٧٣] .
73].
[سُورَة الذاريات (٥١) : آيَة ٥٩]
[Zâriyât Suresi (51), Ayet 59]
فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ (٥٩)
{ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ (٥٩) } “Şüphesiz o zulmedenlerin de [geçmiş] arkadaşlarının payı gibi bir [azap] payı vardır; artık acele etmesinler! (59)”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ سِيَاقِهِ إِبْطَالُ عِبَادَتِهِمْ غَيْرَ اللَّهِ، أَيْ فَإِذَا لَمْ يُفْرِدْنِي الْمُشْرِكُونَ بِالْعِبَادَةِ فَإِنَّ لَهُمْ ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ، وَهُوَ يُلْمِحُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ مَا عُوقِبَتْ بِهِ الْأُمَمُ السَّالِفَةُ مِنْ قَوْلِهِ: قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ [الذاريات:
Bu ayet, { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [Zâriyât: 56] cümlesi üzerine bir tefrîdir (sonuç çıkarmadır); zira o cümlenin sevk ediliş maksadı, onların Allah'tan başkasına ibadet etmelerini geçersiz kılmaktır. Yani: "Eğer müşrikler ibadeti yalnız Bana tahsis etmezlerse, şüphesiz onların da arkadaşlarının payı gibi bir [azap] payları vardır." Bu ifade, daha önce { قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } sözünden { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } [Zâriyât:
٣٢- ٤٦] .
32-46] sözüne kadar geçmiş milletlerin çarptırıldığı cezaların zikredilmiş olmasına telmihte bulunmaktadır.
وَالْمَعْنَى: فَإِذَا مَاثَلَهُمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا فَإِنَّ لَهُمْ نَصِيبًا عَظِيمًا مِنَ الْعَذَابِ مِثْلَ نَصِيبِ أُولَئِكَ.
Mana şudur: Zulmedenler onlara benzediklerine göre, şüphesiz onların da ötekilerin payı gibi azaptan büyük bir payları olacaktır.
وَالَّذِينَ ظَلَمُوا: الَّذِينَ أَشْرَكُوا مِنَ الْعَرَبِ، وَالظُّلْمُ: الشِّرْكُ بِاللَّهِ.
{ الَّذِينَ ظَلَمُوا } (zulmedenler); Araplardan şirk koşanlardır. Zulüm ise Allah'a şirk koşmaktır.
وَالذَّنُوبُ بِفَتْحِ الذَّالِ: الدَّلْو الْعَظِيمَة يَسْتَقِي بِهَا السُّقَاةُ عَلَى الْقَلِيبِ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الرُّؤْيَا «ثُمَّ أَخَذَهَا أَبُو بكر فَفَزعَ ذَنُوبًا أَوْ ذَنُوبَيْنِ» وَلَا تُسَمَّى ذَنُوبًا إِلَّا إِذَا كَانَتْ مَلْأَى.
Zâl harfinin fethasıyla Zenûb (الذَّنُوبُ); su taşıyıcıların kuyu başında su çektikleri büyük kovadır. Nitekim rüya hadisinde şöyle geçmiştir: "Sonra onu Ebû Bekir aldı ve bir veya iki kova (zenûb) çekti." Bu kova ancak dolu olduğu zaman "zenûb" olarak adlandırılır.
وَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ لِهَيْئَةٍ تُسَاوِي حَظَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنَ الْعَرَبِ بِحُظُوظِ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ بِهَيْئَةِ الَّذِينَ يَسْتَقُونَ مِنْ قَلِيبٍ وَاحِدٍ إِذْ يَتَسَاوُونَ فِي أَنْصِبَائِهِمْ مِنَ الْمَاءِ، وَهُوَ مِنْ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ، وَأَطْلَقَ عَلَى الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ اسْمَ وَصْفِ أَصْحَابِ الَّذِينَ ظَلَمُوا بِاعْتِبَارِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا إِذْ هِيَ هَيْئَةُ جَمَاعَاتِ الْوِرْدِ يَكُونُونَ مُتَصَاحِبِينَ.
Bu ifade; Araplardan zulmedenlerin payının geçmiş ümmetlerden zulmedenlerin paylarına denk oluşu tablosunu, tek bir kuyudan su çeken ve sudaki payları eşit olan kimselerin tablosuna benzeten bir temsildir (temsili teşbihtir). Bu, aklî olanın hissî (somut) olana benzetilmesidir. Geçmiş ümmetlere "zulmedenlerin arkadaşları" vasfı, benzetilen tablo dikkate alınarak verilmiştir; çünkü bu tablo, su başına gelen ve birbirine yoldaş olan toplulukların tablosudur.
وَهَذَا التَّمْثِيلُ قَابل للتوزيع بِأَنَّهُ يُشَبَّهَ الْمُشْرِكُونَ بِجَمَاعَةٍ وَرَدَتْ عَلَى الْمَاءِ،
Bu temsil unsurlarına ayrıştırılmaya da elverişlidir; şöyle ki: Müşrikler su başına gelen bir topluluğa benzetilmiş,
وَتُشَبَّهُ الْأُمَمُ الْمَاضِيَةُ بِجَمَاعَةٍ سَبَقَتْهُمْ لِلْمَاءِ، وَيُشَبَّهُ نَصِيبُ كُلِّ جَمَاعَةٍ بِالدَّلْوِ الَّتِي يَأْخُذُونَهَا مِنَ الْمَاءِ.
geçmiş ümmetler su başına onlardan önce varmış bir topluluğa benzetilmiş ve her bir topluluğun [azaptan] nasibi de sudan aldıkları kovaya benzetilmiştir.
قَالَ عَلْقَمَةُ بْنُ عَبْدَةَ يَمْدَحُ الْمَلِكَ الْحَارِثَ بْنَ أَبِي شِمْرٍ، وَيَشْفَعُ عِنْدَهُ لِأَخِيهِ شَأْسِ بْنِ عَبْدَةَ وَكَانَ قَدْ وَقَعَ فِي أَسْرِهِ مَعَ بَنِي تَمِيمٍ يَوْمَ عَيْنِ أَبَاغٍ:
Alkame b. Abede, Hâris b. Ebî Şemir adlı hükümdarı överken ve Aynü Ebâğ gününde Temîmoğulları ile birlikte onun eline esir düşmüş olan kardeşi Şe’s b. Abede için onun nezdinde şefaatte bulunurken şöyle demiştir:
وَفِي كُلِّ حَيٍّ قَدْ خَبَطْتَ بِنِعْمَةٍ ... فَحُقَّ لِشَأْسٍ مِنْ نَدَاكَ ذَنُوبُ
Ve her kabileye bir nimet ulaştırdın, Artık senin cömertliğinden Şe’s için de bir kova pay hak olmuştur.
فَلَمَّا سَمِعَهُ الْمَلِكُ قَالَ: «نَعَمْ وَأَذْنِبَةٌ» وَأَطْلَقَ لَهُ أَخَاهُ شَأْسَ بْنَ عَبْدَةَ وَمَنْ مَعَهُ مِنْ أَسْرَى تَمِيمٍ، وَهَذَا تَسْلِيَة لنبيء ﷺ وَالْمَقْصُودُ: أَنْ يَسْمَعَهُ الْمُشْرِكُونَ فَهُوَ تَعْرِيضٌ، وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ أكد الْخَبَر ب (إنّ) لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ بِالْوَعِيدِ، وَلِذَلِكَ فُرِّعَ على التَّأْكِيد قَالَ:
Hükümdar bunu işitince: "Evet, hem de nice kovalar!" dedi ve onun kardeşi Şe’s b. Abede’yi ve beraberindeki Temîm esirlerini serbest bıraktı. Bu [ayet], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli olup asıl maksat ise bunu müşriklerin işitmesidir; dolayısıyla bu bir tarizdir (üstü kapalı uyarıdır). Bu mülahazayla haber, "inne" (إنّ) ile tekit edilmiştir; çünkü onlar tehdidi yalanlamaktaydılar. İşte bu sebeple tekit üzerine şu buyruk tefrî edilmiştir (bağlanmıştır):
فَلا يَسْتَعْجِلُونِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ بِالْعَذَابِ اسْتِهْزَاءً وَإِشْعَارًا بِأَنَّهُ وَعْدٌ مَكْذُوبٌ فِي الْوَاقِعِ يَسْتَعْجِلُونَ اللَّهَ تَعَالَى بِوَعِيدِهِ.
{ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ } “artık acele etmesinler!” Çünkü onlar alay ederek ve gerçekte bunun asılsız bir vaat olduğunu ima ederek azabın çabucak gelmesini istiyorlar, Yüce Allah’ın tehdidini aceleyle talep ediyorlardı.
وَعُدِّيَ الِاسْتِعْجَالُ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ وَهُمْ إِنَّمَا اسْتَعْجَلُوهُ النَّبِيءَ ﷺ لِإِظْهَارِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ مُخْبِرٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى تَوْبِيخًا لَهُمْ وَإِنْذَارًا بِالْوَعِيدِ. وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمُ لِلتَّخْفِيفِ.
Onlar azabı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aceleyle istedikleri halde, acele isteme fiilinin lafza-i celâl zamirine müteaddi kılınması (bağlanması), Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ'dan haber veren bir elçi olduğunu ortaya koymak, onları azarlamak ve tehdit ile uyarmak içindir. Mütekellim yâ'sı ise tahfif (kolaylık) için hazfedilmiştir.
وَالنَّهْيُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ إِظْهَارًا لِغَضَبِ الله عَلَيْهِم.
Nehiy (yasaklama), Allah'ın onlara olan gazabını göstermek üzere tehekküm (alay ve kınama) makamında kullanılmıştır.
[سُورَة الذاريات (٥١) : آيَة ٦٠]
[Zâriyât Suresi (51), Ayet 60]
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٦٠)
{ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٦٠) } “Tehdit edildikleri günleri sebebiyle vay o inkâr edenlerin haline! (60)”
فُرِّعَ عَلَى وَعِيدِهِمْ إِنْذَارٌ آخَرُ بِالْوَيْلِ، أَوْ إِنْشَاءُ زَجْرٍ.
Onların tehdit edilmeleri üzerine "veyl" ile başka bir uyarı veya bir azarlama inşa edilmiştir.
وَالْوَيْلُ: الشَّرُّ وَسُوءُ الْحَالِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٩] ، وَتَنْكِيرُهُ لِلتَّعْظِيمِ.
Veyl (الْوَيْلُ); şer ve kötü hal demektir. Bu kelime Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ } “Elleriyle yazdıklarından ötürü vay onların haline!” [79] buyruğunda geçmişti. Kelimenin nekire (belirsiz) gelmesi ise [azabın] büyüklüğünü ifade etmek içindir.
وَالْكَلَامُ يَحْتَمِلُ الْإِخْبَارَ بِحُصُولِ وَيْلٍ، أَيْ عَذَابٌ وَسُوءُ حَالٍ لَهُمْ يَوْمَ أُوعِدُوا بِهِ، وَيَحْتَمِلُ إِنْشَاءَ الزَّجْرِ وَالتَّعْجِيبِ مِنْ سُوءِ حَالِهِمْ فِي يَوْمٍ أُوعِدُوهُ.
Bu söz, tehdit edildikleri günde onlar için veylin yani bir azap ve kötü durumun gerçekleşeceğini haber vermeye ihtimallidir; ayrıca bir azarlama inşa etmeye ve tehdit edildikleri gündeki kötü durumlarına hayret edilmesini bildirmeye de ihtimallidir.
وَ (مِنْ) لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ، أَيْ سُوءُ حَالٍ بِتَرَقُّبِهِمْ عَذَابًا آتِيًا مِنَ الْيَوْم الَّذِي أعدوه.
"Min" (مِنْ) harf-i ceri mecazî başlangıç (ibtidâ) içindir; yani tehdit edildikleri günden gelen bir azabı beklemeleri sebebiyle durumlarının kötü olmasıdır.
وَالَّذِينَ كَفَرُوا: هُمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا، عَدَلَ عَنْ ضَمِيرِهِمْ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ لِمَا فِيهِ مِنْ تَأْكِيدِ الِاسْمِ السَّابِقِ تَأْكِيدًا بِالْمُرَادِفِ، مَعَ مَا فِي صِفَةِ الْكُفْرِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَشْكُرُوا نِعْمَةَ خَالِقِهِمْ.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } (inkâr edenler), daha önce geçen { الَّذِينَ ظَلَمُوا } (zulmedenler)dir. Zamir yerine zâhir isme geçilmesi, önceki ismin eş anlamlısıyla tekit edilmesi ve küfür sıfatında yaratıcılarının nimetine şükretmediklerine yönelik bir ima bulunması sebebiyledir.
وَالْيَوْمَ الَّذِي أُوعِدُوهُ هُوَ زَمَنُ حُلُولِ الْعَذَابِ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَيُحْتَمَلُ حُلُولُ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا، وَأَيًّا مَا كَانَ فَمَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مُغَايِرٌ لِمَضْمُونِ الَّتِي قَبْلَهَا.
Tehdit edildikleri gün, azabın ineceği vakittir. Bununla kıyamet gününün kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, azabın dünyada inmesi de kastedilmiş olabilir. Her halükarda bu cümlenin muhtevası, bir önceki cümlenin muhtevasından farklıdır.
وَإِضَافَةُ (يَوْمٍ) إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اخْتِصَاصِهِ بِهِمْ، أَيْ هُوَ مُعَيَّنٌ لِجَزَائِهِمْ كَمَا أُضِيفَ يَوْمٌ إِلَى ضَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٣] . وَالْيَوْمُ: يَصْدُقُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَيَصْدُقُ بِيَوْمِ بَدْرٍ الَّذِي اسْتَأْصَلَ اللَّهُ فِيهِ شَوْكَتَهُمْ.
"Gün" (يَوْم) kelimesinin onların zamirine muzaf kılınması (tamlanan yapılması), o günün onlara tahsis edildiğini, yani onların cezalandırılması için belirlendiğini göstermek içindir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Melekler onları: 'İşte bu, size vaad edilen gününüzdür' diye karşılarlar” [Enbiyâ: 103] ayetinde "gün" lafzı müminlerin zamirine muzaf kılınmıştır. "Gün" kelimesi kıyamet gününe uyduğu gibi, Allah'ın onların gücünü kökünden kazıdığı Bedir gününe de uyar.
وَلَمَّا كَانَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ ضَمِيرَ الْكُفَّارِ الْمُعَيَّنِينَ وَهُمْ كُفَّارُ مَكَّةَ تَرَجَّحَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْيَوْمِ يَوْمًا خَاصًّا بِهِمْ وَإِنَّمَا هُوَ يَوْمُ بَدْرٍ لِأَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَخْتَصُّ بِهِمْ بَلْ هُوَ عَامٌّ لِكُفَّارِ الْأُمَمِ كُلِّهِمْ بِخِلَافِ الْيَوْمِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [١٠٣] : وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ لِأَنَّ ضمير الْخطاب فِيهَا عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى [الْأَنْبِيَاء: ١٠١] كُلِّهِمْ.
Muzafun ileyh (tamlayan) Mekke kâfirleri olan muayyen kâfirlerin zamiri olunca, bu günden maksadın onlara has bir gün olması ve bunun da Bedir günü olması tercihe şayan olmuştur; çünkü kıyamet günü sadece onlara has olmayıp bütün ümmetlerin kâfirlerini kapsayan genel bir gündür. Enbiyâ Suresi [103]'ndeki: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Melekler onları: 'İşte bu, size vaad edilen gününüzdür' diye karşılarlar” ayetinde geçen gün ise böyle değildir; çünkü oradaki hitap zamiri, { الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “kendilerine tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanların” [Enbiyâ: 101] hepsine racidir.
وَفِي الْآيَةِ مِنَ اللَّطَائِفِ تَمْثِيلُ مَا سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذَّنُوبِ، وَالذَّنُوبُ يُنَاسِبُ الْقَلِيبَ وَقَدْ كَانَ مَثْوَاهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ قَلِيبَ بَدْرٍ الَّذِي رُمِيَتْ فِيهِ أَشْلَاءُ سَادَتِهِمْ وَهُوَ الْيَوْمُ الْقَائِلُ فِيهِ شَدَّاد بن الْأسود اللَّيْثِيُّ الْمُكَنَّى أَبَا بَكْرٍ يَرْثِي قَتْلَاهُمْ:
Ayetin inceliklerinden biri de inkâr edenlerin başına gelecek olan şeyin kova (zenûb) ile temsil edilmesidir. Kova ise kuyuya (kalîb) uygundur; nitekim Bedir gününde onların son durağı, ileri gelenlerinin cesetlerinin atıldığı Bedir kuyusu olmuştur. İşte bu gün hakkında, Ebû Bekir künyeli Şeddâd b. el-Esved el-Leysî onların ölülerine mersiye okuyarak şöyle demiştir:
وَمَاذَا بِالْقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ ... مِنَ الشِّيزَى تُزَيَّنُ بِالسَّنَامِ
Ve o kuyuda, Bedir kuyusunda neler var neler: [Misafirlere ikram edilen] deve hörgücüyle süslenmiş ağaç çanaklar!
تُحَيِّي بِالسَّلَامَةِ أُمَّ بَكْرٍ ... وَهَلْ لِي بَعْدَ قَوْمِي مِنْ سَلَامِ
Ümmü Bekir'e esenlikle selam verirsin, Oysa kavmim [yok olup gittik]ten sonra bana esenlik mi kalır?
وَلَعَلَّ هَذَا مِمَّا يَشْمَلُ قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ حِينَ وَقَفَ عَلَى الْقَلِيبِ يَوْمَ بَدْرٍ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا [الْأَعْرَاف: ٤٤] .
Belki de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir günü kuyunun başında durduğunda söylediği: { قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } “Biz Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?” [A‘râf: 44] sözünün kapsamına bu da girmektedir.
وَفِي قَوْلِهِ: مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ مَعَ قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ [الذاريات: ٥] رَدُّ الْعَجْزِ عَلَى الصَّدْرِ، فَفِيهِ إِيذَانٌ بِانْتِهَاءِ السُّورَةِ وَذَلِكَ مِنْ بَرَاعَةِ الْمَقْطَعِ.
Yüce Allah'ın: { مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } sözü ile surenin başındaki: { إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ } “Şüphesiz size vaad olunan kesinlikle doğrudur” [Zâriyât: 5] sözü arasında reddü'l-acüz ale's-sadr (sonun başa bağlanması sanatı) vardır. Bunda surenin bittiğine dair bir işaret bulunmaktadır ve bu da berâat-i makta‘ (güzel sonlandırma) sanatındandır.