Binûn

50- Kâf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بِأَيِّ أَنْوَاعِ الْكَلَامِ الْبَاطِلِ يُلْحِقُونَهُ فَقَالُوا: سِحْرٌ مُبِينٌ [الْمَائِدَة: ١١٠] ، وَقَالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْعَام: ٢٥] وَقَالُوا بِقَوْلِ شاعِرٍ [الحاقة: ٤١] ، وَقَالُوا: بِقَوْلِ كاهِنٍ [الحاقة: ٤٢] وَقَالُوا: (هَذَيَانُ مَجْنُونٍ) . وَفِي سُلُوكِهِمْ فِي طُرُقِ مُقَاوَمَةِ دَعْوَة النبيء ﷺ وَمَا يَصِفُونَهُ بِهِ إِذَا سَأَلَهُمُ الْوَارِدُونَ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ. وَمَنْ بَهَتَهُمْ فِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَدَلَالَةِ غَيْرِهِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَمَا دَمَغَهُمْ بِهِ مِنَ الْحُجَجِ عَلَى إِبْطَالِ الْإِشْرَاكِ وَإِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ. وَهَذَا تَحْمِيقٌ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ طَاشَتْ عُقُولُهُمْ فَلَمْ يُتْقِنُوا التَّكْذِيبَ وَلَمْ يَرْسُوا عَلَى وَصْفِ الْكَلَامِ الَّذِي كذبُوا بِهِ.

onu batıl sözlerin hangi türüne dahil edeceklerini kestirememişlerdir. Nitekim kâh { سِحْرٌ مُبِينٌ } [Mâide: 110] “apaçık bir büyü” demişler, kâh { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [En'âm: 25] “öncekilerin masalları” demişler, kâh { بِقَوْلِ شاعِرٍ } [Hâkka: 41] “bir şairin sözü” demişler, kâh { بِقَوْلِ كاهِنٍ } [Hâkka: 42] “bir kâhinin sözü” demişler, kâh “[bir delinin hezeyanı]” demişlerdir. Keza Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağrısına karşı koyma yollarındaki tutumlarında ve Arap kabilelerinden gelenler kendilerine sorduklarında onu niteleme biçimlerinde de [bu çelişki görülür]. Yine Kur'an'ın mucizeliği, diğer mucizelerin delaleti ve şirki iptal edip Allah'ın birliğini ispat hususunda onları susturan deliller karşısındaki şaşkınlıklarında da [aynı durum söz konusudur]. Bu, onların akıllarının başlarından gittiğini, yalanlamayı bile beceremediklerini ve yalanladıkları sözü nasıl niteleyecekleri konusunda bir karara varamadıklarını ortaya koyarak onları ahmak yerine koymaktır.

[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٦]

[Kâf Suresi (50), Ayet 6]

أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ (٦)

{ أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ (٦) } “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı hiç; onu nasıl bina ettik, nasıl süsledik! Onda hiçbir çatlak/yarık da yoktur.”

تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ [ق: ٢] إِلَى قَوْله: مَرِيجٍ [ق: ٥] لِأَنَّ أَهَمَّ مَا ذُكِرَ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِالْبَعْثِ، وَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالنُّجُومِ وَالْأَرْضِ دَالٌّ عَلَى أَنَّ إِعَادَةَ الْإِنْسَانِ بَعْدَ الْعَدَمِ فِي حَيِّزِ الْإِمْكَانِ فَتِلْكَ الْعَوَالِمُ وُجِدَتْ عَنْ عَدَمٍ وَهَذَا أَدَلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ يس [٨١] أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ.

{ بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ } [Kâf: 2] ayetinden { مَرِيجٍ } [Kâf: 5] kavline kadar olan kısma yapılan bir tafri'dir (bağlantılı bir açıklamadır). Zira onların yalanlamaları arasında zikredilenlerin en önemlisi, dirilişi yalanlamış olmalarıdır. Göklerin, yıldızların ve yerin yaratılışı ise insanın yokluktan sonra yeniden yaratılmasının imkân dahilinde olduğuna delalet eder; çünkü o âlemler de yoktan var edilmiştir. Nitekim Yâsîn Suresi'ndeki şu ayet-i kerime buna en açık delildir: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } [Yâsîn: 81] “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir?”

وَالِاسْتِفْهَامُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِنْكَارِيًّا. وَالنَّظَرُ نَظَرُ الْفِكْرِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [يُونُس: ١٠١] . وَمَحَلُّ الْإِنْكَارِ هُوَ الْحَالُ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا كَيْفَ بَنَيْناها، أَيْ أَلَمْ يَتَدَبَّرُوا فِي شَوَاهِدِ الْخَلِيقَةِ فَتَكُونُ الْآيَةُ فِي معنى أَو لم يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ.

İstifhamın inkârî (reddedici) olması caizdir. Buradaki bakış ({ النَّظَرُ }), Yüce Allah'ın { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Yûnus: 101] “De ki: Göklerde ve yerde ne var, bir bakın!” kavlinde olduğu gibi tefekkür bakışıdır. İnkârın yöneldiği husus ise { كَيْفَ بَنَيْناها } ifadesinin delalet ettiği durumdur; yani yaratılışın delilleri üzerinde düşünmediler mi? Bu durumda ayet, { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [Rûm: 8] “Kendi içlerinde hiç düşünmediler mi ki, Allah gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yaratmıştır” manasında olur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيًّا، وَالنَّظَرُ الْمُشَاهَدَةُ، وَمَحَلُّ التَّقْرِيرِ هُوَ فِعْلُ يَنْظُرُوا، أَوْ يكون كَيْفَ مُرَاد بِهِ الْحَالُ الْمُشَاهَدَةُ.

İstifhamın takrîrî (kabul ettirici) olması ve bakışın ({ النَّظَرُ }) gözle müşahede anlamına gelmesi de caizdir; bu takdirde takrîrin yöneldiği yer { يَنْظُرُوا } (bakarlar) fiilidir yahut { كَيْفَ } ile gözle görülen durum kastedilmiştir.

هَذَا وَأَنَّ التَّقْرِيرَ عَلَى نَفْيِ الشَّيْءِ الْمُرَادِ الْإِقْرَارُ بِإِثْبَاتِهِ طَرِيقَةً قُرْآنِيَّةً ذَكَرْنَاهَا غَيْرَ

Şu da var ki, varlığı kabul ettirilmek istenen bir şeyin olumsuzluğu üzerinden takrir yapılması (onaylatılması), defalarca

مَرَّةٍ، وَبَيَّنَّا أَنَّ الْغَرَضَ مِنْهُ إِفْسَاحُ الْمَجَالِ لِلْمُقَرَّرِ إِنْ كَانَ يَرُومُ إِنْكَارَ مَا قُرِّرَ عَلَيْهِ، ثِقَةً مِنَ الْمُقَرِّرِ- بِكَسْرِ الرَّاءِ- بِأَنَّ الْمُقَرَّرَ- بِالْفَتْحِ- لَا يُقْدِمُ عَلَى الْجُحُودِ بِمَا قُرِّرَ عَلَيْهِ لِظُهُورِهِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ [الْأَعْرَاف: ١٤٨] ، وَقَوْلِهِ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ كِلَاهُمَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٧٢] .

zikrettiğimiz ve amacının da, soruyu soranın (mukarrir), muhatabın (mukarrar) açıklığından ötürü kendisine onaylatılan şeyi inkâra cüret edemeyeceğine olan güveni sebebiyle, şayet onaylatılan şeyi inkâr etmek isterse muhataba fırsat tanımak olduğunu açıkladığımız Kur'ânî bir üsluptur. Bu husus daha önce A'râf Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ } [A'râf: 148] “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor” ve { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } [A'râf: 172] “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” kavillerinde geçmişti.

وَهَذَا الْوَجْهُ أَشَدُّ فِي النَّعْيِ عَلَيْهِمْ لِاقْتِضَائِهِ أَنَّ دَلَالَةَ الْمَخْلُوقَاتِ الْمَذْكُورَةَ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ يَكْفِي فِيهَا مُجَرَّدُ النَّظَرِ بِالْعَيْنِ.

Bu vecih, onları kınama ve ayıplama hususunda daha tesirlidir; çünkü zikredilen mahlûkatın dirilişin imkânına delaleti için yalnızca gözle bakmanın dahi yeterli olduğunu gerektirmektedir.

وفَوْقَهُمْ حَالٌ مِنَ السَّمَاءِ. وَالتَّقْيِيدُ بِالْحَالِ تَنْدِيدٌ عَلَيْهِمْ لِإِهْمَالِهِمُ التَّأَمُّلَ مَعَ الْمُكْنَةِ

{ فَوْقَهُمْ } (üstlerindeki) ifadesi, { السَّمَاءِ } kelimesinden hâldir. Hâl ile kayıtlanması, imkân dahilinde

مِنْهُ إِذِ السَّمَاءُ قَرِيبَةٌ فَوْقَهُمْ لَا يُكَلِّفُهُمُ النَّظَرُ فِيهَا إِلَّا رفع رؤوسهم.

olmasına rağmen düşünmeyi ihmal etmelerinden ötürü onları kınamaktadır; zira gök hemen üstlerindedir ve ona bakmak başlarını kaldırmaktan başka bir külfet gerektirmez.

وكَيْفَ اسْمُ جَامِدٌ مَبْنِيٌّ مَعْنَاهُ: حَالَةٌ، وَأَكْثَرُ مَا يَرِدُ فِي الْكَلَامِ لِلسُّؤَالِ عَنِ الْحَالَةِ فَيَكُونُ خَبَرًا قَبْلَ مَا لَا يَسْتَغْنِي عَنْهُ مِثْلَ: كَيْفَ أَنْتَ؟ وَحَالًا قَبْلَ مَا يُسْتَغْنَى عَنْهُ نَحْوَ: كَيْفَ جَاءَ؟ وَمَفْعُولًا مُطْلَقًا نَحْوَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ [الْفجْر: ٦] ، وَمَفْعُولًا بِهِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ كَيْفَ } kelimesi, anlamı 'durum/hâl' olan mebnî, camid bir isimdir. Kelamda çoğunlukla durum sormak için gelir; bu durumda 'Nasılsın?' ({ كَيْفَ أَنْتَ؟ }) örneğindeki gibi kendisinden müstağni olunamayan şeyden önce haber, 'Nasıl geldi?' ({ كَيْفَ جَاءَ؟ }) örneğindeki gibi kendisinden müstağni olunabilen şeyden önce hâl, { كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ } [Fecr: 6] kavlindeki gibi mef'ûl-i mutlak ve Yüce Allah'ın şu kavlindeki gibi mef'ûlün bih olur:

انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ [الْإِسْرَاء: ٢١] . وَهِيَ هُنَا بَدَلٌ مِنْ فَوْقَهُمْ فَتَكُونُ حَالًا فِي الْمَعْنَى. وَالتَّقْدِيرُ: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ هَيْئَةَ بَنْيِنَا إِيَّاهَا، وَتَكُونُ جُمْلَةُ بَنَيْناها مُبَيِّنَةً لِ كَيْفَ.

{ انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } [İsrâ: 21] “Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık!” Burada ise { فَوْقَهُمْ } ifadesinden bedeldir, dolayısıyla anlam bakımından hâl konumundadır. Takdiri şöyledir: 'Üstlerindeki göğe, onu bina edişimizin heyetine/şekline bakmadılar mı?' { بَنَيْناها } cümlesi ise { كَيْفَ } kelimesini açıklayıcı (mübeyyine) olur.

وَأُطْلِقَ الْبِنَاءُ عَلَى خَلْقِ الْعَلَوِيَّاتِ بِجَامِعِ الِارْتِفَاعِ. وَالْمُرَادُ بِ السَّماءِ هُنَا مَا تَرَاهُ الْعَيْنُ مِنْ كُرَةِ الْهَوَاءِ الَّتِي تَبْدُو كَالْقُبَّةِ وَتُسَمَّى الْجَوَّ.

Yükseklik ortak paydası sebebiyle yukarıdaki varlıkların yaratılışı için 'bina etme' tabiri kullanılmıştır. Burada { السَّماءِ } ile kastedilen ise kubbe gibi görünen ve cevv (atmosfer/hava küre) olarak adlandırılan, gözün gördüğü hava tabakasıdır.

وَالتَّزْيِينُ جَعْلُ الشَّيْءِ زَيْنَا، أَيْ حَسَنًا أَيْ تَحْسِينُ مَنْظَرِهَا لِلرَّائِي بِمَا يَبْدُو فِيهَا مِنَ الشَّمْسِ نَهَارًا وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ لَيْلًا. وَاقْتَصَرَ عَلَى آيَةِ تَزْيِينِ السَّمَاءِ دُونَ تَفْصِيلِ مَا فِي الْكَوَاكِبِ الْمُزَيَّنَةِ بِهَا مِنَ الْآيَاتِ لِأَنَّ التَّزْيِينَ يَشْتَرِكُ فِي إِدْرَاكِهِ جَمِيعُ الَّذِينَ يُشَاهِدُونَهُ وَلِلْجَمْعِ بَيْنَ الِاسْتِدْلَالِ وَالِامْتِنَانِ بِنِعْمَةِ التَّمْكِينِ مِنْ مُشَاهَدَةِ الْمَرَائِي الْحَسَنَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى

Tezyîn; bir şeyi süslemek, yani güzel kılmaktır; gündüzleri güneşte, geceleri ise ay ve yıldızlarda görünen şeylerle bakan kimse için göğün manzarasını güzelleştirmektir. Göğün kendisiyle süslendiği yıldızlardaki delillerin ayrıntısına girilmeyip yalnızca süslenmesi mucizesiyle yetinilmiştir; çünkü süsü algılamada onu gören herkes ortaktır ve hem delil getirme hem de güzel manzaraları seyretmeye imkân tanıma nimetini hatırlatma (imtinan) gayesi güdülmüştür. Nitekim Yüce Allah

وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ [النَّحْل: ٦] فِي شَأْنِ خَلْقِ الْأَنْعَامِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ.

Nahl Suresi'nde hayvanların yaratılışı hakkında: { وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ } [Nahl: 6] “Akşamleyin [otlaktan] getirirken ve sabahleyin salıverirken onlarda sizin için bir güzellik vardır” buyurmuştur.

ثُمَّ يَتَفَاوَتُ النَّاسُ فِي إِدْرَاكِ مَا فِي خَلْقِ الْكَوَاكِبِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَنِظَامِهَا مِنْ دَلَائِلَ عَلَى مِقْدَارِ تَفَاوُتِ عُلُومِهِمْ وَعُقُولِهِمْ. وَالْآيَةُ صَالِحَةٌ لِإِفْهَامِ جَمِيعِ الطَّبَقَاتِ.

Daha sonra insanlar, ilimlerinin ve akıllarının farklılığı nispetinde, yıldızların, güneşin, ayın yaratılışındaki ve bunların nizamındaki delilleri kavramada birbirinden farklı derecelerde olurlar. Ayet ise her seviyedeki insana bunu anlatmaya elverişlidir.

وَجُمْلَةُ وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَتَيْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها فَهِيَ حَالٌ ثَالِثَةٌ فِي الْمَعْنَى.

{ وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ } cümlesi, { كَيْفَ بَنَيْناها } ve { وَزَيَّنَّاها } cümlelerine matuftur; dolayısıyla mana bakımından üçüncü bir hâldir.

وَالْفُرُوجُ: جَمْعُ فَرْجٍ، وَهُوَ الْخَرْقُ، أَيْ يُشَاهِدُونَهَا كَأَنَّهَا كُرَةٌ مُتَّصِلَةُ الْأَجْزَاءِ لَيْسَ بَيْنَ أَجْزَائِهَا تَفَاوُتٌ يَبْدُو كَالْخَرْقِ وَلَا تَبَاعُدٌ يَفْصِلُ بَعْضَهَا عَنْ بَعْضٍ فَيَكُونُ خَرْقًا فِي قُبَّتِهَا.

Furûc (فُرُوج), yırtık ve gedik anlamına gelen ferc (فَرْج) kelimesinin çoğuludur. Yani onu, parçaları birbirine bitişik, parçaları arasında gedik gibi görünen bir uyumsuzluk veya kubbesinde bir yarık oluşturacak şekilde birbirini ayıran bir uzaklık bulunmayan bir küre gibi görürler.

وَهَذَا مِنْ عَجِيبِ الصُّنْعِ إِذْ يَكُونُ جِسْمٌ عَظِيمٌ كَجِسْمِ كُرَةِ الْهَوَاءِ الْجَوِّيِّ مَصْنُوعًا كَالْمَفْرُوغِ فِي قَالَبٍ. وَهَذَا مُشَاهِدٌ لِجَمِيعِ طَبَقَاتِ النَّاسِ عَلَى تَفَاوُتِ مَدَارِكِهِمْ ثُمَّ هُمْ يَتَفَاوَتُونَ فِي إِدْرَاكِ مَا فِي هَذَا الصُّنْعِ مِنْ عَجَائِبِ الْتِئَامِ كُرَةِ الْجَوِّ الْمُحِيطِ بِالْأَرْضِ.

Atmosfer hava küresi gibi devasa bir cismin kalıba dökülmüş gibi yaratılmış olması, sanatın hayret verici inceliklerindendir. Bu durum, kavrayış düzeyleri farklı olsa da bütün insan tabakalarınca müşahede edilir; ardından yerküreyi kuşatan atmosferin birbiriyle kaynaşmasındaki harikalıkları kavramada da birbirlerinden farklı derecelerde bulunurlar.

وَلَوْ كَانَ فِي أَدِيمِ مَا يُسَمَّى بِالسَّمَاءِ تُخَالِفٌ مِنْ أَجْزَائِهِ لَظَهَرَتْ فِيهِ فُرُوجٌ وَانْخِفَاضٌ وَارْتِفَاعٌ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً إِلَى

Şayet gök olarak adlandırılan şeyin yüzeyinde parçaları arasında bir uyumsuzluk olsaydı, onda gedikler, inişler ve çıkışlar görülürdü. Bu ayetin bir benzeri, Mülk Suresi'ndeki { الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً } kavlinden

قَوْلِهِ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ [الْملك: ٣] .

{ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ } [Mülk: 3] kavline kadar olan kısımdır: “O, yedi göğü birbiriyle uyumlu tabakalar halinde yaratandır... Hiçbir çatlak/bozukluk görüyor musun?”

[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٧]

[Kâf Suresi (50), Ayet 7]

وَالْأَرْضَ مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ (٧)

{ وَالْأَرْضَ مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ (٧) } “Yeri de yayıp döşedik, onda sabit dağlar yerleştirdik ve onda gönül açıcı her çiftten/türden bitkiler bitirdik.”

عَطَفَ عَلَى جُمْلَةِ أَفَلَمْ يَنْظُرُوا [ق: ٦] عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ وَهُوَ فِي مَعْنَى الْإِخْبَارِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَمَدَدْنَا الْأَرْضَ.

{ أَفَلَمْ يَنْظُرُوا } [Kâf: 6] cümlesine, haberin haber manasındaki inkârî istifhama atfedilmesi kabilinden atfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Yeri de döşedik' ({ وَمَدَدْنَا الْأَرْضَ }).

وَلَمَّا كَانَتْ أَحْوَالُ الْأَرْضِ نُصْبَ أَعْيُنِ النَّاسِ وَهِيَ أَقْرَبُ إِلَيْهِمْ مِنْ أَحْوَالِ السَّمَاءِ

Yeryüzünün durumları insanların gözleri önünde durduğu ve kendilerine gökyüzünün durumlarından daha yakın olduğu için

لِأَنَّهَا تَلُوحُ لِلْأَنْظَارِ دُونَ تَكَلُّفٍ لَمْ يُؤْتَ فِي لَفْتِ أَنْظَارِهِمْ إِلَى دَلَالَتِهَا بِاسْتِفْهَامٍ إِنْكَارِيٍّ تَنْزِيلًا لَهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ نَظَرَ فِي أَحْوَالِ الْأَرْضِ فَلَمْ يَكُونُوا بِحَاجَةٍ إِلَى إِعَادَةِ الْأَخْبَارِ بِأَحْوَالِ الْأَرْضِ تَذْكِيرًا لَهُمْ. وَانْتَصَبَ الْأَرْضَ بِ مَدَدْناها عَلَى طَرِيقَةِ الِاشْتِغَالِ.

ve külfetsizce gözlerin önüne serildiği için, onların dikkatini bunun delaletine çekerken inkârî istifham getirilmemiştir; zira onlar yerin durumlarına zaten bakmış kimseler konumuna konulmuş ve hatırlatma amacıyla yerin durumlarını tekrar bildirmeye ihtiyaç duymamışlardır. { الْأَرْضَ } kelimesi, iştigal kuralı uyarınca { مَدَدْناها } fiili ile nasb edilmiştir.

وَالْمَدُّ: الْبَسْطُ، أَيْ بَسَطْنَا الْأَرْضَ فَلَمْ تَكُنْ مَجْمُوعَ نُتُوءَاتٍ إِذْ لَوْ كَانَتْ كَذَلِكَ لَكَانَ الْمَشْيُ عَلَيْهَا مُرْهِقًا.

Medd (الْمَدُّ), yaymak ve döşemek demektir. Yani yeri yaydık da sırf çıkıntılardan ibaret olmadı; zira öyle olsaydı üzerinde yürümek son derece meşakkatli olurdu.

وَالْمُرَادُ: بَسْطُ سَطْحِ الْأَرْضِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ وَصْفَ حَجْمِ الْأَرْضِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا تُدْرِكُهُ الْمُشَاهَدَةُ وَلَمْ يَنْظُرْ فِيهِ الْمُخَاطَبُونَ نَظَرَ التَّأَمُّلِ فَيُسْتَدَلُّ عَلَيْهِمْ بِمَا لَا يَعْلَمُونَهُ فَلَا يُعْتَبَرُ فِي سِيَاقِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْقُدْرَةِ عَلَى خَلْقِ الْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ، وَلَا فِي سِيَاقِ الِامْتِنَانِ بِمَا فِي ذَلِكَ الدَّلِيلِ مِنْ نِعْمَةٍ فَلَا عَلَاقَةَ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِقَضِيَّةِ كُرَوِيَّةِ الْأَرْضِ.

Burada kastedilen, yeryüzünün yüzeyinin yayılmasıdır; yoksa yerin hacmini nitelemek değildir. Çünkü bu durum gözlemle kavranamaz ve muhataplar da bunu etraflıca düşünüp incelememişlerdir ki bilmedikleri bir şeyle onlara karşı delil getirilsin. Dolayısıyla bu, ne büyük şeyleri yaratma gücüne delil getirme bağlamında ne de bu delildeki nimeti hatırlatma bağlamında dikkate alınır; binaenaleyh bu ayetin yerin küreselliği meselesiyle bir ilgisi yoktur.

وَالْإِبْقَاءُ: تَمْثِيلٌ لِتَكْوِينِ أَجْسَامٍ بَارِزَةٍ عَلَى الْأَرْضِ مُتَبَاعِدٌ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْإِلْقَاءِ: رَمْيُ شَيْءٍ مِنَ الْيَدِ إِلَى الْأَرْضِ، وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِخِلْقَةِ الْجِبَالِ كَقَوْلِهِ:

İlka (bırakmak/yerleştirmek); yeryüzünde birbirinden ayrı, belirgin kütlelerin var edilmesini temsilî olarak anlatır. Zira ilkanın asıl anlamı, bir şeyi elden yere atmaktır. Bu, tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlindeki gibi dağların yaratılışıyla delil getirmedir:

وَإِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ [الغاشية: ١٩] وفِيها ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ وَصْفٌ لِ رَواسِيَ قُدِّمَ عَلَى مَوْصُوفِهِ فَصَارَ حَالًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا لَغْوًا مُتَعَلِّقًا بِ أَلْقَيْنا.

{ وَإِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ } [Gâşiye: 19] “Dağlara bakmazlar mı, nasıl dikilmişler?” { فِيها } ifadesi, { رَواسِيَ } kelimesinin sıfatı olan müstakar bir zarftır; mevsûfundan önce geldiği için hâl olmuştur. { أَلْقَيْنا } fiiline taalluk eden lağv bir zarf olması da caizdir.

وَرَوَاسِي: جَمْعُ رَاسٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ مِثْلَ: فَوَارِسُ وَعَوَاذِلُ. وَالرُّسُوُّ: الثَّبَاتُ وَالْقَرَارُ.

{ رَوَاسِي } (dağlar/sabit şeyler); fevâris ve avâzil kelimelerinde olduğu gibi kıyasa aykırı olarak râsî kelimesinin çoğuludur. Rüsûv (الرُّسُوُّ) ise sabit olmak ve yerleşmek demektir.

وَفَائِدَةُ هَذَا الْوَصْفِ زِيَادَةُ التَّنْبِيهِ إِلَى بَدِيعِ خَلْقِ اللَّهِ إِذْ جَعَلَ الْجِبَالَ مُتَدَاخِلَةً مَعَ الْأَرْضِ وَلَمْ تَكُنْ مَوْضُوعَةً عَلَيْهَا وَضْعًا كَمَا تُوضَعُ الْخَيْمَةُ لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ كَذَلِكَ لَتَزَلْزَلَتْ وَسَقَطَتْ وَأَهْلَكَتْ مَا حَوَالَيْهَا. وَقَدْ قَالَ فِي سُورَة الْأَنْبِيَاء [٣١] وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ أَيْ دَفْعَ أَنْ تَمِيدَ هِيَ، أَيِ الْجِبَالُ بِكُمْ، أَيْ مُلْصَقَةٌ بِكُمْ فِي مَيْدِهَا.

Bu nitelemenin faydası, Allah'ın yaratmasındaki eşsiz sanata daha fazla dikkat çekmektir; zira O, dağları yerle iç içe kılmış, çadırın kurulduğu gibi yerin üstüne öylece konulmuş kılmamıştır. Şayet öyle olsaydı, dağlar sarsılır, yıkılır ve etrafındakileri helak ederdi. Nitekim Enbiyâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ } [Enbiyâ: 31] “Onları sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yerleştirdik.” Yani dağların sallanıp size çarpmasını ve sallantısıyla sizi sarsmasını engellemek için [böyle yapılmıştır].

وَهُنَالِكَ وَجْهٌ آخَرُ مَضَى فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ.

Orada, Enbiyâ Suresi'nde geçmiş olan başka bir vecih daha vardır.

وَالزَّوْجُ: النَّوْعُ مِنَ الْحَيَوَانِ وَالثِّمَارِ وَالنَّبَاتِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى فِي سُورَةِ طه

Zevc (الزَّوْجُ); hayvandan, meyvelerden ve bitkilerden her bir tür demektir. Tâhâ Suresi'ndeki { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } kavlinde geçmişti.

وَالْمَعْنَى: وَأَنْبَتْنَا فِي الْأَرْضِ أَصْنَافَ النَّبَاتِ وَأَنْوَاعَهُ.

Manası şudur: Yeryüzünde türlü türlü bitki çeşitlerini ve türlerini bitirdik.

وَقَوْلُهُ: مِنْ كُلِّ زَوْجٍ يُظْهِرُ أَنَّ حَرْفَ مِنْ فِيهِ مَزِيدٌ لِلتَّوْكِيدِ. وَزِيَادَةُ مِنْ فِي غَيْرِ النَّفْيِ نَادِرَةٌ، أَيْ أَقَلُّ مِنْ زِيَادَتِهَا فِي النَّفْيِ، وَلَكِنَّ زِيَادَتَهَا فِي الْإِثْبَاتِ وَارِدَةٌ فِي الْكَلَامِ الْفَصِيحِ، فَأَجَازَ الْقِيَاسَ عَلَيْهِ نُحَاةُ الْكُوفَةِ وَالْأَخْفَشُ وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَابْنُ جِنِّي، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ [النُّور: ٤٣] إِنَّ الْمَعْنَى: يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ جِبَالًا فِيهَا بَرَدٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٩] .

Yüce Allah'ın { مِنْ كُلِّ زَوْجٍ } kavminde geçen { مِنْ } harfinin tekit için zâid (fazladan) kılındığı anlaşılmaktadır. { مِنْ } harfinin olumsuzluk dışındaki cümlelerde zâid olması nâdirdir; yani olumsuzluktaki zâid oluşuna nispetle daha azdır. Fakat olumlu cümlelerde zâid olarak gelmesi de fasih kelamda vâkidir. Kûfe dilcileri, Ahfeş, Ebû Alî el-Fârisî ve İbn Cinnî buna kıyas yapılmasını caiz görmüşlerdir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } [Nûr: 43] kavli de böyledir; manası 'gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi [bulutlar] indirir' demektir. Bu husus daha önce En'âm Suresi'ndeki { وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها } [En'âm: 99] kavlinde geçmişti.

فَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّوْكِيدِ بِحَرْفِ مِنْ تَنْزِيلُهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ أَنَّ اللَّهَ أَنْبَتَ مَا عَلَى الْأَرْضِ مِنْ أَنْوَاعٍ حِينَ ادَّعَوُا اسْتِحَالَةَ إِخْرَاجِ النَّاسِ مِنَ الْأَرْضِ، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِالتَّوْكِيدِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ الْكَلَامَ فِيهَا عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَلَمْ يُؤْتِ بِالتَّوْكِيدِ فِي آيَةِ سُورَةِ طه. وَلَيْسَتْ مِنْ هُنَا لِلتَّبْعِيضِ إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَيْهِ.

{ مِنْ } harfiyle yapılan tekitten maksat; insanların topraktan çıkarılmasının imkânsız olduğunu iddia ettikleri sırada, Allah'ın yeryüzündeki çeşit çeşit bitkileri bitirdiğini inkâr eden kimseler konumuna konulmalarıdır. Bu sebeple müşriklerden bahsedilen bu ayette tekit getirilmiş, Tâhâ Suresi'ndeki ayette ise tekit getirilmemiştir. Buradaki { مِنْ } teb'îz (kısmîlik bildirme) için değildir; zira mana buna uygun düşmez.

فَكَلِمَةُ كُلِّ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الْكَثْرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٢٥] ، وَقَوْلِهِ فِيهَا وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها [الْأَنْعَام: ٧٠] ، وَهَذَا كَقَوْلِه تَعَالَى: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى فِي سُورَةِ طه [٥٣] .

{ كُلِّ } kelimesi çokluk anlamında kullanılmıştır. Nitekim En'âm Suresi'ndeki { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } [En'âm: 25] kavlinde ve yine oradaki { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها } [En'âm: 70] kavlinde geçtiği gibidir. Bu, Yüce Allah'ın Tâhâ Suresi'ndeki { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } [Tâhâ: 53] kavli gibidir.

وَفَائِدَةُ التَّكْثِيرِ هُنَا التَّعْرِيضُ بِهِمْ لِقِلَّةِ تَدْبِيرِهِمْ إِذْ عَمُوا عَنْ دَلَائِلَ كَثِيرَةٍ وَاضِحَةٍ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ.

Buradaki teksirin (çokluk ifadesinin) faydası, gözlerinin önündeki pek çok ve apaçık delile karşı körleştikleri için onların kavrayışlarının kıt olduğunu ima yoluyla yüzlerine vurmaktır.

وَالْبَهِيجُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً مُشَبَّهَةً، يُقَالُ: بَهُجَ بِضَمِّ الْهَاءِ، إِذَا حَسُنَ فِي أَعْيُنِ النَّاظِرِينَ، فَالْبَهِيجُ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ [النَّمْل: ٦٠] .

Behîc (الْبَهِيجُ) kelimesinin sıfat-ı müşebbehe olması caizdir; bakanların gözüne güzel göründüğünde 'he' harfinin ötresiyle behuce (بَهُجَ) denir. Dolayısıyla behîc, Yüce Allah'ın { فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ } [Neml: 60] “Onunla gönül açıcı bahçeler bitirdik” kavlinin delalet ettiği üzere ism-i fâil anlamındadır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَعِيلًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ مُنْبَهَجٌ بِهِ عَلَى الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، أَيْ يُسَرُّ بِهِ النَّاظِرُ، يُقَالُ: بَهَجَهُ مِنْ بَابِ مَنَعَ، إِذَا سَرَّهُ، وَمِنْهُ الِابْتِهَاجُ الْمَسَرَّةُ.

Hazf ve îsâl yoluyla 'kendisiyle sevinilen' (münbehecün bih) anlamında fâil vezninde mef'ûl olması da caizdir; yani bakan kimseye sevinç veren demektir. Sevindirdiğinde men'a babından behecehû (بَهَجَهُ) denir; sevinç anlamındaki ibtihâc (الِابْتِهَاجُ) da buradan gelir.

وَهَذَا الْوَصْفُ يُفِيدُ ذِكْرُهُ تَقْوِيَةَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى دِقَّةِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى. وَإِدْمَاجَ الِامْتِنَانِ

Bu sıfatın zikredilmesi, Yüce Allah'ın sanatının inceliğine dair delili kuvvetlendirme ve

عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ لِيَشْكُرُوا النِّعْمَةَ وَلَا يَكْفُرُوهَا بِعِبَادَةِ غَيْرِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

bu nimet sebebiyle Allah'tan başkasına kulluk ederek nankörlük etmeyip nimete şükretsinler diye araya minnet hatırlatmasını sokuşturma (idmâc-ı imtinân) faydası sağlar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ [النَّحْل:

{ وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ } [en-Nahl: “Hayvanları da yarattı; onlarda sizin için ısıtıcı şeyler ve birçok faydalar vardır; onlardan yersiniz de. Akşamleyin [meradan] getirirken ve sabahleyin [otlağa] salıverirken onlarda sizin için bir güzellik vardır.”

٥، ٦] .

5-6] “Hayvanları da yarattı; onlarda sizin için ısıtıcı şeyler ve birçok faydalar vardır; onlardan yersiniz de. Akşamleyin getirirken ve sabahleyin salıverirken onlarda sizin için bir güzellik vardır.”

[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٨]

[Kāf Suresi (50), Ayet 8]

تَبْصِرَةً وَذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ (٨)

{ تَبْصِرَةً وَذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ } “(Bu,) [bize] yönelen her kulun kalp gözünü açmak ve [ona] ibret vermek içindir.”

مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ لِلْأَفْعَالِ السَّابِقَةِ مِنْ قَوْلِهِ: بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها [ق: ٦] وَقَوْلِهِ: مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها [ق: ٧] إِلَخْ، عَلَى أَنَّهُ عِلَّةٌ لَهَا عَلَى نَحْوٍ مِنْ طَرِيقَةِ التَّنَازُعِ، أَيْ لِيَكُونَ مَا ذُكِرَ مِنَ الْأَفْعَالِ وَمَعْمُولَاتِهَا تَبْصِرَةً وَذِكْرَى، أَيْ جَعَلْنَاهُ لِغَرَضِ أَنْ نُبَصِّرَ بِهِ وَنَذْكُرَ كُلَّ عَبْدٍ مُنِيبٍ.

{ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها } [Kāf: 6] kavlinden ve { مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها } [Kāf: 7] kavlinden vb. önceki fiillerin mef'ûlün lieclihidir; tenâzu üslubuna benzer bir şekilde onların gerekçesidir. Yani zikredilen fiillerin ve ma‘mûllerinin bir basiret ve ibret olması içindir; yani biz bunu, [bize] yönelen her kula kalp gözü açmak ve [ona] gerçeği hatırlatmak amacıyla yaptık.

وَحَذَفَ مُتَعَلِّقَ تَبْصِرَةً وَذِكْرى لِيَعُمَّ كُلَّ مَا يَصْلُحُ أَنْ يُتَبَصَّرَ فِي شَأْنِهِ بِدَلَائِلِ خَلْقِ الْأَرْضِ وَمَا عَلَيْهَا، وَأَهَمُّ ذَلِكَ فِيهِمْ هُوَ التَّوْحِيدُ وَالْبَعْثُ كَمَا هُوَ السِّيَاقُ تَصْرِيحًا وَتَلْوِيحًا.

Yeryüzünün ve üzerindekilerin yaratılış delilleriyle hakkında basiret sahibi olunmaya elverişli olan her şeyi kapsaması için { تَبْصِرَةً وَذِكْرى } ifadelerinin müteallakı (bağlantılı olduğu öge) hazfedilmiştir. Onlar arasında en önemlisi ise, bağlamın açıkça ve ima yoluyla gösterdiği üzere tevhid ve yeniden diriliştir.

وَإِنَّمَا كَانَتِ التَّبْصِرَةُ وَالذِّكْرَى عِلَّةً لِلْأَفْعَالِ الْمَذْكُورَةِ لِأَنَّ التَّبْصِرَةَ وَالذِّكْرَى مِنْ جُمْلَةِ الْحِكَمِ الَّتِي أَوْجَدَ اللَّهُ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ لِأَجْلِهَا. وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُقْتَضٍ انْحِصَارَ حِكْمَةِ خَلْقِهَا فِي التَّبْصِرَةِ وَالذِّكْرَى، لِأَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى لَهَا حِكَمٌ كَثِيرَةٌ عَلِمْنَا. بَعْضَهَا وَخَفِيَ عَلَيْنَا بَعْضٌ.

Basiret ve hatırlatmanın (ibretin) söz konusu fiillerin gerekçesi olması, basiret ve hatırlatmanın Allah'ın o mahlukatı var etmesindeki hikmetlerin bir parçası olmasındandır. Bu durum, onların yaratılış hikmetinin sadece basiret ve hatırlatmadan ibaret olduğunu gerektirmez; zira Yüce Allah'ın fiillerinin bir kısmını bildiğimiz, bir kısmı ise bizden gizli kalan pek çok hikmeti vardır.

وَالتَّبْصِرَةُ: مَصْدَرُ بَصَّرَهُ. وَأَصْلُ مَصْدَرِهِ التَّبْصِيرُ، فَحَذَفُوا الْيَاءَ التَّحْتِيَّةَ مِنْ أَثْنَاءِ الْكَلِمَةِ وَعَوَّضُوا عَنْهَا التَّاءَ الْفَوْقِيَّةَ فِي أَوَّلِ الْكَلِمَةِ كَمَا قَالُوا: جَرَّبَ تَجْرِبَةً وَفَسَّرَ تَفْسِرَةً، وَذَلِكَ يَقِلُّ فِي الْمُضَاعَفِ وَيَكْثُرُ فِي الْمَهْمُوزِ نَحْوَ جَزَّأَ تَجْزِئَةً، وَوَطَّأَ تَوْطِئَةً. وَيَتَعَيَّنُ فِي الْمُعْتَلِّ نَحْوَ: زَكَّى تَزْكِيَةً، وَغَطَّاهُ تَغْطِيَةً.

Tebsıra (التَّبْصِرَةُ), bassarahû (بَصَّرَهُ) fiilinin masdarıdır. Masdarının aslı tebsîr (التَّبْصِيرُ) idi; kelimenin ortasındaki alttan iki noktalı 'yâ' harfini hazfedip yerine kelimenin başında üstten iki noktalı 'tâ' harfi koydular; nitekim cerrebe tecribeten (جَرَّبَ تَجْرِبَةً) ve fessere tefsireten (فَسَّرَ تَفْسِرَةً) demişlerdir. Bu, muzaaf fiillerde az, cezzee teczieten (جَزَّأَ تَجْزِئَةً) ve vattaa tevtieten (وَطَّأَ تَوْطِئَةً) gibi mehmûz fiillerde çok olur. Zekkâ tezkiyeteten (زَكَّى تَزْكِيَةً) ve gattâhû tagtiyeten (غَطَّاهُ تَغْطِيَةً) gibi mu'tel fiillerde ise zorunludur.

وَالتَّبْصِيرُ: جَعْلُ الْمَرْءِ مُبْصِرًا وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي إِدْرَاكِ النَّفْسِ إِدْرَاكًا ظَاهِرًا لِلْأَمْرِ الَّذِي كَانَ خَفِيًّا عَنْهَا فَكَأَنَّهَا لَمْ تُبْصِرْهُ ثُمَّ أَبْصَرَتْهُ.

Tebsîr (التَّبْصِيرُ), kişiyi görür kılmaktır; buradaki kullanımı ise, nefsin kendisinden gizli kalmış bir şeyi açıkça kavraması anlamında mecazdır; sanki onu görmüyordu da sonra görmüş gibi olmuştur.

وَالذِّكْرَى اسْمُ مَصْدَرِ ذَكَرَ، إِذَا جَعَلَهُ يَذْكُرُ مَا نَسِيَهُ. وَأُطْلِقَتْ هُنَا عَلَى مُرَاجَعَةِ النَّفْسِ مَا عَلِمَتْهُ ثُمَّ غَفَلَتْ عَنْهُ.

Zikrâ (الذِّكْرَى), unuttuğu şeyi hatırlattığında zekere (ذَكَرَ) fiilinin ism-i masdarıdır. Burada ise nefsin daha önce bilip de sonradan gaflete düştüğü şeyi yeniden gözden geçirip hatırlaması anlamında kullanılmıştır.

وعَبْدٍ بِمَعْنَى عَبْدِ اللَّهِ، أَيْ مَخْلُوقٍ، وَلَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى الْإِنْسَانِ. وَجَمْعُهُ: عِبَادٌ دُونَ عَبِيدٍ.

'Abd (عَبْدٍ), Allah'ın kulu yani mahluk anlamındadır ve yalnızca insan için kullanılır. Çoğulu abîd değil, ibâd (عِبَادٌ) şeklinde gelir.

وَالْمُنِيبُ: الرَّاجِعُ، وَالْمُرَادُ هُنَا الرَّاجِعُ إِلَى الْحَقِّ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَإِذَا انْحَرَفَ أَوْ شَغَلَهُ

Münîb (الْمُنِيبُ), dönen demektir; buradaki murat ise Allah'a itaat ederek hakka dönendir. Dolayısıyla yoldan saptığında veya kendisini bir meşguliyet

شَاغِلٌ ابْتَدَرَ الرُّجُوعَ إِلَى مَا كَانَ فِيهِ مِنَ الِاسْتِقَامَةِ وَالِامْتِثَالِ فَلَا يُفَارِقُهُ حَالُ الطَّاعَةِ وَإِذَا فَارَقَهُ قَلِيلًا آبَ إِلَيْهِ وَأَنَابَ. وَإِطْلَاقُ الْمُنِيبِ عَلَى التَّائِبِ وَالْإِنَابَةِ عَلَى التَّوْبَةِ مِنْ تَفَارِيعِ هَذَا الْمَعْنَى، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ فِي سُورَةِ ص [٢٤] .

meşgul ettiğinde, daha önce bulunduğu istikamet ve itaate dönmek için acele eder; böylece itaat hâli kendisinden ayrılmaz, şayet kısa bir süre ayrılsa bile hemen ona döner ve yönelir. Tövbe eden kimseye münîb, tövbeye de inâbe denmesi bu anlamın dallarındandır; bu husus Sâd Suresi'ndeki { وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ } [Sâd: 24] kavlinde geçmişti.

وَخُصَّ الْعَبْدُ الْمُنِيبُ بِالتَّبْصِرَةِ وَالذِّكْرَى وَإِنْ كَانَ فِيمَا ذُكِرَ مِنْ أَحْوَالِ الْأَرْضِ إِفَادَةُ التَّبْصِرَةِ وَالذِّكْرَى لِكُلِّ أَحَدٍ لِأَنَّ الْعَبْدَ الْمُنِيبَ هُوَ الَّذِي يَنْتَفِعُ بِذَلِكَ فَكَأَنَّهُ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ حِكْمَةِ تِلْكَ الْأَفْعَالِ. وَهَذَا تَشْرِيفٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَعْرِيضٌ بِإِهْمَالِ الْكَافِرِينَ التَّبَصُّرَ وَالتَّذَكُّرَ.

Yeryüzünün zikredilen hâllerinde herkes için basiret ve hatırlatma (ibret) faydası bulunmasına rağmen basiret ve ibret yönelen kula (el-abdü'l-münîb) tahsis edilmiştir; çünkü bundan faydalanan kimse ancak [Allah'a] yönelen kuldur, dolayısıyla sanki o fiillerin hikmetinden kastedilen yalnızca odur. Bu, müminler için bir onurlandırma, kâfirlerin basiret ve ibreti terk etmelerini ise ima yoluyla kınamadır.

وَيُحْمَلُ (كُلِّ) عَلَى حَقِيقَةِ مَعْنَاهُ مِنَ الْإِحَاطَةِ وَالشُّمُولِ. فَالْمَعْنَى: أَنَّ تِلْكَ الْأَفْعَالَ قُصِدَ مِنْهَا التَّبْصِرَةُ وَالذِّكْرَى لِجَمِيعِ الْعِبَادِ الْمُتَّبِعِينَ لِلْحَقِّ إِذْ لَا يَخْلُونَ مِنْ تَبَصُّرٍ وَتَذَكُّرٍ بِتِلْكَ الْأَفْعَالِ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنَهِمْ فِي ذَلِك.

{ كُلِّ } kelimesi kuşatıcılık ve kapsayıcılık ifade eden hakiki anlamına hamledilir. Anlam şudur: Bu fiillerden, hakka tabi olan bütün kullara basiret ve ibret verilmesi kastedilmiştir; zira aralarındaki derece farklılıklarına rağmen bu fiiller vasıtasıyla basiret ve ibretten asla hali kalmazlar.

[٩، ١٠]

[9-10]

[سُورَة ق (٥٠) : الْآيَات ٩ إِلَى ١٠]

[Kāf Suresi (50), Ayetler 9-10]

وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ (٩) وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ (١٠)

{ وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ (٩) وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ (١٠) } “Gökten bereketli bir su indirdik de onunla bahçeler ve biçilecek daneler bitirdik. Birbirine girmiş tomurcukları olan yüksek hurma ağaçları [yetiştirdik].”

بَعْدَ التَّنَظُّرِ وَالتَّذْكِيرِ وَالتَّبْصِيرِ فِي صُنْعِ السَّمَاوَاتِ وَصُنْعِ الْأَرْضِ وَمَا فِيهِمَا مِنْ وَقْتِ نَشْأَتِهِمَا نَقَلَ الْكَلَامَ إِلَى التَّذْكِيرِ بِإِيجَادِ آثَارٍ مِنْ آثَارِ تِلْكَ الْمَصْنُوعَاتِ تَتَجَدَّدُ عَلَى مُرُورِ الدَّهْرِ حَيَّةً ثُمَّ تَمُوتُ ثُمَّ تَحْيَا دَأْبًا، وَقَدْ غَيَّرَ أُسْلُوبَ الْكَلَامِ لِهَذَا الِانْتِقَالِ مِنْ أُسْلُوبِ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ [ق: ٦] إِلَى أُسْلُوبِ الْإِخْبَارِ بِقَوْلِهِ: وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً إِيذَانًا بِتَبْدِيلِ الْمُرَادِ لِيَكُونَ مِنْهُ تَخْلُصٌ إِلَى الدَّلَالَةِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ الْخُرُوجُ [ق: ١١] . فَجُمْلَةُ وَنَزَّلْنا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَالْأَرْضَ مَدَدْناها [الْحجر: ١٩] .

Göklerin ve yerin yaratılışına, ilk var edildikleri andan itibaren her ikisinde bulunan şeylere bakıp ibret almaya ve basiret sahibi olmaya davet ettikten sonra sözü, zamanın akışı içinde sürekli yenilenen, dirilip sonra ölen, sonra tekrar sürekli dirilen bu sanat eserlerinin izlerini var etmeyi hatırlatmaya intikal ettirmiştir. Bu intikal sebebiyle sözün üslubunu, { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ } [Kāf: 6] kavlindeki istifham (soru) üslubundan { وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً } kavlindeki haber üslubuna değiştirmiştir; bu, { كَذلِكَ الْخُرُوجُ } [Kāf: 11] kavlinde yeniden dirilişin imkânına delalet etmeye bir hüsn-i tahallus (güzel geçiş) olsun diye maksadın değiştiğini bildirmek içindir. Dolayısıyla { وَنَزَّلْنا } cümlesi, { وَالْأَرْضَ مَدَدْناها } [Hicr: 19] cümlesine matuftur.

وَقَدْ ذُكِرَتْ آثَارٌ مِنْ آثَارِ السَّمَاءِ وَآثَارِ الْأَرْضِ عَلَى طَرِيقَةِ النَّشْرِ الْمُرَتَّبِ عَلَى وَفْقِ اللَّفِّ.

Gökten ve yerden kaynaklanan eserler, leff ü neşr-i müretteb (düzenli leff ü neşr) yöntemiyle zikredilmiştir.

وَالْمُبَارَكُ: اسْمُ مَفْعُولٍ لِلَّذِي جُعِلَتْ فِيهِ الْبَرَكَةُ، أَيْ جُعِلَ فِيهِ خَيْرٌ كَثِيرٌ.

Mübârek (الْمُبَارَكُ), kendisine bereket konulan, yani içinde çok hayır kılınan şeyin ism-i mef'ûlüdür.

وَأَفْعَالُ هَذِهِ الْمَادَّةِ كَثِيرَةُ التَّصَرُّفِ وَمُتَنَوِّعَةُ التَّعْلِيقِ. وَالْبَرَكَةُ: الْخَيْرُ النَّافِعُ لِمَا يَتَسَبَّبُ عَلَيْهِ مِنْ إِنْبَاتِ الْحُبُوبِ وَالْأَعْنَابِ وَالنَّخِيلِ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْمُبَارَكِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٦] . وَفِي هَذَا اسْتِدْلَالٌ بِتَفْصِيلِ الْإِنْبَاتِ الَّذِي سَبَقَ إِجْمَالُهُ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ [ق: ٧] لِمَا فِيهِ مِنْ سَوْقِ الْعُقُولِ إِلَى التَّأَمُّلِ فِي دَقِيقِ الصُّنْعِ لِذَلِكَ الْإِنْبَاتِ وَأَنَّ حُصُولَهُ بِهَذَا السَّبَبِ وَعَلَى ذَلِكَ

Bu kökün fiilleri çok çeşitli çekimlere ve farklı bağlantılara sahiptir. Bereket; tahılların, üzüm bağlarının ve hurmalıkların bitmesine vesile olmasından ötürü faydalı hayırdır. Mübârek kelimesinin anlamı Âl-i İmrân Suresi'ndeki { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } [Âl-i İmrân: 96] kavlinde geçmişti. Bunda, { وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } [Kāf: 7] kavlinde daha önce mücmel (özet) olarak geçen bitirme fiilinin tafsilatıyla delil getirilmesi söz konusudur; zira bu, akılları söz konusu bitirmenin ince sanatını ve onun bu sebeple ve bu

التَّطَوُّرِ أَعْظَمُ دَلَالَةً عَلَى حِكْمَةِ اللَّهِ وَسَعَةِ عِلْمِهِ مِمَّا لَوْ كَانَ إِنْبَاتُ الْأَزْوَاجِ بِالطَّفْرَةِ، إِذْ تَكُونُ حِينَئِذٍ أَسْبَابُ تَكْوِينِهَا خَفِيَّةً فَإِذَا كَانَ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَمَا فِيهَا، وَمَدُّ الْأَرْضِ وَإِلْقَاءُ الْجِبَالِ فِيهَا دَلَائِلَ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ الرَّبَّانِيَّةِ لِخَفَاءِ كَيْفِيَّاتِ تَكْوِينِهَا فَإِنَّ ظُهُورَ كَيْفِيَّاتِ التَّكْوِينِ فِي إِنْزَال المَال وَحُصُولِ الْإِنْبَاتِ وَالْإِثْمَارِ دَلَالَةٌ عَلَى عَظِيمِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى.

gelişimle gerçekleşmesinin, bitkilerin bir anda (sıçramayla) bitirilmesine kıyasla Allah'ın hikmetine ve ilminin genişliğine daha büyük bir delil olduğunu tefekküre sevk etmektedir; zira öyle olsaydı oluşum sebepleri gizli kalırdı. Göklerin ve içindekilerin yaratılışı, yeryüzünün yayılması ve oraya dağların yerleştirilmesi, oluşum keyfiyetlerinin gizli olması sebebiyle ilahi kudretin büyüklüğüne delil olduğu gibi, suyun indirilmesinde ve bitkilerin bitip meyve vermesinde oluşum keyfiyetlerinin açıkça görülmesi de Yüce Allah'ın ilminin büyüklüğüne delildir.

وَالْجَنَّاتُ: جَمْعُ جَنَّةٍ، وَهِيَ مَا شُجِّرَ بِالْكَرْمِ وَأَشْجَارِ الْفَوَاكِهِ وَالنَّخِيلِ.

Cennât (الْجَنَّاتُ), cennet kelimesinin çoğuludur; o da asma, meyve ağaçları ve hurmalıklarla ağaçlandırılmış yerdir.

وَالْحَبُّ: هُوَ مَا يَنْبُتُ فِي الزَّرْعِ الَّذِي يُخْرِجُ سَنَابِلَ تَحْوِي حُبُوبًا مِثْلَ الْبُرِّ وَالشَّعِيرِ وَالذُّرَةِ وَالسُّلْتِ وَالْقَطَانِيِّ مِمَّا تُحْصَدُ أُصُولُهُ لِيُدَقَّ فَيَخْرُجُ مَا فِيهِ مِنَ الْحَبِّ.

Habb (الْحَبُّ); buğday, arpa, mısır, kavuzsuz arpa ve bakliyat gibi, içindeki tanelerin çıkması için dövülmek üzere sapları biçilen ve taneler içeren başaklar çıkaran ekinde yetişen tanelerdir.

وحَبَّ الْحَصِيدِ مَفْعُولُ أَنْبَتْنَا لِأَنَّ الْحَبَّ مِمَّا نَبَتَ تَبَعًا لِنَبَاتِ سُنْبُلِهِ الْمَدْلُولِ عَلَى إِنْبَاتِهِ بِقَوْلِهِ: الْحَصِيدِ إِذْ لَا يُحْصَدُ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَنْبُتَ.

{ حَبَّ الْحَصِيدِ } ifadesi { أَنْبَتْنا } fiilinin mef'ûlüdür; zira dane, { الْحَصِيدِ } kavliyle bitirildiğine delalet edilen başağının bitmesine tabi olarak biten şeylerdendir; çünkü ancak bittikten sonra biçilir.

وَالْحَصِيدُ: الزَّرْعُ الْمَحْصُودُ، أَيِ الْمَقْطُوعُ مِنْ جُذُورِهِ لِأَكْلِ حَبِّهِ، فَإِضَافَةُ حَبَّ إِلَى الْحَصِيدِ عَلَى أَصْلِهَا، وَلَيْسَتْ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ. وَفَائِدَةُ ذِكْرِ هَذَا الْوَصْفِ: الْإِشَارَةُ إِلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِ اسْتِحْصَالِ مَا يَنْفَعُ النَّاسَ مِنْ أَنْوَاعِ النَّبَاتِ فَإِنَّ الْجَنَّاتِ تُسْتَثْمَرُ وَأُصُولُهَا بَاقِيَةٌ وَالْحُبُوبُ تُسْتَثْمَرُ بَعْدَ حَصْدِ أُصُولِهَا، عَلَى أَنَّ فِي ذَلِكَ الْحَصِيدِ مَنَافِعَ لِلْأَنْعَامِ تَأْكُلُهُ بَعْدَ أَخْذِ حَبِّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ [النازعات: ٣٣] .

Hasîd (الْحَصِيدُ), biçilmiş ekin, yani danesi yenmek üzere kökünden kesilmiş ekindir. Dolayısıyla habb kelimesinin el-hasîd kelimesine izafeti aslı üzeredir; mevsûfun sıfata izafeti kabilinden değildir. Bu vasfın zikredilmesinin faydası, bitki türlerinden insanlara fayda sağlayan şeylerin elde edilme biçimlerinin farklılığına işaret etmektir; zira bahçelerin meyvesi kökleri baki kalarak toplanır, tahılların ürünü ise kökleri biçildikten sonra elde edilir. Bununla birlikte o biçilen saplarda, danesi alındıktan sonra hayvanların yemesi bakımından faydalar da vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } [Nâziât: 33] “Sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için.”

وَخُصَّ النَّخْلُ بِالذِّكْرِ مَعَ تَنَاوُلِ جَنَّاتٍ لَهُ لِأَنَّهُ أَهَمُّ الْأَشْجَارِ عِنْدَهُمْ وَثَمَرَهُ أَكْثَرُ أَقْوَاتِهِمْ، وَلِإِتْبَاعِهِ بِالْأَوْصَافِ لَهُ وَلِطَلْعِهِ مِمَّا يُثِيرُ تَذَكُّرَ بَدِيعَ قَوَامِهِ، وَأَنِيقَ جَمَالِهِ.

{ جَنَّاتٍ } kelimesi onu da kapsamasına rağmen hurmanın ayrıca zikredilmesi, onların nezdinde ağaçların en önemlisi ve meyvesinin temel gıdalarının çoğunu oluşturması sebebiyledir; ayrıca kendisine ve tomurcuğuna ait vasıfların peşinden getirilmesi, onun harika endamını ve zarif güzelliğini hatırlatmayı sağlamaktadır.

وَالْبَاسِقَاتُ: الطَّوِيلَاتُ فِي ارْتِفَاعٍ، أَيْ عَالِيَاتٌ فَلَا يُقَالُ: بَاسِقٌ لِلطَّوِيلِ الْمُمْتَدِّ عَلَى الْأَرْضِ. وَعَنِ ابْنِ شَدَّادٍ: الْبَاسِقَاتُ الطَّوِيلَاتُ مَعَ الِاسْتِقَامَةِ. وَلَمْ أَرَهُ لأحد من أيمة اللُّغَةِ. وَلَعَلَّ مُرَادَهُ مِنَ الِاسْتِقَامَةِ الِامْتِدَادُ فِي الِارْتِفَاعِ. وَهُوَ بِالسِّينِ الْمُهْمِلَةِ فِي لُغَةِ جَمِيعِ الْعَرَبِ عَدَا بَنِي الْعَنْبَرِ مِنْ تَمِيمٍ يُبْدِلُونَ السِّينَ صَادًا فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ. قَالَ ابْنُ جِنِّي: الْأَصْلُ السِّينُ وَإِنَّمَا الصَّادُ بَدَلٌ مِنْهَا لِاسْتِعْلَاءِ الْقَافِ.

Bâsikāt (الْبَاسِقَاتُ), yukarıya doğru boy vermiş uzunlar, yani yüksekler demektir; yerde uzayıp giden uzun şeyler için bâsık denmez. İbn Şeddâd'dan şöyle nakledilmiştir: el-Bâsikāt, düzgünlükle birlikte uzun olanlardır. Ancak bunu dil imamlarından hiçbirinde görmedim. Belki de onun düzgünlükten kastı, yükseklikteki uzamadır. Bu kelime, Temîm'den Benî Anber hariç bütün Arapların lehçesinde noktasız 'sîn' iledir; onlar ise bu kelimede 'sîn' harfini 'sâd' harfine dönüştürürler. İbn Cinnî şöyle demiştir: Asıl olan 'sîn'dir, 'sâd' ise 'kāf' harfinin isti'lâ (kalınlık) sıfatından ötürü onun bedelidir.

وَرَوَى الثَّعْلَبِيُّ عَنْ قُطْبَةَ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ سمع النبيء ﷺ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ قَرَأَهَا بِالصَّادِّ

Sa'lebî, Kutbe b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sabah namazında bu kelimeyi 'sâd' ile okuduğunu işitmiştir

. وَمِثْلُهُ فِي ابْنِ عَطِيَّةَ وَهُوَ حَدِيثٌ غَيْرُ مَعْرُوفٍ.

. Benzeri İbn Atiyye'de de vardır; ancak bu meşhur olmayan (gayrimarif) bir hadistir.

وَالَّذِي فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» وَغَيْرِهِ عَنْ قُطْبَةَ بْنِ مَالِكٍ مَرْوِيَّةٌ بِالسِّينِ. وَمِنَ الْعَجِيبِ

Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Kutbe b. Mâlik'ten rivayet edilen ise 'sîn' iledir. Şaşılacak olan şu ki;

أَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ قَالَ: وَفِي قِرَاءَةِ رَسُول الله ﷺ بَاصِقَاتٍ.

Zemahşerî şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraatinde bâsıkāt (بَاصِقَاتٍ) şeklindedir."

وَانْتَصَبَ باسِقاتٍ عَلَى الْحَالِ.

{ باسِقاتٍ } kelimesi hâl olarak mansub olmuştur.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ الْإِيمَاءُ إِلَى بَدِيعِ خِلْقَتِهِ وَجَمَالِ طَلْعَتِهِ اسْتِدْلَالًا وَامْتِنَانًا.

Bundan maksat, hem delil getirme hem de minnet hatırlatma sadedinde onun yaratılışındaki eşsizliğe ve görünüşünün güzelliğine işaret etmektir.

وَالطَّلْعُ: أَوَّلُ مَا يَظْهَرُ مِنْ ثَمَرِ التَّمْرِ، وَهُوَ فِي الْكُفُرَّى، أَيْ غِلَافِ الْعُنْقُودِ.

Tal' (الطَّلْعُ), hurma meyvesinin ilk beliren kısmıdır; o da küfürrâ (الْكُفُرَّى) yani salkım kılıfı içerisindedir.

وَالنَّضِيدُ: الْمَنْضُودُ، أَيِ الْمُصَفَّفُ بَعْضُهُ فَوْقَ بَعْضٍ مَا دَامَ فِي الْكُفُرَى فَإِذَا انْشَقَّ عَنْهُ الْكُفُرَى فَلَيْسَ بِنَضِيدٍ. فَهُوَ مَعْنَاهُ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ قَالَ تَعَالَى: وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ [الْوَاقِعَة: ٢٩] .

Nadîd (النَّضِيدُ), dizilmiş (mandûd), yani kılıfın içinde kaldığı sürece birbiri üzerine istiflenmiş olan demektir; kılıf yarıldığında artık nadîd sayılmaz. Dolayısıyla mef'ûl anlamındadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ } [Vâkıa: 29] “Dizili muz [ağaçları].”

وَزِيَادَةُ هَذِهِ الْحَالِ لِلِازْدِيَادِ مِنَ الصِّفَاتِ النَّاشِئَةِ عَنْ بَدِيعِ الصَّنْعَةِ وَمِنَ الْمِنَّةِ بِمَحَاسِنِ مَنْظَرِ مَا أوتوه.

Bu hâl cümlesinin eklenmesi, eşsiz sanattan doğan sıfatları artırmak ve kendilerine verilen şeylerin manzara güzellikleriyle lütufta bulunulduğunu bildirmek içindir.

[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ١١]

[Kāf Suresi (50), Ayet 11]

رِزْقاً لِلْعِبادِ وَأَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ (١١)

{ رِزْقاً لِلْعِبادِ وَأَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ (١١) } “Kullara rızık olarak. Ve onunla ölü bir beldeye can verdik. İşte [kabirlerden] çıkış da böyledir.”

رِزْقاً لِلْعِبادِ مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ لِقَوْلِهِ: فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ [ق: ٩] إِلَى آخِرِهِ، فَهُوَ مَصْدَرٌ، أَيْ لِنَرْزُقَ الْعِبَادَ، أَيْ نُقَوِّتَهُمْ. وَالْقَوْلُ فِي التَّعْلِيلِ بِهِ كَالْقَوْلِ فِي التَّعْلِيلِ بِقَوْلِهِ: تَبْصِرَةً وَذِكْرى [ق:

{ رِزْقاً لِلْعِبادِ }, { فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ } [Kāf: 9] kavlinin vb. mef'ûlün lieclihidir; masdardır, yani kullara rızık vermek, onları beslemek için demektir. Bununla gerekçelendirme hususundaki izah, { تَبْصِرَةً وَذِكْرى } [Kāf:

٨] .

8] kavliyle gerekçelendirme hususundaki izah gibidir.

وَالْعِبَادُ: النَّاسُ وَهُوَ جَمْعُ عَبْدٍ بِمَعْنَى عَبْدِ اللَّهِ، فَأَمَّا الْعَبْدُ الْمَمْلُوكُ فَجَمْعُهُ الْعَبِيدُ.

el-İbâd (الْعِبَادُ), insanlardır ve Allah'ın kulu anlamındaki 'abd kelimesinin çoğuludur. Köle olan kula gelince, onun çoğulu el-abîddir (الْعَبِيدُ).

وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ وَامْتِنَانٌ.

Bu, bir delil getirme ve minnet hatırlatmadır.

وَأَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً.

{ وَأَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً } “Ve onunla ölü bir beldeye can verdik.”

عَطْفٌ عَلَى رِزْقاً لِلْعِبادِ عَطْفَ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ مِنَ الْفِعْلِ وَهُوَ رِزْقُهُ الْمُشْتَقُّ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى: رِزْقُنَا الْعِبَادَ وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا، أَيْ لِرَعْيِ الْأَنْعَامِ وَالْوَحْشِ فَهُوَ اسْتِدْلَالٌ وَفِيهِ امْتِنَانٌ. وَالْبَلْدَةُ: الْقِطْعَةُ مِنَ الْأَرْضِ.

Fiilden türemiş isme fiilin atfedilmesi kabilinden { رِزْقاً لِلْعِبادِ } kavline matuftur; o da müştak olan rızık vermesidir; zira anlamı: 'Kullara rızık verdik ve hayvanların ve vahşi hayvanların otlaması için onunla ölü bir beldeyi dirilttik' şeklindedir. Dolayısıyla bu bir delil getirmedir ve içinde minnet hatırlatma da vardır. Belde (الْبَلْدَةُ), yeryüzünden bir parçadır.

وَالْمَيْتُ بِالتَّخْفِيفِ: مُرَادِفُ الْمَيِّتِ بِالتَّشْدِيدِ قَالَ تَعَالَى: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ [يس: ٣٣] .

Şeddesiz okunuşuyla meyt (الْمَيْتُ), şeddeli meyyit (الْمَيِّتِ) kelimesinin eş anlamlısıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ } [Yâsîn: 33] “Ölü toprak onlar için bir delildir; onu dirilttik ve ondan dane çıkardık da ondan yerler.”

وَتَذْكِيرُ الْمَيْتِ وَهُوَ وَصْفٌ لِلْبَلْدَةِ، وَهِيَ مُؤَنَّثٌ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِالْبَلَدِ لِأَنَّهُ مُرَادِفُهُ، وَبِالْمَكَانِ لِأَنَّهُ جِنْسُهُ، شَبَّهَ الْجَدْبَ بِالْمَوْتِ فِي انْعِدَامِ ظُهُورِ الْآثَارِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ ضِدَّهُ وَهُوَ إِنْبَاتُ الْأَرْضِ حَيَاةً. وَيُقَالُ لِخِدْمَةِ الْأَرْضِ الْيَابِسَةِ وَسَقْيِهَا: إِحْيَاءُ مَوَاتٍ.

Müennes olan beldenin vasfı olmasına rağmen meyt kelimesinin müzekker getirilmesi, eş anlamlısı olduğu için beled veya cinsi olduğu için mekân takdiri iledir. Eserlerin görünürlüğünün yok olmasında kuraklığı ölüme benzetmiştir; bu sebeple onun zıddı olan toprağın bitki bitirmesi de 'hayat' olarak adlandırılmıştır. Kuru toprağın işlenip sulanmasına 'ihyâ-i mevât' (ölü arazinin canlandırılması) denir.

كَذلِكَ الْخُرُوجُ.

{ كَذلِكَ الْخُرُوجُ } “İşte [kabirlerden] çıkış da böyledir.”

بَعْدَ ظُهُورِ الدَّلَائِلِ بِصُنْعِ اللَّهِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ لِأَنَّ خَلْقَ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ مِنْ عَدَمٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِعَادَةَ بَعْضِ الْمَوْجُودَاتِ الضَّعِيفَةِ أَمْكَنُ وَأَهْوَنُ، جِيءَ بِمَا يُفِيدُ تَقْرِيبَ الْبَعْثِ

Allah'ın yaratma sanatıyla dirilişin imkânına dair deliller açıklandıktan sonra -çünkü bu mahlukatı yoktan var etmek, bazı zayıf varlıkların yeniden yaratılmasının daha mümkün ve daha kolay olduğuna delalet eder- diriliş fikrini zihinlere yaklaştıran ifade getirilmiştir;

بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ الْخُرُوجُ.

{ كَذلِكَ الْخُرُوجُ } kavliyle.

فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فَذْلَكَةٌ لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ الْجُمَلُ السَّابِقَةُ فَوَجَبَ انْفِصَالُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فَتَكُونُ اسْتِئْنَافًا أَوِ اعْتِرَاضًا فِي آخِرِ الْكَلَامِ عَلَى رَأْيِ مَنْ يُجِيزُهُ وَهُوَ الْأَصَحُّ.

Bu cümle, önceki cümlelerin içerdiği dirilişin imkânına dair delillendirmelerin bir fezlekesidir (özetidir). Bu sebeple bu cümlenin fasledilmesi (atıfsız gelmesi) gerekmiştir; dolayısıyla [bu cümle] istînâf (yeni bir başlangıç) ya da bunu caiz görenlerin görüşüne göre -ki en sahih olanı da budur- kelâmın sonunda yer alan bir i'tirâz (ara cümle) olur.

وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى مَا ذُكِرَ آنِفًا مِنْ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا، أَيْ كَمَا أَحْيَيْنَا الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا كَذَلِكَ نُحْيِي النَّاسَ بَعْدَ مَوْتِهِمْ وَبِلَاهُمْ، مَعَ إِفَادَتِهَا تَعْظِيمَ شَأْنِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ، أَيْ مِثْلُ الْبَعْثِ الْعَظِيمِ الْإِبْدَاعُ.

ذَلِكَ ile işaret, az önce zikredilen toprağın ölümünden sonra diriltilmesinedir. Yani: Toprağı ölümünden sonra nasıl dirilttiysek, insanları da ölümlerinden ve çürüyüp yok olmalarından sonra öylece diriltiriz; bununla birlikte [bu işaret], kendisine işaret edilen şeyin şanının yüceliğini, yani diriliş gibi eşsiz ve muazzam bir yaratılışı ifade eder.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْخُرُوجُ لِلْعَهْدِ، أَيْ خُرُوجِ النَّاسِ مِنَ الْأَرْضِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:

{ الْخُرُوجُ } kelimesindeki belirlilik takısı ahd içindir; yani Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibi insanların topraktan çıkışıdır:

يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً [المعارج: ٤٣] . فَ الْخُرُوجُ صَارَ كَالْعَلَمِ بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْبَعْثِ، وَسَيَأْتِي قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ [ق: ٤٢] . وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِمَا فِي الْخَبَرِ مِنْ دَفْعِ الِاسْتِحَالَةِ وَإِظْهَارِ التَّقْرِيبِ، وَفِيهِ تَشْوِيقٌ لِتَلَقِّي الْمسند إِلَيْهِ.

{ يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً } [Meâric: 43] “Kabirlerinden hızlıca çıkacakları gün...” Dolayısıyla el-hurûc (الْخُرُوجُ), galebe yoluyla diriliş için bir özel isim gibi olmuştur. Nitekim Yüce Allah'ın: { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } [Kāf: 42] “İşte bu, [kabirlerden] çıkış günüdür” kavli gelecektir. Car-mecrurun mübtedanın önüne geçirilmesi, haberde imkânsızlığı savuşturma ve akla yakınlaştırma manası bulunduğu için habere önem verilmesinden ötürüdür; ayrıca bunda müsnedün ileyhi kabule yönelik bir teşvik ve merak uyandırma vardır.

[١٢- ١٤]

[12-14]