عَلَى الْوُجُوبِ إِنْ كَانَا خَاصّا بالنبيء ﷺ كَمَا سَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ.
Müzzemmil Suresi'nde geleceği üzere Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] has ise vücûbiyete hamledilmesi hususundaki ihtilaf gündeme gelir.
وَقَرِيبٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا فِي سُورَةِ الْإِنْسَانِ [٢٤- ٢٦] .
Bu ayetin bir benzeri, İnsan Suresi'ndeki Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا } “Rabbinin hükmüne sabret; onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme! Sabah akşam Rabbinin adını an. Gecenin bir kısmında da O'na secde et ve geceleyin uzun süre O'nu tesbih et” [24-26].
وَقَرِيبٌ مِنْهَا أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبارَ النُّجُومِ فِي سُورَةِ الطُّورِ [٤٨، ٤٩] .
Yine bunun bir benzeri, Tûr Suresi'ndeki Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبارَ النُّجُومِ } “Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen Bizim gözetimimiz altındasın. Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et. Gecenin bir kısmında ve yıldızların batışının ardından da O'nu tesbih et” [48-49].
وَأَمَّا قَوْله: وَأَدْبارَ السُّجُودِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ: قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ.
{ وَأَدْبارَ السُّجُودِ } kavline gelince; bunun { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } kavline matuf olması caiz olduğu gibi, { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } kavline matuf olması da caizdir.
وَالْإِدْبَارُ: بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ حَقِيقَتُهُ: الِانْصِرَافُ لِأَنَّ الْمُنْصَرِفَ يَسْتَدْبِرُ مَنْ كَانَ مَعَهُ، وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلِانْقِضَاءِ، أَيِ انْقِضَاءِ السُّجُودِ، وَالسُّجُودُ: الصَّلَاةُ، قَالَ تَعَالَى: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ. وَانْتِصَابُهُ عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الظَّرْفِ لِأَنَّ الْمُرَادَ: وَقْتُ إِدْبَارِ السُّجُودِ. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَحَمْزَةُ وَخَلَفٌ بِكَسْرِ هَمْزَةِ إِدْبَارِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ: دُبُرٍ، بِمَعْنَى الْعَقِبِ وَالْآخِرِ، وَعَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ هُوَ وَقْتُ انْتِهَاءِ السُّجُودِ.
Hemzenin kesresiyle idbâr (الْإِدْبَار), hakiki anlamıyla dönüp gitmektir; zira dönüp giden kimse beraberinde bulunduğu kimseye arkasını döner (istidbar eder). Burada ise sona erme anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; yani secdenin sona ermesi demektir. Secde ise namazdır; nitekim Yüce Allah: { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } buyurmuştur. Kelimenin mensub oluşu zarfa nâib olmasındandır; çünkü kastedilen: “Secdenin sona eriş vaktinde” demektir. Nâfi, İbn Kesîr, Ebû Ca'fer, Hamza ve Halef bu kelimeyi hemzenin kesresiyle { إِدْبَارِ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise ard ve son manasındaki dübür (دُبُر) kelimesinin çoğulu olarak hemzenin fethasıyla okumuşlardır. Her iki kıraate göre de bu, secdenin bittiği vakittir.
فَفُسِّرَ السُّجُودُ بِالْحَمْلِ عَلَى الْجِنْسِ، أَيْ بعد الصَّلَوَات قَالَه ابْنُ زَيْدٍ، فَهُوَ أَمْرٌ بِالرَّوَاتِبِ الَّتِي بَعْدَ الصَّلَوَاتِ، وَهُوَ عَامٌ خَصَّصَتْهُ السُّنَّةُ بِأَوْقَاتِ النَّوَافِلِ، وَمُجْمَلٌ بَيَّنَتِ السَّنَةُ مَقَادِيرَهُ، وَبَيَّنَتْ أَنَّ الْأَمْرَ فِيهِ أَمْرُ نَدْبٍ وَتَرْغِيبٍ لَا أَمْرُ إِيجَابٍ. وَعَنِ الْمَهْدَوِيِّ أَنَّهُ كَانَ فَرْضًا فَنُسِخَ بِالْفَرَائِضِ. وَحُمِلَ عَلَى الْعَهْدِ فَقَالَ جَمْعٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ هُوَ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ، أَيِ الرَّكْعَتَانِ بَعْدَهَا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ الْوِتْرُ.
Secde, cinse hamledilerek “namazların ardından” diye tefsir edilmiştir; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Dolayısıyla bu, farz namazlardan sonraki revâtib sünnetlere dair bir emirdir. Sünnetin nafile vakitleriyle tahsis ettiği genel bir ifadedir ve sünnetin miktarlarını açıkladığı, buradaki emrin de bağlayıcı bir vücûb emri değil mendubiyet ve teşvik emri olduğunu bildirdiği mücmel bir hükümdür. Mehdevî'den ise bunun farz olduğu, sonra farz namazlarla nesh edildiği rivayet edilmiştir. Secde kelimesi ahde (belirli bir namaza) hamledilerek sahabe ve tabiinden bir grup bunun akşam namazı, yani ondan sonraki iki rekat olduğunu söylemişlerdir. İbn Abbas'tan ise bunun vitir namazı olduğu rivayet edilmiştir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَسَبِّحْهُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى قَوْلِهِ: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ عَلَى أَنْ يَكُونَ
{ فَسَبِّحْهُ } kavlindeki “fâ” harfi,
الْوَقْتُ عَلَى قَوْلِهِ: وَمِنَ اللَّيْلِ تَأْكِيدًا لِلْأَمْرِ لِإِفَادَةِ الْوُجُوبِ فَيُجْعَلُ التَّفْرِيعُ اعْتِرَاضًا بَيْنَ الظُّرُوفِ الْمُتَعَاطِفَةِ وَهُوَ كَالتَّفْرِيعِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ آنِفًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ [ق: ٣٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ [الْأَنْفَال: ١٤] .
{ وَمِنَ اللَّيْلِ } kavlindeki vaktin vücûb bildirmek üzere emri tekit etmesi esasına göre, { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } kavli üzerine tefri içindir; böylece tefri, birbiri üzerine atfedilmiş zarflar arasında bir itiraz (ara cümle) kılınır. Bu, az önce geçen: { فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ } [Kāf: 36] kavlindeki ve Yüce Allah'ın: { ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ } “İşte bunu tadın! Şüphesiz kâfirler için bir de cehennem azabı vardır” [Enfâl: 14] kavlindeki tefri gibidir.
[سُورَة ق (٥٠) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٣]
[Kāf Suresi (50), Ayetler 41-43]
وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٤١) يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢) إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣)
{ وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٤١) يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢) إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣) } “Seslenenin yakın bir yerden sesleneceği güne kulak ver! O gün, o dehşetli sesi hak olarak duyarlar. İşte o, çıkış günüdür. Şüphesiz Biz, hem diriltiriz hem öldürürüz ve dönüş de yalnız Bizedir” (41-43).
لَا مَحَالَةَ أَنَّ جُمْلَةَ اسْتَمِعْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ [ق: ٣٩] ، فَالْأَمْرُ بِالِاسْتِمَاعِ مُفَرَّعٌ بِالْفَاءِ الَّتِي فُرِّعَ بِهَا الْأَمْرُ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يَقُولُونَ. فَهُوَ لَا حق بتسلية النبيء ﷺ فَلَا يَكُونُ الْمَسْمُوعُ إِلَّا مِنْ نَوْعِ مَا فِيهِ عِنَايَةٌ بِهِ وَعُقُوبَةٌ لِمُكَذِّبِيهِ.
{ اسْتَمِعْ } cümlesinin şüphesiz { سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } [Kāf: 39] cümlesine matuf olduğu kesindir; dinleme emri, onların söylediklerine sabretme emrinin kendisiyle gerekçelendirildiği “fâ” ile tefri edilmiştir. Dolayısıyla Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] teselli etmenin devamıdır; bu yüzden dinlenecek şey ancak ona olan inayeti ve onu yalanlayanların cezasını içeren türden bir husus olabilir.
وَابْتِدَاءُ الْكَلَامِ بِ اسْتَمِعْ يُفِيد توثيقا إِلَى مَا يَرِدُ بَعْدَهُ عَلَى كُلِّ احْتِمَالٍ. وَالْأَمْرُ بِالِاسْتِمَاعِ حَقِيقَتُهُ: الْأَمْرُ بِالْإِنْصَاتِ وَالْإِصْغَاءِ.
Söze { اسْتَمِعْ } emriyle başlanması, her ihtimale göre kendisinden sonra gelecek söze yönelik bir dikkat çekme ve pekiştirme ifade eder. Dinleme (istimâ) emrinin hakiki manası ise susup kulak verme emridir.
وَلِلْمُفَسِّرِينَ ثَلَاثُ طُرُقٍ فِي مَحْمَلِ اسْتَمِعْ، فَالَّذِي نَحَاهُ الْجُمْهُورُ حمل الِاسْتِمَاع على حَقِيقَته وَإِذْ كَانَ الْمَذْكُورُ عَقِبَ فِعْلِ السَّمْعِ لَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ مَسْمُوعًا لِأَنَّ الْيَوْمَ لَيْسَ مِمَّا يُسْمَعُ تَعَيَّنَ تَقْدِيرُ مَفْعُولٍ لِ اسْتَمِعْ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ الَّذِي بَعْدَهُ فَيُقَدَّرُ: اسْتَمِعْ نِدَاءَ الْمُنَادِي، أَوِ اسْتَمِعْ خَبَرَهُمْ، أَوِ اسْتَمِعِ الصَّيْحَةَ يَوْمَ يُنَادِي الْمُنَادِي. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ فِعْلَ اسْتَمِعْ مُنْزَلًا مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيْ كُنْ سَامِعًا وَيَتَوَجَّهُ عَلَى تَفْسِيرِهِ هَذَا أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْأَمْرِ بِالِاسْتِمَاعِ تَخْيِيلًا لِصَيْحَةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ فِي صُورَةِ الْحَاصِلِ بِحَيْثُ يُؤْمَرُ الْمُخَاطَبُ بِالْإِصْغَاءِ إِلَيْهَا فِي الْحَالِ كَقَوْلِ مَالِكِ بْنِ الرَّيْبِ:
Müfessirlerin { اسْتَمِعْ } ifadesinin tevilinde üç yöntemi vardır. Cumhurun benimsediği yol, dinlemeyi hakiki anlamına hamletmektir; işitme fiilinin ardından zikredilen kelime işitilen bir nesne olmaya elverişli olmadığından -çünkü gün işitilen şeylerden değildir- { اسْتَمِعْ } fiili için kendisinden sonraki cümlenin delalet ettiği bir meful takdir etmek zorunlu hale gelmiştir. Bu takdir: “Münadinin nidasını dinle”, “Onların haberini dinle” veya “Münadinin sesleneceği gün o dehşetli sesi dinle” şeklinde yapılır. { اسْتَمِعْ } fiilini lazım (geçişsiz) fiil makamına koyman da mümkündür; yani “işitici ol” demektir. Bu tefsire göre dinleme emrinin anlamı, muhataba o an kulak vermesi emrediliyormuş gibi o günün dehşetli sesini gerçekleşmiş bir surette zihinde canlandırma (tahyîl) olur; nitekim Mâlik b. er-Reyb'in şu beytinde olduğu gibi:
دَعَانِي الْهَوَى مِنْ أَهْلِ وُدِّي وَجِيرَتِي ... بِذِي الطَّبَسَيْنِ فَالْتَفَتُّ وَرَائِيَا
“Gönlümün sevgisi ve komşularım beni Zü't-Tabeseyn'den çağırdı da dönüp arkama baktım.”
وَنَحَا ابْنُ عَطِيَّةَ حَمْلَ اسْتَمِعْ عَلَى الْمَجَازِ، أَيِ انْتَظِرْ. قَالَ: «لِأَن مُحَمَّدًا ﷺ لَمْ يُؤْمَرْ بِأَنْ يَسْتَمِعَ فِي يَوْمِ النِّدَاءِ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ فِيهِ يَسْتَمِعُ وَإِنَّمَا الْآيَةُ فِي مَعْنَى الْوَعِيدِ لِلْكُفَّارِ فَقيل لمُحَمد ﷺ تَحَسَّسْ هَذَا الْيَوْمَ وَارْتَقِبْهُ فَإِنَّ فِيهِ تَبِينُ صِحَّةُ مَا قُلْتَهُ» اهـ. وَلَمْ أَرَ مَنْ سَبَقَهُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى وَمِثْلُهُ فِي «تَفْسِيرِ الْفَخْرِ» وَفِي «تَفْسِيرِ النَّسَفِيِّ» . وَلَعَلَّهُمَا اطَّلَعَا عَلَيْهِ لِأَنَّهُمَا مُتَأَخِّرَانِ عَنِ ابْنِ عَطِيَّةَ وهما وَإِن كَانَا مَشْرِقِيَّيْنِ فَإِنَّ الْكُتُبَ تُنْقَلُ بَيْنَ الْأَقْطَارِ.
İbn Atiyye ise { اسْتَمِعْ } lafzını mecaza hamletme yolunu tutarak “bekle / gözetle” anlamını vermiştir. O şöyle der: «Çünkü Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] nida gününde dinlemekle emrolunmamıştır; zira o günün içinde bulunan herkes zaten dinleyecektir. Ayet aslında kâfirlere yönelik bir tehdit anlamındadır; bu sebeple Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Bu günü kolla ve onu gözetle; zira senin söylediğin şeyin doğruluğu o günde açığa çıkacaktır' denilmiştir.» Ondan önce bu manayı vereni görmedim; benzeri Tefsîr-i Fahr'de ve Tefsîr-i Nesefî'de de vardır. Muhtemelen bu iki müellif İbn Atiyye'den sonra geldikleri için onun bu görüşüne muttali olmuşlardır; nitekim her ne kadar Doğulu olsalar da kitaplar beldeler arasında nakledilmektedir.
ولَلزَّمَخْشَرِيِّ طَرِيقَةٌ أُخْرَى فَقَالَ «يَعْنِي: وَاسْتَمِعْ لِمَا أَخْبَرَكَ بِهِ مِنْ حَالِ يَوْمِ
Zemahşerî'nin ise başka bir yöntemi vardır; o şöyle demiştir: «Yani: Kıyamet gününün durumuna dair sana haber vereceğim şeyi dinle
الْقِيَامَةِ. وَفِي ذَلِكَ تَهْوِيلٌ وَتَعْظِيمٌ لِشَأْنِ الْمُخْبَرِ بِهِ كَمَا
demektir. Bunda haber verilen şeyin durumunu büyütme ve dehşetini bildirme vardır; nitekim
رُوِيَ أَن النبيء ﷺ قَالَ لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ «يَا مُعَاذُ اسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ ثُمَّ حَدَّثَهُ بَعْدَ ذَلِكَ»
Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Muâz b. Cebel'e: «Ey Muâz! Sana söyleyeceğimi dinle!» deyip ardından ona sözünü anlattığı rivayet edilmiştir.»
. وَلَمْ أَرَ مَنْ سَبْقَهُ إِلَى هَذَا وَهُوَ مَحْمَلٌ حَسَنٌ دَقِيقٌ.
Ondan önce bu görüşü serdedeni görmedim; bu gayet güzel ve dakik bir yaklaşımdır.
وَاللَّائِقُ بِالْجَرْيِ عَلَى الْمَحَامِلِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنْ يكون يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مُبْتَدَأً وَفَتْحَتُهُ فَتْحَةُ بِنَاءٍ لِأَنَّهُ اسْمُ زَمَانٍ أُضِيفَ إِلَى جُمْلَةٍ فَيَجُوزُ فِيهِ الْإِعْرَابُ وَالْبِنَاءُ عَلَى الْفَتْحِ، وَلَا يُنَاكِدُهُ أَنَّ فِعْلَ الْجُمْلَةِ مُضَارِعٌ لِأَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ ذَلِكَ وَارِدٌ فِي الْكَلَامِ الْفَصِيحِ وَهُوَ قَوْلُ نُحَاةِ الْكُوفَةِ وَابْنِ مَالِكٍ وَلَا رِيبَةَ فِي أَنَّهُ الْأَصْوَبُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ [الْمَائِدَة: ١١٩] فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ بِفَتْحِ يَوْمَ.
Geçen üç yaklaşıma göre uygun olan, { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } ifadesinin mübteda olmasıdır; fethası ise mebnîlik fethasıdır; çünkü cümleye muzâf kılınmış bir zaman ismidir. Bu durumda hem mu'rab olması hem de fetha üzere mebnî olması caizdir. Cümlenin fiilinin muzâri olması buna engel teşkil etmez; çünkü tahkike göre bu durum fasih kelamda vâkidir. Bu Kûfe nahivcilerinin ve İbn Mâlik'in görüşüdür ve en doğru görüş olduğunda şüphe yoktur. Yüce Allah'ın: { قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Allah buyurdu: 'Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür'” [Mâide: 119] kavlinde Nâfi'in kıraatindeki { يَوْمَ } lafzının fethası da bundandır.
وَقَوْلُهُ: يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بَدَلٌ مُطَابَقٌ من يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ وَقَوْلُهُ: ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ.
{ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ } kavli, { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } ifadesinden bedel-i mutâbıktır (tam bedeldir). { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } kavli ise mübtedanın haberidir.
وَلَكَ أَنْ تجْعَل يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مَفْعُولًا فِيهِ لِ اسْتَمِعْ وَإِعْرَابُ مَا بَعْدَهُ ظَاهِرٌ.
{ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } ifadesini { اسْتَمِعْ } fiilinin mef'ûlün fîhi yapman da caizdir; sonrasının irabı ise açıktır.
وَلَكَ أَنْ تجْعَل يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ ظَرْفًا فِي مَوْقِعِ الْخَبَرِ الْمُقَدَّمِ وَتَجْعَلَ الْمُبْتَدَأَ قَوْلَهُ: ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ وَيَكُونُ تَقْدِيرُ النَّظْمِ: وَاسْتَمِعْ ذَلِكَ يَوْمَ الْخُرُوجِ يَوْمَ يُنَادِي الْمُنَادِي إِلَخْ، وَيَكُونُ اسْمُ الْإِشَارَةِ لِمُجَرَّدِ التَّنْبِيهِ، أَوْ رَاجِعًا إِلَى يَوْمَ يُنَادِي الْمُنَادِي، فَإِنَّهُ مُتَقَدِّمٌ عَلَيْهِ فِي اللَّفْظِ وَإِنْ كَانَ خَبَرًا عَنْهُ فِي الْمَعْنَى وَاسْمُ الْإِشَارَةِ يَكْتَفِي بِالتَّقَدُّمِ اللَّفْظِيِّ بَلْ يَكْتَفِي بِمُجَرَّدِ الْخُطُورِ فِي الذِّهْنِ. وَفِي «تَفْسِيرِ النَّسَفِيِّ» أَنَّ يَعْقُوبَ أَيِ الْحَضْرَمِيَّ أَحَدَ أَصْحَابِ الْقِرَاءَاتِ الْعَشْرِ الْمُتَوَاتِرَةِ وَقَفَ عَلَى قَوْلِهِ وَاسْتَمِعْ.
{ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } ifadesini öne geçmiş haber konumunda bir zarf yapıp, { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } kavlini de mübteda kılman mümkündür. Bu takdirde nazmın takdiri: “Seslenenin sesleneceği gün çıkış günü olan o [günü] dinle...” şeklinde olur. İşaret ismi yalnızca tenbih için olur veya mana bakımından onun haberi olsa bile lafızda kendisinden önce geçen { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } lafzına döner; zira işaret ismi lafzen önde bulunmakla yetindiği gibi zihne gelmesiyle dahi yetinir. Tefsîr-i Nesefî'de geçtiğine göre on mütevatir kıraat imamından biri olan Ya'kûb el-Hadramî, { وَاسْتَمِعْ } kavli üzerinde vakıf yapmıştır.
وتعريف الْمُنادِ تَعْرِيف الْجِنْسِ، أَيْ يَوْمَ يُنَادِي مُنَادٍ، أَيْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَهُوَ الْمَلَكُ الَّذِي يَنْفُخُ النَّفْخَةَ الثَّانِيَةَ فَتَتَكَوَّنُ الْأَجْسَادُ وَتَحِلُّ فِيهَا أَرْوَاحُ النَّاسِ لِلْحَشْرِ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزمر: ٦٨] .
{ الْمُنادِ } lafzının marife oluşu cins tarifidir; yani “bir münadinin sesleneceği gün” demektir; bu da meleklerden biridir ve haşir için cesetlerin şekilleneceği ve insanların ruhlarının onlara gireceği ikinci sur üflemesini gerçekleştiren melektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } “Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar” [Zümer: 68].
وَتَنْوِينُ مَكانٍ قَرِيبٍ لِلنَّوْعِيَّةِ إِذْ لَا يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِتَعْيِينِهِ، وَوَصْفُهُ بِ قَرِيبٍ لِلْإِشَارَةِ إِلَى سُرْعَةِ حُضُورِ الْمُنَادَيْنَ، وَهُوَ الَّذِي فَسَّرَتْهُ جُمْلَةُ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ
{ مَكانٍ قَرِيبٍ } tamlamasındaki tenvin nevil bildirmek içindir; zira mekânı bizzat belirlemekte bir maksat bulunmamaktadır. Onun { قَرِيبٍ } sıfatıyla nitelenmesi ise çağrılanların hemen toplanıp hazır olmalarına işaret etmek içindir. İşte bu hususu { يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ } cümlesi açıklamıştır;
لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ أَنَّ النِّدَاءَ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ لَا يَخْفَى عَلَى السَّامِعِينَ بِخِلَافِ النداء من كَانَ بَعِيدٍ.
çünkü bilindiği üzere yakın bir yerden yapılan nida, uzak bir yerden yapılan nidanın aksine işitenlere gizli kalmaz.
وبِالْحَقِّ بِمَعْنَى: بِالصِّدْقِ وَهُوَ هُنَا الْحَشْرُ، وُصِفَ بِالْحَقِّ إِبْطَالًا لِزَعْمِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُ اخْتِلَاقٌ.
{ بِالْحَقِّ } ifadesi “hakikat ve doğrulukla” manasındadır ve buradaki maksat haşirdir. Müşriklerin bunun bir uydurma olduğu iddiasını çürütmek için hak olarak nitelenmiştir.
وَالْخُرُوجُ: مُغَادَرَةُ الدَّارِ أَوِ الْبَلَدِ، وَأُطْلِقَ الْخُرُوجُ عَلَى التَّجَمُّعِ فِي الْمَحْشَرِ لِأَنَّ الْحَيَّ إِذَا نَزَحُوا عَنْ أَرْضِهِمْ قِيلَ: خَرَجُوا، يُقَالُ: خَرَجُوا بِقَضِّهِمْ وَقَضِيضِهِمْ.
Hurûc (الْخُرُوج), evi veya beldeyi terk edip çıkmaktır. Mahşerde toplanmaya da “hurûc” denilmiştir; çünkü bir kabile topraklarından göç ettiğinde “çıktılar” denir; nitekim “büyük küçük, çoluk çocuk hepsi birden çıktılar” denilir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ جِيءَ بِهِ لِتَهْوِيلِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ وَهُوَ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ فَأُرِيدَ
İşaret ismi, işaret edilenin durumunun dehşetini bildirmek için getirilmiştir; o da { يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ } vaktidir. Böylece
كَمَالُ الْعِنَايَةِ بِتَمْيِيزِهِ لِاخْتِصَاصِهِ بِهَذَا الْخَبَرِ الْعَظِيمِ. وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: هُوَ يَوْمُ الْخُرُوجِ.
bu büyük habere mahsus olmasından ötürü onu temyiz etmeye tam bir itina gösterilmek istenmiştir. Zahirin gerektirdiği ifade ise “O, çıkış günüdür” denilmesiydi.
ويَوْمُ الْخُرُوجِ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى يَوْمِ الْبَعْثِ، أَيِ الْخُرُوجِ مِنَ الْأَرْضِ.
{ يَوْمُ الْخُرُوجِ } tamlaması, diriliş gününe, yani topraktan çıkışa galebe yoluyla alem olmuştur.
وَجُمْلَةُ إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ تَذْيِيلٌ، أَيْ هَذَا الْإِحْيَاءُ بَعْدَ أَنْ أَمَتْنَاهُمْ هُوَ من شؤوننا بِأَنَّا نُحْيِيهِمْ وَنُحْيِي غَيْرَهُمْ وَنُمِيتُهُمْ وَنُمِيتُ غَيْرَهُمْ.
{ إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ } cümlesi bir tezyildir (tamamlayıcı fezlekedir); yani onları öldürdükten sonraki bu diriltme Bizim şanımızdandır; zira onları da başkalarını da Biz diriltiriz, onları da başkalarını da Biz öldürürüz.
وَالْمَقْصُودُ هُوَ قَوْلُهُ: وَنُمِيتُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: نُحْيِي فَإِنَّهُ لِاسْتِيفَاءِ مَعْنَى تَصَرُّفِ اللَّهِ فِي الْخَلْقِ.
Asıl kastedilen { وَنُمِيتُ } kavlidir; { نُحْيِي } kavli ise Allah'ın mahlukat üzerindeki tasarrufunun anlamını tastamam vermek içindir.
وَتَقْدِيمُ إِلَيْنَا فِي إِلَيْنَا الْمَصِيرُ لِلِاهْتِمَامِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمَصِيرُ إِمَّا تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيْ كُلُّ شَيْءٍ صَائِرٌ إِلَى مَا قَدَّرْنَاهُ لَهُ وَأَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ نَامُوسُ الْفَنَاءِ الْمَكْتُوبُ عَلَى جَمِيعِ الْأَحْيَاءِ وَإِمَّا تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، أَيِ الْمَصِيرُ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُ، وَهُوَ الْمَوْتُ لِأَنَّ الْمَصِيرَ بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَى حُكْمِ اللَّهِ.
{ إِلَيْنَا الْمَصِيرُ } kavlinde { إِلَيْنَا } ifadesinin öne alınması ihtimam içindir. { الْمَصِيرُ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-) ya cins içindir; yani her şey Kendisi için takdir ettiğimiz akıbete dönecektir ki bunun en büyüğü bütün canlılara yazılmış olan yok oluş kanunudur; ya da ahd içindir; yani sözü edilen dönüş demektir ki o da ölümdür; zira ölümden sonraki dönüş Allah'ın hükmünedir.
وَعِنْدِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ قَوْلِهِ: وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ إِلَى قَوْلِهِ الْمَصِيرُ مَكَانٌ قَرِيبٌ هِيَ مَعَ مَا تُفِيدُهُ مِنْ تَسْلِيَة الرَّسُول ﷺ مُبَشِّرٌ بِطَرِيقَةِ التَّوْجِيهِ الْبَدِيعِيِّ إِلَى تَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِعَذَابٍ يَحُلُّ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا عَقِبَ نِدَاءٍ يُفْزِعُهُمْ فَيَلْقَوْنَ إِثْرَهُ حَتْفَهُمْ، وَهُوَ عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ فخوطب النبيء ﷺ بِتَرَقُّبِ يَوْمٍ يُنَادِيهِمْ فِيهِ مُنَادٍ إِلَى الْخُرُوجِ وَهُوَ نِدَاءُ الصَّرِيخِ الَّذِي صَرَخَ بِأَبِي جَهْلٍ وَمَنْ مَعَهُ بِمَكَّةَ بِأَنَّ عِيرَ قُرَيْشٍ وَفِيهَا أَبُو سُفْيَانَ قَدْ لَقِيَهَا الْمُسْلِمُونَ بِبَدْرٍ وَكَانَ الْمُنَادِي
Bana göre { وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } kavlinden { إِلَيْنَا الْمَصِيرُ } kavline kadar olan bu ayetler, Resul'ü [sallallâhu aleyhi ve sellem] teselli etme faydasının yanı sıra, bedî' sanatındaki tevcih yoluyla müşrikleri dünyada başlarına gelecek bir azapla tehdit etmeyi müjdelemektedir; bu azap kendilerini dehşete düşüren bir nidanın ardından gerçekleşecek ve onun peşinden helakleriyle karşılaşacaklardır ki o da Bedir günü azabıdır. Dolayısıyla Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir münadinin onları savaşa çıkmaya çağıracağı günü gözetlemesi hitap edilmiştir. Bu nida, Mekke'de Ebû Cehil ve beraberindekilere Kureyş kervanının ve içindeki Ebû Süfyân'ın Müslümanlar tarafından Bedir'de karşılandığını haykıran imdat çağırıcısının nidasıdır. Münadi ise
ضَمْضَمَ بْنَ عَمْرٍو الْغِفَارِيَّ إِذْ جَاءَ عَلَى بَعِيرِهِ فَصَرَخَ بِبَطْنِ الْوَادِي: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ اللَّطِيمَةَ اللَّطِيمَةَ، أَمْوَالُكُمْ مَعَ أَبِي سُفْيَانَ قَدْ عَرَضَ لَهَا مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ.
Damdam b. Amr el-Gıfârî idi; devesinin üzerinde gelerek vadinin ortasında şöyle bağırmıştı: “Ey Kureyş topluluğu! Kervan, kervan! Ebû Süfyân ile birlikte olan mallarınıza Muhammed ve arkadaşları hücum etti!”
فَتَجَهَّزَ النَّاسُ سِرَاعًا وَخَرَجُوا إِلَى بَدْرٍ. فَالْمَكَانُ الْقَرِيبُ هُوَ بَطْنُ الْوَادِي فَإِنَّهُ قَرِيبٌ مِنْ مَكَّةَ.
Bunun üzerine insanlar aceleyle hazırlandılar ve Bedir'e çıktılar. Yakın yer ise vadinin ortasıdır; çünkü orası Mekke'ye yakındır.
وَالْخُرُوجُ: خُرُوجُهُمْ لِبَدْرٍ، وَتَعْرِيفُ الْيَوْمِ بِالْإِضَافَةِ إِلَى الْخُرُوجِ لِتَهْوِيلِ أَمْرِ ذَلِكَ الْخُرُوجِ الَّذِي كَانَ اسْتِئْصَالُ سَادَتِهِمْ عَقِبَهُ. وَتَكُونُ جُمْلَةُ إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَعِيدًا بِأَنَّ اللَّهَ يُمِيتُ سَادَتَهُمْ وَأَنَّهُ يُبْقِي مَنْ قَدَّرَ إِسْلَامَهُ فِيمَا بَعْدُ فَهُوَ يُحْيِيهِ إِلَى يَوْمِ أَجْلِهِ.
Hurûc ise onların Bedir'e çıkışıdır; günün çıkışa (hurûca) izafe edilerek marife yapılması, ardından önderlerinin kökünün kazınacağı o çıkış hadisesinin büyüklüğünü ve dehşetini bildirmek içindir. { إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ } cümlesi ise Allah'ın onların ileri gelenlerini öldüreceği, daha sonra Müslüman olmasını takdir ettiği kimseleri ise hayatta bırakacağı ve eceli gelene kadar onları yaşatacağı yönünde bir tehdittir.
وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ الْمُنادِ بِدُونِ يَاءٍ. وَقَرَأَهَا نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَر بِدُونِ يَاء فِي الْوَصْل وبالياء فِي الْوَقْفِ، وَذَلِكَ جَارٍ عَلَى اعْتِبَارٍ أَنَّ الْعَرَبَ يُعَامِلُونَ الْمَنْقُوصَ الْمُعَرَّفَ بِاللَّامِ مُعَامَلَةَ الْمُنَكَّرِ وَخَاصَّةً فِي الْأَسْجَاعِ وَالْفَوَاصِلِ فَاعْتَبَرُوا عَدَمَ رَسْمِ الْيَاءِ فِي
Mushaf'ta { الْمُنادِ } kelimesi yâ'sız (ي) yazılmıştır. Nâfi', Ebû Amr ve Ebû Ca'fer bu kelimeyi vasl (geçiş) halinde yâ'sız, vakıf (durma) halinde ise yâ ile okumuşlardır. Bu da, Arapların harf-i tarifli nâkıs ismi -özellikle seci ve fasılalarda- tenvinli (nekre) gibi değerlendirmelerine dayanmaktadır. Dolayısıyla kelimenin sonundaki yâ'nın yazılmayışını,
آخِرِ الْكَلِمَةِ مُرَاعَاةً لِحَالِ الْوَقْفِ كَمَا هُوَ غَالِبُ أَحْوَالِ الرَّسْمِ لِأَنَّ الْأَسْجَاعَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى سُكُونِ الْأَعْجَازِ. وَقَرَأَهَا عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ عَامِرٍ وَخَلَفٌ بِحَذْفِ الْيَاءِ وَصْلًا وَوَقْفًا لِأَنَّ الْعَرَبَ قَدْ تُعَامِلُ الْمَنْقُوصَ الْمُعَرَّفَ مُعَامَلَةَ الْمُنَكَّرِ. وَقَرَأَهَا ابْنُ كَثِيرٍ وَيَعْقُوبُ بِالْيَاءِ وَصْلًا وَوَقْفًا اعْتِبَارًا بِأَنَّ رَسْمَ الْمُصْحَفِ قَدْ يُخَالِفُ قِيَاسَ الرَّسْمِ فَلَا يُخَالَفُ قِيَاسُ اللَّفْظ لأَجله.
resm-i hatta çoğunlukla olduğu gibi vakıf halini gözetmek şeklinde değerlendirmişlerdir; zira seciler sonların sükûnu üzere kuruludur. Âsım, Hamza, Kisâî, İbn Âmir ve Halef ise Arapların marife nâkıs ismi bazen nekre gibi muameleye tabi tutmaları gerekçesiyle hem vasl hem de vakıf halinde yâ'yı hazfederek okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ya'kûb ise Mushaf hattının bazen genel imla kurallarına aykırı olabileceğini, bu yüzden lafzın kıyasının (aslının) terk edilemeyeceğini dikkate alarak hem vasl hem de vakıf halinde yâ ile okumuşlardır.
[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٤٤]
[Kâf Suresi (50), Ayet 44]
يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ (٤٤)
{ يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ } “O gün yer onların üzerinden yarılır, onlar da süratle çıkarlar. Bu, bizim için pek kolay bir toplamadır.”
إِنْ جَرَيْتَ عَلَى أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ السَّابِقَةِ أَفَادَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَيَانًا لِجُمْلَةِ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ [ق: ٤٢] أَوْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْهَا مَعَ مَا فِي الْمَعَادِ مِنْهَا مِنْ تَأْكِيدٍ لِمُرَادِفِهِ. وَإِنْ جَرَيْتَ عَلَى مَا ارْتَأَيْتُهُ فِي مَحْمَلِ الْآيَةِ السَّابِقَةِ أَفَادَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا اسْتِدْلَالًا عَلَى إِمْكَانِ الْحَشْرِ وَوَصْفِ حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِ وَهُوَ تَشَقُّقُ الْأَرْضِ عَنْهُمْ، أَيْ عَنْ أَجْسَادٍ مَثِيلَةٍ لِأَجْسَادِهِمْ وَعَنِ الْأَجْسَادِ الَّتِي لَمْ يَلْحَقْهَا الْفَنَاءُ.
Önceki ayetin tefsirinde müfessirlerin görüşlerine göre gidecek olursan, bu ayet { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } [Kâf: 42] cümlesinin bir beyanı veya ondan bir bedel-i iştimal olur; ayrıca zikredilen kısımda eş anlamlısının teyidi de bulunmaktadır. Şayet önceki ayetin anlamına dair benim benimsediğim görüşe göre gidecek olursan, bu cümle haşrin imkânına delil getiren ve onun hallerinden birini niteleyen bir istînâf ifade eder; o da yerin onların üzerinden yarılmasıdır, yani bedenlerine benzer bedenlerin üzerinden ve yokluğa uğramamış bedenlerin üzerinden yarılmasıdır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ تَشَقَّقُ بِفَتْحِ التَّاءِ
Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb { تَشَقَّقُ } kelimesini tâ'nın fethası
وَتَشْدِيدِ الشِّينِ. وَأَصْلُهُ تَتَشَقَّقُ بِتَاءَيْنِ فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ الثَّانِيَةُ فِي الشِّينِ بَعْدَ قَلْبِهَا شينا لتقارب مخرجيها. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَشَقَّقُ بِتَخْفِيفِ الشِّينِ عَلَى حَذْفِ تَاءِ التَّفَعُّلِ لِاسْتِثْقَالِ الْجَمْعِ بَيْنَ تَاءَيْنِ.
ve şîn'in şeddesiyle okumuşlardır. Kelimenin aslı iki tâ ile { تَتَشَقَّقُ } şeklindedir; mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle ikinci tâ, şîn harfine dönüştürüldükten sonra şîn'e idgam edilmiştir. Ebû Amr, Âsım, Hamza ve Kisâî ise iki tâ'nın bir araya gelmesinin ağırlığı sebebiyle tefe‘‘ul babının tâ'sını hazfederek şîn'in şeddesiz haliyle { تَشَقَّقُ } şeklinde okumuşlardır.
وسِراعاً حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ عَنْهُمْ وَهُوَ جَمْعُ سَرِيعٍ، أَيْ سِرَاعًا فِي الْخُرُوجِ أَوْ فِي الْمَشْيِ الَّذِي يَعْقُبُهُ إِلَى مَحَلِّ الْحِسَابِ.
{ سِراعاً } kelimesi { عَنْهُمْ } lafzındaki zamirin halidir ve serî' (hızlı) kelimesinin çoğuludur; yani çıkışta veya onun ardından hesap yerine yürüyüşte süratli olarak demektir.
وَالْقَوْلُ فِي إِعْرَابِ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ كَالْقَوْلِ فِي إِعْرَابِ قَوْله: يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ [ق: ٤١] إِلَى ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي اخْتِلَافِ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِثْلُهُ.
{ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ } ifadesinin irabındaki söz, { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } [Kâf: 41] kavlinden { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } kavline kadar olan kısmın irabındaki söz gibidir; aynı şekilde işaret isminin farklılığı konusundaki değerlendirme de onun benzeridir.
وَتَقَدُّمُ الْمَجْرُورِ فِي عَلَيْنا لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ هُوَ يَسِيرٌ فِي جَانِبِ قُدْرَتِنَا لَا كَمَا زَعَمَهُ نفاة الْحَشْر.
{ عَلَيْنا } ifadesindeki mecrûrun öne geçmesi ihtisas (özgü kılma) içindir; yani haşri inkâr edenlerin iddia ettiği gibi değil, Bizim kudretimiz açısından pek kolaydır demektir.
[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٤٥]
[Kâf Suresi (50), Ayet 45]
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ (٤٥)
{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } “Biz onların ne dediklerini çok iyi biliyoruz. Sen onların üzerinde bir zorba değilsin. O halde tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver.”
اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ [ق: ٣٩] فَهُوَ إِيغَالٌ فِي تَسْلِيَة
{ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } “Onların dediklerine sabret” [Kâf: 39] kavlinden doğan bir istînâf-ı beyânîdir; dolayısıyla
النبيء ﷺ، وَتَعْرِيضٌ بِوَعِيدِهِمْ، فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي وعد الرَّسُول ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ سَيُعَاقِبُ أَعْدَاءَهُ.
Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] teselli etmede ileri bir derece ve onları tehdit etmeye yönelik bir tarizdir. Buradaki haber, Allah'ın O'nun düşmanlarını cezalandıracağına dair Resul'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir vaat anlamında mecazi olarak kullanılmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ تطمين للرسول ﷺ بِأَنَّهُ غير مسؤول عَنْ عَدَمِ اهْتِدَائِهِمْ لِأَنَّهُ إِنَّمَا بُعِثَ دَاعِيًا وَهَادِيًا، وَلَيْسَ مَبْعُوثًا لِإِرْغَامِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ، وَالْجَبَّارُ مُشْتَقٌّ مِنْ جَبَرَهُ عَلَى الْأَمْرِ بِمَعْنَى أَكْرَهَهُ. وَفَرَّعَ عَلَيْهِ أَمْرَهُ بالتذكير لِأَنَّهُ ناشىء عَنْ نَفْيِ كَوْنِهِ جَبَّارًا عَلَيْهِمْ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ [الغاشية: ٢١، ٢٢] ، وَلَكِنْ خُصَّ التَّذْكِيرُ هُنَا بِالْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُ أَرَادَ التَّذْكِيرَ الَّذِي يَنْفَعُ الْمُذَكَّرَ. فَالْمَعْنَى:
{ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } kavli ise Resul'ü [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların hidayete ermeyişinden sorumlu olmadığı hususunda teskin etmedir; zira o ancak bir davetçi ve yol gösterici olarak gönderilmiştir, onları imana zorlamak için gönderilmemiştir. Cebbâr (zorba) kelimesi, bir kimseyi bir işe zorladı anlamındaki "ceberahu ale'l-emr" ifadesinden türetilmiştir. Kendisine hatırlatma/öğüt verme emri de bunun üzerine tafri' edilmiştir; zira bu emir, onun onlar üzerinde bir zorba oluşunun nefyedilmesinden neşet etmektedir. Bu durum, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Artık sen öğüt ver! Sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba/baskıcı değilsin.” [Gâşiye: 21, 22]. Fakat burada hatırlatma müminlere tahsis edilmiştir; çünkü öğüt verilene fayda sağlayan hatırlatma kastedilmiştir. Buna göre mana:
فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ فَيَتَذَكَّرُ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النازعات:
Kur'an ile öğüt ver ki tehdidimden korkan kimse öğüt alsın, şeklindedir. Bu da O'nun şu kavli gibidir: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } “Sen ancak ondan korkanı uyarıcısın.” [Nâziât:
٤٥] .
45].
وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ وَعِيدِ بِدُونِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِدُونِ يَاءٍ فِي
Mushaf'ta { وَعِيدِ } kelimesi mütekellim yâ'sı olmadan yazılmıştır. Bu sebeple cumhur,
الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ عَلَى أَنَّهُ مِنْ حَذْفِ التَّخْفِيفِ. وَقَرَأَهُ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ.
tahfif (hafifletme) amacıyla hazfedilmiş kabul ederek vasl ve vakıf halinde yâ'sız okumuştur. Nâfi'den [rivayetle] Verş vasl halinde yâ'yı ispat ederek okumuştur. Ya'kûb ise hem vasl hem de vakıf halinde yâ'yı ispat ederek okumuştur.