Binûn

52- Tûr Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْأَمْرُ فِي اصْلَوْها إِمَّا مُكَنًّى بِهِ عَنِ الدُّخُولِ لِأَنَّ الدُّخُولَ لَهَا يَسْتَلْزِمُ الِاحْتِرَاقَ بِنَارِهَا، وَإِمَّا مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي التَّنْكِيلِ. وَفُرِّعَ عَلَى اصْلَوْها أَمْرٌ لِلتَّسْوِيَةِ بَيْنَ صَبْرِهِمْ عَلَى حَرِّهَا وَبَيْنَ عَدَمِ الصَّبْرِ وَهُوَ الْجَزَعُ لِأَنَّ كِلَيْهِمَا لَا يُخَفَّفَانِ عَنْهُمْ شَيْئًا مِنَ الْعَذَابِ، أَلَّا تَرَى أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ [إِبْرَاهِيم: ٢١] لِأَنَّ جُرْمَهُمْ عَظِيمٌ لَا مَطْمَعَ فِي تَخْفِيفِ جَزَائِهِ.

{ اصْلَوْها } ifadesindeki emir, ya cehenneme giriş onun ateşinde yanmayı gerektirdiği için girmekten kinayedir ya da mecazen cezalandırma ve ibret verici kılma (tenkil) anlamında kullanılmıştır. { اصْلَوْها } ifadesine dayandırılarak, onların ateşin sıcağına sabretmeleri ile sabırsızlık göstermeleri yani feryat edip sızlanmaları (ceza') arasını bir tutan bir emir dallandırılmıştır; çünkü her ikisi de onların üzerinden azaptan hiçbir şeyi hafifletmeyecektir. Görmez misin ki onlar şöyle derler: { سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ } “Biz feryat etsek de sabretsek de bizim için birdir; bizim için sığınacak hiçbir yer yoktur” [İbrâhîm 21]. Zira onların suçları, cezasının hafifletilmesi umulmayacak kadar büyüktür.

وسَواءٌ عَلَيْكُمْ خَبَرُ مُبْتَدَإٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: ذَلِكَ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ.

{ سَواءٌ عَلَيْكُمْ } ifadesi mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdiri: "Bu sizin için birdir" şeklindedir.

وَجُمْلَةُ سَواءٌ عَلَيْكُمْ مُؤَكِّدَةٌ لِجُمْلَةِ فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنْهَا وَلَمْ تُعْطَفْ.

{ سَواءٌ عَلَيْكُمْ } cümlesi { فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا } cümlesini pekiştiricidir (müekkidedir); bu yüzden ondan fasledilmiş (ayrı tutulmuş) ve atfedilmemiştir.

وَجُمْلَةُ إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ اصْلَوْها إِذْ كَلِمَةُ إِنَّما مُرَكَّبَةٌ من (إنّ) و (مَا) الْكَافَّةِ، فَكَمَا يَصِحُّ التَّعْلِيلُ بِ (إِنَّ) وَحْدَهَا كَذَلِكَ يَصِحُّ التَّعْلِيلُ بِهَا مَعَ (مَا) الْكَافَّةِ، وَعَلَيْهِ فَجُمْلَتَا

{ إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } cümlesi { اصْلَوْها } cümlesinin illetidir (gerekçesidir). Zira { إِنَّما } kelimesi { إنّ } ile kâffe olan { مَا } edatından mürekkeptir. Nasıl ki tek başına { إِنَّ } ile ta'lil (gerekçelendirme) caiz ise, aynı şekilde kâffe olan { مَا } ile birlikte de onunla ta'lil caizdir. Buna göre

فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ مُعْتَرِضَتَانِ بَيْنَ جُمْلَةِ اصْلَوْها وَالْجُمْلَةُ الْوَاقِعَةُ تَعْلِيلًا لَهَا.

{ فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا } ve { سَواءٌ عَلَيْكُمْ } cümleleri, { اصْلَوْها } cümlesi ile onun illeti konumundaki cümle arasında yer alan iki ara cümledir (mu'terizadır).

وَالْحَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ كَلِمَةِ إِنَّما قَصْرُ قَلْبٍ بِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ مَا لَقَوْهُ مِنَ الْعَذَابِ ظُلْمٌ لَمْ يَسْتَوْجِبُوا مِثْلَ ذَلِكَ مِنْ شِدَّةِ مَا ظَهَرَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْفَزَعِ.

{ إِنَّما } kelimesinden anlaşılan hasr, üzerlerinde beliren dehşetin şiddetinden dolayı muhatapların, uğradıkları azabın bir haksızlık olduğunu ve böyle bir şeyi hak etmediklerini düşünen kimseler konumuna yerleştirilmesiyle yapılmış bir kasr-ı kalbtir.

وَعُدِيَّ تُجْزَوْنَ إِلَى مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بِدُونِ الْبَاءِ خِلَافًا لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الطّور: ١٩] لِيَشْمَلَ الْقَصْرُ مَفْعُولَ الْفِعْلِ الْمَقْصُورِ، أَيْ تُجْزَوْنَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ لَا أَكْثَرَ مِنْهُ فَيَنْتَفِيَ الظُّلْمُ عَنْ مِقْدَارِ الْجَزَاءِ كَمَا انْتَفَى الظُّلْمُ عَنْ أَصْلِهِ، وَلِهَذِهِ الْخُصُوصِيَّةِ لَمْ يُعَلَّقْ مَعْمُولُ الْفِعْلِ بِالْبَاءِ إِذْ جُعِلَ بِمَنْزِلَةِ نفس الْفِعْل.

Sonrasındaki { كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [Tûr 19] kavlinin aksine, { تُجْزَوْنَ } fiili { مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } ifadesine bâ harf-i ceri olmaksızın geçişli kılınmıştır; ta ki kasr, kastedilen fiilin mefulünü de kapsasın, yani "amelinizin fazlasıyla değil, amelinizin dengiyle cezalandırılırsınız" [demek olsun] da cezanın aslından haksızlık nefyolunduğu gibi miktarından da haksızlık nefyolunsun. İşte bu hususiyetten ötürü, fiilin mamulü bizzat fiilin kendisi mesabesinde kılındığından dolayı bâ harf-i cerine bağlanmamıştır.

[١٧- ١٩]

[17-19]

[سُورَة الطّور (٥٢) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٩]

[Tûr Suresi (52), Âyet 17-19]

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ (١٧) فاكِهِينَ بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقاهُمْ رَبُّهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ (١٨) كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٩)

{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ (١٧) فاكِهِينَ بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقاهُمْ رَبُّهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ (١٨) كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٩) } “Şüphesiz ki takvâ sahipleri cennetlerde ve nimet içindedirler. Rablerinin kendilerine verdikleriyle sevinç ve neşe içindedirler; Rableri onları cehennem azabından korumuştur. Yapmakta olduklarınıza karşılık afiyetle yiyin için!”

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ حَالَ الْمُكَذِّبِينَ وَمَا يُقَالُ لَهُمْ، فَمِنْ شَأْنِ السَّامِعِ أَنْ

Yalanlayanların durumu ve kendilerine söylenecek sözler zikredildikten sonra gelen bir istînâf-ı beyânîdir. Zira dinleyicinin tabiatı,

يَتَسَاءَلَ عَنْ حَالِ أَضْدَادِهِمْ وَهُمُ الْفَرِيقُ الَّذِينَ صدقُوا الرَّسُول ﷺ فِيمَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ وَخَاصَّةً إِذْ كَانَ السَّامِعُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَعَادَةُ الْقُرْآنِ تَعْقِيبُ الْإِنْذَارِ بِالتَّبْشِيرِ وَعَكْسِهِ، وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ مَا قَبْلَهَا وَجُمْلَةِ أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ [الطّور: ٣٠] .

onların zıtlarının, yani Kur'an'ın getirdiği şeylerde Resul'ü sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik eden zümrenin durumunu sormayı gerektirir; özellikle dinleyiciler müminler olduğunda [bu böyledir]. Kur'an'ın âdeti ise uyarıyı müjde ile ve aksini onunla takip ettirmektir. Cümle, kendisinden önceki kısım ile { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ } [Tûr 30] cümlesi arasında bir ara cümledir (mu'terizadır).

وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَتَنْكِيرُ جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ لتعظيم، أَيْ فِي أَيَّةِ جَنَّاتٍ وَأَيِّ نَعِيمٍ.

Haberin { إِنَّ } ile pekiştirilmesi ona verilen önem içindir. { جَنَّاتٍ } ve { نَعِيمٍ } kelimelerinin nekire (belirsiz) gelmesi ise ta'zim (büyüklük bildirmek) içindir; yani "nice cennetlerde ve ne büyük bir nimet içinde" [demektir].

وَجَمْعُ جَنَّاتٍ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الذَّارِيَاتِ.

{ جَنَّاتٍ } kelimesinin çoğul gelişi Zâriyât suresinde geçmişti.

وَالْفَاكِهُ: وَصْفٌ مِنْ فَكِهَ كَفَرِحَ، إِذَا طَابَتْ نَفْسُهُ وَسُرَّ.

{ الْفَاكِهُ } kelimesi, bir kimsenin neşesi yerine gelip sevindiğinde kullanılan feriha (فَرِحَ) veznindeki fekihe (فَكِهَ) fiilinden bir vasıftır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُور فاكِهِينَ بِصِيغَة اسْمِ الْفَاعِلِ، وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ فَكِهِينَ بِدُونِ أَلِفٍ.

Cumhur { فاكِهِينَ } kelimesini ism-i fâil kalıbında okumuştur; Ebû Ca'fer ise elifsiz olarak { فَكِهِينَ } şeklinde okumuştur.

وَالْبَاءُ فِي بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ للسبية، وَالْمَعْنَى: أَنَّ رَبَّهُمْ أَرْضَاهُمْ بِمَا يُحِبُّونَ.

{ بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ } ifadesindeki bâ harf-i ceri sebebiyet içindir. Mana şudur: Rableri onları sevdikleri şeylerle hoşnut etmiştir.

وَاسْتِحْضَارُ الْجَلَالَةِ بِوَصْفِ رَبُّهُمْ لِلْإِشَارَةِ إِلَى عَظِيمِ مَا آتَاهُمْ إِذِ الْعَطَاءُ يُنَاسِبُ حَالَ الْمُعْطِي، وَفِي إِضَافَةِ (رَبٍّ) إِلَى ضَمِيرِهِمْ تَقْرِيبٌ لَهُمْ وَتَعْظِيمٌ وَجُمْلَةُ وَوَقاهُمْ رَبُّهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْوَاوُ حَالِيَّةٌ، أَوْ عاطفة على فاكِهِينَ الَّذِي هُوَ حَالٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَقَدْ وَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ، وَهُوَ حَالٌ مِنَ الْمُتَّقِينَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْحَالَةِ: إِظْهَارُ التَّبَايُنِ بَيْنَ حَالِ الْمُتَّقِينَ وَحَالِ الْمُكَذِّبِينَ زِيَادَةً فِي الِامْتِنَانِ فَإِنَّ النِّعْمَةَ تَزْدَادُ حُسْنَ وَقْعٍ فِي النَّفْسِ عِنْدَ مُلَاحَظَةِ ضِدِّهَا.

Yüce Zât'ın { رَبُّهُمْ } vasfıyla anılması, kendilerine verilen şeyin büyüklüğüne işaret etmek içindir; çünkü ihsan, verenin şanına uygun düşer. { رَبٍّ } isminin onların zamirine izafe edilmesinde ise kendilerine bir yakınlaştırma ve tazim vardır. { وَوَقاهُمْ رَبُّهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ } cümlesi hâl konumundadır; vav ise hâl vavıdır yahut hâl olan { فاكِهِينَ } kelimesine atfedilmiştir. Takdiri: "Rableri onları cehennem azabından korumuş olduğu hâlde" şeklindedir ve { الْمُتَّقِينَ } kelimesinden hâldir. Bu hâlin zikredilmesinden maksat, minneti artırmak üzere takva sahiplerinin durumu ile yalanlayanların durumu arasındaki tezadı ortaya koymaktır; nitekim nimet, zıddı düşünüldüğünde nefiste daha güzel bir tesir bırakır.

وَفِيهِ أَيْضًا أَنَّ وِقَايَتَهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ عَدْلٌ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَقْتَرِفُوا مَا يُوجِبُ الْعِقَابَ.

Bunda ayrıca onların cehennem azabından korunmalarının bir adalet olduğuna da işaret vardır; zira cezayı gerektirecek bir günah işlememişlerdir.

وَأَمَّا مَا أُعْطُوهُ مِنَ النَّعِيمِ فَذَلِكَ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ وَإِكْرَامٌ مِنْهُ لَهُمْ.

Kendilerine verilen nimete gelince, o ise Allah'tan bir lütuf ve O'nun kendilerine bir ikramıdır.

وَفِي قَوْلِهِ: رَبُّهُمْ مَا تَقَدَّمَ قُبَيْلَهُ.

{ رَبُّهُمْ } kavlinde, az önce geçen hususlar geçerlidir.

وَجُمْلَةُ كُلُوا وَاشْرَبُوا إِلَى آخِرِهَا مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَيْضًا، تَقْدِيرُهُ: يُقَالُ لَهُمْ، أَوْ مَقُولًا لَهُمْ. وَهَذَا الْقَوْلُ مُقَابِلُ مَا يُقَالُ لِلْمُكَذِّبِينَ اصْلَوْها فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الطّور: ١٦] .

Sonuna kadar { كُلُوا وَاشْرَبُوا } cümlesi, yine hâl konumunda olan mahzuf bir sözün mekulüdür (söylenen sözüdür); takdiri: "Kendilerine denilerek" veya "kendilerine söylendiği hâlde" şeklindedir. Bu söz, yalanlayanlara söylenen { اصْلَوْها فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [Tûr 16] sözünün karşılığıdır.

وَحَذْفُ مَفْعُولِ كُلُوا وَاشْرَبُوا لِإِفَادَةِ النَّعِيمِ، أَيْ كُلُوا كل مَا يُؤْكَلُ وَاشْرَبُوا كُلَّ مَا يُشْرَبُ، وَهُوَ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ، أَيْ مِمَّا تَشْتَهُونَ.

Nimeti ifade etmek için { كُلُوا وَاشْرَبُوا } fiillerinin mefulleri hazfedilmiştir; yani "yenilen her şeyi yiyin, içilen her şeyi için" demektir ve bu örfî bir genelliktir, yani "canınızın çektiği şeylerden" [yiyip için demektir].

وهَنِيئاً اسْمٌ عَلَى وَزْنِ فَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ وَقَعَ وَصْفًا لِمَصْدَرَيْنِ لِفِعْلَيْ كُلُوا

{ هَنِيئاً } kelimesi, mef'ûl anlamında fa'îl vezninde bir isim olup { كُلُوا }

وَاشْرَبُوا

ve { وَاشْرَبُوا } fiillerinin

، أَكْلًا وَشُرْبًا، فَلِذَلِكَ لَمْ يُؤَنَّثِ الْوَصْفُ لِأَنَّ فَعِيلًا إِذَا كَانَ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ يَلْزَمُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ لِأَنَّهُ سَالِمٌ مِمَّا يُكَدِّرُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ.

iki masdarına (yani "yiyiş" ve "içiş" masdarlarına) sıfat olmuştur. Bu yüzden vasıf müennes yapılmamıştır; çünkü fa'îl vezni mef'ûl anlamında olduğunda tekil ve müzekker kalması gerekir. Nisâ suresinde geçtiği üzere, yiyecek ve içeceği bulandıran şeylerden uzak ve afiyetli olduğu için [bu isim verilmiştir].

وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ، وَالْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ، أَيْ بِسَبَبِ الْعَمَل الَّذِي كُنْتُم تعملونه وَهُوَ الْعَمَلِ الصَّالح الَّذِي يومىء إِلَيْهِ قَوْلُهُ: الْمُتَّقِينَ وَفِي هَذَا الْقَوْلِ زِيَادَةُ كَرَامَةٍ لَهُمْ

{ مَا } mevsûledir, bâ harfi ise sebebiyet içindir; yani "yapmakta olduğunuz amel sebebiyle" demektir ki bu da { الْمُتَّقِينَ } kavlinin işaret ettiği salih ameldir. Bu sözde onlara yönelik fazladan bir ikram vardır;

بِإِظْهَارِ أَن مَا أوتوه مِنَ الْكَرَامَةِ عِوَضٌ عَنْ أَعْمَالِهِمْ كَمَا آذَنَتْ بِهِ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ وَهُوَ نَحْوُ قَوْلِ مَنْ يُسْدِي نِعْمَةً إِلَى الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ: لَا فَضْلَ لِي عَلَيْكَ وَإِنَّمَا هُوَ مَالُكَ، أَوْ نَحْو ذَلِك.

zira sebebiyet bildiren bâ harfinin hissettirdiği gibi, kendilerine verilen ikramın amellerinin bir karşılığı olduğu ortaya konulmaktadır. Bu durum, kendisine iyilikte bulunulan kimseye iyilik yapan kişinin: "Benim sana karşı bir üstünlüğüm yok, bu ancak senin malındır" demesine veya benzeri ifadelere benzer.

[سُورَة الطّور (٥٢) : آيَة ٢٠]

[Tûr Suresi (52), Âyet 20]

مُتَّكِئِينَ عَلى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٢٠)

{ مُتَّكِئِينَ عَلى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٢٠) } “Sıra sıra dizilmiş tahtlara yaslanmış olarak... Onları iri gözlü hurilerle eşleştirdik.”

حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ كُلُوا وَاشْرَبُوا [الطّور: ١٩] ، أَيْ يُقَالُ لَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا حَالَ كَوْنِهِمْ مُتَّكِئِينَ، أَيْ وَهُمْ فِي حَالِ إِكْلَةِ أَهْلِ التَّرَفِ الْمَعْهُودِ فِي الدُّنْيَا، فَقَدْ كَانَ أَهْلُ الرَّفَاهِيَةِ يَأْكُلُونَ مُتَّكِئِينَ وَقَدْ وَصَفَ الْقُرْآنُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٣١] بِقَوْلِهِ: أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً أَي لحز الطَّعَام وَالثِّمَار.

{ كُلُوا وَاشْرَبُوا } [Tûr 19] fiilindeki zamirden hâldir; yani "onlara yaslanmış hâldeyken yiyin için denilir" demektir. Yani dünyada bilinen refah ehlinin yeme hâli üzeredirler. Nitekim refah ehli kimseler yaslanarak yerlerdi; Kur'an bunu Yûsuf suresinde [31] şu kavliyle vasfetmiştir: { أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً } “...onlara haber gönderdi, onlar için dayanacak yerler (koltuklar) hazırladı ve her birine birer bıçak verdi...” yani yiyeceği ve meyveleri kesmek için.

وَفِي الحَدِيث «أمّا أَنا فَلَا آكل مُتكئا»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Bana gelince, ben bir şeye yaslanarak yemem.”

وَكَانَ الْأَكَاسِرَةُ وَمَرَازِبَةُ الْفُرْسِ يَأْكُلُونَ مُتَّكِئِينَ وَكَذَلِكَ كَانَ أَبَاطِرَةُ الرُّومَانِ وَكَذَلِكَ شَأْنُهُمْ فِي شُرْبِ الْخَمْرِ، قَالَ الْأَعْشَى:

Kisralar ve Fars merzbanları yaslanarak yerlerdi; Roma imparatorları da böyleydi ve içki içerkenki durumları da aynı şekildeydi. el-A'şâ şöyle demiştir:

نَازَعْتُهُمْ قُضُبَ الرَّيْحَانِ مُتَّكِئًا ... وَخَمْرَةً مُزَّةً رَاوُوقُهَا خَضِلُ

Yaslanmış hâlde onlarla reyhan dallarını kapıştım... Süzgeci ıslak, leziz bir şarap eşliğinde.

والسّرر: جَمْعُ سَرِيرٍ، وَهُوَ مَا يُضْطَجَعُ عَلَيْهِ.

{ السّرر } kelimesi, üzerine uzanılan şey demek olan { سَرِير } (karyola/taht) kelimesinin çoğuludur.

وَالْمَصْفُوفَةُ: الْمُتَقَابِلَةُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ مُتَّكِئِينَ مُجْتَمِعِينَ لِلتَّأَنُسِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

{ الْمَصْفُوفَةُ } kelimesi; karşılıklı dizilmiş demektir. Manası şudur: Onlar, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi cana yakınlık kurmak ve sohbet etmek için bir araya gelmiş olarak, yaslanmış vaziyette yerler:

عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ [الصافات: ٤٤] .

{ عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } “Tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar” [Sâffât 44].

وَجُمْلَةُ وَزَوَّجْناهُمْ عَطْفٌ عَلَى مُتَّكِئِينَ فَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ.

{ وَزَوَّجْناهُمْ } cümlesi { مُتَّكِئِينَ } kelimesine matuftur, dolayısıyla hâl konumundadır.

وَمَعْنَى زَوَّجْناهُمْ: جَعَلْنَا كُلَّ فَرْدٍ مِنْهُمْ زَوْجًا، أَيْ غَيْرَ مُفْرَدٍ، أَيْ قَرَنَّاهُمْ بِنِسَاءٍ حُورٍ عِينٍ. وَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ، أَيْ جَعَلْنَا حُورًا عِينًا مَعَهُمْ، وَلَمْ يُعَدِّ فِعْلَ زَوَّجْناهُمْ إِلَى بِحُورٍ بِنَفْسِهِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: زَوَّجْناكَها [الْأَحْزَاب: ٣٧] ، لِأَنَّ (زَوَّجْنَا) فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ بِمَعْنَى: أَنْكَحْنَاهُمْ، إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ عَقْدَ النِّكَاحِ لِنُبُوِّ الْمُرَادِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى، فَالتَّزْوِيجُ هُنَا وَارِدٌ بِمَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ فِي اللُّغَةِ وَهُوَ جَعْلُ الشَّيْءِ الْمُفْرَدِ زَوْجًا وَلَيْسَ واردا بِمَعْنَاهُ الْمَنْقُول عَنْهُ فِي الْعُرْفِ وَالشَّرْعِ، وَلَيْسَ الْبَاءُ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ زَوَّجْناهُمْ بِتَضْمِينِهِ مَعْنَى: قَرَنًّا، وَلَا هُوَ

{ زَوَّجْناهُمْ } ifadesinin anlamı: Onların her bir ferdini çift kıldık, yani tek bırakmadık, yani onları iri gözlü hurilerle eşleştirdik demektir. Bâ harfi musâhabet (birliktelik) içindir; yani onların yanına iri gözlü huriler verdik demektir. { زَوَّجْناهُمْ } fiili, Allah Teâlâ'nın { زَوَّجْناكَها } “Seni onunla evlendirdik” [Ahzâb 37] kavlinde olduğu gibi meful alarak bizzat { بِحُورٍ } kelimesine geçişli kılınmamıştır; çünkü bu ayetteki { زَوَّجْنَا } fiili "onları nikâhladık" anlamında değildir. Zira kastedilen mana bu anlamdan uzak olduğu için burada nikâh akdi murat edilmemiştir. Dolayısıyla buradaki tezvîc, örfte ve şeriatta aktarılan manasıyla değil, lügatteki hakiki manasıyla yani tek olan şeyi çift kılmak anlamında vârit olmuştur. Bâ harf-i ceri de { زَوَّجْناهُمْ } fiiline "eşleştirdik" manası tazmin edilerek geçişlilik kazandırmak için değildir ve bu kullanım

عَلَى لُغَة أَزْد شنوة فَإِنَّهُ لَمْ يُسْمَعُ فِي فَصِيحِ الْكَلَامِ: تَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ.

Ezd-i Şenûe lehçesi üzere de değildir; zira fasih kelamda { تَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ } şeklinde [bâ ile] bir kullanım işitilmemiştir.

وَحُورٌ: صِفَةٌ لِنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْجَنَّةِ، وَهُنَّ النِّسَاءُ اللَّاتِي كُنَّ أَزْوَاجًا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا

{ حُورٌ } kelimesi, cennetteki mümin kadınların bir sıfatıdır. Bunlar, eğer mümin iseler dünyada onların eşleri olan kadınlar

إِنْ كُنَّ مُؤْمِنَاتٍ وَمَنْ يَخْلُقُهُنَّ اللَّهُ فِي الْجَنَّةِ لِنِعْمَةِ الْجَنَّةِ وَحُكْمُ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ اللَّاتِي هُنَّ مُؤْمِنَاتٌ وَلَمْ يَكُنْ فِي الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِثْلَ أَزْوَاجِهِنَّ فِي لِحَاقِهِنَّ بِأَزْوَاجِهِنَّ فِي الدَّرَجَاتِ فِي الْجَنَّةِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ [٧٠] وَمَا يُقَالُ فِيهِنَّ يُقَالُ فِي الرِّجَالِ مِنْ أَزْوَاجِ النِّسَاءِ الصَّالِحَاتِ.

ve Allah'ın cennet nimeti olarak cennette yarattığı varlıklardır. Mümin kadınlardan olup da salih amelde kocaları gibi olmayanların cennetteki derecelerde kocalarına kavuşmalarına dair hüküm, Zuhruf suresinde [70] Allah Teâlâ'nın { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ } “Siz ve eşleriniz sevinç ve neşe içinde cennete girin” kavlinin tefsirinde geçmişti. Kadınlar hakkında söylenenler, salih kadınların eşleri olan erkekler hakkında da söylenir.

وعِينٍ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ، وَحَقُّهَا أَنْ تُعْطَفَ وَلَكِنْ كَثُرَ تَرْكُ الْعَطْفِ.

{ عِينٍ } ikinci sıfattır; asıl hakkı atfedilmek olmakla birlikte [sıfatlar arasında] atfın terk edilmesi çokça görülür.

[سُورَة الطّور (٥٢) : آيَة ٢١]

[Tûr Suresi (52), Âyet 21]

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ (٢١)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ (٢١) } “İman edenler ve soyları da imanda kendilerine uyanlar var ya, işte onların soylarını da kendilerine kavuştururuz ve amellerinden hiçbir şeyi eksiltmeyiz. Herkes kazandığına karşılık bir rehindir.”

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “İman edenler ve soyları da imanda kendilerine uyanlar var ya, işte onların soylarını da kendilerine kavuştururuz ve amellerinden hiçbir şeyi eksiltmeyiz.”

اعْتِرَاضٌ بَيْنَ ذِكْرِ كَرَامَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ.

Müminlerin ikramlarının zikredilmesi arasında bir itirazdır (ara cümledir); vav ise i'tirâziyyedir.

وَالتَّعْبِيرُ بِالْمَوْصُولِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِتَكُونَ الصِّلَةُ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ وَجْهَ بِنَاءِ الْخَبَرِ الْوَارِدِ بَعْدَهَا، أَيْ أَنَّ سَبَبَ إِلْحَاقِ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِهِمْ فِي نَعِيمِ الْجَنَّةِ هُوَ إِيمَانُهُمْ وَكَوْنُ الذُّرِّيَّاتِ آمَنُوا بِسَبَبِ إِيمَانِ آبَائِهِمْ لِأَنَّ الْآبَاءَ الْمُؤْمِنِينَ يُلَقِّنُونَ أَبْنَاءَهُمُ الْإِيمَانَ.

İsm-i mevsul ile ifade edilmesi, zamir makamında açık isim zikretmektir; ta ki sıla cümlesi, kendisinden sonra gelen haberin dayanağının gerekçesine bir ima olsun; yani zürriyetlerinin cennet nimetinde onlara kavuşturulmasının sebebi, onların imanları ve zürriyetlerinin de babalarının imanı vesilesiyle iman etmiş olmalarıdır, zira mümin babalar çocuklarına imanı telkin ederler.

وَالْمَعْنَى: وَالْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ لَهُمْ ذُرِّيَّاتٌ مُؤْمِنُونَ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ.

Bunun anlamı şudur: Mümin olup da mümin zürriyetleri bulunan kimselerin zürriyetlerini kendilerine kavuşturduk.

وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارا [التَّحْرِيم: ٦] ، وَهل يَسْتَطِيع أحد أَنْ يَقِيَ النَّارَ غَيْرَهُ إِلَّا بِالْإِرْشَادِ. وَلَعَلَّ مَا فِي الْآيَةِ مِنْ إِلْحَاقِ ذُرِّيَّاتِهِمْ مِنْ شَفَاعَةِ الْمُؤْمِنِ الصَّالِحِ لِأَهْلِهِ وَذُرِّيَّتِهِ.

Nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارا } [Tahrîm: 6] “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun” buyurmuştur; oysa bir kimse başkasını ancak doğru yolu göstermekle ateşten koruyabilir. Ayette geçen zürriyetlerin kavuşturulması da belki salih müminin ailesine ve zürriyetine olan şefaatindendir.

وَالتَّنْكِيرُ فِي قَوْلِهِ: بِإِيمانٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ بِإِيمَانٍ عَظِيمٍ، وَعَظَمَتُهُ بِكَثْرَةِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، فَيَكُونَ ذَلِكَ شَرْطًا فِي إِلْحَاقِهِمْ بِآبَائِهِمْ وَتَكُونَ النِّعْمَةُ فِي جَعْلِهِمْ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ.

{ بِإِيمانٍ } kavlindeki nekralığın (belirsizliğin) tazim için olması muhtemeldir; yani büyük bir imanla [demektir]. Onun büyüklüğü de salih amellerin çokluğuyledir. Bu durumda bu [büyük iman], onların babalarına kavuşturulmasında bir şart olur; nimet ise onların tek bir mekânda bir araya getirilmesinde gerçekleşir.

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِلنَّوْعِيَّةِ، أَيْ بِمَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ حَقِيقَةُ الْإِيمَانِ.

Nekralığın nevi bildirmek için olması da muhtemeldir; yani hakiki imanın üzerine sadık olduğu herhangi bir iman ile [demektir].

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَاتَّبَعَتْهُمْ بِهَمْزَةِ وَصَلٍ وَبِتَشْدِيدِ التَّاءِ الْأُولَى وَبِتَاءٍ بَعْدَ الْعَيْنِ هِيَ تَاءُ تَأْنِيثِ ضَمِيرِ الْفِعْلِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ وَأَتْبَعْناهُمْ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ وَسُكُونِ التَّاءِ.

Cumhur { وَاتَّبَعَتْهُمْ } lafzını vasıl hemzesiyle, birinci t harfinin şeddesiyle ve ayın harfinden sonra fiilin zamirinin müenneslik alameti olan açık te ile okumuştur. Yalnızca Ebû Amr ise { وَأَتْبَعْناهُمْ } şeklinde katı‘ hemzesi ve te harfinin sükûnuyla okumuştur.

وَقَوْلُهُ: ذُرِّيَّتُهُمْ الْأَوَّلُ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو ذُرِّيَّاتِهِمْ بِصِيغَةِ جَمْعِ ذُرِّيَّةٍ فَهُوَ مَفْعُولُ أَتْبَعْناهُمْ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ أَيْضًا

İlk { ذُرِّيَّتُهُمْ } kavlini cumhur tekil lafızla okumuştur. Ebû Amr ise { ذُرِّيَّة } kelimesinin çoğul kalıbıyla { ذُرِّيَّاتِهِمْ } şeklinde okumuştur ki bu, { أَتْبَعْناهُمْ } fiilinin mefulüdür (nesnesidir). İbn Âmir ve Ya‘kûb da yine çoğul kalıbıyla

لَكِنْ مَرْفُوعًا عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ اتَّبَعَتْهُمْ، فَيَكُونُ الْإِنْعَامُ عَلَى آبَائِهِمْ بِإِلْحَاقِ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِهِمْ وَإِنْ لَمْ يَعْمَلُوا مِثْلَ عَمَلِهِمْ.

fakat { اتَّبَعَتْهُمْ } fiilinin faili (öznesi) olarak merfû şekilde okumuşlardır. Bu durumda nimet, zürriyetleri onların ameli gibi amel işlememiş olsalar dahi babalarına kavuşturulmak suretiyle babalarına verilmiş olmaktadır.

وَقَدْ

Nitekim

رَوَى جَمَاعَةٌ مِنْهُمُ الطَّبَرِيُّ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ عَدِيٍّ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ حَدِيثًا مُسْنَدًا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ يَرْفَعُ ذُرِّيَّةَ الْمُؤْمِنِ فِي دَرَجَتِهِ وَإِنْ كَانُوا دُونَهُ (أَيْ فِي الْعَمَلِ كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي رِوَايَةِ الْقُرْطُبِيِّ) لِتَقَرَّ بِهِمْ عَيْنُهُ ثُمَّ قَرَأَ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ شَيْءٍ

Taberî, Bezzâr, İbn Adî, Ebû Nuaym ve İbn Merdûye'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk, İbn Abbâs'tan Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e dayandırılan müsned bir hadis rivayet etmişlerdir. [Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah, gözü aydın olsun diye müminin zürriyetini (Kurtubî'nin rivayetinde açıkça belirtildiği üzere amelde) kendisinden aşağıda olsalar bile onun derecesine yükseltir.” Sonra da: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ } ayetini { مِنْ شَيْءٍ } kavline kadar okudu.

. وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ هُوَ نِعْمَةٌ جَمَعَ اللَّهُ بِهَا لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْوَاعَ الْمَسَرَّةِ بِسَعَادَتِهِمْ بِمُزَاوَجَةِ الْحُورِ وَبِمُؤَانَسَةِ الْإِخْوَانِ الْمُؤْمِنِينَ وَبِاجْتِمَاعِ أَوْلَادِهِمْ وَنَسْلِهِمْ بِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّ فِي طَبْعِ الْإِنْسَانِ التَّأَنُسَ بِأَوْلَادِهِ وَحُبَّهُ اتِّصَالَهُمْ بِهِ.

Her iki ihtimale göre de bu, Allah'ın müminler için her türlü sevinci bir araya getirdiği bir nimettir; bu sevinç hurilerle evlenmelerindeki mutlulukları, mümin kardeşleriyle sohbetleri ve çocukları ile nesillerinin kendileriyle bir araya gelmesi iledir. Zira insanın fıtratında çocuklarıyla ünsiyet kurmak ve onların kendisiyle irtibat halinde olmasını sevmek vardır.

وَقَدْ وَصَفَ ذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّفِيعِ الْجَعْفَرِيُّ الْمُرْسِيُّ الْأَنْدَلُسِيُّ نَزِيلُ تُونِسَ سَنَةَ ١٠١٣ ثَلَاثَ عَشْرَةَ وَأَلْفٍ فِي كِتَابٍ لَهُ سَمَّاهُ «الْأَنْوَارُ النَّبَوِيَّةُ فِي آبَاءِ خَيْرِ الْبَرِيَّةِ» قَالَ فِي خَاتِمَةِ الْكِتَابِ «قَدْ أَطْلَعَنِي اللَّهُ تَعَالَى عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ بَوَاسِطَةِ وَالِدِي وَأَنَا ابْنُ سِتَّةِ أَعْوَامٍ مَعَ أَنِّي كُنْتُ إِذَّاكَ أَرُوحُ إِلَى مَكْتَبِ النَّصَارَى لِأَقْرَأَ دِينَهُمْ ثُمَّ أَرْجِعَ إِلَى بَيْتِي فَيُعَلِّمَنِي وَالِدِي دِينَ الْإِسْلَامِ فَكُنْتُ أَتَعَلَّمُ فِيهِمَا (كَذَا) مَعًا وَسِنِّي حِينَ حُمِلْتُ إِلَى مَكْتَبِهِمْ أَرْبَعَةُ أَعْوَامٍ فَأَخَذَ وَالِدِي لَوْحًا مِنْ عُودِ الْجَوْزِ كَأَنِّي أَنْظُرُ الْآنَ إِلَيْهِ مُمَلَّسًا مِنْ غَيْرِ طَفَلٍ (اسْمٌ لِطِينٍ يَابِسٍ وَهُوَ طِينٌ لَزِجٌ وَلَيْسَتْ بِعَرَبِيَّةٍ وَعَرَبِيَّتُهُ طُفَالٌ كَغُرَابٍ) ، فَكتب لي فِيهِ حُرُوفِ الْهِجَاءِ وَهُوَ يَسْأَلُنِي عَنْ حُرُوفِ

1013 (bin on üç) yılında Tunus'a yerleşen Muhammed b. Abdirrefî‘ el-Ca‘ferî el-Mürsî el-Endelüsî, el-Envâru'n-Nebeviyye fî Âbâi Hayri'l-Beriyye adlı eserinde bunu tasvir etmiştir. Kitabın hatimesinde şöyle demiştir: «Ben altı yaşımdayken Yüce Allah babamın vasıtasıyla bana İslâm dinini bildirdi. O sıralarda ben Hristiyanların mektebine gidip onların dinini okuyor, sonra evime dönüyordum; babam da bana İslâm dinini öğretiyordu. Böylece her ikisinde de (metinde böyledir) birlikte öğrenim görüyordum. Onların mektebine götürüldüğüm sırada yaşım dört idi. Babam, ceviz ağacından —sanki şu an ona bakıyor gibiyim— üzerinde tafel (kurumuş balçık ismidir ki yapışkan bir çamurdur, Arapça değildir; Arapçası gurâb vezninde tufâldir) bulunmayan düzleştirilmiş bir levha aldı. İçine bana hece harflerini yazdı; bir yandan da bana... harflerini

النَّصَارَى حَرْفًا حَرْفًا تَدْرِيبًا وَتَقْرِيبًا فَإِذَا سَمَّيْتُ لَهُ حَرْفًا أَعْجَمِيًّا يَكْتُبُ لِي حَرْفًا عَرَبِيًّا حَتَّى اسْتَوْفَى جَمِيعَ حُرُوفِ الْهِجَاءِ وَأَوْصَانِي أَنْ أَكْتُمَ ذَلِكَ حَتَّى عَنْ وَالِدَتِي وَعَمِّي وَأَخِي مَعَ أَنَّهُ ﵀ قَدْ أَلْقَى نَفْسَهَ لِلْهَلَاكِ لِإِمْكَانِ أَنْ أُخْبِرَ بِذَلِكَ عَنْهُ فَيُحْرَقَ لَا مَحَالَةَ وَقَدْ كَانَ يلقّنني مَا أقوله عِنْدَ رُؤْيَتِيَ الْأَصْنَامَ، فَلَمَّا تَحَقَّقَ وَالِدِي أَنِّي أَكْتُمُ أُمُورَ دِينِ الْإِسْلَامِ أَمَرَنِي أَنْ أَتَكَلَّمَ بِإِفْشَائِهِ لِوَالِدَتِي وَبَعْضِ الْأَصْدِقَاءِ مِنْ أَصْحَابِهِ وَسَافَرْتُ الْأَسْفَارَ مِنْ جِيَّانَ لِأَجْتَمِعَ بِالْمُسْلِمِينَ الْأَخْيَارِ إِلَى غَرْنَاطَةَ وَأَشْبِيلِيَّةَ وَطُلَيْطِلَةَ وَغَيْرِهَا مِنْ مُدُنِ الْجَزِيرَةِ الْخَضْرَاءِ، فَتَخَلَّصَ لِي مِنْ مَعْرِفَتِهِمْ أَنِّي مَيَّزْتُ مِنْهُمْ سَبْعَةَ رِجَالٍ كَانُوا يُحَدِّثُونَنِي بِأَحْوَالِ غَرْنَاطَةَ وَمَا كَانَ بِهَا فِي الْإِسْلَامِ وَقَدْ مَرُّوا كُلُّهُمْ عَلَى شَيْخٍ مِنْ مَشَائِخِ غَرْنَاطَةَ يُقَالُ لَهُ الْفَقِيهُ الْأَوْطُورِيُّ ... » إِلَخْ.

harf harf soruyordu. Ben ona yabancı bir harf söylediğimde, o bana bütün hece harflerini tamamlayıncaya kadar karşılığında Arapça bir harf yazıyordu. Bunu annemden, amcamdan ve kardeşimden dahi gizlememi bana tembih etti; halbuki kendisi [rahimehullâh] bundan ötürü haber vermem ve kaçınılmaz olarak yakılması ihtimaline karşı nefsini helake atmıştı. Putları gördüğümde ne söyleyeceğimi de bana telkin ediyordu. Babam İslam dininin meselelerini gizlediğimden emin olunca, bunu anneme ve arkadaşlarından bazı dostlarına açıklamama izin verdi. Hayırlı Müslümanlarla bir araya gelmek için Ceyyân'dan Gırnata'ya, İşbîliye'ye, Tuleytula'ya ve Cezîretü'l-Hadrâ'nın diğer şehirlerine yolculuklar yaptım. Onları tanımam neticesinde, bana Gırnata'nın ahvalini ve İslam döneminde orada nelerin bulunduğunu anlatan yedi adamı ayırt ettim; bunların hepsi Gırnata meşâyihinden el-Fakîh el-Evtûrî denilen bir şeyhin tedrisinden geçmişlerdi...» ilh.

وَإِيثَارُ فِعْلِ أَلْحَقْنا دُونَ أَنْ يُقَالَ: أَدْخَلْنَا مَعَهُمْ، أَوْ جعلنَا مَعَهم لَعَلَّه لِمَا فِي مَعْنَى الْإِلْحَاقِ من الصلاحية للفور وَالتَّأْخِيرِ، فَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ الْإِلْحَاقُ بَعْدَ إِجْرَاءِ عِقَابٍ عَلَى بَعْضِ الذُّرِّيَّةِ اسْتَحَقُّوهُ بِسَيِّئَاتِهِمْ عَلَى مَا فِي الْأَعْمَالِ مِنْ تَفَاوُتٍ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ مِنْ عِبَادِهِ. وَفِعْلُ الْإِلْحَاقِ يَقْتَضِي أَنَّ الذُّرِّيَّاتِ صَارُوا فِي دَرَجَاتِ آبَائِهِمْ. وَفِي الْمُخَالَفَةِ بَيْنَ الصِّيغَتَيْنِ تَفَنُّنٌ لِدَفْعِ إِعَادَةِ اللَّفْظِ.

“Onları yanlarına girdirdik” veya “onları yanlarına kıldık” denilmeyip { أَلْحَقْنا } (kavuşturduk) fiilinin tercih edilmesi, belki de ilhak anlamının hem derhal hem de gecikmeli olmaya elverişli bulunmasındandır. Zira bu ilhak (kavuşturma), amellerin ceza hak etmedeki farklılığına göre zürriyetten bazılarının günahları sebebiyle hak ettikleri bir azabın tatbik edilmesinden sonra da olabilir; Allah kulları hakkındaki muradını en iyi bilendir. İlhak fiili, zürriyetlerin babalarının derecelerine ulaştıklarını gerektirir. İki lafız arasındaki farklılıkta ise lafzın tekrarını önlemeye yönelik bir bedii sanat (tefennün) vardır.

وأَلَتْناهُمْ نَقَصْنَاهُمْ، يُقَالُ: آلَتَهُ حَقَّهُ، إِذَا نَقَصَهُ إِيَّاهُ، وَهُوَ مِنْ بَابِ ضَرَبَ وَمِنْ بَابَ عَلِمَ.

{ أَلَتْناهُمْ }, “onlardan eksilttik” demektir. Bir kimse diğerinin hakkını eksilttiğinde “آلَتَهُ حَقَّهُ” denir; bu fiil hem darebe hem de alime babındandır.

فَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ لَامِ أَلَتْناهُمْ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِكَسْرِ لَامِ أَلَتْناهُمْ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً فِي سُورَةِ الْحُجُرَاتِ [١٤] . وَالْوَاوُ لِلْحَالِ وَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ آمَنُوا.

Cumhur bu lafzı { أَلَتْناهُمْ } şeklinde lam harfinin fethasıyla okumuştur. İbn Kesîr ise { أَلِتْنَاهُمْ } şeklinde lam harfinin kesresiyle okumuştur. Bu husus, Hucurât suresinde [14] Allah Teâlâ'nın: { لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً } “Amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmez” kavlinin tefsirinde geçmişti. Vav harfi hâl içindir; gaib zamiri ise iman edenlere dönmektedir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَلْحَقَ بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ فِي الدَّرَجَةِ فِي الْجَنَّةِ فَضْلًا مِنْهُ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا دُونَ عِوَضٍ احْتِرَاسًا مِنْ أَنْ يَحْسَبُوا أَنَّ إِلْحَاقَ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِهِمْ بَعْدَ عَطَاءِ نَصِيبٍ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ لِذُرِّيَاتِهِمْ لِيَدْخُلُوا بِهِ الْجَنَّةَ عَلَى مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ عِنْدَهُمْ فِي فَكِّ الْأَسِيرِ، وَحَمَالَةِ الدِّيَاتِ، وَخَلَاصِ الْغَارِمِينَ، وَعَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي

Anlam şudur: Allah, esirin kurtarılmasında, diyetlerin üstlenilmesinde, borçluların kurtarılmasında aralarında bilinip uygulanan usul ile

الِانْتِصَافِ مِنَ الْمَظْلُومِ لِلظَّالِمِ بِالْأَخْذِ مِنْ حَسَنَاتِهِ وَإِعْطَائِهَا لِلْمَظْلُومِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ انْتِقَاصِ حُظُوظِهِمْ مِنَ الْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.

zalimden hakkın alınıp mazluma verilmesi için zalimin sevaplarından alınıp mazluma verilmesi gibi zürriyetlerinin cennete girmesi için kendi sevaplarından bir payın zürriyetlerine verildikten sonra zürriyetlerinin kendilerine kavuşturulduğunu zannetmelerini önlemek üzere (ihtiraz sadedinde), iman edenlere bir lütuf olarak herhangi bir karşılık olmaksızın zürriyetlerini cennetteki derecede onlara kavuşturmuştur. Bu ise salih amellerin karşılığından olan paylarının eksiltilmediğine dair bir kinayedir.

ومِنْ عَمَلِهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِ مَا أَلَتْناهُمْ وَ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ، وَ (مِنْ) الَّتِي فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَيْءٍ لِتَوْكِيدِ النَّفْيِ وَإِفَادَةِ الْإِحَاطَةِ وَالشُّمُولِ لِلنَّكِرَةِ.

{ مِنْ عَمَلِهِمْ } lafzı { ما أَلَتْناهُمْ } kavline müteallıktır ve { مِنْ } teb‘îz (kısmilik) içindir. { مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki { مِنْ } ise nefyi (olumsuzluğu) pekiştirmek ve nekranın ihata ve şümulünü (kapsamını) bildirmek içindir.

كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ.

{ كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ } “Herkes kazandığına karşılık bir rehindir.”

جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ [الطّور: ٢٢] ، قُصِدَ مِنْهَا تَعْلِيلُ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَهِيَ بِمَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ صَالِحَةٌ لِلتَّذْيِيلِ مَعَ التَّعْلِيلِ، وكُلُّ امْرِئٍ يَعُمُّ أَهْلَ الْآخِرَةِ كُلَّهُمْ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ كُلَّ امْرِئٍ مِنَ الْمُتَّقِينَ خَاصَّةً.

[Bu cümle,] { وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ } cümlesi ile [Tûr: 22] { وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ } cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu‘tarızadır). Bununla kendisinden önceki cümlenin gerekçelendirilmesi kastedilmiştir. Bu cümle taşıdığı umumilikle (kapsamla), gerekçelendirme ile birlikte tezyîl (hükmü pekiştirici tamamlama) olmaya elverişlidir. { كُلُّ امْرِئٍ } lafzı ahiret ehlinin tamamını kapsar; sadece müttakilerden her bir kimse kastedilmiş değildir.

وَالْمَعْنَى: انْتَفَى إِنْقَاصُنَا إِيَّاهُمْ شَيْئًا مِنْ عَمَلِهِمْ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ مَقْرُونٌ بِمَا كَسَبَ وَمُرْتَهَنٌ عِنْدَهُ وَالْمُتَّقُونَ لَمَّا كَسَبُوا الْعَمَلَ الصَّالح كَانَ لَازِما لَهُمْ مُقْتَرِنًا بِهِمْ لَا يُسْلَبُونَ مِنْهُ شَيْئًا، وَالْمُرَادُ بِمَا كَسَبُوا: جَزَاءَ مَا كَسَبُوا لِأَنَّهُ الَّذِي يَقْتَرِنُ بِصَاحِبِ الْعَمَلِ وَأَمَّا نَفْسُ

Anlam şudur: Bizim onlardan amellerinin karşılığını herhangi bir şekilde eksiltmemiz söz konusu olmamıştır; zira herkes kendi kazandığıyla birliktedir ve onun katında rehindir. Müttakiler de salih ameli kazandıklarında, o amel kendilerinden hiçbir şey eksiltilmeksizin onlara ayrılmaz bir şekilde bağlı ve kendileriyle birlikte olmuştur. Kazandıkları şeyden kasıt ise kazandıklarının karşılığıdır; zira amel sahibine bitişik olan odur. Amelin

الْعَمَلِ نَفْسُهُ فَقَدِ انْقَضَى فِي إِبَّانِهِ.

kendisine gelince, o kendi vaktinde sona ermiştir.

وَفِي هَذَا التَّعْلِيلِ كِنَايَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: أَنَّ أَهْلَ الْكُفْرِ مَقْرُونُونَ بِجَزَاءِ أَعْمَالِهِمْ، وَثَانِيَتُهُمَا: أَنَّ ذُرِّيَّاتِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ أُلْحِقُوا بِآبَائِهِمْ فِي النَّعِيمِ أُلْحِقُوا بِالْجَنَّةِ كَرَامَةً لِآبَائِهِمْ وَلَوْلَا تِلْكَ الْكَرَامَةُ لَكَانَتَ مُعَامَلَتُهُمْ عَلَى حَسَبِ أَعْمَالِهِمْ. وَبِهَذَا كَانَ لهَذِهِ الْجُمْلَة هُنَا وَقْعٌ أَشَدُّ حُسْنًا مِمَّا سِوَاهُ مَعَ أَنَّهَا صَارَتْ مِنْ حُسْنِ التَّتْمِيمِ.

Bu gerekçelendirmede iki kinaye vardır: Birincisi: Küfür ehli kendi amellerinin karşılığına bağlıdırlar. İkincisi: Nimet içerisinde babalarına kavuşturulan müminlerin zürriyetleri, babalarına bir ikram olarak cennete kavuşturulmuşlardır; şayet bu ikram olmasaydı, onlara yapılacak muamele ancak amellerine göre olurdu. Bundan dolayı bu cümlenin buradaki tesiri, mükemmel bir tamamlama (hüsn-i tetmîm) kabilinden olmasının yanında, diğer her türlü ifadeden çok daha güzel olmuştur.

وَالْكَسْبُ: يُطْلَقُ عَلَى مَا يحصله الْمَرْء بِعِلْمِهِ لِإِرَادَةِ نَفْعِ نَفْسِهِ.

Kesb: Kişinin kendi nefsine fayda sağlama iradesiyle ilmiyle elde ettiği şeye denir.

وَرَهِينٌ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِنَ الرَّهْنِ وَهُوَ الْحَبْس.

{ رَهِينٌ } lafzı, rehin kökünden mef‘ûl anlamında fe‘îl veznindedir ki o da alıkonulmuş, hapsedilmiş demektir.

[٢٢، ٢٣]

[22, 23]

[سُورَة الطّور (٥٢) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٣]

[Tûr Suresi (52), Âyetler 22-23]

وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٢٢) يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ (٢٣)

{ وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٢٢) يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ (٢٣) } “Onlara canlarının çektiği meyveden ve etten bol bol verdik. Orada bir kadeh kapışırlar ki onda ne boş bir söz vardır ne de günaha sokma!”

عَطْفٌ عَلَى فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ [الطّور: ١٧] إِلَخْ.

[Bu ayet,] [Tûr: 17] { فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ } kavline matuftur.

وَالْإِمْدَادُ: إِعْطَاءُ الْمَدَدِ وَهُوَ الزِّيَادَةُ مِنْ نَوْعٍ نَافِعٍ فِيمَا زِيدَ فِيهِ، أَيْ زِدْنَاهُمْ عَلَى مَا ذُكِرَ مِنَ النَّعِيمِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ الْهَنِيءِ فَاكِهَةً وَلَحْمًا مِمَّا يَشْتَهُونَ مِنَ الْفَوَاكِهِ وَاللِّحُومِ الَّتِي يشتهونها، أَي ليوتي لَهُمْ بِشَيْءٍ لَا يَرْغَبُونَ فِيهِ فَلِكُلٍّ مِنْهُمْ مَا اشْتَهَى.

İmdâd: Medet vermek olup artırılan şeyde faydalı bir türden ziyadeleştirmektir. Yani zikredilen nimetlere, afiyetle yiyip içmeye ilaveten onlara canlarının çektiği meyvelerden ve etlerden verdik; ta ki arzu etmedikleri bir şey kendilerine getirilmesin ve her birine arzuladığı şey verilmiş olsun.

وَخَصَّ الْفَاكِهَةَ وَاللَّحْمَ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ مَنَحَهُمُ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَذَّةَ نَشْوَةِ الْخَمْرِ وَالْمُنَادَمَةِ عَلَى شُرْبِهَا لِأَنَّهَا مِنْ أَحْسَنِ اللَّذَّاتِ فِيمَا أَلِفَتْهُ نُفُوسُهُمْ، وَكَانَ أَهْلُ التَّرَفِ فِي الدُّنْيَا إِذَا شَرِبُوا الْخَمْرَ كَسَرُوا سَوْرَةَ حِدَّتِهَا فِي الْبَطْنِ بِالشِّوَاءِ مِنَ اللَّحْمِ قَالَ النَّابِغَةُ يَصِفُ قَرْنَ الثَّوْرِ:

Meyve ve etin tahsis edilmesi, { يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } kavline bir hazırlıktır. Zira Allah Teâlâ ahirette nefislerinin alıştığı en güzel lezzetlerden olduğu için onlara şarabın neşesini ve onu içerken yapılan kadehdaşlık (nedamet) lezzetini bahşetmiştir. Dünyada refah ehli şarap içtiklerinde, onun karındaki şiddetli hararetini et kızartmasıyla kırarlardı. Nâbiğa bir boğanın boynuzunu tasvir ederken şöyle demiştir:

سَفُّودُ شَرْبٍ نَسُوهُ عِنْدَ مُفْتَأَدِ وَيَدْفَعُونَ لَذْغَ الْخَمْرِ عَنْ أَفْوَاهِهِمْ بِأَكْلِ الْفَوَاكِهِ وَيُسَمُّونَهَا النُّقْلَ- بِضَمِّ النُّونِ وَفَتْحِهَا- وَيَكُونُ مِنْ ثِمَارٍ وَمَقَاثٍ.

«İçki meclisinin tandır başında unuttuğu bir şiş gibi.» Şarabın ağızlarındaki yakıcılığını ise meyve yemekle giderirler ve buna nûn harfinin zammesi ve fethasıyla nukl (meze) derlerdi; bu da meyvelerden ve bostan ürünlerinden olurdu.

وَلِذَلِكَ جِيءَ بِقَوْلِهِ: يَتَنازَعُونَ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ الْغَائِبِ فِي أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ إِلَخْ. وَالتَّنَازُعُ أُطْلِقَ عَلَى التَّدَاوُلِ وَالتَّعَاطِي. وَأَصْلُهُ تَفَاعُلٌ مِنْ نَزْعِ الدَّلْوِ مِنَ الْبِئْرِ عِنْدَ الِاسْتِقَاءِ فَإِنَّ النَّاسَ كَانُوا إِذَا وَرَدُوا لِلِاسْتِقَاءِ نزع أحدهم دلوا مِنَ الْمَاءِ ثُمَّ نَاوَلَ الدَّلْوَ لِمَنْ حَوْلَهُ وَرُبَّمَا كَانَ الرَّجُلُ الْقَوِيُّ الشَّدِيدُ يَنْزِعُ مِنَ الْبِئْرِ لِلْمُسْتَقِينَ كُلِّهِمْ يَكْفِيهِمْ تَعَبَ النَّزْعِ، وَيُسَمَّى الْمَاتِحَ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ.

Bundan dolayı { يَتَنازَعُونَ } kavli, { أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ } ifadesindeki gaib zamirinden hâl olarak getirilmiştir. Tenâzu‘ (kapışmak, çekişmek) lafzı elden ele dolaştırmak ve karşılıklı alıp vermek anlamında kullanılmıştır. Aslı, su çekerken kuyudan kovanın çekilip çıkarılması (nez‘) kökünden gelen tefâ‘ul babıdır. Zira insanlar su çekmek için kuyuya vardıklarında içlerinden biri sudan bir kova çeker, sonra o kovayı etrafındakilere uzatırdı. Bazen de güçlü kuvvetli bir adam kuyu çekme zahmetinden onları kurtararak bütün su çekenler için kuyudan su çekerdi; böyle kimseye te harfiyle mâtih denirdi.

وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَزْعَ مُوسَى ﵇ لَا بِنْتي شُعَيْبٍ لَمَّا رَأَى انْقِبَاضَهُمَا عَنِ الِانْدِمَاجِ فِي الرِّعَاءِ. وَذَكَرَ النَّبِيءُ ﷺ فِي رُؤْيَاهُ نَزْعَهُ عَلَى الْقَلِيبِ ثُمَّ نَزْعَ أَبِي بَكْرٍ ﵁ ثُمَّ نَزْعَ عُمَرَ ﵁. ثُمَّ اسْتُعِيرَ أَوْ جُعِلَ مَجَازًا عَنِ الْمُدَاوَلَةِ وَالْمُعَاوَرَةِ فِي مُنَاوَلَةِ أَكْؤُسِ الشَّرَابِ، قَالَ الْأَعْشَى:

Nitekim Allah Teâlâ, Mûsâ [aleyhisselâm]'ın Şuayb'ın iki kızının çobanların arasına karışmaktan çekindiklerini gördüğünde onlar için [kuyudan su] çekmesini zikretmiştir. Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem] de rüyasında kuyu başında su çekmesini, ardından Ebû Bekir [radıyallâhu anh]'ın çekmesini, sonra da Ömer [radıyallâhu anh]'ın çekmesini zikretmiştir. Daha sonra bu lafız, içki kadehlerini karşılıklı sunma ve elden ele dolaştırma hakkında istiare yoluyla veya mecaz olarak kullanılmıştır. A‘şâ şöyle demiştir:

نَازَعْتُهُمْ قُضُبَ الرَّيْحَانِ مُتَّكِئًا ... وَخَمْرَةً مُزَّةً رَاوُوقُهَا خَضِلُ

«Yaslanmış halde onlarla fesleğen dallarını ... ve süzgeci ıslak ekşimsi şarabı karşılıklı alıp verdik.»

وَالْمَعْنَى: أَنَّ بَعْضَهُمْ يَصُبُّ لِبَعْضٍ الْخَمْرَ وَيُنَاوِلُهُ إِيثَارًا وَكَرَامَةً.

Anlam şudur: Onlardan biri diğerine ikram ve iltifat olsun diye şarabı doldurur ve sunar.

وَقِيلَ: تَنَازُعُهُمُ الْكَأْسَ مُجَاذَبَةُ بَعْضِهِمْ كَأْسَ بَعْضٍ إِلَى نَفْسِهِ لِلْمُدَاعَبَةِ كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ فِي الْمُدَاعَبَةِ عَلَى الطَّعَامِ:

Şöyle de denilmiştir: Kadehi karşılıklı çekişmeleri, şakalaşmak maksadıyla birinin diğerinin kadehini kendine doğru çekmesidir; nitekim İmruü’l-Kays yemekteki şakalaşma hakkında şöyle demiştir:

فَظَلَّ الْعَذَارَى يَرْتَمِينَ بِلَحْمِهَا ... وَشَحْمٍ كَهُدَّابِ الدِّمْقَسِ الْمُفَتَّلِ

«Böylece genç kızlar onun etini ... ve bükülmüş ipek püskülü gibi yağını birbirine fırlatıp durdular.»

وَالْكَأْسُ: إِنَاءٌ تُشْرَبُ فِيهِ الْخَمْرُ لَا عُرْوَةَ لَهُ وَلَا خُرْطُومَ، وَهُوَ مُؤَنَّثٌ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُنَا مُرَادًا بِهِ الْإِنَاءُ الْمَعْرُوفُ وَمُرَادًا بِهِ الْجِنْسُ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٤٥] يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَشْرَبُونَ فِي كَأْسٍ وَاحِدَةٍ بِأَخْذِ أَحَدِهِمْ مِنْ آخَرَ كَأْسَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْكَأْسِ الْخَمْرُ، وَهُوَ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْمَحَلِّ عَلَى الْحَالِّ مِثْلِ قَوْلِهِمْ: سَالَ الْوَادِي وَكَمَا قَالَ الْأَعْشَى:

Kadeh (el-ke's): Kulpu ve emziği olmayan, içinde şarap içilen kaptır; kelime müennestir. Dolayısıyla burada bilinen kabın kastedilmiş olması ve cins bildirmesi caizdir. Sâffât suresinde [45] { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ } “Kendilerine kaynaktan doldurulmuş kadehler dolaştırılır” kavli geçmişti. Bundan kasıt, birinin diğerinden kadehini alarak tek bir kadehten içtikleri demek değildir. Kadeh ile şarabın kastedilmiş olması da caizdir ki bu, tıpkı “vadi aktı” demeleri ve A‘şâ'nın az önce geçen:

نَازَعْتُهُمْ قُضُبَ الرَّيْحَانِ (الْبَيْتَ السَّابِقَ آنِفًا) .

«Onlarla fesleğen dallarını karşılıklı alıp verdik» beytinde olduğu gibi mahal isminin onda bulunan şey için kullanılması (mecâz-ı mürsel) kabilindendir.

وَجُمْلَةُ لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ يَجُوزُ أَنْ تكون صفة ل «كأس» وَضَمِيرُ لَا لَغْوٌ فِيها عَائِدًا إِلَى «كَأْسٍ» وَوَصْفُ الْكَأْسِ بِ لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ. إِنْ فُهِمَ الْكَأْسُ بِمَعْنَى الْإِنَاءِ الْمَعْرُوفِ فَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ: لَا لَغْوٌ وَلَا تأثيم يصاحبها، فَإِنَّ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ الَّتِي تُؤَوَّلُ بِالْمُلَابَسَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ [الْحَج: ٧٨]

{ لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } cümlesinin «kadeh» kelimesinin sıfatı olması ve { لَا لَغْوٌ فِيها } ifadesindeki zamirin «kadeh»e dönmesi caizdir. Kadehin { لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } şeklinde nitelenmesi; şayet kadeh bilinen kap anlamında anlaşılırsa, “ona eşlik eden hiçbir boş söz ve günaha sokma yoktur” takdirindedir. Zira { فِي } edatı, Allah Teâlâ'nın: { وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ } [Hac: 78] “Allah uğrunda hakkıyla cihad edin” kavlinde

وَقَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «فَفِيهِمَا- أَيْ وَالِدَيْكَ- فَجَاهِدْ»

ve Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «O halde ikisi -yani anne baban- hakkında cihad et»

، أَيْ جَاهِدْ ببرهما، أَو تأوّل (فِي) بِمَعْنى التَّعْلِيل

yani onlara iyilik etmekle cihad et kavlinde olduğu gibi mülâbese (beraberlik) ile tevil edilen mecazi zarfiyet içindir. Yahut { فِي } edatı,

كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «دَخَلَتِ امْرَأَةٌ النَّارَ فِي هِرَّةٍ حَبَسَتْهَا حَتَّى مَاتَتْ جُوعًا»

Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «Bir kadın, açlıktan ölünceye kadar hapsettiği bir kedi sebebiyle ateşe girdi» kavlinde olduğu gibi talîl (gerekçe) anlamıyla tevil edilir.

. وَإِنْ فُهِمَ الْكَأْسُ مُرَادًا بِهِ الْخَمْرُ كَانَتْ (فِي) مُسْتَعَارَةً لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ لَا لَغْوٌ يَقَعُ بِسَبَبِ شُرْبِهَا. وَالْمَعْنَى عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ أَنَّهَا لَا يُخَالِطُ شَارِبِيهَا اللَّغْوُ وَالْإِثْمُ بِالسِّبَابِ وَالضَّرْبِ وَنَحْوِهِ، أَيْ أَنَّ الْخَمْرَ الَّتِي اسْتُعْمِلَتِ الْكَأْسُ لَهَا لَيْسَتْ كَخُمُورِ الدُّنْيَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ مُسْتَأْنَفَةً نَاشِئَةً عَنْ جُمْلَةِ يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً، وَيَكُونَ ضَمِيرُ فِيها عَائِدًا إِلَى جَنَّاتٍ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ [الطّور: ١٧] مِثْلَ

Şayet kadeh ile şarap kastedildiği anlaşılırsa, bu takdirde { فِي } edatı sebebiyet için istiare edilmiş olur; yani onun içilmesi sebebiyle hiçbir boş söz meydana gelmez demektir. Her iki veche göre de anlam: Onu içenlere sövüşme, kavga ve benzeri boş laf ve günahın karışmayacağıdır; yani kadehin kendisi için kullanıldığı şarap, dünya şarapları gibi değildir. { لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } cümlesinin { يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً } cümlesinden doğan müstakil bir cümle (müste'nefe) olması ve { فِيها } zamirinin, tıpkı { فِيها كَأْساً } ibaresindeki zamir gibi

ضَمِيرِ فِيها كَأْساً، فَتَكُونَ فِي الْجُمْلَةِ مَعْنَى التَّذْيِيلِ لِأَنَّهُ إِذَا انْتَفَى اللَّغْوُ وَالتَّأْثِيمُ عَنْ أَنْ يَكُونَا فِي الْجَنَّةِ انْتَفَى أَنْ يَكُونَا فِي كَأْسِ شُرْبِ أَهْلِ الْجَنَّةِ.

[Tûr: 17] { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ } kavlindeki cennetlere dönmesi de caizdir. Bu durumda cümlede tezyîl (pekiştirici tamamlama) anlamı bulunur; zira boş söz ve günahın cennette bulunması nefyedildiğinde, cennet ehlinin içtiği kadehte bulunması da öncelikle nefyedilmiş olur.

وَمِثْلُ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ يَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً حَدائِقَ وَأَعْناباً

Bu iki vechin benzeri, Nebe' suresinde [31-35] Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً حَدائِقَ وَأَعْناباً } kavlinden

إِلَى قَوْلِهِ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً فِي سُورَةِ النَّبَإِ [٣١- ٣٥] .

{ لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً } “Orada ne boş bir söz işitirler ne de bir yalan” kavline kadar olan yerde de geçerlidir.

وَاللَّغْوُ: سَقَطُ الْكَلَامِ وَالْهَذَيَانُ الَّذِي يَصْدُرُ عَنْ خَلَلِ الْعَقْلِ.

Lağv: Aklın zaafından kaynaklanan tutarsız söz ve hezeyandır.

وَالتَّأْثِيمُ: مَا يُؤْثَمُ بِهِ فَاعِلُهُ شَرْعًا أَوْ عَادَةً مِنْ فِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ مِثْلِ الضَّرْبِ وَالشَّتْمِ وَتَمْزِيقِ الثِّيَابِ وَمَا يُشْبِهُ أَفْعَالَ الْمَجَانِينِ مِنْ آثَارِ الْعَرْبَدَةِ مِمَّا لَا يَخْلُو عَنْهُ النَّدَامَى غَالِبًا، فَأَهْلُ الْجَنَّةِ مُنَزَّهُونَ عَنْ ذَلِكَ كُلِّهِ لِأَنَّهُمْ مِنْ عَالَمِ الْحَقَائِقِ وَالْكَمَالَاتِ فَهُمْ حُكَمَاءُ عُلَمَاءُ، وَقَدْ تَمَدَّحَ أَصْحَابُ الْأَحْلَامِ مِنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ بِالتَّنَزُّهِ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ، وَمِنْهُمْ مَنِ اتَّقَى مَا يَعْرِضُ مِنَ الْفَلَتَاتِ فَحَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ الْخَمْرَ مِثْلَ قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ.

Te'sîm: Dövmek, sövmek, elbiseleri yırtmak ve şarap meclislerindekilerin çoğunlukla uzak kalamadığı sarhoşluk naraları gibi delilerin fiillerine benzeyen, yapanın şer‘an veya örfen günahkâr sayıldığı fiil ya da sözlerdir. Cennet ehli ise bütün bunlardan münezzehtir; zira onlar hakikatler ve kemalatlar âlemindedirler, dolayısıyla onlar hakim ve alim kimselerdir. Cahiliye ehlinin akıl sahipleri de böylesi şeylerden uzak durmakla övünmüşlerdir; onlardan Kays b. Âsım gibi bazıları da vuku bulabilecek taşkınlıklardan sakınarak şarabı kendilerine haram kılmışlardır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ بِرَفْعِهِمَا عَلَى أَنَّ (لَا) مشبهّة ب (لَيْسَ) . وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِفَتْحِهِمَا عَلَى أَنَّ (لَا) مشبهة ب (إنّ) وَهُمَا وَجْهَانِ فِي نَفْيِ النَّكِرَةِ إِذَا كَانَتْ إِرَادَةُ الْوَاحِدِ غَيْرَ مُحْتَمَلَةٍ وَمِثْلُهُ قَوْلُهَا فِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ: «زَوْجِي كَلَيْلِ تِهَامَةَ لَا حَرَّ وَلَا قَرَّ وَلَا مَخَافَةَ وَلَا سَآمَةَ» رُوِيَتِ النَّكِرَاتُ الْأَرْبَعُ بِالرَّفْع وَبِالنَّصبِ.

Cumhur { لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } ibaresini, { لَا } edatının { لَيْسَ } edatına benzemesi (leyse gibi amel etmesi) üzere her ikisini de merfû (ötreli) okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise { لَا } edatının { إنّ } edatına benzemesi (cinsini nefyeden lâ olması) üzere her ikisini de fethalı (mensub) okumuştur. Bu ikisi, tek bir fert kastedilme ihtimali bulunmadığında nekranın nefyedilmesinde [geçerli olan] iki vecihtir. Ümmü Zer' hadisinde kadının söylediği: «Zevcim Tihâme gecesi gibidir; ne sıcaktır ne soğuk, ne korku vardır ne de bıkkınlık» sözü de bunun gibidir; buradaki dört nekra kelime hem ref hem de nasb ile rivayet edilmiştir.

[سُورَة الطّور (٥٢) : آيَة ٢٤]

[Tûr Suresi (52), Âyet 24]