الْآخَرِ أَنْ يَعْرِضَهُ عَلَى مَا بَيَّنَتْهُ الشَّرِيعَةُ فِي تَضَاعِيفِ أَحْكَامِهَا مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَمَا أَجْمَعَتْ عَلَيْهِ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ وَمَا أَفَادَهُ الِاجْتِهَادُ الصَّحِيحُ وَتَتَبُّعُ مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ، فَمِنْهُ ظَنٌّ يَجِبُ اتِّبَاعُهُ كَالْحَذَرِ مِنْ مَكَائِدِ الْعَدُوِّ فِي الْحَرْبِ، وَكَالظَّنِّ الْمُسْتَنِدِ إِلَى الدَّلِيلِ الْحَاصِلِ مِنْ دَلَالَةِ الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ، فَإِنَّ أَكْثَرَ التَّفْرِيعَاتِ الشَّرْعِيَّةِ حَاصِلَةٌ مِنَ الظَّنِّ الْمُسْتَنِدِ إِلَى الْأَدِلَّةِ.
diğerinden ayırt etmede ölçü olarak şeriatın Kitap ve Sünnet'teki hükümleri arasında açıkladığı esaslara, ümmetin âlimlerinin icma ettiği hususlara, sahih ictihadın ve şeriatın maksatlarını gözetmenin kazandırdığı bilgilere başvurmaktır. Bu zanlardan bazısına uymak vaciptir; savaşta düşmanın hilelerinden sakınmak ve şer'î delillerin delaletinden elde edilen delile dayalı zan gibi. Zira şer'î teferruatın çoğu delillere dayanan zandan elde edilmiştir.
وَقَدْ فَتَحَ مَفْهُومُ هَذِهِ الْآيَةِ بَابَ الْعَمَلِ بِالظَّنِّ غَيْرِ الْإِثْمِ إِلَّا أَنَّهَا لَا تَقُومُ حُجَّةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ يَرَوْنَ الْعَمَلَ بِمَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ وَهُوَ أَرْجَحُ الْأَقْوَالِ فَإِنَّ مُعْظَمَ دَلَالَاتِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى الْمَفَاهِيمِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ.
Bu ayetin mefhumu, günah olmayan zanla amel etme kapısını açmıştır; ancak bu, sadece mefhum-i muhalefetle amel etmeyi kabul edenlere karşı bir delil teşkil eder ki en tercihe şayan görüş de budur. Çünkü fıkıh usulünde kararlaştırıldığı üzere Arap dilinin delaletlerinin çoğu mefhumlar üzerinedir.
وَأَمَّا الظَّنُّ الَّذِي هُوَ فَهْمُ الْإِنْسَانِ وَزَكَانَتُهُ فَذَلِكَ خَاطِرٌ فِي نَفْسِهِ وَهُوَ أَدْرَى فَمُعْتَادُهُ مِنْهُ مِنْ إِصَابَةٍ أَوْ ضِدِّهَا قَالَ أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ:
İnsanın anlayışı ve sezgisi demek olan zanna gelince, bu onun içindeki bir doğuştur; isabet etme veya etmeme hususunda kendi alışkanlığını en iyi kendisi bilir. Evs b. Hacer şöyle demiştir:
الْأَلْمَعِيُّ الَّذِي يَظُنُّ بِكَ الظَّ ... نَّ كَأَنْ قَدْ رَأَى وَقَدْ سَمِعَا
Zeki insan, senin hakkında bir zanda bulundu mu... Sanki görmüş ve duymuş gibidir.
وَلا تَجَسَّسُوا.
{ وَلا تَجَسَّسُوا } “Birbirinizin kusurlarını araştırmayın (casusluk yapmayın).”
التَّجَسُّسُ مِنْ آثَارِ الظَّنِّ لِأَنَّ الظَّنَّ يَبْعَثُ عَلَيْهِ حِينَ تَدْعُو الظَّانَّ نَفْسُهُ إِلَى تَحْقِيقِ مَا ظَنَّهُ سِرًّا فَيَسْلُكُ طَرِيقَ التَّجْنِيسِ فَحَذَّرَهُمُ اللَّهُ مِنْ سُلُوكِ هَذَا الطَّرِيقِ لِلتَّحَقُّقِ لِيَسْلُكُوا غَيْرَهُ إِنْ كَانَ فِي تَحْقِيقِ مَا ظَنَّ فَائِدَةٌ.
Tecessüs (gizlice araştırma), zannın sonuçlarındandır. Çünkü zanda bulunan kimsenin nefsi, zannettiği şeyi gizlice doğrulamaya yönelttiğinde zan buna sevk eder ve kişi tecessüs yoluna girer. Bu yüzden Allah, zannedilen şeyi doğrulamada bir fayda varsa başka bir yol tutsunlar diye onları gerçeğe ulaşmak için bu yola girmekten sakındırmıştır.
وَالتَّجَسُّسُ: الْبَحْثُ بِوَسِيلَةٍ خَفِيَّةٍ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَسِّ، وَمِنْهُ سُمِّي الْجَاسُوسُ.
et-Tecessüs (التَّجَسُّسُ), gizli bir yolla araştırma yapmak demektir. Dokunmak ve yoklamak anlamındaki *el-cess* (الْجَسّ) kökünden türemiştir; *câsûs* (الْجَاسُوسُ) kelimesi de buradan gelir.
وَالتَّجَسُّسُ مِنَ الْمُعَامَلَةِ الْخَفِيَّةِ عَنِ الْمُتَجَسَّسِ عَلَيْهِ. وَوَجْهُ النَّهْيِ عَنْهُ أَنَّهُ ضَرْبٌ
Tecessüs, hakkında araştırma yapılan kimseden gizli tutulan muamelelerdendir. Ondan nehyedilmesinin gerekçesi, onun bir nevi
مِنَ الْكَيْدِ وَالتَّطَلُّعِ عَلَى الْعَوْرَاتِ. وَقَدْ يَرَى الْمُتَجَسِّسُ مِنَ الْمُتَجَسَّسِ عَلَيْهِ مَا يَسُوءُهُ فَتَنْشَأُ عَنْهُ الْعَدَاوَةُ وَالْحِقْدُ. وَيَدْخُلُ صَدْرَهُ الْحَرَجُ وَالتَّخَوُّفُ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ ضَمَائِرُهُ خَالِصَةً طَيِّبَةً وَذَلِكَ مِنْ نَكَدِ الْعَيْشِ.
tuzak kurma ve gizli halleri (ayıpları) gözetleme olmasıdır. Casusluk yapan kimse, araştırdığı kişide kendisini üzecek bir şey görebilir; bundan da düşmanlık ve kin doğar. Önceden içi temiz ve berrak iken göğsüne bir sıkıntı ve korku girer ki bu da hayatın huzurunu kaçıran şeylerdendir.
وَذَلِكَ ثَلْمٌ لِلْأُخُوَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ لِأَنَّهُ يَبْعَثُ عَلَى إِظْهَارِ التَّنَكُّرِ ثُمَّ إِنِ اطَّلَعَ الْمُتَجَسَّسُ عَلَيْهِ عَلَى تَجَسُّسِ الْآخَرِ سَاءَهُ فَنَشَأَ فِي نَفْسِهِ كُرْهٌ لَهُ وَانْثَلَمَتِ الْأُخُوَّةُ ثُلْمَةٌ أُخْرَى كَمَا وَصَفْنَا فِي حَالِ الْمُتَجَسِّسِ، ثُمَّ يَبْعَثُ ذَلِكَ عَلَى انْتِقَامِ كِلَيْهِمَا مِنْ أَخِيهِ.
Bu durum İslâm kardeşliğini zedeler; çünkü yabancılaşmayı ve soğukluğu açığa vurmaya sevk eder. Ayrıca hakkında tecessüs yapılan kimse diğerinin casusluğundan haberdar olursa bu durum onu üzer; içinde ona karşı bir nefret doğar ve casusluk yapanın durumunda anlattığımız gibi kardeşlikte bir yara daha açılır. Sonra bu durum, her ikisinin de kardeşinden intikam almasına yol açar.
وَإِذْ قَدِ اعْتُبِرَ النَّهْيُ عَنِ التَّجَسُّسِ مِنْ فُرُوعِ النَّهْيِ عَنِ الظَّنِّ فَهُوَ مُقَيَّدٌ بِالتَّجَسُّسِ الَّذِي هُوَ إِثْمٌ أَوْ يُفْضِي إِلَى الْإِثْمِ، وَإِذَا عُلِمَ أَنَّهُ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مَفْسَدَةٌ عَامَّةٌ صَارَ التَّجَسُّسُ كَبِيرَةً.
Tecessüs yasağı, zandan nehyedilmenin bir fer'i (uzantısı) kabul edildiğine göre, günah olan veya günaha götüren tecessüsle kayıtlıdır. Genel bir fesada yol açtığı bilindiğinde ise tecessüs büyük günah olur.
وَمِنْهُ التَّجَسُّسُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لِمَنْ يَبْتَغِي الضُّرَّ بِهِمْ.
Müslümanlara zarar vermek isteyen kimseler hesabına Müslümanlar aleyhine casusluk yapmak da bu kabildendir.
فَالْمَنْهِيُّ عَنْهُ هُوَ التَّجَسُّسُ الَّذِي لَا يَنْجَرُّ مِنْهُ نَفَعٌ لِلْمُسْلِمِينَ أَوْ دَفْعُ ضُرٍّ عَنْهُمْ فَلَا
Dolayısıyla yasaklanan tecessüs, Müslümanlara hiçbir fayda sağlamayan veya onlardan bir zararı savuşturmayan tecessüstür. Bu sebeple [yasak],
يَشْمَلُ التَّجَسُّسَ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَلَا تَجَسُّسَ الشُّرَطِ عَلَى الْجُنَاةِ وَاللُّصُوصِ.
düşmanlar aleyhine casusluk yapmayı ve emniyet güçlerinin suçluları ve hırsızları gözetlemesini kapsamaz.
وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ.
{ وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ } “Birbirinizin gıybetini yapmayın. Herhangi biriniz ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz!”
الِاغْتِيَابُ: افْتِعَالٌ مِنْ غَابَهُ الْمُتَعَدِّي، إِذَا ذَكَرَهُ فِي غَيْبِهِ بِمَا يَسُوءُهُ.
el-İğtiyâb (الِاغْتِيَابُ), geçişli olan *ğâbe* (غَابَهُ) fiilinden iftiâl veznindedir; bir kimseyi gıyabında hoşlanmayacağı bir şeyle andığında kullanılır.
فَالِاغْتِيَابُ ذِكْرُ أَحَدٍ غَائِبٍ بِمَا لَا يُحِبُّ أَنْ يُذْكَرَ بِهِ، وَالِاسْمُ مِنْهُ الْغِيبَةُ بِكَسْرِ الْغَيْنِ مِثْلَ الْغِيلَةِ. وَإِنَّمَا يَكُونُ ذِكْرُهُ بِمَا يَكْرَهُ غِيبَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ مَا ذَكَرَهُ بِهِ مِمَّا يَثْلِمُ الْعِرْضَ وَإِلَّا صَارَ قَذْعًا.
İğtiyâb, bir kimseyi gıyabında kendisiyle anılmaktan hoşlanmayacağı bir şeyle anmaktır. Bunun ismi, tıpkı *el-ğîle* (الْغِيلَة) gibi ğayn harfinin kesresiyle *el-ğîbe* (الْغِيبَةُ)dir. Bir kimseyi hoşlanmadığı bir şeyle anmak, ancak andığı şey namusa ve haysiyete leke sürmeyecek türden ise gıybet olur; aksi takdirde sövme ve hakaret (kazf/kaz'a) haline gelir.
وَإِنَّمَا قَالَ: وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً دُونَ أَنْ يَقُولَ: اجْتَنِبُوا الْغَيْبَةَ. لِقَصْدِ التَّوْطِئَةِ لِلتَّمْثِيلِ الْوَارِدِ فِي قَوْلِهِ: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ التَّمْثِيلُ مُشْتَمِلًا عَلَى جَانِبِ فَاعِلِ الِاغْتِيَابِ وَمَفْعُولِهِ مَهَّدَ لَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذَاتَيْنِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَزِيدُ التَّمْثِيلَ وُضُوحًا.
“Gıybetten kaçınınız” demek yerine { وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “birbirinizin gıybetini yapmayın” buyrulması, { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً } “herhangi biriniz ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı” kavlinde gelen temsile bir zemin hazırlamak içindir. Çünkü bu temsil, gıybeti yapan ile gıybeti yapılan tarafı içerdiğinden, iki ayrı şahsiyete delalet eden bir ifadeyle ona zemin hazırlamıştır; zira bu durum temsili daha açık hale getirir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً تَقْرِيرِيٌّ لِتَحَقُّقِ أَنَّ
{ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً } kavlindeki istifham (soru), kesin olarak bilindiği üzere,
كُلَّ أَحَدٍ يُقِرُّ بِأَنَّهُ لَا يُحِبُّ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ أُجِيبَ الِاسْتِفْهَامُ بِقَوْلِهِ: فَكَرِهْتُمُوهُ.
herkesin bunu sevmeyeceğini ikrar ettirmeye yönelik takrîrî bir istifhamdır. Bu yüzdendir ki soruya { فَكَرِهْتُمُوهُ } “işte bundan tiksindiniz” ifadesiyle cevap verilmiştir.
وَإِنَّمَا لَمْ يَرِدِ الِاسْتِفْهَامُ عَلَى نَفْيِ مَحَبَّةِ ذَلِكَ بِأَنْ يُقَالَ: أَلَا يُحِبُّ أَحَدُكُمْ، كَمَا هُوَ غَالِبُ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ، إِشَارَةً إِلَى تَحَقُّقِ الْإِقْرَارِ الْمُقَرَّرِ عَلَيْهِ بِحَيْثُ يَتْرُكُ لِلْمُقَرَّرِ مَجَالًا لِعَدَمِ الْإِقْرَارِ وَمَعَ ذَلِكَ لَا يَسَعُهُ إِلَّا الْإِقْرَار. مثلّث الْغَيْبَةُ بِأَكْلِ لَحْمِ الْأَخِ الْمَيِّتِ وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ تَمْثِيلَ الْمَوْلُوعِ بِهَا بِمَحَبَّةِ أَكْلِ لَحْمِ الْأَخِ الْمَيِّتِ، وَالتَّمْثِيلُ مَقْصُودٌ مِنْهُ اسْتِفْظَاعُ الْمُمَثَّلِ وَتَشْوِيهُهُ لِإِفَادَةِ الْإِغْلَاظِ عَلَى الْمُغْتَابِينَ لِأَنَّ الْغِيبَةَ مُتَفَشِّيَةٌ فِي النَّاسِ وَخَاصَّةً فِي أَيَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ.
Takrîrî istifhamın çoğunda olduğu gibi, bu sevginin nefyi üzerine “Hiçbiriniz sevmez değil mi?” denilmeyip böyle gelmesi, kendisine ikrar ettirilen kimsenin inkar etmeye fırsat bulamayacak ve ikrardan başka bir çaresi kalmayacak şekilde bu ikrarın kesinliğini göstermek içindir. Gıybet, ölmüş kardeşin etini yemeye benzetilmiştir; bu da gıybete düşkün olan kimsenin ölmüş kardeşinin etini yemeyi sevmeye benzetilmesini gerektirir. Temsilden maksat, gıybet edenlere karşı hitabı sertleştirmek için temsil edilen şeyi çirkin ve iğrenç göstermektir. Çünkü gıybet, özellikle Cahiliye döneminde insanlar arasında çok yaygındı.
فَشُبِّهَتْ حَالَةُ اغْتِيَابِ الْمُسْلِمِ مَنْ هُوَ أَخُوهُ فِي الْإِسْلَامِ وَهُوَ غَائِبٌ بِحَالَةِ أَكْلِ لَحْمِ أَخِيهِ وَهُوَ مَيِّتٌ لَا يُدَافِعُ عَنْ نَفْسِهِ، وَهَذَا التَّمْثِيلُ لِلْهَيْئَةِ قَابِلٌ لِلتَّفْرِيقِ بِأَنْ يُشَبَّهَ الَّذِي اغْتَابَ بِآكِلِ لَحْمٍ، وَيُشَبَّهَ الَّذِي اغْتِيبَ بِأَخٍ، وَتُشَبَّهَ غِيبَتُهُ بِالْمَوْتِ.
Müslümanın, İslâm'daki kardeşi olan bir kimsenin gıyabında dedikodusunu yapması hali; kendini savunamayacak durumdaki ölmüş kardeşinin etini yeme haline benzetilmiştir. Heyeti (bütüncül durumu) tasvir eden bu temsil parçalarına ayrılabilir: Gıybet eden kimse et yiyene, gıybeti edilen kimse kardeşe, onun gıyabında bulunması ise ölüme benzetilir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَكَرِهْتُمُوهُ فَاءُ الْفَصِيحَةِ، وَضَمِيرُ الْغَائِبِ عَائِدٌ إِلَى أَحَدُكُمْ، أَوْ يَعُودُ إِلَى لَحْمَ.
{ فَكَرِهْتُمُوهُ } kavlindeki fâ (فَ), fâ-i fasîhadır. Gâib zamiri ise { أَحَدُكُمْ } kelimesine veya { لَحْمَ } kelimesine dönmektedir.
وَالْكَرَاهَةُ هُنَا: الِاشْمِئْزَازُ وَالتَّقَذُّرُ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ وَقَعَ هَذَا أَوْ إِنْ عَرَضَ لَكُمْ هَذَا فَقَدَ كَرِهْتُمُوهُ.
Buradaki kerahet (كَرَاهَة); tiksinme ve iğrenmedir. Takdiri şöyledir: Eğer bu vuku bulursa yahut başınıza böyle bir durum gelirse muhakkak ondan tiksinmişsinizdir.
وَفَاءُ الْفَصِيحَةِ تُفِيدُ الْإِلْزَامَ بِمَا بَعْدَهَا كَمَا صَرَّحَ بِهِ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ، أَيْ تَدُلُّ عَلَى أَنْ لَا مَنَاصَ لِلْمُوَاجَهِ بِهَا مِنِ الْتِزَامِ مَدْلُولِ جَوَابِ شَرْطِهَا الْمَحْذُوفِ.
Fâ-i fasîha, Zemahşerî'nin Furkân Suresi'ndeki { فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ } kavlinde açıkça belirttiği üzere, kendisinden sonraki hükmün kabulünü zorunlu kılar; yani kendisine hitap edilen kimsenin, mahzuf şart cümlesinin cevabının delalet ettiği hususu kabul etmekten başka bir kaçış yolu bulunmadığını gösterir.
وَالْمَعْنَى: فَتَعَيَّنَ إِقْرَارُكُمْ بِمَا سُئِلْتُمْ عَنْهُ مِنَ الْمُمَثَّلِ بِهِ (إِذْ لَا يُسْتَطَاعُ جَحْدُهُ) تَحَقَّقَتْ كَرَاهَتُكُمْ لَهُ وَتَقَذُّرُكُمْ مِنْهُ، فَلْيَتَحَقَّقْ أَنْ تَكْرَهُوا نَظِيرَهُ الْمُمَثَّلَ وَهُوَ الْغَيْبَةُ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: فَاكْرَهُوا الْمُمَثَّلَ كَمَا كَرِهْتُمُ الْمُمَثَّلَ بِهِ.
Manası şudur: Kendisiyle temsil yapılan (müşebbehün bih) şey hakkında size sorulanı ikrar etmeniz kaçınılmaz olduğuna göre (çünkü bunu inkar etmek mümkün değildir), ona karşı tiksintiniz ve iğrenmeniz kesinleşmiştir; o halde onun dengi olan temsil edilen şeyi (müşebbeh) yani gıybeti de çirkin görmeniz kesinleşsin. Sanki şöyle denilmiştir: Kendisine benzetilenden tiksindiğiniz gibi, benzetilenden de tiksininiz.
وَفِي هَذَا الْكَلَامِ مُبَالَغَاتٌ: مِنْهَا الِاسْتِفْهَامُ التَّقْرِيرِيُّ الَّذِي لَا يَقَعُ إِلَّا عَلَى أَمْرٍ مُسَلَّمٍ عِنْدَ الْمُخَاطَبِ فَجَعْلُكَ لِلشَّيْءِ فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ يَقْتَضِي أَنَّكَ تَدَّعِي أَنَّهُ لَا يُنْكِرُهُ الْمُخَاطَبُ.
Bu ifadede mübalağalar vardır: Bunlardan biri, muhatabın nezdinde kesin kabul görmüş bir durumdan başkası için kullanılmayan takrîrî istifhamdır; çünkü bir şeyi takrîrî istifham konumuna koyman, muhatabın onu inkar edemeyeceğini iddia etmeni gerektirir.
وَمِنْهَا جَعْلُ مَا هُوَ شَدِيدُ الْكَرَاهَةِ لِلنَّفْسِ مَفْعُولًا لِفِعْلِ الْمَحَبَّةِ لِلْإِشْعَارِ بِتَفْظِيعِ
Diğeri, kendisine benzetilen şeyin ve bunu kendisi için uygun gören kimsenin durumunun
حَالَةِ مَا شُبِّهَ بِهِ وَحَالَةِ مَنِ ارْتَضَاهُ لِنَفْسِهِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: أَيَتَحَمَّلُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا، بَلْ قَالَ: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ.
iğrençliğini hissettirmek amacıyla, nefsin son derece tiksindiği bir şeyi muhabbet fiilinin mef'ûlü (nesnesi) yapmaktır. Bu sebeple “Herhangi biriniz ölmüş kardeşinin etini yemeye katlanabilir mi?” denmemiş, bilakis “{ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ } [Herhangi biriniz] sever mi?” denilmiştir.
وَمِنْهَا إِسْنَادُ الْفِعْلِ إِلَى أَحَدٍ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ أَحَدًا مِنَ الْأَحَدَيْنِ لَا يُحِبُّ ذَلِكَ.
Bir diğeri, insanlardan hiçbirinin bunu sevmeyeceğini hissettirmek için fiili { أَحَدٍ } kelimesine isnad etmektir.
وَمِنْهَا أَنَّهُ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى تَمْثِيلِ الِاغْتِيَابِ بِأَكْلِ لَحْمِ الْإِنْسَانِ حَتَّى جَعَلَ الْإِنْسَانَ أَخًا.
Bir diğeri, gıybeti sırf insan eti yemekle temsil etmekle yetinmeyip, o insanı kardeş olarak nitelemesidir.
وَمِنْهَا أَنَّهُ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى كَوْنِ الْمَأْكُولِ لَحْمَ الْأَخِ حَتَّى جَعَلَ الْأَخَ مَيِّتًا.
Bir diğeri, yenen şeyin sadece kardeş eti olmasıyla yetinmeyip, o kardeşi bir de ölü kılmasıdır.
وَفِيهِ مِنَ الْمُحَسِّنَاتِ الطِّبَاقُ بَيْنَ أَيُحِبُّ وَبَيْنَ فَكَرِهْتُمُوهُ.
Bu ifadede edebî sanatlardan olarak { أَيُحِبُّ } ile { فَكَرِهْتُمُوهُ } arasında tıbâk (tezat) sanatı vardır.
وَالْغِيبَةُ حَرَامٌ بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ وَآثَارٍ مِنَ السُّنَّةِ بَعْضُهَا صَحِيحٌ وَبَعْضُهَا دُونَهُ.
Gıybet, bu ayetin delaleti ve bir kısmı sahih bir kısmı ise sahih derecesinin altında olan sünnetteki rivayetler gereğince haramdır.
وَذَلِكَ أَنَّهَا تَشْتَمِلُ عَلَى مَفْسَدَةِ ضَعْفٍ فِي أُخُوَّةِ الْإِسْلَامِ. وَقَدْ تَبْلُغُ الَّذِي اغْتِيبَ فَتَقْدَحُ فِي نَفْسِهِ عَدَاوَةً لِمَنِ اغْتَابَهُ فَيَنْثَلِمُ بِنَاءُ الْأُخُوَّةِ، وَلِأَنَّ فِيهَا الِاشْتِغَالَ بِأَحْوَالِ النَّاسِ وَذَلِكَ يُلْهِي الْإِنْسَانَ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالْمُهِمِّ النَّافِعِ لَهُ وَتَرْكِ مَا لَا يَعْنِيهِ.
Bunun sebebi, gıybetin İslâm kardeşliğinde bir zayıflama fesadı barındırmasıdır. Zira gıybet, aleyhinde konuşulan kimsenin kulağına gidip kalbinde gıybetini yapana karşı bir düşmanlık tutuşturabilir ve kardeşlik binası sarsılır. Ayrıca onda insanların halleriyle meşgul olma durumu vardır ki bu da insanı kendisine faydalı olan mühim işlerle meşgul olmaktan ve kendisini ilgilendirmeyen şeyleri terk etmekten alıkoyar.
وَهِيَ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ مِنَ الْكَبَائِرِ وَقَلَّ مَنْ صَرَّحَ بِذَلِكَ، لَكِنَّ الشَّيْخَ عَلِيًّا الصَّعِيدِيَّ فِي «حَاشِيَةِ الْكِفَايَةِ» صَرَّحَ بِأَنَّهَا عِنْدَنَا مِنَ الْكَبَائِرِ مُطْلَقًا. وَوَجْهُهُ أَنَّ اللَّهَ نَهَى عَنْهَا وَشَنَّعَهَا.
Gıybet Mâlikîlere göre büyük günahlardandır. Bunu açıkça ifade eden pek az olmakla birlikte Şeyh Ali es-Saîdî, *Hâşiyetü'l-Kifâye* adlı eserinde gıybetin biz Mâlikîlere göre mutlak olarak büyük günahlardan olduğunu açıkça belirtmiştir. Gerekçesi ise Allah'ın onu yasaklaması ve son derece çirkin göstermesidir.
وَمُقْتَضَى كَلَامِ السِّجِلْمَاسِيِّ فِي كِتَابِ «الْعَمَلِ الْفَاسِيِّ» أَنَّهَا كَبِيرَةٌ.
Sicilmâsî'nin *el-Amelü'l-Fâsî* adlı kitabındaki ifadelerinin gereği de onun büyük günah olduğudur.
وَجَعَلَهَا الشَّافِعِيَّةُ مِنَ الصَّغَائِرِ لِأَنَّ الْكَبِيرَةَ فِي اصْطِلَاحِهِمْ فِعْلٌ يُؤْذِنُ بِقِلَّةِ اكْتِرَاثِ فَاعِلِهِ بِالدِّينِ وَرِقَّةِ الدِّيَانَةِ كَذَا حَدَّهَا إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ.
Şâfiîler ise gıybeti küçük günahlardan saymışlardır; çünkü onların ıstılahında büyük günah, failinin dine az önem verdiğini ve dindarlığının zayıf olduğunu gösteren fiildir. İmâmü'l-Haremeyn büyük günahı böyle tarif etmiştir.
فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ لِوَجْهِ مَصْلَحَةٍ مِثْلِ تَجْرِيحِ الشُّهُودِ وَرُوَاةِ الْحَدِيثِ وَمَا يُقَالُ لِلْمُسْتَشِيرِ فِي مُخَالَطَةٍ أَوْ مُصَاهَرَةٍ فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِغِيبَةٍ، بِشَرْطِ أَنْ لَا يَتَجَاوَزَ الْحَدَّ الَّذِي يَحْصُلُ بِهِ وَصْفُ الْحَالَةِ الْمَسْئُولِ عَنْهَا.
Şayet bu durum şahitlerin ve hadis râvilerinin cerhedilmesi, ortaklık veya evlilik hususunda danışan kimseye söylenen sözler gibi meşru bir maslahat için olursa, hakkında soru sorulan durumun vasfedilmesini sağlayacak sınırı aşmamak şartıyla gıybet sayılmaz.
وَكَذَلِكَ لَا غِيبَةَ فِي فَاسِقٍ بِذِكْرِ فِسْقِهِ دُونَ مُجَاهَرَةٍ لَهُ بِهِ. وَقَدْ قَالَ النبيء ﷺ لَمَّا اسْتُؤْذِنَ عِنْدَهُ لِعُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ بِئْسَ أَخُو الْعَشِيرَةِ لِيَحْذَرَهُ مَنْ سَمِعَهُ إِذْ كَانَ عُيَيْنَةُ يَوْمَئِذٍ مُنْحَرِفًا عَنِ الْإِسْلَامِ.
Aynı şekilde, fâsık bir kimsenin fıskını yüzüne karşı açıkça söylemeksizin anmakta da gıybet yoktur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Uyeyne b. Hısn yanına girmek için izin istediğinde, o günlerde Uyeyne İslâm'dan sapmış olduğu için duyanlar ondan sakınsın diye «O kabilenin ne kötü kardeşidir!» buyurmuştur.
وَعَنِ الطَّبَرِيِّ صَاحِبِ «الْعُدَّةِ» فِي فُرُوعِ الشَّافِعِيَّةِ أَنَّهَا صَغِيرَةٌ، قَالَ الْمَحَلِّيُّ وَأَقَرَّهُ الرَّافِعِيُّ وَمَنْ تَبِعَهُ. قُلْتُ: وَذَكَرَ السِّجِلْمَاسِيُّ فِي نَظْمِهِ فِي الْمَسَائِلِ الَّتِي جَرَى بِهَا عَمَلُ الْقُضَاةِ فِي فَاسَ فَقَالَ:
Şâfiî fıkhına dair *el-Udde* adlı eserin müellifi Taberî'den, gıybetin küçük günah olduğu nakledilmiştir; Mahallî bunu zikretmiş, Râfiî ve ona tâbi olanlar da bunu onaylamıştır. Derim ki: Sicilmâsî, Fas'ta kadıların uygulamalarına dair manzumesinde bunu zikretmiş ve şöyle demiştir:
وَلَا تُجَّرِحْ شَاهِدًا بِالْغِيبَه ... لِأَنَّهَا عَمَّتْ بِهَا الْمُصِيبَه
Şahidi gıybet sebebiyle cerhetme (reddetme)... Çünkü onun musibeti herkesi kuşatmıştır.
وَذَكَرَ فِي شَرْحِهِ: أَنَّ الْقُضَاةَ عَمِلُوا بِكَلَامِ الْغَزَالِيِّ.
Şerhinde de kadıların Gazzâlî'nin sözüyle amel ettiklerini belirtmiştir.
وَأَمَّا عُمُومُ الْبَلْوَى فَلَا يُوجِبُ اغْتِفَارَ مَا عَمَّتْ بِهِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَالتَّعَذُّرِ كَمَا ذُكِرَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي زَيْدٍ.
Umûm-i belvâya (herkesi ilgilendiren yaygın sıkıntıya) gelince; Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd'den zikredildiği üzere, zaruret ve imkânsızlık hali müstesna, yaygınlaşan şeyin hoş görülmesini gerektirmez.
وَعِنْدِي: أَنَّ ضَابِطَ ذَلِكَ أَنْ يَكْثُرَ فِي النَّاسِ كَثْرَةً بِحَيْثُ يَصِيرُ غَيْرَ دَالٍّ عَلَى اسْتِخْفَافٍ بِالْوَازِعِ الدِّينِيِّ فَحِينَئِذٍ يُفَارِقُهَا مَعْنَى ضَعْفِ الدِّيَانَةِ الَّذِي جَعَلَهُ الشَّافِعِيَّةُ جُزْءًا مِنْ مَاهِيَّةِ الْغَيْبَةِ.
Bana göre bunun ölçüsü; insanlar arasında, dinî caydırıcılığı hafife almaya delalet etmeyecek ölçüde çok yaygınlaşmasıdır. O takdirde, Şâfiîlerin gıybetin mahiyetinden bir cüz kıldıkları dindarlık zafiyeti anlamı ondan ayrılmış olur.
وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ } “Allah'tan sakının. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمَلِ الطَّلَبِ السَّابِقَةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ هَذَا كَالتَّذْيِيلِ لَهَا إِذْ أَمَرَ بِالتَّقْوَى وَهِيَ جِمَاعُ الِاجْتِنَابِ وَالِامْتِثَالِ فَمَنْ كَانَ سَالِمًا مِنَ التَّلَبُّسِ بِتِلْكَ الْمَنْهِيَّاتِ فَالْأَمْرُ بِالتَّقْوَى يُجَنِّبُهُ التَّلَبُّسَ بِشَيْءٍ مِنْهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَمَنْ كَانَ مُتَلَبِّسًا بِهَا أَوْ بِبَعْضِهَا فَالْأَمْرُ بِالتَّقْوَى يَجْمَعُ الْأَمْرَ بِالْكَفِّ عَمَّا هُوَ مُتَلَبِّسٌ بِهِ مِنْهَا.
[Bu cümle], { اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ } “Zannın çoğundan sakının” sözünden itibaren önceki talep cümlelerine matuftur ve onlar için bir fezleke (tamamlayıcı ifade) gibidir. Zira [burada] kaçınmanın ve emre uymanın esası olan takva emredilmiştir. Bu yasaklara bulaşmaktan uzak olan kimse için takva emri, gelecekte bunlardan birine bulaşmasını engeller; bunlara veya bir kısmına bulaşmış olan kimse için ise takva emri, bulaştığı şeyden el çekme emrini de kapsar.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ تَذْيِيلٌ لِلتَّذْيِيلِ لِأَنَّ التَّقْوَى تَكُونُ بِالتَّوْبَةِ بَعْدَ التَّلَبُّسِ بِالْإِثْمِ فَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ وَتَكُونُ التَّقْوَى ابْتِدَاءً فَيَرْحَمُ اللَّهُ الْمُتَّقِيَ، فَالرَّحِيمُ شَامِل للْجَمِيع.
{ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir” cümlesi ise fezlekenin fezlekesidir. Çünkü takva, günaha bulaştıktan sonra tövbe etmekle olur; bu yüzden { إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ } “Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir” buyrulmuştur. Takva aynı zamanda en baştan da olur ve Allah takva sahibine merhamet eder; dolayısıyla { الرَّحِيمُ } her iki durumu da kapsar.
[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١٣]
[Hucurât Suresi (49), Âyet 13]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } (13) “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık; tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdar olandır.”
انْتِقَالٌ مِنْ وَاجِبَاتِ الْمُعَامَلَاتِ إِلَى مَا يَجِبُ أَنْ يُرَاعِيَهُ الْمَرْءُ فِي نَفْسِهِ، وَأُعِيدَ النِّدَاءُ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْغَرَضِ، إِذْ كَانَ إِعْجَابُ كُلِّ قَبِيلَةٍ بِفَضَائِلِهَا وَتَفْضِيلُ قَوْمِهَا عَلَى غَيْرِهِمْ فَاشِيًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَمَا تَرَى بَقِيَّتَهُ فِي شِعْرِ الْفَرَزْدَقِ وَجَرِيرٍ، وَكَانُوا يُحَقِّرُونَ بَعْضَ الْقَبَائِلِ مِثْلَ بَاهِلَةَ، وَضُبَيْعَةَ، وَبَنِي عُكْلٍ.
Muamelelere dair vecibelerden, kişinin kendi nefsinde gözetmesi gereken hususlara bir geçiştir. Bu gayenin önemine binaen nida tekrarlanmıştır; zira her kabilenin kendi meziyetleriyle övünmesi ve kendi kavmini başkalarından üstün görmesi Câhiliye devrinde pek yaygındı; nitekim bunun kalıntılarını Ferazdak ve Cerîr'in şiirlerinde görürsünüz. Onlar Bâhile, Dubay'a ve Benî Ukl gibi bazı kabileleri de hor görürlerdi.
سُئِلَ أَعْرَابِيٌّ: أَتُحِبُّ أَنْ تَدْخُلَ الْجَنَّةَ وَأَنْتَ بَاهِلِيٌّ فَأَطْرَقَ حِينًا ثُمَّ قَالَ: عَلَى شَرْطِ أَنْ لَا يَعْلَمَ أَهْلُ الْجَنَّةِ أَنِّي بَاهِلِيٌّ. فَكَانَ ذَلِكَ يَجُرُّ إِلَى الْإِحَنِ وَالتَّقَاتُلِ وَتَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ السُّخْرِيَةُ وَاللَّمْزُ وَالنَّبْزُ وَالظَّنُّ وَالتَّجَسُّسُ وَالِاغْتِيَابُ الْوَارِدَةُ فِيهَا الْآيَاتُ السَّابِقَةُ، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لِتَأْدِيبِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى اجْتِنَابِ مَا كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِاقْتِلَاعِ جُذُورِهِ الْبَاقِيَةِ فِي النُّفُوسِ بِسَبَبِ اخْتِلَاطِ طَبَقَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ سَنَةِ الْوُفُودِ إِذْ كَثُرَ الدَّاخِلُونَ فِي الْإِسْلَامِ.
Bir bedeviye: 'Bâhileli olduğun halde cennete girmeyi ister misin?' diye sorulunca bir süre başını öne eğip düşündü, sonra: 'Cennet ehlinin benim Bâhileli olduğumu bilmemesi şartıyla!' dedi. İşte bu durum kin ve çatışmalara yol açıyor; önceki ayetlerde geçen alay, ayıplama, lakap takma, zanda bulunma, tecessüs ve gıybet gibi kötülükler bundan kaynaklanıyordu. Bu âyet, elçiler yılından (Senetü'l-Vüfûd) sonra İslâm'a girenlerin çoğalmasıyla müminlerin farklı tabakalarının birbirine karışması neticesinde nefislerde kalan Câhiliye kalıntılarını kökünden söküp atmak ve müminleri Câhiliye adetlerinden sakındırarak terbiye etmek üzere nâzil olmuştur.
فَعَنْ أَبِي دَاوُدَ أَنَّهُ رَوَى فِي كِتَابِهِ «الْمَرَاسِيلِ» عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَمَرَ رَسُول الله ﷺ بَنِي بَيَاضَةَ (مِنَ الْأَنْصَارِ) أَنْ يُزَوِّجُوا أَبَا هِنْدٍ (مَوْلَى بَنِي بَيَاضَةَ قِيلَ اسْمُهُ يَسَارٌ) امْرَأَةً مِنْهُمْ فَقَالُوا: تُزَوِّجُ بَنَاتِنَا مَوَالِيَنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً الْآيَةَ.
Nitekim Ebû Dâvûd'un *el-Merâsîl* adlı kitabında Zührî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Beyâza'ya (Ensâr'dan bir kabile) Ebû Hind'i (Benî Beyâza'nın mevlası, adının Yesâr olduğu söylenir) kendilerinden bir kadınla evlendirmelerini emretti. Onlar: 'Kızlarımızı mevlamızla mı evlendirelim?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً } “Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık ve sizi milletlere ayırdık...” ayetini indirdi.
وَرُوِيَ غَيْرُ ذَلِكَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا.
Ayetin nüzul sebebi hakkında bundan başka rivayetler de nakledilmiştir.
وَنُودُوا بِعُنْوَانِ النَّاسُ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ رَعْيًا لِلْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ هَذَا الْعُنْوَانِ وَبَيْنَ مَا صُدِّرَ بِهِ الْغَرَضُ مِنَ التَّذْكِيرِ بِأَنَّ أَصْلَهُمْ وَاحِدٌ، أَيْ أَنَّهُمْ فِي الْخِلْقَةِ سَوَاءٌ لِيُتَوَسَّلَ بِذَلِكَ إِلَى أَنَّ التَّفَاضُلَ وَالتَّفَاخُرَ إِنَّمَا يَكُونُ بِالْفَضَائِلِ وَإِلَى أَنَّ التَّفَاضُلَ فِي الْإِسْلَامِ بِزِيَادَةِ التَّقْوَى فَقِيلَ:
Bu hitap ile gayenin başında yer alan 'kökenlerinin bir olduğu' hatırlatması arasındaki uyum gözetilerek, 'müminler' yerine 'insanlar' hitabı kullanılmıştır. Yani yaratılış bakımından eşit oldukları bildirilmiştir ki bu vesileyle üstünlüğün ve övünmenin ancak faziletlerle olacağı ve İslâm'da üstünlüğün ancak takvanın artmasıyla gerçekleşeceği sonucuna ulaşılsın; nitekim şöyle buyrulmuştur:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى.
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık.”
فَمَنْ أَقْدَمَ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي مَكَّةَ دُونَ بَقِيَّةِ السُّورَةِ اغْتَرَّ بِأَنَّ غَالِبَ الْخِطَابِ بِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا كَانَ فِي الْمَكِّيِّ.
Surenin geri kalanından ayrı olarak bu ayetin Mekke'de indiğini ileri süren kimse, { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabının çoğunlukla Mekkî surelerde bulunmasına aldanmıştır.
وَالْمُرَادُ بِالذَّكْرِ وَالْأُنْثَى: آدَمُ وَحَوَّاءُ أَبَوَا الْبَشَرِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا.
Erkek ve dişiden maksat, { وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا } karinesinden dolayı, insanlığın ana babası olan Âdem ile Havvâ'dır.
وَيُؤَيِّدُ هَذَا
Bunu şu da teyit etmektedir:
قَول النَّبِي ﷺ: «أَنْتُمْ بَنُو آدَمَ وَآدَمُ مِنْ تُرَابٍ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Siz Âdem'in çocuklarısınız, Âdem ise topraktandır» sözü
كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا. فَيَكُونُ تَنْوِينُ (ذَكَرٍ وَأُنْثَى) لِأَنَّهُمَا وَصْفَانِ لِمَوْصُوفٍ فَقَرَّرَ، أَيْ مِنْ أَبٍ ذَكَرٍ وَمِنْ أُمٍّ أُنْثَى.
Nitekim bu hadis az sonra gelecektir. Bu durumda { ذَكَرٍ وَأُنْثَى } kelimelerindeki tenvin, bunların zikredilmeyen bir mevsufun sıfatı olmasından ileri gelir; yani 'erkek bir babadan ve dişi bir anadan' [demektir].
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِ ذَكَرٍ وَأُنْثى صِنْفُ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ مُكَوَّنٌ مِنْ صِنْفِ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى.
{ ذَكَرٍ وَأُنْثى } ile erkek ve dişi cinsinin kastedilmiş olması da caizdir; yani 'her biriniz erkek ve dişi cinsinden meydana gelmiştir' [demektir].
وَحَرْفُ (مِنْ) عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ لِلِابْتِدَاءِ.
{ مِنْ } harfi her iki ihtimalde de ibtidâ (başlangıç) içindir.
وَالشُّعُوبُ: جَمْعُ شَعْبٍ بِفَتْحِ الشِّينِ وَهُوَ مَجْمَعُ الْقَبَائِلِ الَّتِي تَرْجِعُ إِلَى جَدٍّ وَاحِدٍ مِنْ أُمَّةٍ مَخْصُوصَةٍ وَقَدْ يُسَمَّى جَذْمًا، فَالْأُمَّةُ الْعَرَبِيَّةُ تَنْقَسِمُ إِلَى شُعُوبٍ كَثِيرَةٍ فَمُضَرُ شَعْبٌ، وَرَبِيعَةُ شَعْبٌ، وَأَنْمَارٌ شَعْبٌ، وَإِيَادٌ شَعْبٌ، وَتَجْمَعُهَا الْأُمَّةُ الْعَرَبِيَّةُ الْمُسْتَعْرِبَةُ، وَهِيَ عَدْنَانُ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ ﵇، وَحِمْيَرُ وَسَبَأٌ، وَالْأَزْدُ شُعُوبٌ مِنْ أُمَّةِ قَحْطَانَ. وَكِنَانَةُ وَقَيْسٌ وَتَمِيمٌ قَبَائِلُ مِنْ شَعْبِ مُضَرَ. وَمَذْحِجٌ، وَكِنْدَةُ قَبِيلَتَانِ مِنْ شَعْبِ سَبَأٍ. وَالْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ قَبِيلَتَانِ مِنْ شَعْبِ الْأَزْدِ.
Şuûb (شُعُوب), şîn harfinin fethasıyla şa'b (شَعْب) kelimesinin çoğuludur; o da belirli bir ümmetten tek bir ataya dayanan kabileler topluluğudur, buna bazen cezm (جَذْم) de denir. Nitekim Arap milleti birçok şa'ba ayrılır: Mudar bir şa'bdır, Rebîa bir şa'bdır, Enmâr bir şa'bdır, İyâd bir şa'bdır; bunları müsta'ribe (sonradan Araplaşan) Arap milleti toplar ki onlar İsmâil aleyhisselâm'ın soyundan gelen Adnân'dır. Himyer, Sebe' ve Ezd ise Kahtân milletinden şa'blardır. Kinâne, Kays ve Temîm, Mudar şa'bından kabilelerdir. Mezlic ve Kinde, Sebe' şa'bından iki kabiledir. Evs ve Hazrec ise Ezd şa'bından iki kabiledir.
وَتَحْتَ الْقَبِيلَةِ الْعِمَارَةُ مِثْلُ قُرَيْشٍ مِنْ كِنَانَةَ، وَتَحْتَ الْعِمَارَةِ الْبَطْنُ مِثْلُ قُصَيٍّ مِنْ قُرَيْشٍ، وَتَحْتَ الْبَطْنِ الْفَخِذُ مِثْلَ هَاشِمٍ وَأُمَيَّةَ مِنْ قُصَيٍّ، وَتَحْتَ الْفَخِذِ الْفَصِيلَةُ مِثْلُ أَبِي طَالِبٍ وَالْعَبَّاسِ وَأَبِي سُفْيَانَ.
Kabilenin altında, Kinâne'den Kureyş gibi imâre (عِمَارَة) vardır. İmârenin altında, Kureyş'ten Kusay gibi batn (بَطْن) vardır. Batnın altında, Kusay'dan Hâşim ve Ümeyye gibi fahiz (فَخِذ) vardır. Fahzin altında ise Ebû Tâlib, Abbâs ve Ebû Süfyân [soyu] gibi fasîle (فَصِيلَة) vardır.
وَاقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِ الشُّعُوبِ وَالْقَبَائِلِ لِأَنَّ مَا تَحْتَهَا دَاخِلٌ بِطْرِيقِ لَحْنِ الْخِطَابِ.
Sadece şuûb ve kabâil zikredilmiştir; zira bunların altındakiler lahnü'l-hitâb (sözün delaleti) yoluyla buraya dâhildir.
وَتَجَاوَزَ الْقُرْآنُ عَنْ ذِكْرِ الْأُمَمِ جَرْيًا عَلَى الْمُتَدَاوَلِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِي تَقْسِيمِ طَبَقَاتِ الْأَنْسَابِ إِذْ لَا يُدْرِكُونَ إِلَّا أَنْسَابَهُمْ.
Kur'an, Arapların nesep derecelendirmesinde kullandıkları yaygın ıstılaha uyarak ümmetleri zikretmemiştir; zira onlar yalnızca kendi neseplerini bilirlerdi.
وَجُعِلَتْ عِلَّةُ جَعْلِ اللَّهِ إِيَّاهُ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ. وَحِكْمَتُهُ مِنْ هَذَا الْجَعْلِ أَنْ يَتَعَارَفَ النَّاسُ، أَيْ يَعْرِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا.
Allah'ın insanları milletler ve kabileler kılmasının illeti ve bu kılmaktaki hikmeti, insanların teârüf etmesi yani birbirlerini tanıması olarak belirlenmiştir.
وَالتَّعَارُفُ يَحْصُلُ طَبَقَةً بَعْدَ طَبَقَةٍ مُتَدَرِّجًا إِلَى الْأَعْلَى، فَالْعَائِلَةُ الْوَاحِدَةُ مُتَعَارِفُونَ، وَالْعَشِيرَةُ مُتَعَارِفُونَ مِنْ عَائِلَاتٍ إِذْ لَا يَخْلُونَ عَنِ انْتِسَابٍ وَمُصَاهَرَةٍ، وَهَكَذَا تَتَعَارَفُ الْعَشَائِرُ مَعَ الْبُطُونِ وَالْبُطُونُ مَعَ الْعَمَائِرِ، وَالْعَمَائِرُ مَعَ الْقَبَائِلِ، وَالْقَبَائِلُ مَعَ الشُّعُوبِ لِأَنَّ كُلَّ دَرَجَةٍ تَأْتَلِفُ مِنْ مَجْمُوعِ الدَّرَجَاتِ الَّتِي دُونَهَا.
Tanışma, tabaka tabaka kademeli olarak yukarıya doğru gerçekleşir. Bir ailedekiler birbirini tanır; aşiret mensupları ise soy ve evlilik bağlarından hali olmadıkları için aileler vasıtasıyla birbirini tanır. Böylece aşiretler batnlarla, batnlar imârelerle, imâreler kabilelerle, kabileler de şa'blarla tanışır; çünkü her derece, altındaki derecelerin toplamından meydana gelir.
فَكَانَ هَذَا التَّقْسِيمُ الَّذِي أَلْهَمَهُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ نِظَامًا مُحْكَمًا لِرَبْطِ أَوَاصِرِهِمْ دُونَ مَشَقَّةٍ وَلَا تَعَذُّرٍ فَإِنَّ تَسْهِيلَ حُصُولِ الْعَمَلِ بَيْنَ عَدَدٍ وَاسِعِ الِانْتِشَارِ يَكُونُ بِتَجْزِئَةِ تَحْصِيلِهِ بَيْنَ الْعَدَدِ الْقَلِيلِ ثُمَّ بِبَثِّ عَمَلِهِ بَيْنَ طَوَائِفَ مِنْ ذَلِكَ الْعَدَدِ الْقَلِيلِ ثُمَّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ جَمَاعَاتٍ أَكْثَرَ. وَهَكَذَا حَتَّى يَعُمَّ أُمَّةً أَوْ يَعُمَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ وَمَا انْتَشَرَتِ الْحَضَارَاتُ الْمُمَاثِلَةُ بَيْنَ الْبَشَرِ إِلَّا بِهَذَا النَّامُوسِ الْحَكِيمِ.
Allah'ın kendilerine ilham ettiği bu taksimat, aralarındaki bağları meşakkatsiz ve zorlanmadan kurmaları için muhkem bir nizam olmuştur. Çünkü geniş bir alana yayılmış çok sayıda insan arasında bir işin gerçekleşmesini kolaylaştırmak; önce o işi az sayıdaki kimseler arasında bölüştürmek, sonra o az sayıdaki gruplara yaymak, daha sonra da daha geniş topluluklar arasına yaymakla mümkündür. Böylece bu nizam bir ümmeti veya bütün insanları kuşatır. İnsanlar arasında benzer medeniyetler ancak bu hikmetli kanun sayesinde yayılmıştır.
وَالْمَقْصُودُ: أَنَّكُمْ حَرَّفْتُمُ الْفِطْرَةَ وَقَلَبْتُمُ الْوَضْعَ فَجَعَلْتُمُ اخْتِلَافَ الشُّعُوبِ وَالْقَبَائِلِ بِسَبَبِ تَنَاكُرٍ وَتَطَاحُنٍ وَعُدْوَانٍ.
Kastedilen şudur: Siz fıtratı tahrif ettiniz ve durumu tersyüz ederek milletlerin ve kabilelerin farklılığını birbirini inkâr, çatışma ve düşmanlık sebebi kıldınız.
أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي لَهَبٍ:
Fadl b. Abbâs b. Utbe b. Ebî Leheb'in şu sözünü görmez misin:
مَهْلًا بَنِي عَمِّنَا مَهْلًا مَوَالِيَنَا ... لَا تَنْبُشُوا بَيْنَنَا مَا كَانَ مَدْفُونَا
Yavaş olun ey amcaoğullarımız, yavaş olun ey mevlamız olanlar!... Aramızda gömülü olan [husumetleri] deşmeyin!
لَا تَطْمَعُوا أَنْ تُهِينُونَا وَنُكْرِمَكُمْ ... وَأَنْ نَكُفَّ الْأَذَى عَنْكُمْ وَتُؤْذُونَا
Siz bizi hor görürken bizim size ikram etmemizi, siz bize eziyet ederken bizim size eziyet etmekten geri durmamızı ummayın!
وَقَوْلُ الْعُقَيْلِيِّ وَحَارَبَهُ بَنُو عَمِّهِ فَقَتَلَ مِنْهُمْ:
Ve amcaoğulları kendisiyle savaşıp da onlardan birilerini öldüren Ukaylî'nin şu sözü:
وَنَبْكِي حِينَ نَقْتُلُكُمْ عَلَيْكُمْ ... وَنَقْتُلُكُمْ كَأَنَّا لَا نُبَالِي
Sizi öldürdüğümüz zaman [içimiz sızlar da] size ağlarız... Ama sizi öldürürken de sanki hiç umursamazmışız gibi öldürürüz.
وَقَوْلُ الشَّمَيْذَرِ الْحَارِثِيِّ:
Ve Şemeyzer el-Hârisî'nin şu sözü:
وَقَدْ سَاءَنِي مَا جَرَّتِ الْحَرْبُ بَيْنَنَا ... بَنِي عَمِّنَا لَوْ كَانَ أَمْرًا مُدَانِيَا
Aramızdaki savaşın getirdiği sonuçlar beni üzdü... Ey amcaoğullarımız! Keşke bu, kolayca halledilebilecek yakın bir iş olsaydı.
وَأَقْوَالُهُمْ فِي هَذَا لَا تُحْصَرُ عَدَا مَا دُونَ ذَلِكَ مِنَ التَّفَاخُرِ وَالتَّطَاوُلِ وَالسُّخْرِيَةِ وَاللَّمْزِ وَالنَّبْزِ وَسُوءِ الظَّنِّ وَالْغِيبَةِ مِمَّا سَبَقَ ذِكْرُهُ.
Bu konudaki sözleri sayılamayacak kadar çoktur; bunların yanı sıra daha önce zikredilen övünme, üstünlük taslama, alay, ayıplama, lakap takma, kötü zan ve gıybet gibi şeyler de cabasıdır.
وَقَدْ جَبَرَ اللَّهُ صَدْعَ الْعَرَبِ بِالْإِسْلَامِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً فَرَدَّهُمْ إِلَى الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَهُمْ عَلَيْهَا وَكَذَلِكَ تَصَارِيفُ الدِّينِ الْإِسْلَامِيِّ تَرْجِعُ بِالنَّاسِ إِلَى الْفِطْرَةِ السَّلِيمَةِ.
Allah, Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı ve O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” buyurduğu gibi, İslâm ile Arapların aralarındaki çatlağı onarmış ve onları kendilerini yarattığı fıtrata döndürmüştür. Nitekim İslâm dininin bütün hükümleri insanları selim fıtrata döndürmektedir.
وَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَكُونُوا إِخْوَةً وَأَنْ يُصْلِحُوا بَيْنَ الطَّوَائِفِ الْمُتَقَاتِلَةِ وَنَهَاهُمْ عَمَّا يَثْلِمُ الْأُخُوَّةَ وَمَا يَغِينُ عَلَى نُورِهَا فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ السُّخْرِيَةِ وَاللَّمْزِ وَالتَّنَابُزِ وَالظَّنِّ السُّوءِ وَالتَّجَسُّسِ وَالْغِيبَةِ، ذَكَّرَهُمْ بِأَصْلِ الْأُخُوَّةِ فِي الِأَنْسَابِ الَّتِي أَكَّدَتْهَا أُخُوَّةُ الْإِسْلَامِ وَوَحْدَةُ الِاعْتِقَادِ لِيَكُونَ ذَلِكَ التَّذْكِيرُ عَوْنًا عَلَى تَبَصُّرِهِمْ فِي حَالِهِمْ،
Allah Teâlâ müminlere kardeş olmalarını ve birbiriyle savaşan grupların arasını düzeltmelerini emredip kardeşliği zedeleyen ve nefislerindeki kardeşlik nurunu karartan alay, ayıplama, lakap takma, kötü zan, tecessüs ve gıybeti yasaklayınca; bu hatırlatmanın onların kendi durumlarını basiretle kavramalarına yardımcı olması için İslâm kardeşliği ve inanç birliği ile pekiştirilmiş olan nesep kardeşliğinin aslını onlara hatırlattı.
وَلَمَّا كَانَتِ السُّخْرِيَةُ وَاللَّمْزُ وَالتَّنَابُزُ مِمَّا يُحْمَلُ عَلَيْهِ التَّنَافُسُ بَيْنَ الْأَفْرَادِ وَالْقَبَائِلِ جَمَعَ اللَّهُ ذَلِكَ كُلَّهُ فِي هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ الْحَكِيمَةِ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى النِّدَاءِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ عَمَدُوا إِلَى هَذَا التَّشْعِيبِ الَّذِي وَضَعَتْهُ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ فَاسْتَعْمَلُوهُ فِي فَاسِدِ لَوَازِمِهِ وَأَهْمَلُوا صَالِحَ مَا جُعِلَ لَهُ بِقَوْلِهِ:
Alay, ayıplama ve lakap takma; fertler ve kabileler arasındaki rekabetin körüklediği şeyler olduğundan, Allah bütün bunları şu hikmetli vaazında toplamıştır ki bu da onların ilahî hikmetin kurduğu bu kabilevi yapıyı alıp zararlı sonuçlarında kullandıklarını ve şu buyruğuyla ne için yaratıldığının hayırlı gayesini terk ettiklerini yüzlerine vurmayı ifade eder:
لِتَعارَفُوا ثُمَّ وَأَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ أَيْ فَإِنْ تَنَافَسْتُمْ فَتَنَافَسُوا فِي التَّقْوَى كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ [المطففين: ٢٦] .
{ لِتَعارَفُوا } “tanışasınız diye”; ardından bunu { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır” buyruğuyla takip ettirdi. Yani 'Eğer rekabet edecekseniz takvada yarışın' demektir; nitekim Allah Teâlâ: { وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ } [Mutaffifîn: 26] “Yarışanlar işte bunun için yarışsınlar” buyurmuştur.
وَالْخَبَرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنِ الْمُسَاوَاةِ فِي أَصْلِ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ لِيُتَوَصَّلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى إِرَادَةِ اكْتِسَابِ الْفَضَائِلِ وَالْمَزَايَا الَّتِي تَرْفَعُ بَعْضَ النَّاسِ عَلَى بَعْضٍ كِنَايَةً بِمَرْتَبَتَيْنِ. وَالْمَعْنَى الْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ هُوَ مَضْمُونُ جُمْلَةِ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ فَتِلْكَ الْجُمْلَةُ تَتَنَزَّلُ مِنْ جُمْلَةِ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى مَنْزِلَةَ الْمَقْصِدِ مِنَ الْمُقَدِّمَةِ وَالنَّتِيجَةِ مِنَ الْقِيَاسِ وَلِذَلِكَ فُصِّلَتْ لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الْبَيَانِ.
{ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } “Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık” sözündeki haber, insan türünün aslında eşit olduğuna kinaye olarak kullanılmıştır ki buradan iki mertebeli bir kinaye ile insanların bir kısmını diğerine üstün kılan fazilet ve meziyetleri kazanma iradesine varılsın. Bundan kastedilen asıl mana ise { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır” cümlesinin muhtevasıdır. Bu cümle { إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } cümlesine göre mukaddimenin gayesi ve kıyasın neticesi mesabesindedir; beyan (açıklama) makamında olduğu için de fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَأَمَّا جُمْلَةُ وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا فَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ.
{ وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا } “tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık” cümlesine gelince, o diğer iki cümle arasında bir itirâziyyedir (ara cümledir).
وَالْمَقْصُودُ مِنِ اعْتِرَاضِهَا: إِدْمَاجُ تَأْدِيبٍ آخَرَ مِنْ وَاجِبِ بَثِّ التَّعَارُفِ وَالتَّوَاصُلِ بَيْنَ الْقَبَائِلِ وَالْأُمَمِ وَأَنَّ ذَلِكَ مُرَادُ اللَّهِ مِنْهُمْ.
Bu cümlenin itirâziyye olarak gelmesinden maksat; kabileler ve milletler arasında tanışma ve kaynaşmayı yaymanın bir vecibe olduğu ve bunun Allah'ın onlardan istediği bir muradı olduğu şeklindeki diğer bir terbiyeyi [söze] dercetmektir.
وَمِنْ مَعْنَى الْآيَةِ مَا
Ayetin manasına giren hususlardan biri de
خَطَبَ بِهِ رَسُول الله ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ إِذْ قَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَلَا إِنَّ رَبَّكُمْ وَاحِدٌ وَأَنَّ أَبَاكُمْ وَاحِدٌ لَا فَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ وَلَا لِعَجَمِيٍّ عَلَى عَرَبِيٍّ وَلَا لِأَسْوَدَ عَلَى أَحْمَرَ وَلَا لِأَحْمَرَ عَلَى أَسْوَدَ إِلَّا بِالتَّقْوَى»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Veda Haccı'nda irad ettiği şu hutbedir: «Ey insanlar! Dikkat edin, Rabbiniz birdir ve babanız birdir. Arabın Aceme, Acemin Araba, siyahın kızıla, kızılın siyaha takva dışında hiçbir üstünlüğü yoktur.»
. وَمِنْ نَمَطِ نَظْمِ الْآيَةِ وَتَبْيِينِهَا مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَة
Âyetin üslubuna ve açıklamasına uygun hususlardan biri de Tirmizî'nin bu âyetin tefsirinde rivayet ettiği şu hadistir:
قَول النَّبِي ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ أَذْهَبَ عَنْكُمْ عُبِّيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ وَفَخْرَهَا لَا لِآبَاءِ النَّاسِ مُؤْمِنٍ تَقِيٍّ أَوْ فَاجِرٍ شَقِيٍّ أَنْتُمْ بَنُو آدَمَ وَآدَمُ مِنْ تُرَابٍ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şüphesiz Allah sizden Câhiliye kibrini ve atalarla övünmeyi gidermiştir. İnsanlar ya mümin ve müttakidir ya da fâcir ve şakîdir. Siz Âdem'in çocuklarısınız, Âdem ise topraktandır» sözüdür.
. وَفِي رِوَايَةٍ «أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا خَطَبَ بِهِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ (عُبِّيَّةُ بِضَمِّ الْعَيْنِ الْمُهْمَلَةِ وَبِكَسْرِهَا وَبِتَشْدِيدِ الْمُوَحَّدَةِ الْمَكْسُورَةِ ثُمَّ تَشْدِيدِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ: الْكِبْرُ وَالْفَخْرُ.
Bir rivayette: «Bunun Mekke'nin fethi günü irad ettiği hutbeden olduğu» nakledilmiştir. (Ubbiyye [عُبِّيَّة], noktasız ayın harfinin zammesi veya kesresiyle, kesreli be harfinin şeddesi ve ardından iki noktalı ye harfinin şeddesiyle: kibir ve övünmek demektir.
وَوَزْنُهُمَا عَلَى لُغَةِ ضَمِّ الْفَاءِ فُعْوِلَّةٌ وَعَلَى لُغَةِ كَسْرِ الْفَاءِ فِعْلِيَّةٌ، وَهِيَ إِمَّا مُشْتَقَّةٌ مِنَ التَّعْبِيَةِ فَتَضْعِيفُ الْبَاءِ لِمُجَرَّدِ
Fa'l-fiilin zammesi lügatine göre vezni 'fu'vüyleh' (فُعْوِلَّة), kesresi lügatine göre ise 'fi'liyyeh' (فِعْلِيَّة)dir. Bu kelime ya ta'biyeden (التَّعْبِيَة) türemiştir ki bu takdirde be harfinin şeddeli olması,
الْإِلْحَاقِ مِثْلُ نَضَّ الثَّوْبُ بِمَعْنَى نَضَى أَوْ مُشْتَقَّةٌ مِنْ عُبَابِ الْمَاءِ فَالتَّضْعِيفُ فِي الْبَاءِ أَصْلِيٌّ) .
tıpkı naza (نَضَى) anlamında nadda's-sevb (نَضَّ الثَّوْبُ) denilmesi gibi sadece ilhâk içindir; yahut suyun kabarması ve taşması anlamına gelen ubâb (عُبَاب) kelimesinden türemiştir ki bu durumda be harfindeki şeddelenme aslidir.)
وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ بِسَنَدِهِ إِلَى ابْنِ عُمَرَ «طَافَ رَسُولُ اللَّهِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ ثُمَّ خَطَبَهُمْ فِي بَطْنِ الْمُسِيلِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَزَادَ فِيهِ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى إِلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ.
İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'e ulaşan senediyle rivayetinde [şöyle nakledilmektedir]: «Resûlullah Mekke'nin fethi günü tavaf etti, sonra sel yatağının içinde onlara hutbe irad etti.» [Râvi] hadisi zikretti ve onda şu ziyadeye yer verdi: «Şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } “Ey insanlar! Doğrusu biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık” [ayetinden] { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır” [kısmına kadar].»
وَجُمْلَةُ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا وَإِنَّمَا أُخِّرَتْ فِي النَّظْمِ عَنْ جُمْلَةِ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا، لِتَكُونَ تِلْكَ الْجُمْلَةُ السَّابِقَةُ كَالتَّوْطِئَةِ لِهَذِهِ وَتَتَنَزَّلُ مِنْهَا مَنْزِلَةَ الْمُقَدِّمَةِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا تَسَاوَوْا فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ مِنْ أَبٍ وَاحِدٍ وَأُمٍّ وَاحِدَةٍ كَانَ الشَّأْنُ أَنْ لَا يَفْضُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا بِالْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ وَهُوَ الْكَمَالُ الَّذِي يَرْضَاهُ اللَّهُ لَهُمْ وَالَّذِي جَعَلَ التَّقْوَى وَسِيلَتَهُ وَلِذَلِكَ نَاطَ التَّفَاضُلَ فِي الْكَرَمِ بِ عِنْدَ اللَّهِ إِذْ لَا اعْتِدَادَ بِكَرَمٍ لَا يَعْبَأُ اللَّهُ بِهِ.
{ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır” cümlesi iptidâî olarak müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Bu cümlenin nazımda { إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا } “Doğrusu biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık ve tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık” cümlesinden sonraya bırakılması, önceki cümlenin buna bir zemin hazırlaması ve onun için bir mukaddime konumunda olması içindir. Zira insanlar tek bir baba ve tek bir anadan yaratılış asıllarında eşit olduklarına göre, durum ancak nefsânî kemâl ile birbirlerine üstünlük kurmalarını gerektirir. Bu kemâl de Allah'ın onlar için razı olduğu ve takvayı vesilesi kıldığı kemâldir. İşte bu yüzden keremdeki (üstünlükteki) fazileti { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” kaydına bağlamıştır; zira Allah'ın değer vermediği bir üstünlüğe itibar edilmez.
وَالْمُرَادُ بِالْأَكْرَمِ: الْأَنْفَسُ وَالْأَشْرَفُ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] .
El-Ekrem'den (الْأَكْرَم) maksat; en değerli ve en şerefli olandır; nitekim Neml Suresi'nde geçen { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } [Neml: 29] “Bana pek şerefli bir mektup bırakıldı” kavlinde bunun açıklaması geçmişti.
وَالْأَتْقَى: الْأَفْضَلُ فِي التَّقْوَى وَهُوَ اسْمُ تَفْضِيلٍ صِيغَ مِنِ اتَّقَى عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ.
El-Etkâ (الْأَتْقَى) ise; takvada en üstün olandır. Bu, kuralsız (kıyasa aykırı) olarak 'ittekâ' (اتَّقَى) fiilinden türetilmiş bir ism-i tafdildir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ تَعْلِيلٌ لِمَضْمُونِ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ أَيْ إِنَّمَا كَانَ أَكْرَمُكُمْ أَتْقَاكُمْ لِأَنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْكَرَامَةِ الْحَقِّ وَأَنْتُمْ جَعَلْتُمُ الْمَكَارِمَ فِيمَا دُونَ ذَلِكَ مِنَ الْبَطْشِ وَإِفْنَاءِ الْأَمْوَالِ فِي غَيْرِ وَجْهٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ الْكَرَامَةُ الَّتِي هِيَ التَّقْوَى خَبِيرٌ بِمِقْدَارِ حُظُوظِ النَّاسِ مِنَ التَّقْوَى فَهِيَ عِنْدَهُ حُظُوظُ الْكَرَامَةِ فَلِذَلِكَ الْأَكْرَمُ هُوَ الْأَتْقَى، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى [النَّجْم: ٣٢] أَيْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَرَاتِبِكُمْ فِي التَّقْوَى، أَيِ الَّتِي هِيَ التَّزْكِيَةُ الْحَقُّ. وَمِنْ هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته [الْأَنْعَام: ١٢٤] .
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır” cümlesi, { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır” [kavlinin] muhtevasına bir gerekçedir. Yani en üstün olanınızın en müttaki olanınız olması, Allah'ın hakiki üstünlüğü hakkıyla bilmesinden ötürüdür; oysa siz üstünlükleri bunun dışındaki zorbalıkta, malları yerli yersiz tüketmekte ve benzeri şeylerde gördünüz. Hakiki üstünlük ise takvadır. [Allah] insanların takvadaki nasiplerinin miktarını pek iyi bilendir; nitekim O'nun katındaki üstünlük payları da bunlardır. Bu sebeple en üstün olan, en müttaki olandır. Bu husus, O'nun şu kavli gibidir: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى } [Necm: 32] “Kendinizi temize çıkarmayın; O, kimin sakındığını çok iyi bilir”, yani takvadaki derecelerinizi, ki hakiki arınma da budur, en iyi O bilir. O'nun şu kavli de bu kabildendir: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته } [En'âm: 124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir”.
عُلِمَ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ لَا يُنَافِي أَنْ تَكُونَ لِلنَّاسِ مَكَارِمُ أُخْرَى فِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ بَعْدَ التَّقْوَى مِمَّا شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَثَرُ تَزْكِيَةٍ فِي النُّفُوسِ مِثْلُ حُسْنِ التَّرْبِيَةِ ونقاء النّسَب والعرافة فِي الْعِلْمِ وَالْحَضَارَةِ وَحُسْنِ السُّمْعَةِ فِي الْأُمَمِ وَفِي
Bilinmelidir ki { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır” kavli; iyi terbiye, soyun temizliği, ilim ve medeniyette köklülük ve milletler arasında iyi bir şöhrete sahip olmak gibi nefislerde arındırıcı bir etki bırakması beklenen ve takvadan sonra ikinci derecede yer alan başka üstünlüklerin insanlarda bulunmasına aykırı değildir. [Bu şöhret hem milletlerde] hem de
الْفَصَائِلِ، وَفِي الْعَائِلَاتِ، وَكَذَلِكَ بِحَسَبِ مَا خَلَّدَهُ التَّارِيخُ الصَّادِقُ لِلْأُمَمِ وَالْأَفْرَادِ فَمَا يَتْرُكُ آثَارًا لِأَفْرَادِهَا وَخِلَالًا فِي سَلَائِلِهَا
kabile kollarında ve ailelerde böyledir; keza doğru tarihin milletler ve fertler için ebedileştirdiği, fertlerinde izler ve soylarında hasletler bırakan hususlara göredir.