhumunun ardından, haddi aşan grup geri döndükten sonra iki gruba nasıl muamele edileceği şu kaville beyan edilmiştir:

فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ، وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ وَالْمَجْرُورُ حَالٌ من ضمير فَأَصْلِحُوا.

{ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ } [ayetindeki] bâ harfi mülâbese (beraberlik) içindir ve mecrur ifade { فَأَصْلِحُوا } fiilinin zamirinden hâldir.

وَالْعَدْلُ: هُوَ مَا يَقَعُ التَّصَالُحُ عَلَيْهِ بِالتَّرَاضِي وَالْإِنْصَافِ وَأَنْ لَا يَضُرَّ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ فَإِنَّ الْمَتَالِفَ الَّتِي تَلْحَقُ كِلْتَا الطَّائِفَتَيْنِ قَدْ تَتَفَاوَتُ تَفَاوُتًا شَدِيدًا فَتَجِبُ مُرَاعَاةُ التَّعْدِيلِ.

Adalet (الْعَدْلُ); rıza ve insaf dairesinde, iki gruptan birine zarar vermeyecek şekilde üzerinde uzlaşılan hükümdür. Zira her iki tarafın uğradığı zayiat birbirinden çok farklı olabilir; dolayısıyla dengeyi gözetmek vaciptir.

وَقَيَّدَ الْإِصْلَاحَ الْمَأْمُورَ بِهِ ثَانِيًا بِقَيْدِ أَنْ تَفِيءَ الْبَاغِيَةُ بِقَيْدِ بِالْعَدْلِ وَلَمْ يُقَيِّدِ الْإِصْلَاحَ الْمَأْمُورَ بِهِ، وَهَذَا الْقَيْدُ يُقَيَّدُ بِهِ أَيْضًا الْإِصْلَاحُ الْمَأْمُورُ بِهِ أَوَّلًا لِأَنَّ الْقَيْدَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَعُودَ إِلَيْهِ لِاتِّحَادِ سَبَبِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ، أَيْ يَجِبُ الْعَدْلُ فِي صُورَةِ الْإِصْلَاحِ فَلَا يُضَيِّعُوا بِصُورَةِ الصُّلْحِ مَنَافِعَ عَنْ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ إِلَّا بِقَدْرِ مَا تَقْتَضِيهِ حَقِيقَةُ الصُّلْحِ مِنْ نُزُولٍ عَنْ بَعْضِ الْحَقِّ بِالْمَعْرُوفِ.

İkinci olarak emredilen ıslahı, haddi aşan grubun dönmesi şartıyla ve { بِالْعَدْلِ } [adaletle] kaydıyla sınırlandırmış, [ilk] emredilen ıslahı ise [bu lafızla] kayıtlamamıştır. Fakat bu kayıt, birinci olarak emredilen ıslahı da bağlar; zira mutlak ve mukayyedin sebebi bir olduğu için kaydın ona da rücu etmesi asıldır. Yani ıslah sürecinde adalet vaciptir; sulh adına her iki tarafın menfaatlerini, sulhun mahiyetinin gerektirdiği ölçüde ve maruf dairesinde haktan bir miktar feragat etmenin ötesinde zayi etmemelidirler.

ثُمَّ أَمَرَ الْمُسْلِمِينَ بِالْعَدْلِ بِقَوْلِهِ: وَأَقْسِطُوا أَمْرًا عَامًّا تَذْيِيلًا لِلْأَمْرِ بِالْعَدْلِ الْخَاصِّ فِي الصُّلْحِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، فَشَمِلَ ذَلِكَ هَذَا الْأَمْرَ الْعَامَّ أَنْ يَعْدِلُوا فِي صُورَةِ مَا إِذَا قَاتَلُوا الَّتِي تَبْغِي، ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما. وَهَذَا إِصْلَاحٌ ثَانٍ بَعْدِ الْإِصْلَاحِ الْمَأْمُورِ بِهِ ابْتِدَاءً. وَمَعْنَاهُ: أَنَّ الْفِئَةَ الَّتِي خَضَعَتْ لِلْقُوَّةِ وَأَلْقَتِ السِّلَاحَ تَكُونُ مَكْسُورَةَ الْخَاطِرِ شَاعِرَةً بِانْتِصَارِ الْفِئَةِ الْأُخْرَى عَلَيْهَا فَأَوْجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَنْ يُصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِتَرْغِيبِهِمَا فِي إِزَالَةِ الْإِحَنِ وَالرُّجُوعِ إِلَى أُخُوَّةِ الْإِسْلَامِ لِئَلَّا يَعُودَ التَّنَكُّرُ بَيْنَهُمَا.

Daha sonra { وَأَقْسِطُوا } “ve adil davranın” buyurarak, iki taraf arasındaki sulhta emredilen özel adaleti tezyil mahiyetinde (pekiştiren) genel bir emirle Müslümanlara adaleti emretmiştir. Böylece bu umumi emir, haddi aşan tarafla savaştıkları takdirde de adil davranmalarını kapsamış; ardından { فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما } “Eğer dönerse, artık aralarını adaletle düzeltin” buyurmuştur. Bu, başlangıçta emredilen ıslahtan sonraki ikinci bir ıslahtır. Bunun manası şudur: Güce boyun eğip silahı bırakan tarafın kalbi kırık olur ve diğer grubun kendisine üstün geldiğini hisseder; bu sebeple Müslümanlara, aralarındaki husumetleri gidermeye ve İslam kardeşliğine geri dönmeye onları teşvik ederek aralarını düzeltmelerini, böylece aralarındaki yabancılaşmanın tekrarlanmamasını vacip kılmıştır.

قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: وَمِنَ الْعَدْلِ فِي صُلْحِهِمْ أَنْ لَا يُطَالَبُوا بِمَا جَرَى بَيْنَهُمْ مُدَّةَ الْقِتَالِ مِنْ دَمٍ وَلَا مَالٍ فَإِنَّهُ تَلَفٌ عَلَى تَأْوِيلٍ وَفِي طَلَبِهِمْ بِهِ تَنْفِيرٌ لَهُمْ عَنِ الصُّلْحِ وَاسْتِشْرَاءٌ فِي الْبَغْيِ وَهَذَا أَصْلٌ فِي الْمَصْلَحَةِ اهـ. ثُمَّ قَالَ: لَا ضَمَانَ عَلَيْهِمْ فِي نَفْسٍ وَلَا مَالَ عِنْدَنَا الْمَالِكِيَّةُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ يَضْمَنُونَ. وَلِلشَّافِعِيِّ فِيهِ قَوْلَانِ. فَأَمَّا مَا كَانَ قَائِمًا رُدَّ بِعَيْنِهِ وَانْظُرْ هَلْ يَنْطَبِقُ

Ebû Bekir İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Aralarındaki sulhta adaletin gereği; savaş esnasında aralarında vuku bulan can ve mal kayıplarından ötürü hesaba çekilmemeleridir. Zira bu bir yoruma (içtihada) dayalı bir telef olmuştur; bunu onlardan talep etmek onları sulhtan nefret ettirir ve bağyde ısrara sevk eder; bu da maslahatın temel esaslarındandır.» [İbnü'l-Arabî] devamla şöyle demiştir: «Biz Mâlikîlere göre can ve mal hususunda onlara tazminat gerekmez. Ebû Hanîfe tazmin edeceklerini söylemiştir. Şâfiî'nin ise bu konuda iki görüşü vardır. Ancak mevcut olan aynî mal bizzat geri verilir. Bir bakılsın,

كَلَامُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ عَلَى نَوْعَيِ الْبَاغِيَةِ أَوْ هُوَ خَاصٌّ بِالْبَاغِيَةِ عَلَى الْخَلِيفَةِ وَهُوَ الْأَظْهَرُ.

İbnü'l-Arabî'nin sözü her iki bağy çeşidine de şamil midir, yoksa halifeye karşı başkaldıranlara mı mahsustur? Ki zahir olan da budur.»

فَأَمَّا حُكْمُ تَصَرُّفِ الْجَيْشِ الْمُقَاتِلِ لِلْبُغَاةِ فَكَأَحْوَالِ الْجِهَادِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ أَسِيرُهُمْ وَلَا يُتَّبَعُ مُدَبَّرَهُمْ وَلَا يُذَفَّفُ عَلَى جَرِيحِهِمْ وَلَا تُسْبَى ذَرَارِيَّهُمْ وَلَا تُغْنَمُ أَمْوَالُهُمْ وَلَا تُسْتَرَقُّ أَسْرَاهُمْ. وَلِلْفُقَهَاءِ تَفَاصِيلُ فِي أَحْوَالِ جَبْرِ الْأَضْرَارِ اللَّاحِقَةِ بِالْفِئَةِ الْمُعْتَدَى عَلَيْهَا وَالْأَضْرَارِ اللَّاحِقَةِ بِالْجَمَاعَةِ الَّتِي تَتَوَلَّى قِتَالَ الْبُغَاةِ فَيَنْبَغِي أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ مَجْمُوعِ أَقْوَالِهِمْ مَا يَرَى أُولُو الْأَمْرِ الْمَصْلَحَةَ فِي الْحَمْلِ عَلَيْهَا جَرْيًا عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ.

İsyancılarla savaşan ordunun tasarrufuna dair hükme gelince; bu durum cihad halleri gibidir, şu kadar var ki onların esiri öldürülmez, kaçanı takip edilmez, yaralısının işi bitirilmez, çocukları esir alınmaz, malları ganimet sayılmaz ve esirleri köleleştirilmez. Fukahanın, haksızlığa uğrayan tarafın ve isyancılarla savaşmayı üstlenen topluluğun maruz kaldığı zararların tazmini hususunda ayrıntılı hükümleri mevcuttur. Allah Teâlâ'nın { وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Ve adil davranın; şüphesiz Allah adil olanları sever” kavli uyarınca, yöneticilerin tatbikinde maslahat gördükleri hükümleri onların bu müşterek görüşlerinden almaları gerekir.

[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١٠]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 10]

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٠)

{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٠) } “Müminler ancak kardeştirler; öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin ve Allah'tan sakının ki size merhamet edilsin.”

تَعْلِيلٌ لِإِقَامَةِ الْإِصْلَاحِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا اسْتَشْرَى الْحَالُ بَيْنَهُمْ، فَالْجُمْلَةُ مَوْقِعُهَا مَوْقِعُ الْعِلَّةِ، وَقَدْ بُنِيَ هَذَا التَّعْلِيلُ عَلَى اعْتِبَارِ حَالِ الْمُسْلِمِينَ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ كَحَالِ الْإِخْوَةِ.

Aralarındaki durum çığırından çıktığında müminler arasında ıslahın tesis edilmesinin gerekçesidir (ta'lil). Dolayısıyla cümlenin konumu illet makamındadır. Bu gerekçelendirme, Müslümanların birbirleriyle olan hallerinin tıpkı kardeşlerin hali gibi kabul edilmesi esasına dayandırılmıştır.

وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ الْمُفِيدَةِ لِحَصْرِ حَالِهِمْ فِي حَالِ الْإِخْوَةِ مُبَالَغَةً فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْحُكْمِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ أَوْ هُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِلرَّدِّ عَلَى أَصْحَابِ الْحَالَةِ الْمَفْرُوضَةِ الَّذِينَ يَبْغُونَ عَلَى غَيْرِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ إِخْوَةٌ مَجَازًا عَلَى وَجْهِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ زِيَادَةً لِتَقْرِيرِ مَعْنَى الْأُخُوَّةِ بَيْنَهُمْ حَتَّى لَا يَحِقَّ أَنْ يُقْرَنَ بِحَرْفِ التَّشْبِيهِ الْمُشْعِرِ بِضَعْفِ صِفَتِهِمْ عَنْ حَقِيقَةِ الْأُخُوَّةِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ فِيهَا دَلَالَةٌ قَوِيَّةٌ عَلَى تَقَرُّرِ وُجُوبِ الْأُخُوَّةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ شَأْنَ إِنَّمَا أَنْ تَجِيءَ لِخَبَرٍ لَا يَجْهَلُهُ الْمُخَاطَبُ وَلَا يَدْفَعُ صِحَّتَهُ أَوْ لِمَا يَنْزِلُ مَنْزِلَةَ ذَلِكَ كَمَا قَالَ الشَّيْخُ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» فِي الْفَصْلِ الثَّانِيَ عَشَرَ وَسَاقَ عَلَيْهِ شَوَاهِدَ كَثِيرَةً مِنَ الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الْعَرَبِ فَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ مُفِيدَ أَنَّ مَعْنَى الْأُخُوَّةِ بَيْنَهُمْ مَعْلُومٌ مُقَرَّرٌ. وَقَدْ تَقَرَّرَ ذَلِكَ فِي تَضَاعِيفِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَلَام

Bu hükmün Müslümanlar arasında yerleşmesini mübalağa ile tekit etmek amacıyla, onların durumunu kardeşlik durumuna hasreden kasr sîgası getirilmiştir; bu iddiaî bir kasrdır yahut diğer müminlere haksızlık eden farazi durum sahiplerine bir reddiye olmak üzere izâfî bir kasrdır. Aralarındaki kardeşlik manasını daha güçlü biçimde pekiştirmek için, niteliklerinin hakiki kardeşlikten daha zayıf olduğu hissini veren teşbih edatı eklenmesine mahal bırakmayacak şekilde, beliğ teşbih yoluyla mecazen kardeş oldukları haber verilmiştir. Bu ayette Müslümanlar arasındaki kardeşliğin vücubunun sübutuna güçlü bir delalet vardır; zira { إِنَّمَا } edatının şanı, muhatabın meçhulü olmayan ve doğruluğunu inkâr etmediği bir haber veya bu makamda olan bir durum için gelmesidir. Nitekim Şeyh [Cürcânî], «Delâilü'l-İ'câz»ın on ikinci faslında böyle demiş ve buna Kur'an'dan ve Arap kelamından pek çok şahit getirmiştir. İşte bundan ötürü Allah Teâlâ'nın { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } kavli, aralarındaki kardeşlik manasının malum ve muhakkak olduğunu ifade etmektedir. Bu husus Allah Teâlâ'nın kelamının ve

رَسُوله ﷺ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ فِي سُورَةِ الْحَشْرِ [١٠] ، وَهِيَ سَابِقَةٌ فِي النُّزُولِ عَلَى هَذِهِ السُّورَةِ فَإِنَّهَا مَعْدُودَةٌ الثَّانِيَةَ وَالْمِائَةَ، وَسُورَةُ الْحُجُرَاتِ مَعْدُودَةٌ الثَّامِنَةَ وَالْمِائَةَ مِنَ السُّورِ. وآخى النبيء ﷺ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ حِينَ وُرُودِهِ الْمَدِينَةَ وَذَلِكَ مَبْدَأُ الْإِخَاءِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ.

Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hadislerinin satır aralarında yerleşmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın Haşr Suresi'ndeki { يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ } “Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla, derler...” [Haşr: 10] kavli bundandır. Bu sure iniş itibarıyla bu sureden öncedir; zira yüz ikinci sure sayılır, Hucurât Suresi ise sureler arasında yüz sekizinci olarak kabul edilir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye teşrif ettiğinde muhacirler ile ensar arasında kardeşlik tesis etmiştir ki bu, Müslümanlar arasındaki kardeşliğin başlangıcıdır.

وَفِي الْحَدِيثِ «لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلًا غير رَبِّي لَا تخذت أَبَا بَكْرٍ وَلَكِنَّ أُخُوَّةَ الْإِسْلَامِ أَفْضَلُ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Rabbimden başka birini dost (halil) edinecek olsaydım Ebû Bekir'i edinirdim; lâkin İslam kardeşliği daha üstündür.»

. وَفِي بَابِ تَزْوِيجِ الصِّغَارِ مِنَ الْكِبَارِ

«Sahîh-i Buhârî»nin küçük yaştakilerin büyüklerle evlendirilmesi babında [şu rivayet yer alır]:

مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» «أَن النبيء ﷺ خَطَبَ عَائِشَةَ مِنْ أَبِي بَكْرٍ. فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّمَا أَنَا أَخُوكَ فَقَالَ: أَنْتَ أَخِي فِي دِينِ اللَّهِ وَكِتَابِهِ وَهِيَ لِي حَلَالٌ» .

«Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'yi Ebû Bekir'den istedi. Ebû Bekir ona: 'Ben ancak senin kardeşinim' dedi. Bunun üzerine Peygamber: 'Sen Allah'ın dininde ve O'nun Kitabı'nda benim kardeşimsin; o ise bana helaldir' buyurdu.»

وَفِي حَدِيثِ «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» «الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يَخْذُلُهُ وَلَا يَحْقِرُهُ بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ» .

«Sahîh-i Müslim»deki hadiste ise şöyle buyrulmuştur: «Müslüman Müslümanın kardeşidir; ona zulmetmez, onu yardımsız bırakmaz ve onu hor görmez. Kişiye şer olarak Müslüman kardeşini hor görmesi yeter.»

وَفِي الْحَدِيثِ «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sizden biriniz, kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe iman etmiş olmaz.»

أَيْ يُحِبَّ لِلْمُسْلِمِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ.

Yani kendisi için arzu ettiğini Müslüman için de arzu etmedikçe [kâmil manada iman etmiş olmaz].

فَأَشَارَتْ جُمْلَةُ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ إِلَى وَجْهِ وُجُوبِ الْإِصْلَاحِ بَيْنَ الطَّائِفَتَيْنِ الْمُتَبَاغِيَتَيْنِ مِنْهُمْ بِبَيَانِ أَنَّ الْإِيمَانَ قَدْ عَقَدَ بَيْنَ أَهْلِهِ مِنَ النَّسَبِ الْمُوحَى مَا لَا يَنْقُصُ عَنْ نِسَبِ الْأُخُوَّةِ الْجَسَدِيَّةِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لِلْمَرْأَةِ الَّتِي شَكَتْ إِلَيْهِ حَاجَةَ أَوْلَادِهَا وَقَالَتْ: أَنَا بِنْتُ خُفَافِ بْنِ أَيْمَاءَ، وَقَدْ شَهِدَ أَبِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ الْحُدَيْبِيَةَ فَقَالَ عُمَرُ «مَرْحَبًا بِنَسَبٍ قَرِيبٍ» . وَلَمَّا كَانَ الْمُتَعَارَفُ بَيْنَ النَّاسِ أَنَّهُ إِذَا نَشِبَتْ مُشَاقَّةٌ بَيْنَ الْأَخَوَيْنِ لَزِمَ بَقِيَّةَ الْإِخْوَةِ أَنْ يَتَنَاهَضُوا فِي إِزَاحَتِهَا مَشْيًا بِالصُّلْحِ بَيْنَهُمَا فَكَذَلِكَ شَأْنُ الْمُسْلِمِينَ إِذَا حَدَثَ شِقَاقٌ بَيْنَ طَائِفَتَيْنِ مِنْهُمْ أَنْ يَنْهَضَ سَائِرُهُمْ بِالسَّعْيِ بِالصُّلْحِ بَيْنَهُمَا وَبَثِّ السُّفَرَاءِ إِلَى أَنْ يُرَقِّعُوا مَا وَهَى، وَيَرْفَعُوا مَا أَصَابَ وَدَهَى.

{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } cümlesi, imanın kendi mensupları arasında vahiy yoluyla tesis ettiği bağın bedenî nesep kardeşliğinden aşağı kalmadığını beyan ederek, birbirine taşkınlık eden iki grubun arasını düzeltmenin vücup gerekçesine işaret etmiştir. Bu durum, çocuklarının ihtiyacından kendisine dert yanan ve «Ben Hufâf b. Eymâ'nın kızıyım; babam Resûlullah ile birlikte Hudeybiye'de bulundu» diyen kadına Ömer b. el-Hattâb'ın «Ne güzel yakın bir nesep!» demesi gibidir. İnsanlar arasında bilinen şudur ki; iki kardeş arasında bir anlaşmazlık çıktığında diğer kardeşlerin aralarını bulmak üzere harekete geçerek bunu gidermeleri gerekir. Aynı şekilde Müslümanlardan iki taife arasında bir ihtilaf meydana geldiğinde, diğerlerinin onların arasını düzeltmek için gayret göstermesi, zaafa uğrayan bağı onarıncaya ve başa gelen musibeti defedinceye kadar arabulucular göndermesi onların vazifesidir.

وَتَفْرِيعُ الْأَمْرِ بِالْإِصْلَاحِ بَيْنَ الْأَخَوَيْنِ، عَلَى تَحْقِيقِ كَوْنِ الْمُؤْمِنِينَ إِخْوَةً تَأْكِيدٌ لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ إِنَّمَا مِنَ التَّعْلِيلِ فَصَارَ الْأَمْرُ بِالْإِصْلَاحِ الْوَاقِعِ ابْتِدَاءً دُونَ تَعْلِيلٍ فِي

İki kardeşin arasını düzeltme emrinin, müminlerin kardeş olduğu hakikati üzerine terettüp ettirilmesi, { إِنَّمَا } edatının delalet ettiği gerekçelendirmenin bir tekitidir. Böylece başlangıçta gerekçesiz olarak gelen ıslah emri,

قَوْلِهِ:

şu kavlinde [olduğu gibidir]:

فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما، وَقَوْلِهِ: فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ [الحجرات: ٩] قَدْ أُرْدِفَ بِالتَّعْلِيلِ فَحَصَلَ تَقْرِيرُهُ، ثُمَّ عُقِّبَ بِالتَّفْرِيعِ فَزَادَهُ تَقْرِيرًا.

{ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما } “ikisinin arasını düzeltin” ve { فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ } “aralarını adaletle düzeltin” [Hucurât: 9] kavli gerekçeyle desteklenmiş ve pekişmiş, ardından terettüp ile takip edilerek teyidi daha da artırılmıştır.

وَقَدْ حَصَلَ مِنْ هَذَا النَّظْمِ مَا يُشْبِهُ الدَّعْوَى وَهِيَ كَمَطْلُوبِ الْقِيَاسِ، ثُمَّ مَا يُشْبِهُ الِاسْتِدْلَالَ بِالْقِيَاسِ، ثُمَّ مَا يُشْبِهُ النَّتِيجَةَ.

Bu nazımdan kıyasın talep ettiği davaya benzer bir husus, ardından kıyas yoluyla delil getirmeye benzer bir durum ve nihayet neticeye benzer bir mana hasıl olmuştur.

وَلَمَّا تَقَرَّرَ مَعْنَى الْأُخُوَّةِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ كَمَالَ التَّقَرُّرِ عَدَلَ عَنْ أَنْ يَقُولَ: فَأَصْلِحُوا بَيْنَ الطَّائِفَتَيْنِ، إِلَى قَوْلِهِ: بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ فَهُوَ وَصْفٌ جَدِيدٌ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ، فَتَعَيَّنَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الطَّائِفَتَيْنِ فَلَيْسَ هَذَا مِنْ وَضْعِ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ فَتَأَمَّلْ.

Müminler arasındaki kardeşlik manası kemaliyle karar kılınca, «iki taifenin arasını düzeltin» demekten sarfınazar edilerek { بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ } “iki kardeşinizin arasını” ifadesine dönülmüştür. Bu, { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } kavlinden neşet eden yeni bir nitelemedir; dolayısıyla bunun iki gruba ıtlakı zorunlu olmuştur ve bu durum zamir yerine zahir ismin konulması kabilinden değildir, iyi düşün!

وَأُوثِرَتْ صِيغَةُ التَّثْنِيَةِ فِي قَوْلِهِ: أَخَوَيْكُمْ مُرَاعَاةً لِكَوْنِ الْكَلَامِ جَارٍ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَجُعِلَتْ كُلُّ طَائِفَةٍ كَالْأَخِ لِلْأُخْرَى. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ بِلَفْظِ تَثْنِيَةِ الْأَخِ، أَيْ بَيْنَ الطَّائِفَةِ وَالْأُخْرَى مُرَاعَاةً لِجَرَيَانِ الْحَدِيثِ عَلَى اقْتِتَالِ طَائِفَتَيْنِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ بِلَفْظِ تَثْنِيَةِ الْأَخِ عَلَى تَشْبِيهِ كُلِّ طَائِفَةٍ بِأَخٍ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ إِخْوَتِكُمْ بِتَاءٍ فَوْقِيَّةٍ بَعْدَ الْوَاوِ عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ أَخٍ بِاعْتِبَارِ كُلِّ فَرْدٍ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ كَالْأَخِ.

{ أَخَوَيْكُمْ } kavlinde tesniye (ikil) sîgasının tercih edilmesi, sözün müminlerden iki taife üzerine cereyan etmesini gözetmek içindir; böylece her taife diğeri için bir kardeş gibi kılınmıştır. Cumhur, sözün iki grubun savaşması üzerine cereyan etmesini gözeterek { بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ } ibaresini ah (أخ) kelimesinin tesniye lafzıyla, yani iki gruptan biri ile diğeri anlamında okumuştur. Cumhur { بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ } ibaresini her grubu bir kardeşe benzeterek ah kelimesinin tesniye lafzıyla okumuştur. Ya'kûb ise iki gruptaki her ferdin bir kardeş gibi olduğunu mülahaza ederek, ah kelimesinin çoğulu olarak vavdan sonra üstün noktalı te ile { فَأَصْلِحُوا بَيْنَ إِخْوَتِكُمْ } şeklinde okumuştur.

وَالْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ فَيَشْمَلُ الطَّائِفَتَيْنِ الْبَاغِيَةَ وَالْمَبْغِيَّ عَلَيْهَا، وَيَشْمَلُ غَيْرَهُمَا مِمَّنْ أمروا بالإصلاح بَيْنَمَا وَمُقَاتَلَةِ الْبَاغِيَةِ، فَتَقْوَى كُلٌّ بِالْوُقُوفِ عِنْدَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ كُلًّا مِمَّا يَخُصُّهُ، وَهَذَا يُشْبِهُ التَّذْيِيلَ. وَمَعْنَى لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ: تُرْجَى لَكُمُ الرَّحْمَةُ مِنَ اللَّهِ فَتَجْرِي أَحْوَالُكُمْ عَلَى اسْتِقَامَةٍ وَصَلَاحٍ. وَإِنَّمَا اخْتِيرَتِ الرَّحْمَةُ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالتَّقْوَى وَاقِعٌ إِثْرَ تَقْرِيرِ حَقِيقَةِ الْأُخُوَّةِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَشَأْنُ تَعَامُلِ الْإِخْوَةِ الرَّحْمَةُ فَيَكُونُ الْجَزَاءُ عَلَيْهَا مِنْ جِنْسِهَا

{ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } kavliyle muhatap olanlar bütün müminlerdir; dolayısıyla haddi aşan ve haksızlığa uğrayan iki grubu da, aralarını düzeltmek ve haddi aşanla savaşmakla emrolunan diğerlerini de kapsar. Herkesin takvası, Allah'ın kendisine has kıldığı emirlerde durmasıyla gerçekleşir; bu ifade ise tezyile benzemektedir. { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } kavlinin manası şudur: Allah'tan size merhamet ümit edilsin de halleriniz istikamet ve salah üzere cereyan etsin. Merhametin tercih edilmesi ise şundandır: Zira takva emri, müminler arasındaki kardeşlik hakikatinin tespitinin hemen ardından vaki olmuştur; kardeşlerin birbirine muamelesinin şiarı ise merhamettir, dolayısıyla onun karşılığı da kendi cinsinden olacaktır.

[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١١]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 11]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (١١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (١١) } “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki de onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kadınlar da kadınlarla alay etmesinler; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kendinizi ayıplamayın ve birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır! Kim de tevbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ } “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki de onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kadınlar da kadınlarla alay etmesinler; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar.”

لَمَّا اقْتَضَتِ الْأُخُوَّةُ أَنْ تُحْسَنَ الْمُعَامَلَةُ بَيْنَ الْأَخَوَيْنِ كَانَ مَا تَقَرَّرَ مِنْ إِيجَابِ مُعَامَلَةِ الْإِخْوَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ يَقْتَضِي حُسْنَ الْمُعَامَلَةِ بَيْنَ آحَادِهِمْ، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ مُنَبِّهَةً عَلَى أُمُورٍ مِنْ حُسْنِ الْمُعَامَلَةِ قَدْ تَقَعُ الْغَفْلَةُ عَنْ مُرَاعَاتِهَا لِكَثْرَةِ تَفَشِّيهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ، وَهَذَا نِدَاءٌ رَابِعٌ أُرِيدَ بِمَا بَعْدَهُ أَمْرُ الْمُسْلِمِينَ بِوَاجِبِ بَعْضِ الْمُجَامَلَةِ بَيْنَ أَفْرَادِهِمْ.

Kardeşlik iki kardeş arasında güzel muameleyi iktiza edince, Müslümanlar arasında kardeşçe muamelenin vacip kılınmış olması onların fertleri arasında da güzel muameleyi gerektirmiştir. Dolayısıyla bu ayetler, bu münasebetle, Câhiliye döneminde çok yaygın olması sebebiyle riayet edilmesinde gaflete düşülebilecek birtakım güzel muamele hususlarına dikkat çekmek üzere gelmiştir. Bu, kendisinden sonraki kısımla Müslümanlara fertleri arasındaki bazı nezaket ve muamele kurallarını emretmek murad edilen dördüncü nidadır.

وَعَنِ الضَّحَّاكِ: أَنَّ الْمَقْصُودَ بَنُو تَمِيمٍ إِذْ سَخِرُوا مِنْ بِلَالٍ وَعَمَّارٍ وَصُهَيْبٍ، فَيَكُونُ لِنُزُولِ الْآيَةِ سَبَبٌ مُتَعَلِّقٌ بِالسَّبَبِ الَّذِي نَزَلَتِ السُّورَةُ لِأَجْلِهِ وَهَذَا مِنَ السُّخْرِيَةِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا.

Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre; kastedilenler Bilâl, Ammâr ve Suheyb ile alay eden Temîmoğulları'dır. Buna göre ayetin inişi, surenin iniş sebebiyle irtibatlı bir sebebe dayanır ve bu, yasaklanan alay (esh-sühriyye) kapsamındadır.

وَرَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا: «أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ كَانَ فِي سَمْعِهِ وَقْرٌ وَكَانَ إِذَا أَتَى مجْلِس النبيء ﷺ يَقُولُ: أَوْسِعُوا لَهُ لِيَجْلِسَ إِلَى جَنْبِهِ فَيَسْمَعُ مَا يَقُولُ فَجَاءَ يَوْمًا يَتَخَطَّى رِقَابَ النَّاسِ فَقَالَ رَجُلٌ: قَدْ أَصَبْتَ مَجْلِسًا فَاجْلِسْ. فَقَالَ ثَابِتٌ: مَنْ هَذَا؟ فَقَالَ الرَّجُلُ: أَنَا فُلَانٌ. فَقَالَ ثَابِتٌ: ابْنُ فُلَانَةَ وَذَكَرَ أُمًّا لَهُ كَانَ يُعَيَّرُ بِهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَاسْتَحْيَا الرَّجُلُ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ»

Vâhidî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre ayetin nüzul sebebi şudur: «Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın kulağında ağır işitme vardı; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem meclisine geldiğinde söylediklerini işitebilmesi için yanına oturması maksadıyla 'Ona yer açın' denilirdi. Bir gün insanların omuzları üzerinden geçerek geldi; bir adam: 'Bir yer buldun, otur artık' dedi. Sâbit: 'Bu kim?' dedi. Adam: 'Ben falanım' dedi. Sâbit: 'Falan kadının oğlu!' diyerek Câhiliye döneminde ayıplandığı annesini zikretti, bunun üzerine adam utandı. Allah da bu ayeti indirdi.»

، فَهَذَا مِنَ اللَّمْزِ. وَرُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ:

Bu olay ayıplama (lemz) türündendir. İkrime'den şöyle rivayet edilmiştir:

«أَنَّهَا نَزَلَتْ لَمَّا عَيَّرَتْ بَعْضُ أَزوَاج النبيء ﷺ أُمَّ سَلَمَةَ بِالْقِصَرِ» ، وَهَذَا مِنَ السُّخْرِيَةِ.

«Bu ayet, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bazı hanımlarının Ümmü Seleme'yi boyunun kısalığıyla ayıplamaları üzerine inmiştir.» Bu ise alay (sühriyye) türündendir.

وَقِيلَ: عَيَّرَ بَعْضُهُنَّ صَفِيَّةَ بِأَنَّهَا يَهُودِيَّةٌ، وَهَذَا مِنَ اللَّمْزِ فِي عُرْفِهِمْ.

Bir rivayette de bazılarının Safiyye'yi Yahudi kökenli olmakla ayıpladığı söylenmiştir ki bu da onların örfünde lemz (ayıplama) kabilindendir.

وَافْتُتِحَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ بِإِعَادَةِ النِّدَاءِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْغَرَضِ فَيَكُونُ مُسْتَقِلًّا غَيْرَ تَابِعٍ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ مِنْ كَلَامِ الْفَخْرِ. وَقَدْ تَعَرَّضَتِ الْآيَاتُ الْوَاقِعَةُ عَقِبَ هَذَا النِّدَاءِ لِصِنْفٍ مُهِمٍّ مِنْ مُعَامَلَةِ الْمُسْلِمِينَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ مِمَّا فَشَا فِي النَّاسِ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ التَّسَاهُلُ فِيهَا. وَهِيَ مِنْ إِسَاءَةِ الْأَقْوَالِ وَيَقْتَضِي النَّهْيُ عَنْهَا الْأَمْرَ بِأَضْدَادِهَا. وَتِلْكَ الْمَنْهِيَّاتُ هِيَ السُّخْرِيَةُ وَاللَّمْزُ وَالنَّبْزُ.

Bu ayetler, kastedilen gayenin ehemmiyetine binaen nidanın tekrarlanmasıyla başlamıştır; böylece Fahreddin er-Râzî'nin kelamında geçtiği üzere tabi olmaksızın müstakil bir kelam olmuştur. Bu nidanın hemen ardından gelen ayetler, Câhiliye devrinden bu yana insanlar arasında hafife alınması yaygınlaşmış olan, Müslümanların birbirleriyle muamelelerine dair mühim bir kısma temas etmiştir. Bunlar sözlü kötülüklerdendir ve bunlardan nehyedilmesi zıtlarının emredilmesini gerektirir. Yasaklanan bu hususlar ise alay etmek (sühriyye), ayıplamak (lemz) ve kötü lakap takmaktır (nebz).

وَالسَّخْرُ، وَيُقَالُ السُّخْرِيَةُ: الِاسْتِهْزَاءُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٧٩] ، وَتَقَدَّمَ وَجْهُ تَعْدِيَتِهِ بِ (مِنْ) .

es-Sahr (السَّخْر) ve es-Sühriyye (السُّخْرِيَةُ) alay etmek demektir. Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki { فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ } [Tevbe: 79] kavlinde ve min (مِنْ) harf-i ceriyle geçişli kılınmasının yönü daha önce geçmişti.

وَالْقَوْمُ: اسْمُ جَمْعٍ: جَمَاعَةُ الرِّجَالِ خَاصَّةً دُونَ النِّسَاءِ، قَالَ زُهَيْرٌ:

Kavm (el-kavm), kadınlar hariç sırf erkekler topluluğu için kullanılan bir ism-i cemdir (topluluk ismidir). Züheyr şöyle demiştir:

وَمَا أَدْرِي وَسَوْفَ أَخَالُ أَدْرِي ... أَقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أَمْ نِسَاءُ؟

Bilmiyorum, yakında bilirim sanırım: Hısn oğulları kavim (erkekler) midir, yoksa kadınlar mı?

وَتَنْكِيرُ قَوْمٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِإِفَادَةِ الشِّيَاعِ، لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ نَهْيُ قَوْمٍ مُعَيَّنِينَ سَخِرُوا مِنْ قَوْمٍ مُعَيَّنِينَ. وَإِنَّمَا أَسْنَدَ يَسْخَرْ إِلَى قَوْمٌ دُونَ أَنْ يَقُولَ: لَا يَسْخَرْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ كَمَا قَالَ: وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [الحجرات: ١٢] لِلنَّهْيِ عَمَّا كَانَ شَائِعًا بَيْنَ الْعَرَبِ مِنْ

Her iki yerde de kavm kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi yaygınlık bildirmek içindir; ta ki belirli bir kavimle alay eden belirli bir kavmin yasaklandığı zannedilmesin. { وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } [Hucurât: 12] “Birbirinizin gıybetini yapmayın” ayetinde olduğu gibi "Birbirinizle alay etmeyin" demeyip de yeshar (alay etmesin) fiilini kavm kelimesine isnat etmesi, Araplar arasında yaygın olan şu durumdan nehyetmek içindir:

سُخْرِيَةِ الْقَبَائِلِ بَعْضِهَا مِنْ بَعْضٍ فَوَجَّهَ النَّهْيَ إِلَى الْأَقْوَامِ. وَلِهَذَا أَيْضًا لَمْ يَقُلْ: لَا يَسْخَرْ رَجُلٌ مِنْ رَجُلٍ وَلَا امْرَأَةٌ مِنِ امْرَأَةٍ. وَيُفْهَمُ مِنْهُ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَسْخَرَ أَحَدٌ مِنْ أَحَدٍ بِطَرِيقِ لَحْنِ الْخِطَابِ. وَهَذَا النَّهْيُ صَرِيحٌ فِي التَّحْرِيمِ.

Kabilelerin birbiriyle alay etmesidir; bundan dolayı yasağı kavimlere yöneltmiştir. Yine bu sebeple "Bir erkek bir erkekle, bir kadın da bir kadınla alay etmesin" dememiştir. Buradan lahnü'l-hitâb (kavramın önceliği) yoluyla herhangi bir kimsenin başka bir kimseyle alay etmesinin yasaklandığı anlaşılır. Bu yasak, haram kılma hususunda sarihtir.

وَخَصَّ النِّسَاءَ بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّ الْقَوْمَ يَشْمَلُهُمْ بِطَرِيقِ التَّغْلِيبِ الْعُرْفِيِّ فِي الْكَلَامِ، كَمَا يَشْمَلُ لَفْظُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَات فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ بِقَرِينَةِ مَقَامِ التَّشْرِيعِ، فَإِنَّ أَصْلَهُ التَّسَاوِي فِي الْأَحْكَامِ إِلَّا مَا اقْتَضَى الدَّلِيلُ تَخْصِيصَ أَحَدِ الصِّنْفَيْنِ بِهِ دَفَعًا لِتَوَهُّمِ تَخْصِيصِ النَّهْيِ بِسُخْرِيَةِ الرِّجَالِ إِذْ كَانَ الِاسْتِسْخَارُ مُتَأَصِّلًا فِي النِّسَاءِ، فَلِأَجَلِ دَفْعِ التَّوَهُّمِ النَّاشِئِ مِنْ هَذَيْنِ السَّيِّئَيْنِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ مِنْ آيَةِ الْقِصَاصِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فِي سُورَة الْعُقُود [١٧٨] .

Kelamdaki örfi tağlîb yoluyla kavm kelimesi onları kapsadığı gibi, Kur'an ıstılahında da teşrî (hüküm koyma) makamının karinesiyle el-mü'minîn lafzı mümin kadınları da kapsadığı halde -ki hükümlerde asıl olan, delilin iki sınıftan birini tahsis etmesini gerektirdiği durumlar müstesna, eşitliktir- kadınları ayrıca zikretmiştir. Bu da alay etme huyunun kadınlarda kökleşmiş olması sebebiyle yasağın erkeklerin alayıyla sınırlı olduğu vehmini defetmek içindir. Nitekim Ukûd (Bakara) Suresi'ndeki kısas ayetinde geçen { وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } [178] “kadına kadın” kavlinde daha önce açıklandığı üzere, bu iki kötü durumdan doğacak vehmi ortadan kaldırmak gayesiyle böyle yapılmıştır.

وَجُمْلَةُ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ تُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي النَّهْيِ عَنِ السُّخْرِيَةِ بِذِكْرِ حَالَةٍ يَكْثُرُ وُجُودُهَا فِي الْمَسْخُورِيَّةِ، فَتَكُونُ سُخْرِيَةُ السَّاخِرِ أَفْظَعَ مِنَ السَّاخِرِ، وَلِأَنَّهُ يُثِيرُ انْفِعَالَ الْحَيَاءِ فِي نَفْسِ السَّاخِرَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ نَفْسِهِ. وَلَيْسَتْ جُمْلَةُ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ صِفَةً لقوم من قومه: مِنْ قَوْمٍ وَإِلَّا لَصَارَ النَّهْيُ عَنِ السُّخْرِيَةِ خَاصًّا بِمَا إِذَا كَانَ الْمَسْخُورُ بِهِ مَظِنَّةَ أَنَّهُ خَيْرٌ مِنَ السَّاخِرِ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي جُمْلَةِ عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَلَيْسَتْ صِفَةً لِ نِساءٌ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ نِساءٍ.

{ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ } [cümlesi], birbiri üzerine atfedilen iki cümle arasında yer alan müste'nefe ve mu'tarıza (ara) bir cümledir. Alay edilen kimsede bulunması çok muhtemel bir durumu zikrederek alay yasağında mübalağa ifade eder; böylece alay edenin alayı [alay edilenden] daha çirkin olur ve bu durum alay edenin kendi içinde bir hayâ duygusu uyandırır. { عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ } cümlesi, { مِنْ قَوْمٍ } kavlindeki kavm kelimesinin sıfatı değildir; aksi takdirde alay yasağı sadece alay edilenin alay edenden daha hayırlı olma ihtimali bulunan durumlara has kılınmış olurdu. Aynı durum { عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ } cümlesi için de geçerlidir; bu da { مِنْ نِساءٍ } kavlindeki nisâ kelimesinin sıfatı değildir.

وَتَشَابُهُ الضَّمِيرَيْنِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَفِي قَوْلِهِ: أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ لَا لَبْسَ فِيهِ لِظُهُورِ مَرْجِعِ كُلِّ ضَمِيرٍ، فَهُوَ كَالضَّمَائِرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها فِي سُورَةِ الرُّومِ [٩] ، وَقَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:

{ أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ } ve { أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ } kavillerindeki iki zamirin benzerliği, her bir zamirin merciinin açık olması sebebiyle herhangi bir kapalılığa yol açmaz. Bu, Rûm Suresi'ndeki { وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها } [Rûm: 9] “ve orayı bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi” ayetindeki ve Abbâs b. Mirdâs'ın şu beytindeki zamirler gibidir:

عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَّعُوا

Geri döndük; biz olmasaydık onların topluluğu Müslümanları kuşatır ve topladıklarını ele geçirirdi.

وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ.

{ وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ } “Birbirinizi ayıplamayın ve birbirinize [kötü] lakaplar takmayın.”

اللَّمْزُ: ذِكْرُ مَا يَعُدُّهُ الذَّاكِرُ عَيْبًا لِأَحَدٍ مُوَاجَهَةً فَهُوَ الْمُبَاشَرَةُ بِالْمَكْرُوهِ. فَإِنْ كَانَ بِحَقٍّ فَهُوَ وَقَاحَةٌ وَاعْتِدَاءٌ، وَإِنْ كَانَ بَاطِلًا فَهُوَ وَقَاحَةٌ وَكَذِبٌ، وَكَانَ شَائِعًا بَيْنَ الْعَرَبِ فِي جَاهِلِيَّتِهِمْ قَالَ تَعَالَى: وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ [الْهمزَة: ١] يَعْنِي نَفَرًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ كَانَ دَأْبُهُمْ لَمْزَ رَسُول الله ﷺ، وَيَكُونُ بِحَالَةٍ بَيْنِ الْإِشَارَةِ وَالْكَلَامِ بِتَحْرِيكِ الشَّفَتَيْنِ بِكَلَامٍ خَفِيٍّ يَعْرِفُ مِنْهُ الْمُوَاجَهُ بِهِ أَنَّهُ يُذَمُّ أَوْ يُتَوَعَّدُ، أَوْ يُتَنَقَّصُ بِاحْتِمَالَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَهُوَ غَيْرُ النَّبْزِ وَغَيْرُ الْغَيْبَةِ.

el-Lemz (اللَّمْزُ): Söyleyenin bir başkası hakkında ayıp saydığı şeyi onun yüzüne karşı zikretmesidir; yani hoşlanılmayan şeyi doğrudan yüzüne vurmaktır. Şayet haklı bir gerekçeye dayanıyorsa küstahlık ve tecavüzdür; batıl ise hem küstahlık hem de yalandır. Bu, Câhiliye devrinde Araplar arasında yaygındı. Yüce Allah { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ } [Hümeze: 1] “Arkadan çekiştiren, yüze karşı eğlenen herkesin vay haline!” buyurmuştur; yani işi gücü Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem ayıplamak olan bir grup müşriki kastetmiştir. Lemz, dudakları gizli bir sözle kıpırdatmak suretiyle işaret ile söz arasında bir halde olur; kendisine yöneltilen kimse bundan yerildiğini, tehdit edildiğini veya pek çok ihtimalle küçümsendiğini anlar. Bu durum nebzden (lakap takmaktan) ve gıybetten farklıdır.

وَلِلْمُفَسِّرِينَ وَكُتُبِ اللُّغَةِ اضْطِرَابٌ فِي شَرْحِ مَعْنَى اللَّمْزِ وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْتُهُ هُوَ الْمَنْخُولُ مِنْ ذَلِكَ.

Müfessirler ve lügat kitapları lemz kelimesinin anlamını açıklamada ihtilaf içindedir; benim zikrettiğim bu husus ise onlardan süzülüp çıkarılmış olandır.

وَمَعْنَى لَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ لَا يَلْمِزْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَنُزِّلَ الْبَعْضُ الْمَلْمُوزُ نَفْسًا لِلَامِزِهِ لِتَقَرُّرِ مَعْنَى الْأُخُوَّةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٤] .

{ لَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } kavlinin manası, "Birbirinizi ayıplamayın" demektir. Kardeşlik manasının pekişmesi için ayıplanan kişi, ayıplayanın kendisi (nefsi) konumunda tutulmuştur. Bunun bir benzeri Bakara Suresi'ndeki { وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ } [Bakara: 84] “ve birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız” kavlinde daha önce geçmişti.

وَالتَّنَابُزُ: نَبْزُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَالنَّبْزُ بِسُكُونِ الْبَاءِ: ذَكَرَ النَّبَزَ بِتَحْرِيكِ الْبَاءِ وَهُوَ اللَّقَبُ السُّوءُ، كَقَوْلِهِمْ: أَنْفُ النَّاقَةِ، وَقُرْقُورٌ، وَبَطَّةُ. وَكَانَ غَالِبُ الْأَلْقَابِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ نَبْزًا. قَالَ بَعْضُ الْفَزَارِيِّينَ:

et-Tenâbüz (التَّنَابُزُ), birbirine kötü lakap takmaktır. Bâ harfinin sükûnu ile en-nebz (النَّبْزُ); bâ harfinin harekesiyle en-nebez (النَّبَزُ) kelimesini zikretmektir ki bu da kötü lakaptır; nitekim onların "Enfü'n-nâka" (deve burnu), "Kırkûr" ve "Batta" demeleri böyledir. Câhiliye devrinde lakapların çoğu nebz (kötü lakap) türündendi. Fezârelilerden biri şöyle demiştir:

أُكَنِّيهِ حِينَ أُنَادِيهِ لِأُكْرِمَهُ ... وَلَا أُلَقِّبُهُ وَالسَّوْأَةُ اللَّقَبُ

Ona seslendiğimde ikram etmek için künyesiyle hitap ederim; ona lakap takmam, zira lakap çirkin bir şeydir.

رُوِيَ بِرَفْعِ السَّوْأَةُ اللَّقَبُ فَيَكُونُ جَرْيًا عَلَى الْأَغْلَبِ عِنْدَهُمْ فِي اللَّقَبِ وَأَنَّهُ سَوْأَةٌ.

[Beyit] es-sev'etü el-lakabu (السَّوْأَةُ اللَّقَبُ) lafzının merfû okunmasıyla rivayet edilmiştir; bu takdirde lakabın onlara göre çoğunlukla çirkin bir şey olduğuna uygun düşer.

وَرَوَاهُ «دِيوَانُ الْحَمَاسَةِ» بِنَصْبِ السَّوْأَةِ عَلَى أَنَّ الْوَاوَ وَاوُ الْمَعِيَّةِ. وَرُوِيَ بِالسَّوْأَةِ اللَّقَبَا أَيْ لَا أُلَقِّبُهُ لَقَبًا مُلَابِسًا لِلسَّوْءَةِ فَيَكُونُ أَرَادَ تَجَنُّبَ بَعْضِ اللَّقَبِ

Dîvânu'l-Hamâse ise vâv harfini vâv-ı maiyye kabul ederek es-sev'ete (السَّوْأَةِ) lafzının mansub okunmasıyla rivayet etmiştir. Ayrıca bi's-sev'eti el-lakabâ (بِالسَّوْأَةِ اللَّقَبَا) şeklinde de rivayet edilmiştir; yani "Ona kötülük içeren bir lakap takmam" demektir ki bu durumda lakabın bir kısmından kaçınmayı kastetmiş olur;

وَهُوَ مَا يَدُلُّ عَلَى سُوءٍ وَرِوَايَةُ الرَّفْعِ أَرْجَحُ وَهِيَ الَّتِي يَقْتَضِيهَا اسْتِشْهَادُ سِيبَوَيْهِ بِبَيْتٍ بَعْدَهُ فِي بَابِ ظَنَّ. وَلَعَلَّ مَا وَقَعَ فِي «دِيوَانِ الْحَمَاسَةِ» مِنْ تَغْيِيرَاتِ أَبِي تَمَّامٍ الَّتِي نُسِبَ إِلَيْهِ بَعْضُهَا فِي بَعْضِ أَبْيَاتِ الْحَمَاسَةِ لِأَنَّهُ رَأَى النَّصْبَ أَصَحَّ معنى.

o da kötülüğe delalet eden lakaptır. Merfû rivayet daha tercihe şayandır ve Sîbeveyh'in "zanne" bâbında bundan sonraki bir beyitle delil getirmesinin gerektirdiği rivayet de budur. Dîvânu'l-Hamâse'de yer alan bu durum, muhtemelen Ebû Temmâm'ın Hamâse'deki bazı beyitlerde kendisine nispet edilen tasarruflarındandır; çünkü o mansub okuyuşun mana bakımından daha sahih olduğunu görmüştür.

فَالْمُرَاد بِالْأَلْقابِ فِي الْآيَةِ الْأَلْقَابُ الْمَكْرُوهَةُ بِقَرِينَةِ وَلا تَنابَزُوا. وَاللَّقَبُ مَا أَشْعَرَ بِخِسَّةٍ أَوْ شَرَفٍ سَوَاءٌ كَانَ مُلَقَّبًا بِهِ صَاحِبُهُ أَمِ اخْتَرَعَهُ لَهُ النَّابِزُ لَهُ.

Ayetteki lakaplardan (el-elkâb) maksat, { وَلا تَنابَزُوا } karinesiyle hoşlanılmayan lakaplardır. Lakap, ister sahibi o lakapla önceden anılmış olsun isterse ona lakap takan kimse tarafından uydurulmuş olsun, bir düşüklük veya şeref hissettiren addır.

وَقَدْ خُصِّصَ النَّهْيُ فِي الْآيَة بِالْأَلْقابِ الَّتِي لَمْ يَتَقَادَمْ عَهْدُهَا حَتَّى صَارَتْ كَالْأَسْمَاءِ لِأَصْحَابِهَا وَتُنُوسِيَ مِنْهَا قَصْدُ الذَّمِّ وَالسَّبِّ خُصَّ بِمَا وَقَعَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَحَادِيثِ

Ayetteki nehiy (yasak), sahipleri için isim mesabesine gelecek kadar üzerinden zaman geçmemiş ve kınama ile sövme kastı unutulmamış lakaplara tahsis edilmiştir; pek çok hadiste vârid olan durumlarla da tahsis edilmiştir;

كَقَوْل النبيء ﷺ: «أَصْدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ»

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Zü'l-Yedeyn doğru mu söyledi?» buyurması,

،

,

وَقَوْلُهُ لِأَبِي هُرَيْرَةَ «يَا أَبَا هِرٍّ»

Ebû Hüreyre'ye «Ey Ebû Hirr!» demesi,

، وَلُقِّبَ شَاوُلُ مَلِكُ إِسْرَائِيلَ فِي الْقُرْآنِ طَالُوتَ، وَقَوْلُ الْمُحَدِّثِينَ الْأَعْرَجُ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، وَالْأَعْمَشُ لِسُلَيْمَان من مِهْرَانَ.

İsrâiloğulları hükümdarı Saul'un Kur'an'da Tâlût olarak lakaplandırılması, muhaddislerin Abdurrahman b. Hürmüz'e el-A'rec, Süleyman b. Mihrân'a el-A'meş demeleri gibi.

وَإِنَّمَا قَالَ وَلا تَلْمِزُوا بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْوَاقِعِ مِنْ جَانِبٍ وَاحِدٍ وَقَالَ: وَلا تَنابَزُوا بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْوَاقِعِ مِنْ جَانِبَيْنِ، لِأَنَّ اللَّمْزَ قَلِيلُ الْحُصُولِ فَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فِي قَبَائِلَ كَثِيرَةٍ مِنْهُمْ بَنُو سَلِمَةَ بِالْمَدِينَةِ قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ.

{ وَلا تَلْمِزُوا } kavlini tek taraftan vaki olan fiil sîgasıyla, { وَلا تَنابَزُوا } kavlini ise iki taraftan karşılıklı vaki olan fiil sîgasıyla zikretmiştir; zira lemz az gerçekleşen bir durum iken lakap takma Câhiliye devrinde Medine'deki Benû Selime gibi pek çok kabilede çok yaygındı; bunu İbn Atiyye söylemiştir.

بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ.

{ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır! Kim de tevbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

تَذْيِيلٌ لِلْمَنْهِيَّاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَهُوَ تَعْرِيضٌ قَوِيٌّ بِأَنَّ مَا نُهُوا عَنْهُ فُسُوقٌ وَظُلْمٌ، إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ بَيْنَ مَدْلُولِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَبَيْنَ الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا لَوْلَا مَعْنَى التَّعْرِيضِ بِأَنَّ ذَلِكَ فُسُوقٌ وَذَلِكَ مَذْمُومٌ وَمُعَاقَبٌ عَلَيْهِ فَدَلَّ قَوْلُهُ: بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ، عَلَى أَنَّ مَا نُهُوا عَنْهُ مَذْمُومٌ لِأَنَّهُ فُسُوقٌ يُعَاقَبُ عَلَيْهِ وَلَا تُزِيلُهُ إِلَّا التَّوْبَةُ فَوَقَعَ إِيجَازٌ بِحَذْفِ جُمْلَتَيْنِ فِي الْكَلَامِ اكْتِفَاءً بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّذْيِيلُ، وَهَذَا دَالٌّ عَلَى اللَّمْزَ وَالتَّنَابُزَ مَعْصِيَتَانِ لِأَنَّهُمَا فُسُوقٌ.

[Bu ayet], önceki yasaklar için bir tezyildir ve nehyedildikleri şeylerin fısk ve zulüm olduğuna dair kuvvetli bir tarizdir. Şayet bunların fısk olduğu, yerildiği ve cezalandırılacağı yönündeki tariz manası olmasaydı, bu cümlenin delaleti ile önceki cümleler arasında bir münasebet bulunmazdı. Dolayısıyla { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ } kavli, nehyedildikleri şeylerin cezalandırılacak bir fısk olduğu ve bunu ancak tevbenin giderebileceği için yerildiğine delalet etmiştir. Böylece tezyilin delalet ettiği manayla yetinilerek kelamda iki cümlenin hazfedilmesiyle bir îcaz meydana gelmiştir. Bu da lemz (ayıplama) ve tenâbüzün (kötü lakap takmanın) fısk oldukları için iki masiyet olduğuna delalet eder.

وَفِي الْحَدِيثِ «سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Müslümana sövmek fısktır.»

. وَلَفْظُ الِاسْمُ هُنَا مُطْلَقٌ عَلَى الذِّكْرِ، أَيِ التَّسْمِيَةِ، كَمَا يُقَالُ: طَارَ اسْمُهُ

Buradaki el-ism lafzı zikir, yani adlandırma anlamında kullanılmıştır; nitekim şöyle denilir: "Adı yayıldı

فِي النَّاسِ بِالْجُودِ أَوْ بِاللُّؤْمِ. وَالْمَعْنَى: بِئْسَ الذِّكْرُ أَنْ يُذَكَرَ أَحَدٌ بِالْفُسُوقِ بَعْدَ أَنْ وُصِفَ بِالْإِيمَانِ.

cömertlikle veya cimrilikle insanlar arasında." Mana şudur: İmanla nitelendikten sonra bir kimsenin fısk ile anılması ne kötü bir anılmadır!

وَإِيثَارُ لَفْظِ الِاسْمِ هُنَا مِنَ الرَّشَاقَةِ بِمَكَانٍ لِأَنَّ السِّيَاقَ تَحْذِيرٌ مِنْ ذِكْرِ النَّاسِ بِالْأَسْمَاءِ الذَّمِيمَةِ إِذِ الْأَلْقَابُ أَسْمَاءٌ فَكَانَ اخْتِيَارُ لَفْظِ الِاسْمِ لِلْفُسُوقِ مُشَاكَلَةً مَعْنَوِيَّةً.

Burada el-ism lafzının tercih edilmesi son derece zariftir; zira bağlam, insanları kötü isimlerle anmaktan sakındırmaktadır, nitekim lakaplar da isimlerdir. Dolayısıyla fısk için ism lafzının seçilmesi manevi bir müşâkele (uyum) olmuştur.

وَمَعْنَى الْبَعْدِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: بَعْدَ الْإِيمانِ: بَعْدَ الِاتِّصَافِ بِالْإِيمَانِ، أَيْ أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يُنَاسِبُهُ الْفُسُوقُ لِأَنَّ الْمَعَاصِيَ مِنْ شَأْنِ أَهْلِ الشِّرْكِ الَّذِينَ لَا يَزَعُهُمْ عَنِ الْفُسُوقِ وَازِعٌ، وَهَذَا كَقَوْلِ جَمِيلَةَ بِنْتِ أُبَيٍّ حِينَ شكت للنبيء ﷺ أَنَّهَا تَكْرَهُ زَوْجَهَا ثَابِتَ بْنَ قَيْسٍ وَجَاءَتْ تَطْلُبُ فِرَاقَهُ: «لَا أَعِيبُ عَلَى ثَابِتٍ فِي دِينٍ وَلَا فِي خُلُقٍ وَلَكِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ بَعْدَ الْإِسْلَامِ- تُرِيدُ التَّعْرِيضَ بِخَشْيَةِ الزِّنَا- وَإِنِّي لَا أُطِيقُهُ بُغْضًا» .

{ بَعْدَ الْإِيمانِ } kavlindeki sonralık manası, imanla nitelendikten sonra demektir; yani fısk imana yakışmaz, çünkü günahlar kendilerini fısktan alıkoyacak bir engelleyicisi bulunmayan şirk ehlinin şânındandır. Bu durum, Cemîle binti Übeyy'in kocası Sâbit b. Kays'tan hoşlanmadığını Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şikayet edip ayrılmak istemek üzere geldiğinde söylediği şu söze benzer: «Sâbit'in ne dininde ne de ahlakında bir kusur buluyorum; fakat ben İslam'dan sonra küfrü istemiyorum -bununla zinaya düşme endişesini ima etmek istiyordu- ve doğrusu ona buğzumdan dolayı tahammül edemiyorum.»

وَإِذْ كَانَ كُلٌّ مِنَ السُّخْرِيَةِ وَاللَّمْزِ وَالتَّنَابُزِ مَعَاصِيَ فَقَدْ وَجَبَتِ التَّوْبَةُ مِنْهَا فَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَهُوَ ظَالِمٌ: لِأَنَّهُ ظَلَمَ النَّاسَ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَيْهِمْ، وَظَلَمَ نَفْسَهُ بِأَنْ رَضِيَ لَهَا عِقَابَ الْآخِرَةِ مَعَ التَّمَكُّنِ مِنَ الْإِقْلَاعِ عَنْ ذَلِكَ فَكَانَ ظُلْمُهُ شَدِيدًا جِدًّا. فَلِذَلِكَ جِيءَ لَهُ بِصِيغَةِ قَصْرِ الظَّالِمِينَ عَلَيْهِمْ كَأَنَّهُ لَا ظَالِمَ غَيْرُهُمْ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالظَّالِمِينَ الْآخَرِينَ فِي مُقَابَلَةِ هَؤُلَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ لِيَزْدَجِرُوا. وَالتَّوْبَةُ وَاجِبَةٌ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ وَهَذِهِ الذُّنُوبُ الْمَذْكُورَةُ مَرَاتِبُ وَإِدْمَانُ الصَّغَائِرِ كَبِيرَةٌ.

Alay etmek, ayıplamak ve kötü lakap takmak birer masiyet olduğuna göre, bunlardan tevbe etmek vacip olmuştur. Kim de tevbe etmezse o zalimdir: Çünkü hem insanlara tecavüz etmekle onlara zulmetmiş, hem de vazgeçme imkanı varken nefsini ahiret azabına razı etmekle nefsine zulmetmiştir; bu yüzden onun zulmü pek şiddetlidir. Bundan dolayı zalimlik bunlara has kılınmış ve sanki bunlardan başka zalim yokmuş gibi ifade edilmiştir; bu da vazgeçsinler diye mübalağa yoluyla diğer zalimleri bunların karşısında hesaba katmamaktan ileri gelir. Tevbe her günahtan vaciptir; zikredilen bu günahlar da mertebe mertebedir ve küçük günahlara devam etmek büyük günahtır.

وَتَوْسِيطُ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِهِمْ تَفْظِيعًا لِحَالِهِمْ وَلِلتَّنْبِيهِ، بَلْ إِنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا قَصْرَ الظُّلْمِ عَلَيْهِمْ لِأَجْلِ مَا ذُكِرَ مِنَ الْأَوْصَافِ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ.

İşaret isminin araya getirilmesi, durumlarının çirkinliğini ortaya koyarak onları daha belirgin kılmak ve uyarmak içindir; hatta onlar zulmün kendilerine has kılınmasını işaret isminden önce zikredilen vasıflar sebebiyle hak etmişlerdir.

[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١٢]

[Hucurât Suresi (49), Ayet 12]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ (١٢)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ } (12) “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın; biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin (gıybetini yapmasın). Hiç sizden biri, ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah'a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah tevbeleri çok kabul edendir, çok merhamet edendir.” (12)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü zannın bir kısmı günahtır.”

أُعِيدَ النِّدَاءُ خَامِسَ مَرَّةٍ لِاخْتِلَافِ الْغَرَضِ وَالِاهْتِمَامِ بِهِ وَذَلِكَ أَنَّ الْمَنْهِيَّاتِ الْمَذْكُورَةَ بَعْدَ هَذَا النِّدَاءِ مِنْ جِنْسِ الْمُعَامَلَاتِ السَّيِّئَةِ الْخَفِيَّةِ الَّتِي لَا يَتَفَطَّنُ لَهَا مَنْ عُومِلَ بِهَا فَلَا يَدْفَعُهَا فَمَا يُزِيلُهَا مِنْ نَفْسِ مَنْ عَامَلَهُ بِهَا.

Kastedilen gayenin farklılığı ve ehemmiyeti sebebiyle nida beşinci kez tekrarlanmıştır. Şöyle ki bu nidadan sonra zikredilen yasaklar, kendisine karşı işlenen kimsenin farkına varamadığı, dolayısıyla savuşturamadığı ve kendisine bu muameleyi yapan kimsenin içinden de söküp atamadığı gizli kötü muameleler türündendir.

فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ تَأْدِيبٌ عَظِيمٌ يُبْطِلُ مَا كَانَ فَاشِيًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الظُّنُونِ السَّيِّئَةِ وَالتُّهَمِ الْبَاطِلَةِ وَأَنَّ الظُّنُونَ السَّيِّئَةَ تَنْشَأُ عَنْهَا الْغَيْرَةُ الْمُفْرِطَةُ وَالْمَكَائِدُ وَالِاغْتِيَالَاتُ، وَالطَّعْنُ فِي الْأَنْسَابِ، وَالْمُبَادَأَةُ بِالْقِتَالِ حَذَرًا مِنِ اعْتِدَاءٍ مَظْنُونٍ ظَنًّا بَاطِلًا، كَمَا قَالُوا: خُذِ اللِّصَّ قَبْلَ أَنْ يَأْخُذَكَ.

Yüce Allah'ın { اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ } “Zannın çoğundan sakının” kavlinde büyük bir terbiye vardır; Câhiliye devrinde yaygın olan kötü zanları ve batıl ithamları hükümsüz kılar. Kötü zanlardan aşırı kıskançlık, tuzaklar, suikastlar, soylara dil uzatma ve batıl bir zanla varsayılan bir saldırıdan sakınmak için -nitekim "Hırsız seni yakalamadan sen onu yakala" dedikleri gibi- savaşı ilk başlatan olma durumu doğar.

وَمَا نَجَمَتِ الْعَقَائِدُ الضَّالَّةُ وَالْمَذَاهِبُ الْبَاطِلَةُ إِلَّا مِنَ الظُّنُونِ الْكَاذِبَةِ قَالَ تَعَالَى:

Sapık inançlar ve batıl mezhepler de ancak asılsız zanlardan türemiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ [آل عمرَان: ١٥٤] وَقَالَ: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ [الزخرف: ٢٠] وَقَالَ: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ١٤٨] ثُمَّ قَالَ: قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ [الْأَنْعَام: ١٤٨] .

{ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } [Âl-i İmrân: 154] “Allah hakkında Câhiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı”; { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } [Zuhruf: 20] “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık.' Onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece yalan söylüyorlar”; { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ } [En'âm: 148] “Müşrik olanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de babalarımız ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık'”; sonra da şöyle buyurmuştur: { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ } [En'âm: 148] “De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz sadece zanna uyuyorsunuz ve siz ancak yalan uyduruyorsunuz.'”

وَقَالَ النبيء ﷺ: «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Zandan sakının; çünkü zan, sözlerin en yalan olanıdır.»

. وَلَمَّا جَاءَ الْأَمْرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِاجْتِنَابِ كَثِيرٍ مِنَ الظَّنِّ عَلِمْنَا أَنَّ الظُّنُونَ الْآثِمَةَ غَيْرُ قَلِيلَةٍ، فَوَجَبَ التَّمْحِيصُ وَالْفَحْصُ لِتَمْيِيزِ الظَّنِّ الْبَاطِلِ مِنَ الظَّنِّ الصَّادِقِ.

Bu ayette zannın çoğundan sakınma emri geldiğinde anladık ki günah olan zanlar az değildir; bu yüzden batıl zannı doğru zandan ayırt etmek için inceleyip araştırmak vacip olmuştur.

وَالْمُرَادُ بِ الظَّنِّ هُنَا: الظَّنُّ الْمُتَعَلِّقُ بِأَحْوَالِ النَّاسِ وَحُذِفَ الْمُتَعَلِّقُ لِتَذْهَبَ نَفْسُ السَّامِعِ إِلَى كُلِّ ظَنٍّ مُمْكِنٍ هُوَ إِثْمٌ. وَجُمْلَةُ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

Buradaki ez-zann (الظَّنِّ) lafzından maksat, insanların halleriyle ilgili olan zandır; dinleyicinin aklı günah kabilinden olabilecek her türlü zanna yönelebilsin diye müteallak (bağlı olduğu husus) hazfedilmiştir. { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } cümlesi ise beyânî bir isti'nâftır; çünkü [Yüce Allah'ın]:

اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ يَسْتَوْقِفُ السَّامِعَ لِيَتَطَلَّبَ الْبَيَانَ فَاعْلَمُوا أَنَّ بَعْضَ الظَّنِّ جُرْمٌ، وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ وُجُوبِ التَّأَمُّلِ فِي آثَارِ الظُّنُونِ لِيَعْرِضُوا مَا تُفْضِي إِلَيْهِ الظُّنُونُ عَلَى مَا يَعْلَمُونَهُ مِنْ أَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ، أَوْ لِيَسْأَلُوا أَهْلَ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْبَيَانَ الِاسْتِئْنَافِيَّ يَقْتَصِرُ عَلَى التَّخْوِيفِ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْإِثْمِ. وَلَيْسَ هَذَا الْبَيَانُ تَوْضِيحًا لِأَنْوَاعِ الْكَثِيرِ مِنَ الظَّنِّ الْمَأْمُورِ بِاجْتِنَابِهِ، لِأَنَّهَا أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ فَنَبَّهَ عَلَى عَاقِبَتِهَا وَتَرَكَ التَّفْصِيلَ لِأَنَّ فِي إِبْهَامِهِ بَعْثًا عَلَى مَزِيدِ الِاحْتِيَاطِ.

{ اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ } kavli, dinleyicinin durup açıklama beklemesine yol açar: "Bilin ki zannın bir kısmı günahtır." Bu da zanların yol açtığı neticeleri bildikleri şeriat hükümlerine arz etmeleri ya da ilim ehline sormaları için zanların tesirleri üzerinde düşünmenin vacip olduğuna bir kinayedir; şu kadar var ki bu isti'nâfî açıklama, günaha düşmekten sakındırmakla sınırlı kalmaktadır. Bu açıklama, sakınılması emredilen zannın çok sayıdaki türlerinin tafsilatı değildir; zira bunlar pek çok türdür, bu yüzden akıbetlerine dikkat çekmiş ve tafsilatı bırakmıştır, çünkü bunun müphem bırakılmasında daha fazla ihtiyatlı davranmaya sevk etme gayesi vardır.

وَمَعْنَى كَوْنِهِ إِثْمًا أَنَّهُ: إِمَّا أَنْ يَنْشَأَ عَلَى ذَلِكَ الظَّنِّ عَمَلٌ أَوْ مُجَرَّدُ اعْتِقَادٍ، فَإِنْ كَانَ قَدْ يَنْشَأُ عَلَيْهِ عَمَلٌ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ كَالِاغْتِيَابِ وَالتَّجَسُّسِ وَغَيْرِ ذَلِكَ فَلْيُقَدِّرِ الظَّانُّ أَنَّ ظَنَّهُ

Zannın günah olmasının manası şudur: Bu zanna dayanarak ya bir amel ya da sırf bir inanç doğar. Eğer gıybet, tecessüs ve benzeri sözlü veya fiilî bir amel doğacak olursa, zanda bulunan kimse zannının

كَاذِبٌ ثُمَّ لْيَنْظُرْ بَعْدُ فِي عَمَلِهِ الَّذِي بَنَاهُ عَلَيْهِ فَيَجِدُهُ قَدْ عَامَلَ بِهِ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ تِلْكَ الْمُعَامَلَةَ مِنِ اتِّهَامِهِ بِالْبَاطِلِ فَيَأْثَمُ مِمَّا طَوَى عَلَيْهِ قَلْبَهُ لِأَخِيهِ

asılsız olduğunu varsaysın; ardından bunun üzerine bina ettiği ameline baksın: görecektir ki haksız ithamda bulunarak bu muameleyi hak etmeyen bir kimseye öyle davranmıştır ve Müslüman kardeşi hakkında kalbinde beslediği bu şey sebebiyle

الْمُسْلِمِ، وَقَدْ قَالَ الْعُلَمَاءُ: إِنَّ الظَّنَّ الْقَبِيحَ بِمَنْ ظَاهِرُهُ الْخَيْرُ لَا يَجُوزُ. وَإِنْ لَمْ يَنْشَأْ عَلَيْهِ إِلَّا مُجَرَّدُ اعْتِقَادٍ دُونَ عَمَلٍ فَلْيُقَدِّرْ أَنَّ ظَنَّهُ كَانَ مُخْطِئًا يَجِدُ نَفْسَهُ قَدِ اعْتَقَدَ فِي أَحَدٍ مَا لَيْسَ بِهِ، فَإِنْ كَانَ اعْتِقَادًا فِي صِفَاتِ اللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ وَإِنْ كَانَ اعْتِقَادًا فِي أَحْوَالِ النَّاسِ فَقَدْ خَسِرَ الِانْتِفَاعَ بِمَنْ ظَنَّهُ ضَارًّا، أَوِ الِاهْتِدَاءَ بِمَنْ ظَنَّهُ ضَالًّا، أَوْ تَحْصِيلَ الْعِلْمِ مِمَّنْ ظَنَّهُ جَاهِلًا وَنَحْوَ ذَلِكَ.

günaha girmiştir. Nitekim âlimler şöyle demiştir: Zahiri hayır olan kimse hakkında kötü zan beslemek caiz değildir. Şayet zanna dayanarak amel olmaksızın sırf bir inanç doğmuşsa, zannının hatalı olduğunu varsaysın; bir kimse hakkında onda olmayan bir şeye inanmış olduğunu görecektir. Eğer bu Allah'ın sıfatları hakkında bir inanç ise Allah'a iftira etmiş olur; şayet insanların halleri hakkında bir inanç ise zararlı sandığı kimseden faydalanmayı, sapık sandığı kimseden hidayet bulmayı yahut cahil sandığı kimseden ilim tahsil etmeyi ve benzeri şeyleri kaybetmiş olur.

وَوَرَاءَ ذَلِكَ فَالظَّنُّ الْبَاطِلُ إِذَا تَكَرَّرَتْ مُلَاحَظَتُهُ وَمُعَاوَدَةُ جَوَلَانِهِ فِي النَّفْسِ قَدْ يَصِيرُ عِلْمًا رَاسِخًا فِي النَّفْسِ فَتَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْآثَارُ بِسُهُولَةٍ فَتُصَادِفُ مَنْ هُوَ حَقِيقٌ بِضِدِّهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ [الحجرات: ٦] .

Bunun da ötesinde, batıl zan zihinde tekrar tekrar hatırlandıkça ve nefiste dolaşıp durdukça nefiste köklü bir bilgi haline gelebilir; böylece sonuçları kolayca doğar ve zıddına layık olan bir kimseye denk gelir; nitekim Yüce Allah'ın { أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ } [Hucurât: 6] “bilmeyerek bir topluluğa kötülük edersiniz de yaptığınıza pişman olursunuz” kavlinde daha önce geçmişti.

وَالِاجْتِنَابُ: افْتِعَالٌ مِنْ جَنَّبَهُ وَأَجْنَبَهُ، إِذَا أَبْعَدَهُ، أَيْ جَعَلَهُ جَانِبًا آخَرَ، وَفِعْلُهُ يُعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، يُقَالُ: جَنَّبَهُ الشَّرَّ، قَالَ تَعَالَى: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ [إِبْرَاهِيم:

el-İctinâb (الِاجْتِنَابُ), uzaklaştırdı, yani başka bir tarafa koydu anlamındaki cennebe (جَنَّبَهُ) ve ecnebe (أَجْنَبَهُ) fiillerinden iftiâl veznindedir; fiili iki mef'ûle geçişli olur, nitekim "Ondan şerri uzaklaştırdı" denilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ [إِبْرَاهِيم:

٣٥] . وَمُطَاوِعُهُ أَجْتَنِبُ، أَيْ أَبْتَعِدُ، وَلَمْ يُسْمَعْ لَهُ فِعْلُ أَمْرٍ إِلَّا بِصِيغَةِ الِافْتِعَالِ.

35] “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” [İbrâhîm: 35]. Bunun mutâvaatı (dönüşlüsü) *ectenibu* (أَجْتَنِبُ), yani uzak dururum demektir. Bu fiilin emir sîgası ancak iftiâl kalıbında duyulmuştur.

وَمَعْنَى الْأَمْرِ بِاجْتِنَابِ كَثِيرٍ مِنَ الظَّنِّ الْأَمْرُ بِتَعَاطِي وَسَائِلِ اجْتِنَابِهِ فَإِنَّ الظَّنَّ يَحْصُلُ فِي خَاطِرِ الْإِنْسَانِ اضْطِرَارًا عَنْ غَيْرِ اخْتِيَارٍ، فَلَا يُعْقَلُ التَّكْلِيفُ بِاجْتِنَابِهِ وَإِنَّمَا يُرَادُ الْأَمْرُ بِالتَّثَبُّتِ فِيهِ وَتَمْحِيصِهِ وَالتَّشَكُّكِ فِي صِدْقِهِ إِلَى أَنْ يَتَبَيَّنَ مُوجِبُهُ بِدُونِ تَرَدُّدٍ أَوْ بِرُجْحَانٍ أَوْ يَتَبَيَّنَ كَذِبُهُ فَتُكَذِّبُ نَفْسَكَ فِيمَا حَدَّثَتْكَ. وَهَذَا التَّحْذِيرُ يُرَادُ مِنْهُ مُقَاوَمَةُ الظُّنُونِ السَّيِّئَةِ بِمَا هُوَ مِعْيَارُهَا مِنَ الْأَمَارَاتِ الصَّحِيحَةِ.

Zannın çoğundan kaçınma emrinin manası, ondan kaçınmayı sağlayacak vasıtalara başvurma emridir. Çünkü zan, insanın zihnine iradesi dışında, gayriihtiyarî olarak gelir; dolayısıyla [doğrudan] zandan kaçınmakla yükümlü tutulmak akla uygun düşmez. Burada kastedilen, tereddütsüz veya ağır basan bir delille gereği açıklığa kavuşuncaya yahut asılsız olduğu anlaşılıp nefsin sana fısıldadığı şeyi yalanlayıncaya kadar o zanda sebat etmek, onu inceden inceye araştırmak ve doğruluğundan şüphe etmektir. Bu uyarıdan maksat, kötü zanlara karşı onların ölçüsü olan sahih emarelerle direnmektir.

وَفِي الْحَدِيثِ «إِذَا ظَنَنْتُمْ فَلَا تُحَقِّقُوا»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: { إِذَا ظَنَنْتُمْ فَلَا تُحَقِّقُوا } “Zanda bulunduğunuz zaman onu gerçekleştirmeye (peşine düşmeye) kalkışmayın.”

. عَلَى أَنَّ الظَّنَّ الْحَسَنَ الَّذِي لَا مُسْتَنَدَ لَهُ غَيْرُ مَحْمُودٍ لِأَنَّهُ قَدْ يُوقِعُ فِيمَا لَا يُحَدُّ ضُرُّهُ مِنِ اغْتِرَارٍ فِي مَحَلِّ الْحَذَرِ وَمِنِ اقْتِدَاءٍ بِمَنْ لَيْسَ أَهْلًا لِلتَّأَسِّي. وَقَدْ

Bununla birlikte, hiçbir dayanağı olmayan hüsnüzan da övülen bir şey değildir. Çünkü bu, sakınılması gereken yerde gaflete düşmek ve örnek alınmaya layık olmayan birine uymak gibi sınırı kestirilemeyen zararlara yol açabilir. Nitekim

قَالَ النبيء ﷺ: لِأُمِّ عَطِيَّةَ حِينَ مَاتَ فِي بَيْتِهَا عُثْمَانُ بن مَظْعُون وَقَالَ: «رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ أَبَا السَّايِبِ فَشَهَادَتِي عَلَيْكَ لَقَدْ أَكْرَمَكَ اللَّهُ وَمَا يُدْرِيكِ أَنَّ اللَّهَ أَكْرَمَهُ. فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ يُكْرِمُهُ اللَّهُ؟ فَقَالَ: أَمَّا هُوَ فَقَدْ جَاءَهُ الْيَقِينُ وَإِنِّي

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Osman b. Maz'ûn kendi evinde vefat ettiğinde Ümmü Atıyye'nin: “Sana Allah'ın rahmeti olsun ey Ebü's-Sâib! Benim senin hakkındaki şahitliğim şudur ki şüphesiz Allah sana ikramda bulunmuştur” demesi üzerine şöyle buyurmuştur: «Allah'ın ona ikram ettiğini nereden biliyorsun?» [Ümmü Atıyye]: “Ey Allah'ın Resulü, [ona ikram etmezse] Allah kime ikram eder?” deyince, [Allah Resulü] şöyle buyurdu: «Ona gelince, şüphesiz ona kesin gerçek (ölüm) gelmiştir ve ben

أَرْجُو لَهُ الْخَيْرَ وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَدْرِي وَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَا يُفْعَلُ بِي. فَقَالَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ: وَاللَّهِ لَا أُزَكِّي بَعْدَهُ أَحَدًا»

onun için hayır umuyorum. Vallahi ben Allah'ın Resulü olduğum halde bana ne yapılacağını bilemem.» Bunun üzerine Ümmü Atıyye: “Vallahi bundan sonra hiç kimseyi temize çıkarmam” demiştir.

. وَقَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ وَتَبْيِينِهِ بِأَنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ أَنَّ بَعْضًا مِنَ الظَّنِّ لَيْسَ إِثْمًا وَأَنَّا لَمْ نُؤْمَرْ بِاجْتِنَابِ الظَّنِّ الَّذِي لَيْسَ بِإِثْمٍ لِأَنَّ كَثِيراً وَصْفٌ، فَمَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ مِنْهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ لَمْ نُؤَمَرْ بِاجْتِنَابِهِ وَهُوَ الَّذِي يُبَيِّنُهُ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ أَيْ أَنَّ بَعْضَ الظَّنِّ لَيْسَ إِثْمًا، فَعَلَى الْمُسْلِمِ أَنْ يَكُونَ مِعْيَارُهُ فِي تَمْيِيزِ أَحَدِ الظَّنَّيْنِ مِنَ

{ كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ } “zannın çoğundan” ifadesinden ve ardından zannın bir kısmının günah olduğunun açıklanmasından, zannın bir kısmının günah olmadığı ve günah olmayan zandan kaçınmakla emrolunmadığımız anlaşılmıştır. Çünkü { كَثِيراً } bir sıfattır; dolayısıyla mefhum-i muhalefeti zannın çoğundan kaçınmakla emrolunmadığımıza delalet eder ki bunu da { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “şüphesiz zannın bir kısmı günahtır” ifadesi açıklamaktadır; yani zannın bir kısmı günah değildir. O halde Müslümana düşen, bu iki zandan birini