قَالَ النبيء ﷺ: «النَّاسُ مَعَادِنُ كَمَعَادِنِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ إِذَا فَقُهُوا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanlar altın ve gümüş madenleri gibi madenlerdir; Câhiliye döneminde hayırlı olanları, [dini] kavradıkları takdirde İslâm'da da hayırlı olanlarıdır.»
. فَإِنَّ فِي خلق الأنباء آثَارًا مِنْ طِبَاعِ الْآبَاءِ الْأَدَنَيْنَ أَوِ الْأَعْلَيْنَ تَكُونُ مُهَيَّئَةً نُفُوسُهُمْ لِلْكَمَالِ أَوْ ضِدِّهِ وَأَنَّ لِلتَّهْذِيبِ وَالتَّرْبِيَةِ آثَارًا جَمَّةً فِي تَكْمِيلِ النُّفُوسِ أَوْ تَقْصِيرِهَا وَلِلْعَوَائِدِ وَالتَّقَالِيدِ آثَارُهَا فِي الرِّفْعَةِ وَالضَّعَةِ وَكُلُّ هَذِهِ وَسَائِلُ لِإِعْدَادِ النُّفُوسِ إِلَى الْكَمَالِ وَالزَّكَاءِ الْحَقِيقِيِّ الَّذِي تُخَطِّطُهُ التَّقْوَى.
Çocukların yaratılışında yakın veya uzak ataların tabiatlarından izler bulunur ve bu izler onların nefislerini kemâle yahut zıddına hazırlar. Ahlâk güzelleştirmenin ve terbiyenin de nefisleri kemâle erdirmede yahut eksik bırakmada pek çok etkisi vardır; aynı şekilde örf ve geleneklerin de yücelik ve alçaklıkta tesirleri mevcuttur. Bütün bunlar, nefisleri takvanın çizdiği hakiki kemâle ve arınmışlığa hazırlama vasıtalarıdır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ تَذْيِيلٌ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْأَمْرِ بِتَزْكِيَةِ نَوَايَاهُمْ فِي مُعَامَلَاتِهِمْ وَمَا يُرِيدُونَ مِنَ التَّقْوَى بِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي نُفُوسِهِمْ ويحاسبهم عَلَيْهِ.
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır” cümlesi bir tezyîldir. Bu, Allah'ın onların nefislerindekini bildiği ve bundan dolayı kendilerini hesaba çekeceği hakikatiyle, muamelelerindeki niyetlerini ve takvadan amaçladıkları şeyleri arındırmalarını emretmekten kinayedir.
[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١٤]
[Hucurât Suresi (49), Âyet 14]
قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤)
{ قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤) } “Bedevîler ‘İman ettik’ dediler. De ki: ‘Siz iman etmediniz; fakat «Teslim olduk (İslâm'a girdik)» deyin; henüz iman kalplerinize girmedi. Eğer Allah'a ve Resulüne itaat ederseniz, O amellerinizden hiçbir şey eksiltmez. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.’ (14)”
كَانَ مِنْ بَيْنِ الْوُفُودِ الَّتِي وَفَدَتْ عَلَى رَسُول الله ﷺ فِي سَنَةِ تِسْعٍ الْمُسَمَّاةِ سَنَةَ الْوُفُودِ، وَفْدُ بَنِي أَسَدِ بْنِ خُزَيْمَةَ وَكَانُوا يَنْزِلُونَ بِقُرْبِ الْمَدِينَةِ، وَكَانَ قُدُومُهُمُ الْمَدِينَةَ عَقِبَ قُدُومِ وَفْدِ بَنِي تَمِيمٍ الَّذِي ذُكِرَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَوَفَدَ بَنُو أَسَدٍ فِي عدد كثير وَفِيهِمْ ضِرَارُ بْنُ الْأَزْوَرِ، وَطُلَيْحَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ (الَّذِي ادَّعَى النُّبُوءَةَ بَعْدَ وَفَاة النبيء ﷺ أَيَّامَ الرِّدَّةِ) ، وَكَانَتْ هَذِهِ السَّنَةُ سَنَةَ جَدْبٍ بِبِلَادِهِمْ فَأَسْلَمُوا وَكَانُوا يَقُولُونَ للنبيء ﷺ أَتَتْكَ الْعَرَبُ بِأَنْفُسِهَا عَلَى ظُهُورِ رَوَاحِلِهَا وَجِئْنَاكَ بِالْأَثْقَالِ وَالْعِيَالِ وَالذَّرَارِيِّ وَلَمْ نُقَاتِلْكَ كَمَا قَاتَلَكَ
Hicretin dokuzuncu senesinde —ki buna elçiler yılı (senetü’l-vüfûd) denir— Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen heyetler arasında Medine yakınlarında konaklayan Benî Esed b. Huzeyme heyeti de vardı. Onların Medine'ye gelişi, surenin başında zikredilen Benî Temîm heyetinin gelişinin hemen ardından olmuştu. Benî Esed kalabalık bir topluluk halinde gelmişti; aralarında Dırâr b. el-Ezver ile (Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra irtidad günlerinde peygamberlik iddia eden) Tuleyha b. Abdullah da vardı. O sene onların beldelerinde kuraklık yılıydı; bu yüzden Müslüman oldular ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle diyorlardı: “Araplar bineklerinin sırtında sana bizzat kendileri geldiler; biz ise sana ağırlıklarımızla, çoluk çocuğumuz ve zürriyetimizle geldik. Sana karşı
مُحَارِبُ خَصَفَةَ وَهَوَازِنَ وَغَطَفَانَ. يَفِدُونَ عَلَى رَسُول الله ﷺ وَيَرُوحُونَ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ وَيَمُنُّونَ عَلَيْهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَصْرِفَ إِلَيْهِمُ الصَّدَقَاتِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَاتِ إِلَى آخَرِ السُّورَةِ لِوُقُوعِ الْقِصَّتَيْنِ قِصَّةِ وَفْدِ بَنِي تَمِيمٍ وَقِصَّةِ وَفْدِ بَنِي أَسَدٍ فِي أَيَّامٍ مُتَقَارِبَةٍ، وَالْأَغْرَاضُ الْمَسْكُوَّةُ بِالْجَفَاءِ مُتَنَاسِبَةٌ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي الْأَعْرَابِ الْمَذْكُورِينَ فِي سُورَةِ الْفَتْحِ [١١] فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا الْآيَةَ.
Hasefe Muhâribi, Hevâzin ve Gatafân'ın savaştığı gibi savaşmadık.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna bu sözlerle varıp gidiyorlar, ona minnet ediyorlar ve kendilerine zekât verilmesini istiyorlardı. Benî Temîm heyetinin kıssası ile Benî Esed heyetinin kıssasının birbirine yakın günlerde gerçekleşmesi ve kabalıkla yoğrulmuş gayelerin benzeşmesi sebebiyle Allah onlar hakkında bu ayetleri surenin sonuna kadar indirdi. Süddî şöyle demiştir: [Bu ayet], Fetih Suresi'nde [11] Yüce Allah'ın: { سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا } “Bedevîlerden geri kalanlar sana, ‘Mallarımız ve ailelerimiz bizi meşgul etti’ diyecekler” ayetinde zikredilen bedevîler hakkında inmiştir.
قَالُوا آمَنَّا لِيَأْمَنُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ فَلَمَّا اسْتُنْفِرُوا إِلَى الْحُدَيْبِيَةِ تَخَلَّفُوا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Canlarına ve mallarına zarar gelmesin diye “İman ettik” demişler, Hudeybiye'ye çağrıldıklarında ise geri kalmışlardı. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وَالْأَعْرَابُ: سُكَّانُ الْبَادِيَةِ مِنَ الْعَرَبِ. وَأَحْسَبُ أَنَّهُ لَا يُطْلَقُ عَلَى أَهْلِ الْبَادِيَةِ مِنْ غَيْرِ الْعَرَبِ، وَهُوَ اسْمُ جَمْعٍ لَا مُفْرَدَ لَهُ فَيَكُونُ الْوَاحِدُ مِنْهُ بِيَاءِ النِّسْبَةِ أَعْرَابِيٌّ.
El-A‘râb (الْأَعْرَاب): Araplardan çölde yaşayanlardır (bedevîlerdir). Zannımca bu kelime, Arap olmayan çöl halkı için kullanılmaz. Bu kelime, tekili olmayan bir ism-i cemdir (topluluk ismidir); tekili nispet yâ'sı ile a‘râbî (أَعْرَابِيٌّ) şeklinde gelir.
وَتَعْرِيفُ الْأَعْرابُ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ لِأَعْرَابٍ مُعَيَّنِينَ وَهُمْ بَنُو أَسَدٍ فَلَيْسَ هَذَا الْحُكْمُ الَّذِي فِي الْآيَةِ حَاقًّا عَلَى جَمِيعِ سُكَّانِ الْبَوَادِي وَلَا قَالَ هَذَا الْقَوْلَ غَيْرُ بَنِي أَسَدٍ.
{ الْأَعْرابُ } kelimesindeki belirteç takısı, belirli bedevîler için ahid ifade eder ki onlar Benî Esed'dir. Dolayısıyla ayetteki bu hüküm bütün çöl halkını bağlamaz; nitekim bu sözü Benî Esed'den başkası da söylememiştir.
وَهُمْ قَالُوا آمَنَّا حِينَ كَانُوا فِي شَكٍّ لَمْ يَتَمَكَّنِ الْإِيمَانُ مِنْهُمْ فَأَنْبَأَهُمُ اللَّهُ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ وَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ التَّصْدِيقُ بِالْقَلْبِ لَا بِمُجَرَّدِ اللِّسَانِ لِقَصْدِ أَن يخلصوا إِيمَانهم وَيَتَمَكَّنُوا مِنْهُ كَمَا بَيَّنَهُ عَقِبَ هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ الْآيَةَ.
Onlar henüz şüphe içindeyken ve iman kalplerine yerleşmemişken “İman ettik” demişlerdi. Allah da imanlarını ihlaslı kılmaları ve ona iyice sarılmaları gayesiyle kalplerindekini kendilerine haber vermiş ve imanın sadece dille değil, kalple tasdikten ibaret olduğunu bildirmiştir; nitekim bu ayetin hemen ardından: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Müminler ancak Allah'a ve Resulüne iman edenlerdir...” kavliyle bunu açıklamıştır.
وَالِاسْتِدْرَاكُ بِحَرْفِ (لَكِنْ) لِرَفْعِ مَا يُتَوَهَّمُ مِنْ قَوْلِهِ: لَمْ تُؤْمِنُوا أَنهم جاؤوا مُضْمِرِينَ الْغدر بالنبيء ﷺ. وَإِنَّمَا قَالَ: وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا تَعْلِيمًا لَهُمْ بِالْفَرْقِ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ فَإِنَّ الْإِسْلَامَ مُقِرُّهُ اللِّسَانُ وَالْأَعْمَالُ الْبَدَنِيَّةُ، وَهِيَ قَوَاعِدُ الْإِسْلَامِ الْأَرْبَعَةُ: الصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ وَصِيَامُ رَمَضَانَ وَحَجُّ الْكَعْبَةِ الْوَارِدُ
{ لَكِنْ } “fakat” edatıyla yapılan istidrâk (düzeltme), { لَمْ تُؤْمِنُوا } “iman etmediniz” kavlinden onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hıyanet etme niyetiyle geldiklerinin zannedilmesini bertaraf etmek içindir. { وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “fakat «Teslim olduk» deyin” buyurması ise onlara iman ile İslâm arasındaki farkı öğretmek içindir. Zira İslâm'ın ikrar yeri dil ve bedensel amellerdir ki bunlar;
فِي حَدِيثِ عُمَرَ عَنْ سُؤَالِ جِبْرِيل النبيء ﷺ عَنِ الْإِسْلَامِ وَالْإِيمَانِ وَالْإِحْسَانِ وَالسَّاعَةِ «الْإِسْلَامُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وتقيم الصَّلَاة وَتَأْتِي الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»
Ömer'in, Cebrail'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e İslâm, iman, ihsan ve kıyamet vaktini sormasına dair hadisinde geçen: «İslâm; Allah'tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmen, namazı kılman, zekâtı vermen, Ramazan orucunu tutman ve yoluna güç yetirebilirsen Beyt'i haccetmendir» şeklindeki dört İslâm esasıdır.
فَهَؤُلَاءِ الْأَعْرَابُ لَمَّا جَاءُوا مُظْهِرِينَ الْإِسْلَامَ وَكَانَتْ قُلُوبُهُمْ غَيْرَ مُطْمَئِنَّةٍ لِعَقَائِدِ الْإِيمَانِ لِأَنَّهُمْ حَدِيثُو عَهْدٍ بِهِ كَذَّبَهُمُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِمْ آمَنَّا لِيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ لَمْ يَخْفَ بَاطِنُهُمْ عَلَى اللَّهِ، وَأَنه لَا يتعدّ بِالْإِسْلَامِ إِلَّا إِذَا قَارَنَهُ الْإِيمَانُ، فَلَا يُغْنِي أَحَدَهُمَا بِدُونِ الْآخَرِ، فَالْإِيمَانُ بِدُونِ إِسْلَامٍ عِنَادٌ، وَالْإِسْلَامُ بِدُونِ إِيمَانٍ نِفَاقٌ، وَيَجْمَعُهُمَا طَاعَةُ الله وَرَسُوله ﷺ.
İşte bu bedevîler İslâm'ı açıkça ortaya koyarak geldiklerinde ve henüz dine yeni girdikleri için kalpleri iman akideleriyle mutmain olmadığında, Allah onların iç dünyasının Kendisine gizli kalmadığını ve imanın eşlik etmediği bir İslâm'ın geçerli sayılmayacağını bilsinler diye { آمَنَّا } “iman ettik” sözlerinde onları yalanlamıştır. Zira biri olmadan diğeri fayda vermez: İslâm'sız iman inattır, imansız İslâm ise nifaktır. İkisini bir araya getiren şey ise Allah'a ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaattir.
وَكَانَ مُقْتَضَى ظَاهِرِ نَظْمِ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ: قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ أَسْلَمْتُمْ، أَوْ أَنْ يُقَالَ:
Sözün zahirî nazmının gereği: “İman etmediniz fakat teslim oldunuz de” denilmesi yahut
قُلْ لَا تَقُولُوا آمَنَّا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا، لِيَتَوَافَقَ الْمُسْتَدْرَكُ عَنْهُ وَالِاسْتِدْرَاكُ بِحَسَبِ النَّظْمِ الْمُتَعَارَفِ فِي الْمُجَادَلَاتِ، فَعَدَلَ عَنِ الظَّاهِرِ إِلَى هَذَا النَّظْمِ لِأَنَّ فِيهِ
münazaralarda bilinen nazım kuralına göre düzeltilen ile düzeltmenin (müstedrek ile istidrâkın) birbiriyle örtüşmesi için “İman ettik demeyin, fakat teslim olduk deyin” denilmesiydi. Ancak zahirî yapıdan bu nazma dönülmüştür; çünkü bu ifadede
صَرَاحَةً بِنَفْيِ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ فَلَا يَحْسَبُوا أَنَّهُمْ غَالَطُوا رَسُول الله ﷺ.
onlardan imanın nefyedildiği (kaldırıldığı) açıkça belirtilmektedir; böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yanılttıklarını sanmasınlar.
وَاسْتُغْنِيَ بِقَوْلِهِ: لَمْ تُؤْمِنُوا عَنْ أَنْ يُقَالَ: لَا تَقُولُوا آمَنَّا، لِاسْتِهْجَانِ أَنْ يُخَاطَبُوا بِلَفْظٍ مُؤَدَّاهُ النَّهْيُ عَنِ الْإِعْلَانِ بِالْإِيمَانِ لِأَنَّهُمْ مُطَالَبُونَ بِأَنْ يُؤْمِنُوا وَيَقُولُوا آمَنَّا قَوْلًا صَادِقًا لَا كَاذِبًا فَقيل لَهُم لَمْ تُؤْمِنُوا تَكْذِيبًا لَهُمْ مَعَ عَدَمِ التَّصْرِيحِ بِلَفْظِ التَّكْذِيبِ وَلَكِنْ وَقَعَ التَّعْرِيضُ لَهُمْ بِذَلِكَ بَعْدُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ أَيْ لَا أَنْتُمْ وَلِذَلِكَ جِيءَ بِالِاسْتِدْرَاكِ مَحْمُولًا عَلَى الْمَعْنَى.
{ لَا تَقُولُوا آمَنَّا } “İman ettik demeyin” denilmesi yerine { لَمْ تُؤْمِنُوا } “iman etmediniz” kavliyle yetinilmiştir; çünkü neticesi imanı ilan etmekten meneden bir lafızla kendilerine hitap edilmesi çirkin karşılanırdı. Zira onlar iman etmekle ve yalan değil dosdoğru bir söz olarak “İman ettik” demekle mükelleftiler. Bu yüzden açıkça tekzîb (yalanlama) lafzı kullanılmaksızın kendilerini yalanlamak üzere onlara { لَمْ تُؤْمِنُوا } “iman etmediniz” denilmiştir. Ancak daha sonra { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا } “Müminler ancak Allah'a ve Resulüne iman edip sonra şüpheye düşmeyenlerdir” kavlinden { أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “işte onlar doğru olanların ta kendileridir” [ifadesine kadar olan kısımda] —yani siz değil, onlar [sadıktır] denilerek— bu duruma tarizde bulunulmuştur. Bu sebeple istidrâk, manaya hamledilerek getirilmiştir.
وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: وَلَكِنْ أَسْلَمْتُمْ إِلَى قُولُوا أَسْلَمْنا تَعْرِيضًا بِوُجُوبِ الصِّدْقِ فِي الْقَوْلِ لِيُطَابِقَ الْوَاقِعَ، فَهُمْ يَشْعُرُونَ بِأَنَّ كَذِبَهُمْ قَدْ ظَهَرَ، وَذَلِكَ مِمَّا يُتَعَيَّرُ بِهِ، أَيِ الشَّأْنُ أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا صَادِقًا.
“Fakat teslim oldunuz” denilmeyip { قُولُوا أَسْلَمْنا } “«Teslim olduk» deyin” [ifadesine] yönelinmesi, söylenecek sözün vakıaya uygun düşmesi için doğru sözlü olmanın vacip olduğuna tarizde bulunmak içindir. Böylece onlar yalanlarının ortaya çıktığını hissederler ki bu da kınanacak bir durumdur; yani [onlara düşen] durum, doğru bir söz söylemenizdir.
وَقَوْلُهُ: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لَمْ تُؤْمِنُوا وَهُوَ مُبَيِّنٌ لِمَعْنَى نَفْيِ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: لَمْ تُؤْمِنُوا بِأَنَّهُ لَيْسَ انْتِفَاءَ وُجُودِ تَصْدِيقٍ بِاللِّسَانِ وَلَكِنِ انْتِفَاءُ رُسُوخِهِ وَعَقْدِ الْقَلْبِ عَلَيْهِ إِذْ كَانَ فِيهِمْ بَقِيَّةٌ مِنِ ارْتِيَابٍ كَمَا أَشْعَرَ بِهِ مُقَابَلَتُهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا.
O'nun: { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “henüz iman kalplerinize girmedi” kavli, { لَمْ تُؤْمِنُوا } “iman etmediniz” [fiilindeki] zamirden hâl konumundadır. Bu ifade, { لَمْ تُؤْمِنُوا } “iman etmediniz” kavlinde onlardan imanın nefyedilmesinin (olumsuzlanmasının) anlamını açıklamaktadır: Bu nefiy dille tasdikin yokluğu değil, kalbin ona bağlanıp onda kökleşmesinin yokluğudur; zira onlarda şüpheden bir kalıntı vardı. Nitekim bunun: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا } “Müminler ancak Allah'a ve Resulüne iman edip sonra şüpheye düşmeyenlerdir” kavliyle karşıt kılınması da bunu hissettirmektedir.
وَاسْتُعِيرَ الدُّخُولُ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ لِلتَّمَكُّنِ وَعَدَمِ التَّزَلْزُلِ لِأَنَّ الدَّاخِلَ إِلَى الْمَكَانِ يَتَمَكَّنُ وَيَسْتَقِرُّ وَالْخَارِجَ عَنْهُ يَكُونُ سَرِيعَ الْمُفَارَقَةِ لَهُ مُسْتَوْفِزًا لِلِانْصِرَافِ عَنْهُ.
{ وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “henüz iman kalplerinize girmedi” kavlindeki duhûl (giriş) [kelimesi], yerleşmek ve sarsılmamak için istiare edilmiştir. Zira bir mekâna giren kimse oraya yerleşip karar kılar; oranın dışında kalan ise oradan çabucak ayrılır ve oradan dönüp gitmeye tetiktedir.
وَ (لَمَّا) هَذِهِ أُخْتُ (لَمْ) وَتَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّفْيَ بِهَا مُتَّصِلٌ بِزَمَانِ التَّكَلُّمِ وَذَلِكَ الْفَارِقُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ (لَمْ) أُخْتِهَا. وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ عَلَى اسْتِمْرَارِ النَّفْيِ إِلَى زمن التَّكَلُّم تُؤْذِنُ غَالِبًا، بِأَنَّ الْمَنْفِيَّ بِهَا مُتَوَقَّعُ الْوُقُوعِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» «وَمَا فِي (لَمَّا) مِنْ مَعْنَى التَّوَقُّعِ دَالٌّ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ قَدْ آمَنُوا فِيمَا بَعْدُ» .
Buradaki { لَمَّا } (lemmâ), { لَمْ } (lem) edatının kardeşidir ve onunla yapılan nefyin (olumsuzlamanın) konuşma vaktine kadar bitişik olduğuna delalet eder. Onu kardeşi { لَمْ } edatından ayıran fark da budur. Nefyin konuşma vaktine kadar sürmesine dair bu delalet, çoğunlukla olumsuzlanan şeyin gerçekleşmesinin beklendiğini (tevakku'unu) bildirir. Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “{ لَمَّا } edatındaki tevakku' (beklenti) manası, bunların daha sonra iman ettiklerine delalet etmektedir.”
وَهِيَ دَلَالَةٌ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ. وَهَذَا مِنْ دَقَائِقِ الْعَرَبِيَّةِ. وَخَالَفَ فِيهِ أَبُو حَيَّانَ وَالزَّمَخْشَرِيُّ حُجَّةٌ فِي الذَّوْقِ لَا يُدَانِيهِ أَبُو حَيَّانَ، وَلِهَذَا لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ تَكْرِيرًا مَعَ
Bu delalet, terkiplerin gerektirdiği inceliklerdendir ve Arap dilinin dakik nüanslarındandır. Ebû Hayyân bu konuda muhalefet etmişse de Zemahşerî, [dil] zevkinde Ebû Hayyân'ın yanına bile yaklaşamayacağı bir hüccettir. İşte bu yüzden O'nun: { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “henüz iman kalplerinize girmedi” kavli,
قَوْله: لم يُؤمنُوا.
{ لَمْ تُؤْمِنُوا } “iman etmediniz” kavliyle birlikte bir tekrar olmamıştır.
وَقَوله: وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِرْشَادٌ إِلَى دَوَاءِ مَرَضِ الْحَالِ فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ ضَعْفِ الْإِيمَانِ بِأَنَّهُ إِنْ يُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ حَصَلَ إِيمَانُهُمْ فَإِنَّ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ عَلَى لِسَان رَسُوله ﷺ بَيَانُ عَقَائِدِ الْإِيمَانِ بِأَنْ يُقْبِلُوا عَلَى التَّعَلُّمِ مِنْ رَسُول الله ﷺ مُدَّةَ إِقَامَتِهِمْ بِالْمَدِينَةِ عِوَضًا عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالْمَنِّ وَالتَّعْرِيضِ بِطَلَبِ الصَّدَقَاتِ.
O'nun: { وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً } “Eğer Allah'a ve Resulüne itaat ederseniz, O amellerinizden hiçbir şey eksiltmez” kavli, kalplerindeki iman zayıflığından kaynaklanan hâlin ilacına bir irşaddır; yani şayet Allah'a ve Resulüne itaat ederlerse imanları hâsıl olacaktır. Zira Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla emrettiği şeylerden biri de iman akidelerini açıklamak olup, Medine'de kaldıkları müddetçe minnet etmek ve zekât istemeye tarizde bulunmakla meşgul olmak yerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ilim öğrenmeye yönelmeleridir.
وَمَعْنَى لَا يَلِتْكُمْ لَا يَنْقُصُكُمْ، يُقَالُ: لَاتَهُ مِثْلُ بَاعَهُ. وَهَذَا فِي لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ وَبَنِي أَسَدٍ، وَيُقَالُ: أَلَتَهُ أَلْتًا مِثْلَ: أَمَرَهُ، وَهِيَ لُغَةُ غَطَفَانَ قَالَ تَعَالَى: وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ فِي سُورَةِ الطُّورِ [٢١] .
{ لَا يَلِتْكُمْ } [ifadesinin] anlamı “sizden eksiltmez” demektir. Tıpkı 'bâ'ahu' (بَاعَهُ) gibi 'lâtehû' (لَاتَهُ) denir. Bu, Hicaz ehli ile Benî Esed'in lügatidir. Tıpkı 'emarahû' (أَمَرَهُ) gibi 'eletehû elten' (أَلَتَهُ أَلْتًا) de denir ki bu da Gatafân lügatidir. Nitekim Yüce Allah Tûr Suresi'nde: { وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } [Tûr: 21] “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmedik” buyurmuştur.
وَقَرَأَ بِالْأُولَى جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ وَبِالثَّانِيَةِ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ. وَلِأَبِي عَمْرٍو فِي تَحْقِيقِ الْهَمْزَةِ فِيهَا وَتَخْفِيفِهَا أَلِفًا رِوَايَتَانِ فَالدُّورِيُّ رَوَى عَنْهُ تَحْقِيقَ الْهَمْزَةِ وَالسُّوسِيُّ رَوَى عَنْهُ تَخْفِيفَهَا.
Kurrâ cumhuru birinci kıraatle (lâte / yelit), Ebû Amr ve Ya'kûb ise ikinci kıraatle (elete / ye'lit) okumuştur. Ebû Amr'dan buradaki hemzenin tahkiki (açıkça telaffuzu) ve elif ile teshili (kolaylaştırılması) hususunda iki rivayet nakledilmiştir; Dûrî ondan hemzenin tahkikini, Sûsî ise teshilini rivayet etmiştir.
وَضَمِيرُ الرَّفْعِ فِي يَلِتْكُمْ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ اللَّهِ وَلَمْ يَقُلْ: لَا يَلِتَاكُمْ بِضَمِيرِ التَّثْنِيَةِ لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ مُتَوَلِّي الْجَزَاءِ دون الرَّسُول ﷺ.
{ يَلِتْكُمْ } fiilindeki merfû zamir, lafza-i celâle (Allah ismine) dönmektedir. Tesniye (ikil) zamiriyle “lâ yelitâkum” denilmemiştir; zira Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem değil, mükâfatı bizzat üstlenen Allah'tır.
وَالْمَعْنَى: إِنْ أَخْلَصْتُمُ الْإِيمَانَ كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ تَقَبَّلَ اللَّهُ أَعْمَالَكُمُ الَّتِي ذَكَرْتُمْ مِنْ أَنَّكُمْ جِئْتُمْ طَائِعِينَ لِلْإِسْلَامِ مِنْ غَيْرِ قِتَالٍ.
Manası şudur: Şayet Allah ve Resulünün size emrettiği gibi imanı ihlaslı kılarsanız, Allah savaşmaksızın İslâm'a itaat ederek geldiğinizi söylediğiniz o amellerinizi kabul eder.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ اسْتِئْنَافُ تَعْلِيمٍ لَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَتَجَاوَزُ عَنْ كَذِبِهِمْ إِذَا تَابُوا، وَتَرْغِيبٌ فِي إِخْلَاصِ الْإِيمَانِ لِأَنَّ الْغَفُورَ كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ شَدِيدُهَا، وَمِنْ فَرْطِ مَغْفِرَتِهِ أَنَّهُ يُجَازِي عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الْوَاقِعَةِ فِي حَالَةِ الْكُفْرِ غَيْرَ مُعْتَدٍ بِهَا فَإِذَا آمَنَ عَامِلُهَا جُوزِيَ عَلَيْهَا بِمُجَرَّدِ إِيمَانِهِ وَذَلِكَ مِنْ فَرْطِ رَحْمَتِهِ بِعِبَادِهِ.
{ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” cümlesi; tövbe ettikleri takdirde Allah'ın onların yalanlarını bağışlayacağını kendilerine bildiren yeni bir açıklama (isti'nâf-ı ta'lîm) ve imanı ihlaslı kılmaya bir teşviktir. Çünkü 'gafûr' (الْغَفُور), mağfireti çok ve son derece kuvvetli olandır. O'nun mağfiretinin enginliğindendir ki; küfür halindeyken işlenen ve [o haldeyken] muteber sayılmayan salih ameller, faili iman ettiği takdirde sırf imanı sebebiyle mükâfatlandırılır; bu da kullarına olan engin merhametindendir.
وَتَرْتِيبُ رَحِيمٌ بَعْدَ غَفُورٌ لِأَنَّ الرَّحْمَةَ أَصْلٌ لِلْمَغْفِرَةِ وَشَأْنُ الْعِلَّةِ أَنْ تُورَدَ بَعْدَ الْمُعَلل بهَا.
{ رَحِيمٌ } isminin { غَفُورٌ } isminden sonra sıralanması; rahmetin mağfiretin aslı olması ve illetin kural olarak kendisiyle illetlendirilen şeyden sonra getirilmesi sebebiyledir.
[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١٥]
[Hucurât Suresi (49), Âyet 15]
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥)
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) } “Müminler ancak Allah'a ve Resulüne iman eden, sonra şüpheye düşmeyen, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerdir. İşte onlar doğru olanların ta kendileridir. (15)”
هَذَا تَعْلِيلٌ لِقَوْلِهِ: لَمْ تُؤْمِنُوا إِلَى قَوْلِهِ: فِي قُلُوبِكُمْ وَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَا أَمر الرَّسُول ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لِلْأَعْرَابِ، أَيْ لَيْسَ الْمُؤْمِنُونَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُخَالِطْ إِيمَانَهُمُ ارْتِيَابٌ أَوْ تَشَكُّكٌ.
Bu, { لَمْ تُؤْمِنُوا } “iman etmediniz” kavlinden { فِي قُلُوبِكُمْ } “kalplerinize” kavline kadar olan kısmın gerekçesidir ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in bedevîlere söylemesi emredilen sözlerdendir; yani müminler, ancak iman eden ve imanlarına hiçbir şüphe veya tereddüt karışmayan kimselerdir.
وَ (إِنَّمَا) لِلْحَصْرِ، وَ (إِنَّ) الَّتِي هِيَ جُزْء مِنْهَا مفيدة أَيْضًا لِلتَّعْلِيلِ وَقَائِمَةٌ مَقَامَ فَاءِ التَّفْرِيعِ، أَيْ إِنَّمَا لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ يُنَافِيهِ الِارْتِيَابُ.
{ إِنَّمَا } (innemâ) hasr (kısıtlama) içindir. Onun bir cüzü olan { إِنَّ } (inne) ise aynı zamanda ta'lîl (gerekçelendirme) ifade etmekte ve tafri' fâ'sının yerine geçmektedir; yani “Mümin olmamanızın sebebi, şüphenin imanla bağdaşmamasıdır.”
وَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، أَيِ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هَذِهِ صِفَاتُهُمْ غَيْرُ هَؤُلَاءِ الْأَعْرَابِ.
Buradaki kasr (sınırlandırma) izâfîdir; yani sıfatları böyle olan müminler, bu bedevîlerin dışındakilerdir.
فَأَفَادَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَعْرَابَ انْتَفَى عَنْهُمُ الْإِيمَانُ لِأَنَّهُمُ انْتَفَى عَنْهُمْ مَجْمُوعُ هَذِهِ الصِّفَاتِ.
Böylece bu bedevîlerden bu sıfatların bütünü nefyedildiği (bulunmadığı) için kendilerinden imanın da nefyedildiğini ifade etmiştir.
وَإِذْ قَدْ كَانَ الْقَصْرُ إِضَافِيًّا لَمْ يَكُنِ الْغَرَضُ مِنْهُ إِلَّا إِثْبَاتَ الْوَصْفِ لِغَيْرِ الْمَقْصُورِ لِإِخْرَاجِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ عَنْ أَنْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ، وَلَيْسَ بِمُقْتَضٍ أَنَّ حَقِيقَةَ الْإِيمَانِ لَا تَتَقَوَّمُ إِلَّا بِمَجْمُوعِ تِلْكَ الصِّفَاتِ لِأَنَّ عَدَّ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَعَ صِفَتَيِ الْإِيمَانِ وَانْتِفَاءِ الرَّيْبِ فِيهِ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ لِأَنَّ الَّذِي يَقْعُدُ عَنِ الْجِهَادِ لَا يَنْتَفِي عَنْهُ وَصْفُ الْإِيمَانِ إِذْ لَا يَكْفُرُ الْمُسْلِمُ بِارْتِكَابِ الْكَبَائِرِ عِنْدَ أَهْلِ الْحَقِّ. وَمَا عَدَاهُ خَطَأٌ وَاضِحٌ، وَإِلَّا لانتقضت جَامِعَة الْإِسْلَامِ بِأَسْرِهَا إِلَّا فِئَةً قَلِيلَةً فِي أَوْقَاتٍ غَيْرِ طَوِيلَةٍ.
Kasr izâfî olduğuna göre, bundan gaye hakkında konuşulan kimselerin mümin olmaktan çıkarılması için bu vasfın maksûr dışındakilere (başkalarına) sübûtunu ortaya koymaktan ibarettir; yoksa imanın hakikatinin ancak bu sıfatların bütünüyle teşekkül edeceğini gerektirmez. Zira Allah yolunda cihadın, iman ve imanda şüphenin bulunmaması şeklindeki iki sıfatla birlikte sayılması buna engeldir; çünkü cihaddan geri kalan kimseden iman vasfı kalkmaz. Zira ehl-i hakka göre Müslüman büyük günah işlemesiyle kâfir olmaz. Bunun dışındaki [görüşler] ise açık bir hatadır; aksi takdirde uzun olmayan zaman dilimlerinde az bir topluluk müstesna, İslâm birliğinin tamamı bozulup dağılırdı.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ إِدْمَاجِ ذِكْرِ الْجِهَادِ التَّنْوِيهُ بِفَضْلِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُجَاهِدِينَ وَتَحْرِيضُ الَّذِينَ دَخَلُوا فِي الْإِيمَانِ عَلَى الِاسْتِعْدَادِ إِلَى الْجِهَادِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ الْآيَة [الْفَتْح: ١٦] .
Cihadın zikrinin [araya] dercedilmesinden maksat; mücahid müminlerin faziletine dikkat çekmek ve imana girenleri cihada hazırlanmaya teşvik etmektir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } [Fetih: 16] “Bedevîlerden geri kalmış olanlara de ki: ‘Çetin bir güce sahip bir kavme karşı çağrılacaksınız; onlarla savaşırsınız yahut teslim olurlar.’”
وَ (ثُمَّ) مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ كَشَأْنِهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ. فَفِي (ثُمَّ) إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ انْتِفَاءَ الِارْتِيَابِ فِي إِيمَانِهِمْ أَهَمُّ رُتْبَةً مِنَ الْإِيمَانِ إِذْ بِهِ قِوَامُ الْإِيمَانِ،
O'nun: { ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا } “sonra şüpheye düşmeyen” kavlindeki { ثُمَّ } (sümme), cümlelerin atfında olduğu gibi rütbe bakımından terâhî (derece üstünlüğü) içindir. Dolayısıyla { ثُمَّ } lafzında, onların imanlarında şüphenin bulunmamasının imandan daha mühim bir mertebede olduğuna işaret vardır; zira imanın kıvamı (sağlamlığı) bununladır.
وَهَذَا إِيمَاءٌ إِلَى بَيَانِ قَوْلِهِ: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الحجرات: ١٤] ، أَيْ مِنْ أَجْلِ مَا يُخَالِجُكُمُ ارْتِيَابٌ فِي بَعْضِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ مِمَّا اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ.
Bu da O'nun: { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } [Hucurât: 14] “henüz iman kalplerinize girmedi” kavlinin açıklamasına bir işarettir; yani iman ettiğiniz bazı hususlarda kalbinizi kurcalayan ve Allah'ın muttali olduğu bir şüpheden dolayı [böyle buyrulmuştur].
وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ قَصْرٌ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ أَيْضًا، أَيْ هُمُ الصَّادِقُونَ لَا أَنْتُمْ فِي قَوْلكُم آمَنَّا.
O'nun: { أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “İşte onlar doğru olanların ta kendileridir” kavli bir kasrdır (sınırlandırmadır) ve bu da izâfî bir kasrdır; yani “İman ettik” sözünüzde siz değil, onlar doğru söyleyenlerdir.
[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١٦]
[Hucurât Suresi (49), Ayet 16]
قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦)
{ قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } (16) “De ki: ‘Dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz? Oysa Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.’”
أُعِيدَ فِعْلُ قُلْ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ الْمَقُولَ لَهُمْ هَذَا هُمُ الْأَعْرَابُ الَّذِينَ أُمِرَ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ لَمْ تُؤْمِنُوا إِلَى آخِرِهِ، فَأُعِيدَ لَمَّا طَالَ الْفَصْلُ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ بِالْجُمَلِ الْمُتَتَابِعَةِ، فَهَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ اتِّصَالَ الْبَيَانِ بِالْمُبَيِّنِ، وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ جُمْلَةُ الِاسْتِفْهَامِ.
Kendilerine bu sözün söylenmesi emredilenlerin, [daha önce] kendilerine { لَمْ تُؤْمِنُوا } “İman etmediniz” denilmesi emredilen bedevîler olduğunu göstermek için { قُلْ } “De ki” fiili tekrarlanmıştır. Birbiri ardınca gelen cümleler sebebiyle iki sözün arası uzayınca bu fiil tekrar edilmiştir. Dolayısıyla bu [ifade], beyanın mübeyyene (açıklamanın açıklanana) bitişmesi gibi O'nun { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “henüz iman kalplerinize girmedi” kavline bitişiktir; bu sebeple istifham cümlesi [önceki cümleye] atfedilmemiştir.
وَجُمْلَةُ قُلْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُبَيِّنَةِ وَالْمُبَيَّنَةِ.
{ قُلْ } “De ki” cümlesi ise açıklayan ile açıklanan iki cümle arasında bir itiraziyedir (ara cümledir).
قِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا الْآيَة جاؤوا إِلَى النَّبِي ﷺ وَحَلَفُوا أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ فَنَزَلَ قَوْلُهُ: «قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَلَمْ يُرْوَ بِسَنَدٍ مَعْرُوفٍ وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ الْبَغَوِيُّ تَفْسِيرًا وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَبَّخَهُمُ اللَّهُ عَلَى الْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ كَمَا وَبَّخَ الْمُنَافِقِينَ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٤٢] بِقَوْلِهِ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ الْآيَةَ. وَلَمْ أَرَ ذَلِكَ بِسَنَدٍ مَقْبُولٍ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مِمَّا أُمِرَ رَسُول الله ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ.
Şöyle denilmiştir: Onlar Yüce Allah'ın { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “De ki: İman etmediniz” ayetini işitince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip mümin olduklarına dair yemin ettiler, bunun üzerine: { قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ } “De ki: Dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz?” kavli nazil oldu. Ne var ki bu [rivayet] bilinen bir senetle rivayet edilmemiş, Begavî bunu sadece tefsir kabilinden zikretmiştir. Eğer öyle olsaydı, Yüce Allah Berae (Tevbe) Suresi'nde [42] { وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } “'Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helak ediyorlar...” kavliyle münafıkları azarladığı gibi onları da yalan yere yemin etmelerinden ötürü azarlardı. Bunu makbul bir senetle [rivayet edilmiş] görmedim; dolayısıyla bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara söylemesi emredilen sözlerdendir.
وَالتَّعْلِيمُ مُبَالَغَةٌ فِي إِيصَالِ الْعِلْمِ إِلَى الْمُعَلَّمِ لِأَنَّ صِيغَةَ التَّفْعِيلِ تَقْتَضِي قُوَّةً فِي حُصُولِ الْفِعْلِ كَالتَّفْرِيقِ وَالتَّفْسِيرِ، يُقَالُ: أَعْلَمَهُ وَعَلَّمَهُ كَمَا يُقَالُ: أَنْبَأَهُ وَنَبَّأَهُ. وَهَذَا يُفِيدُ أَنَّهُمْ تَكَلَّفُوا وَتَعَسَّفُوا فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى خُلُوصِ إِيمَانِهِمْ لِيُقْنِعُوا بِهِ الرَّسُول ﷺ الَّذِي أَبْلَغَهُمْ أَنَّ اللَّهَ نَفَى عَنْهُمْ رُسُوخَ الْإِيمَانِ بِمُحَاوَلَةِ إِقْنَاعِهِ تَدُلُّ إِلَى مُحَاوَلَةِ إِقْنَاعِ اللَّهِ بِمَا يَعْلَمُ خِلَافَهُ.
Ta'lîm (öğretmek), bilginin öğretilene ulaştırılmasında mübalağa ifade eder; çünkü tef'îl kalıbı, tefrîk ve tefsîr kelimelerinde olduğu gibi fiilin meydana gelişinde bir kuvvet gerektirir. Tıpkı { أَنْبَأَهُ } (enbe'ehu) ve { نَبَّأَهُ } (nebbe'ehu) denildiği gibi { أَعْلَمَهُ } (a'lemehu) ve { عَلَّمَهُ } (allemehu) denir. Bu da onların, Allah'ın kendilerinden imanın kökleşmişliğini nefyettiğini tebliğ eden Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i ikna etmek için imanlarının ihlaslı olduğuna delil getirmede külfete ve zorlamaya saptıklarını ifade eder; zira onu ikna etme çabası, Allah'ı aksini bildiği bir hususta ikna etmeye çalışmaya varır.
وَبَاءُ بِدِينِكُمْ زَائِدَةٌ لِتَأْكِيدِ لُصُوقِ الْفِعْلِ بِمَفْعُولِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ بِدِينِكُمْ } kelimesindeki bâ harf-i cerri, Yüce Allah'ın: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “başlarınızı meshedin” kavlinde ve Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi fiilin mef'ûlüne (nesnesine) bitişmesini pekiştirmek için zâiddir:
لَكَ الْخَيْرَانِ وَارَتْ بِكَ الْأَرْضُ وَاحِدًا وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوْبِيخِ وَقَدْ أُيِّدَ التَّوْبِيخُ بِجُمْلَةِ الْحَالِ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ.
‘Toprak seni tek bir kişi olarak örttüğünde iki hayır da senin olur’ { أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ } “Dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz?” kavlindeki istifham (soru) azarlama (tevbih) anlamında kullanılmıştır. Bu azarlama, { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Oysa Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir” kavlindeki hal cümlesiyle teyit edilmiştir.
وَفِي هَذَا تَجْهِيلٌ إِذْ حَاوَلُوا إِخْفَاءَ بَاطِنِهِمْ عَنِ الْمُطَّلِعِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ.
Bunda, her şeye muttali olan Zât'tan iç dünyalarını gizlemeye kalkışmaları sebebiyle bir ahmak sayma (teçhîl) vardır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ لِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ أَعَمُّ مِنْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ صِفَاتِهِ وَيَعْلَمُ الْمَوْجُودَاتِ الَّتِي هِيَ أَعْلَى مِنَ السَّمَاوَات كالعرش.
{ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” cümlesi bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirmedir); zira “her şey” ifadesi, göklerde ve yerde olanlardan daha umumidir; çünkü Allah Kendi sıfatlarını bildiği gibi arş gibi göklerden daha yüce olan varlıkları da bilir.
[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١٧]
[Hucurât Suresi (49), Ayet 17]
يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧)
{ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } (17) “Müslüman olmalarını senin başına kakıyorlar. De ki: ‘Müslüman olmanızı benim başıma kakmayın. Bilakis eğer doğru kimseler iseniz, sizi imana hidayet ettiği için Allah size lütufta bulunmuştur.’”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ أُرِيدَ بِهِ إِبْطَالُ مَا أَظْهَرَهُ بَنُو أَسد للنبيء ﷺ مِنْ مَزِيَّتِهِمْ إِذْ أَسْلَمُوا مِنْ دُونِ إِكْرَاهٍ بِغَزْوٍ.
[Bu ayet], Benî Esed'in bir savaşla zorlanmaksızın Müslüman olmaları sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı ortaya koydukları meziyeti iptal etmek maksadıyla gelen iptidâî bir isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır).
وَالْمَنُّ: ذِكْرُ النِّعْمَةِ وَالْإِحْسَانِ لِيُرَاعِيَهُ الْمُحْسَنُ إِلَيْهِ لِلذَّاكِرِ، وَهُوَ يَكُونُ صَرِيحًا مِثْلَ قَوْلِ سَبْرَةَ بْنِ عَمْرٍو الْفَقْعَسِيِّ:
Menn (başa kakma / minnet etme); iyilik yapılan kimsenin bunu hatırda tutması için yapılan nimet ve ihsanı dile getirmektir. Bu, Sebre b. Amr el-Fak'asî'nin şu sözünde olduğu gibi sarîh (açık) olabilir:
أَتَنْسَى دِفَاعِي عَنْكَ إِذْ أَنْتَ مُسْلَمٌ ... وَقَدْ سَالَ مِنْ ذُلٍّ عَلَيْكَ قَرَاقِرُ
‘Zilletten ötürü karnın guruldarken ve düşmana teslim edilmişken seni savunmamı unutuyor musun?’
وَيَكُونُ بِالتَّعْرِيضِ بِأَنْ يَذْكُرَ الْمَانُّ مِنْ مُعَامَلَته مَعَ الْمَمْنُون عَلَيْهِ مَا هُوَ نَافِعُهُ مَعَ قَرِينَةٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُرِدْ مُجَرَّدَ الْإِخْبَارِ مِثْلَ قَوْلِ الرَّاعِي مُخَاطِبًا عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ:
Başa kakanın, kendisine minnet edilen kimseye yaptığı muameleden onun yararına olan hususu, sırf haber vermeyi kastetmediğini gösteren bir karine eşliğinde anması suretiyle ta'riz (dolaylı anlatım) yoluyla da olur; tıpkı Râî'nin Abdülmelik b. Mervân'a hitaben söylediği şu sözde olduğu gibi:
فَآزَرَتُ آلَ أَبِي خُبَيْبٍ وَافِدًا ... يَوْمًا أُرِيدَ لِبَيْعَتِي تَبْدِيلَا
‘Elçi olarak geldiğim gün, biatimin değiştirilmesi istendiğinde Ebû Hubeyb ailesine destek olmuştum.’
أَبُو خُبَيْبٍ: كُنْيَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ.
Ebû Hubeyb, Abdullah b. ez-Zübeyr'in künyesidir.
وَكَانَتْ مَقَالَةُ بَنِي أَسَدٍ مُشْتَمِلَةً عَلَى النَّوْعَيْنِ مِنَ الْمَنِّ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: وَلَمْ نُقَاتِلْكَ كَمَا قَاتَلَكَ مُحَارِبٌ وَغَطَفَانُ وَهَوَازِنُ وَقَالُوا: وَجِئْنَاكَ بِالْأَثْقَالِ وَالْعِيَالِ.
Benî Esed'in sözü her iki tür minneti de içermekteydi; çünkü onlar: “Muhârib, Gatafân ve Hevâzin seninle savaştığı gibi biz seninle savaşmadık” demişler ve “Ağırlıklarımızla ve çoluk çocuğumuzla sana geldik” demişlerdi.
وأَنْ أَسْلَمُوا مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ بَاءُ التَّعْدِيَةِ، يُقَالُ: مَنَّ عَلَيْهِ
{ أَنْ أَسْلَمُوا } ifadesi, geçişlilik sağlayan bâ harf-i cerrinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansubdur; nitekim [Arapçada]: { مَنَّ عَلَيْهِ بِكَذَا } (ona şunu başa kaktı / lütfetti) denilir.
بِكَذَا، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ مُطَّرِدٌ مَعَ أَنْ وَ (أَنْ) وَالثَّانِي سَمَاعِيٌّ وَهُوَ كَثِيرٌ.
Aynı şekilde O'nun: { لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ } “Müslüman olmanızı benim başıma kakmayın” kavli de böyledir; ancak birincisi { أَنْ } (en) ve { أَنَّ } (enne) ile kıyasî ve kurallı, ikincisi ise semâî olup çokça kullanılır.
وَهُمْ قَالُوا للنبيء ﷺ آمَنَّا كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ آنِفًا، وَسَمَّاهُ هُنَا إِسْلَامًا لِقَوْلِهِ: وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا [الحجرات: ١٤] أَي أَن الَّذِي مَنَّوْا بِهِ عَلَيْكَ إِسْلَامٌ لَا إِيمَانٌ. وَأُثْبِتَ بِحَرْفِ بَلِ أَنَّ مَا مَنَّوْا بِهِ إِنْ كَانَ إِسْلَامًا حَقًّا مُوَافِقًا لِلْإِيمَانِ فَالْمِنَّةُ لِلَّهِ لِأَنْ هَدَاهُمْ إِلَيْهِ فَأَسْلَمُوا عَنْ طَوَاعِيَةٍ. وَسَمَّاهُ الْآنَ إِيمَانًا مُجَارَاةً لِزَعْمِهِمْ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ كَوْنِ الْمِنَّةِ لِلَّهِ فَمُنَاسَبَةُ مُسَابَرَةِ زَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ آمَنُوا، أَيْ لَوْ فُرِضَ أَنَّكُمْ آمَنْتُمْ كَمَا تَزْعُمُونَ فَإِنَّ إِيمَانَكُمْ نِعْمَةٌ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ. وَلِذَلِكَ ذَيَّلَهُ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَنَفَى أَوَّلًا أَنْ يَكُونَ مَا يَمُنُّونَ بِهِ حَقًّا، ثُمَّ أَفَادَ ثَانِيًا أَنْ يَكُونَ الْفَضْلُ فِيمَا ادَّعَوْهُ لَهُمْ لَوْ كَانُوا صَادِقِينَ بَلْ هُوَ فَضْلُ اللَّهِ.
Onlar Allah'ın az önce naklettiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e “İman ettik” demişlerdi. Allah ise: { وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } [Hucurât: 14] “fakat ‘Müslüman olduk’ deyin” kavlinden ötürü burada bunu İslâm olarak isimlendirmiştir; yani senin başına kaktıkları şey iman değil İslâm'dır. { بَلِ } (bel) edatıyla sabit kılınmıştır ki, başa kaktıkları şey şayet imana muvafık hakiki bir İslâm idiyse lütuf (minnet), onları buna hidayet edip kendi rızalarıyla Müslüman olmalarını sağladığı için Allah'a aittir. Şimdi ise onların iddialarına müsamaha gösterilerek iman olarak adlandırılmıştır; zira makam lütfun Allah'a ait olduğu makamdır, dolayısıyla onların iman ettikleri iddiasının derinlemesine ele alınmasıyla münasiptir; yani iddia ettiğiniz gibi iman ettiğiniz farz edilse bile imanınız Allah'ın size bahşettiği bir nimettir. Bu sebeple ayeti: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru kimseler iseniz” kavliyle tamamlamıştır. Böylece önce başa kaktıkları şeyin hak [bir minnet konusu] olduğunu nefyetmiş, ardından da doğru söylemiş olsalar bile iddia ettikleri şeyde faziletin kendilerine ait olduğunu nefyedip bilakis bunun Allah'ın lütfu olduğunu bildirmiştir.
وَقَدْ أُضِيفَ إِسْلَامٌ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِأَنَّهُمْ أَتَوْا بِمَا يُسَمَّى إِسْلَامًا لِقَوْلِهِ: وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا. وَأُتِيَ بِالْإِيمَانِ مُعَرَّفًا بِلَامِ الْجِنْسِ لِأَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي حَدِّ ذَاتِهِ وَأَنَّهُمْ مُلَابِسُوهَا.
İslâm kelimesi onların zamirine izafe edilmiştir; çünkü onlar: { وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “fakat ‘Müslüman olduk’ deyin” kavlinden ötürü İslâm diye isimlendirilen şeyi ortaya koymuşlardır. İman ise cins lâmı ile marife getirilmiştir; zira o bizzat kendi zatında bir hakikattir ve onlar da bu hakikate bürünmüşlerdir.
وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي يَمُنُّونَ مَعَ أَنَّ مَنَّهُمْ بِذَلِكَ حَصَلَ فِيمَا مَضَى لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ مَنِّهِمْ كَيْفَ يَمُنُّونَ بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا مِثْلَ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٢] . وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ لِأَنَّهُ مَنٌّ مَفْرُوضٌ لِأَنَّ الْمَمْنُونَ بِهِ لَمَّا يَقَعْ. وَفِيهِ مِنَ الْإِيذَانِ بِأَنَّهُ سَيَمُنُّ عَلَيْهِمْ بِالْإِيمَانِ مَا فِي قَوْلِهِ:
Onların bunu başa kakmaları geçmişte gerçekleştiği halde { يَمُنُّونَ } “başa kakıyorlar” fiilinin muzari (geniş/şimdiki zaman) olarak getirilmesi, Bakara Suresi'ndeki [212] { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlerle alay ederler” ayetindeki muzari fiil gibi, yapmadıkları şeyle nasıl başa kaktıklarına dair minnet hallerini göz önüne getirmek (istihzâr) içindir. { بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ } “Bilakis Allah size lütufta bulunur” kavlinde muzari fiilin getirilmesi ise bunun varsayılan bir lütuf olmasındandır; zira lütfedilen şey henüz vuku bulmamıştır. Bunda, O'nun:
وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الحجرات: ١٤] ، وَهَذَا مِنَ التَّفَنُّنِ الْبَدِيعِ فِي الْكَلَامِ لِيَضَعَ السَّامِعَ كُلِّ فَنٍّ مِنْهُ فِي قَرَارِهِ، وَمِثْلُهُمْ مَنْ يَتَفَطَّنُ لِهَذِهِ الْخَصَائِصِ.
{ وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } [Hucurât: 14] “henüz iman kalplerinize girmedi” kavlinde olduğu gibi onlara imanı lütfedeceğini bildirme anlamı vardır. Bu, dinleyicinin her bir sanatı yerli yerine koyması için sözdeki eşsiz bir üslup zenginliğindendir (tefennün); bu incelikleri kavrayacak olanlar da onlar gibilerdir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةِ التَّقْوِيَةِ مِثْلُ: هُوَ يُعْطِي الْجَزِيلَ، كَمَا مَثَّلَ بِهِ عبد القاهر.
Müsnedün ileyhin (öznenin) fiilî müsnedden (yüklemden) öne geçirilmesi, Abdülkāhir'in örneklendirdiği { هُوَ يُعْطِي الْجَزِيلَ } (O bolca verir) cümlesinde olduğu gibi tekit (pekiştirme) ifade etmek içindir.
[سُورَة الحجرات (٤٩) : آيَة ١٨]
[Hucurât Suresi (49), Ayet 18]
إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨)
{ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } (18) “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
ذُيِّلَ تَقْوِيمُهُمْ عَلَى الْحَقِّ بِهَذَا التَّذْيِيلِ لِيَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يَكْتُمُ، وَأَنَّهُ لَا يَكْذِبُ، لِأَنَّهُ يَعْلَمُ كُلَّ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا تَخْطُرُ بِبَالِ كَثِيرٍ مِنْهُمْ أُصُولُ الصِّفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ. وَرُبَّمَا عَلِمَهَا بَعْضُهُمْ مِثْلَ زُهَيْرٍ فِي قَوْلِهِ:
Onların hakka yöneltilip düzeltilmesi bu fezleke ile tamamlanmıştır (tezyîl edilmiştir) ki, Allah'tan hiçbir şeyin gizlenemeyeceğini ve O'na yalan söylenemeyeceğini bilsinler; çünkü O, gökte ve yerdeki her gizliyi bilir. Zira onlar Câhiliye döneminde iken ilahî sıfatların asılları çoğunun aklına bile gelmezdi. Bazen Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi içlerinden bazıları bunu bilirdi:
فَلَا تَكْتُمُنَّ اللَّهَ مَا فِي نُفُوسِكُمْ ... لِيَخْفَى فَمَهْمَا يُكْتَمِ اللَّهُ يَعْلَمِ
‘Gizli kalsın diye içinizdekileri sakın Allah'tan gizlemeyin; ne kadar gizlense de Allah onu bilir.’
وَلَعَلَّ ذَلِكَ مِنْ آثَارِ تَنَصُّرِهِ.
Bu da muhtemelen onun Hristiyanlaşmasının izlerindendir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ أَنْ لِأَنَّهُمْ بِحَالِ مَنْ يُنْكِرُ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ الْغَيْبَ فَكَذَبُوا على النبيء ﷺ مَعَ عِلْمِهِمْ أَنَّهُ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ فَكَانَ كَذِبُهُمْ عَلَيْهِ مِثْلَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ.
Haberin { إِنَّ } (inne) ile tekit edilmesi, onların Allah'ın gaybı bildiğini inkâr eden kimseler durumunda olmalarındandır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'tan gönderilmiş bir elçi olduğunu bildikleri halde ona yalan söylediler; dolayısıyla ona yalan söylemeleri Allah'a yalan söylemek gibi oldu.
وَقَدْ أَفَادَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَأْكِيدَ مَضْمُونِ جُمْلَتَيْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ، وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [الحجرات: ١٦] وَلَكِنَّ هَذِهِ زَادَتْ بِالتَّصْرِيحِ بِأَنَّهُ يَعْلَمُ الْأُمُورَ الْغَائِبَةَ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّ الْعُمُومَيْنِ فِي الْجُمْلَتَيْنِ قَبْلَهَا عُمُومَانِ عُرْفِيَّانِ قِيَاسًا عَلَى عِلْمِ الْبَشَرِ.
Bu cümle; [Hucurât: 16]'daki { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Oysa Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir” ve { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” şeklindeki iki cümlenin içeriğini tekit etmiştir. Ancak bu cümle, insan bilgisine kıyas edilerek bundan önceki iki cümledeki genelliğin örfî bir genellik olduğu zannına kapılınmasın diye O'nun gayb olan (görünmeyen) şeyleri bildiğini açıkça belirtmek suretiyle bir ziyadelik getirmiştir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عَطْفُ الْأَخَصِّ عَلَى الْأَعَمِّ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ يَعْلَمُ الْغَيْبَ وَكَانَ شَأْنَ الْغَائِبِ أَنْ لَا يُرَى عَطَفَ عَلَيْهِ عِلْمَهُ بِالْمُبْصَرَاتِ احْتِرَاسًا مِنْ أَنْ يَتَوَهَّمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ خَفَايَا النُّفُوسِ وَمَا يَجُولُ فِي الْخَوَاطِرِ وَلَا يَعْلَمُ الْمُشَاهَدَاتِ نَظِيرَ قَوْلِ كَثِيرٍ مِنَ الْفَلَاسِفَةِ: إِنَّ الْخَالِقَ يَعْلَمُ الْكُلِّيَّاتِ وَلَا يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ، وَلِهَذَا أُوثِرَ هُنَا وَصْفُ بَصِيرٌ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِما تَعْمَلُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ.
{ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” cümlesi, { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir” cümlesine ehassın eamme atfı (daha özel olanın daha genel olana atfı) kabilinden atfedilmiştir. Çünkü gaybı bildiğini zikredip gaybın şanının da görülmemek olması hasebiyle, birçok felsefecinin “Yaratıcı küllîleri bilir, cüz'îleri bilmez” şeklindeki sözüne benzer olarak Allah'ın nefislerin gizliliklerini ve akıldan geçenleri bildiği fakat görünen şeyleri bilmediği zannına kapılmalarına engel olmak (ihtiraz) maksadıyla görülen şeylere olan ilmini buna atfetmiştir; bu sebeple burada { بَصِيرٌ } “Basîr” sıfatı tercih edilmiştir. Cumhur { بِمَا تَعْمَلُونَ } lafzını hitap tasıyla ({ تَعْمَلُونَ }), İbn Kesîr ise gaip yasıyla ({ يَعْمَلُونَ }) okumuştur.