وَوَصْفُهُ بِ الْأَعْلى فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُفِيدُ أَنَّهُ نَاحِيَةٌ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ. وَذُكِرَ هَذَا لِيُرَتَّبَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى.
Bu ayette onun { الْأَعْلى } (en yüksek) şeklinde nitelenmesi, onun sema boşluğunun bir yönü olduğunu ifade eder. Bunun zikredilmesi ise ardından gelen { ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى } kavlinin buna bağlanması (terettüp etmesi) içindir.
وثُمَّ عَاطِفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَاسْتَوى، والتراخي الَّذِي تقيده ثُمَّ تَرَاخٍ رُتَبِيٌّ لِأَنَّ الدُّنُوَّ إِلَى حَيْثُ يَبْلُغُ الْوَحْيُ هُوَ الْأَهَمُّ فِي هَذَا الْمَقَامِ.
{ ثُمَّ } edatı, { فَاسْتَوى } cümlesine atfetmektedir. { ثُمَّ } edatının ifade ettiği terâhî (gecikme/sonralık) ise rütbî (mertebe bakımından) bir sonralıktır; çünkü vahyin ulaştırılacağı yere kadar yaklaşmak bu makamda en önemli olandır.
وَالدُّنُوُّ: الْقُرْبُ، وَإِذْ قَدْ كَانَ فِعْلُ الدُّنُوِّ قَدْ عُطِفَ بِ ثُمَّ على فَاسْتَوى وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى عُلِمَ أَنَّهُ دَنَا إِلَى الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ، أَيْ أَخَذَ فِي الدُّنُوِّ بَعْدَ أَنْ تَلَقَّى مَا يُبَلِّغُهُ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ.
Dünuv (دُنُوّ), yaklaşmak demektir. Yaklaşma fiili { ثُمَّ } ile { فَاسْتَوى وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى } cümlesine atfedildiğine göre, onun yeryüzü âlemine doğru yaklaştığı, yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e tebliğ edeceği şeyi aldıktan sonra yaklaşmaya başladığı anlaşılır.
وَتَدَلَّى: انْخَفَضَ مِنْ عُلُوٍّ قَلِيلًا، أَيْ يَنْزِلُ مِنْ طَبَقَاتٍ إِلَى مَا تَحْتَهَا كَمَا يَتَدَلَّى الشَّيْءُ الْمُعَلَّقُ فِي الْهَوَاءِ بِحَيْثُ لَوْ رَآهُ الرَّائِي يَحْسَبُهُ مُتَدَلِّيًا، وَهُوَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ غَيْرَ مُنْقَضٍّ.
{ تَدَلَّى } ise yüksekten aşağıya doğru biraz süzülüp inmek demektir; yani havada asılı duran bir şeyin sarkması gibi tabakalardan altındakilere doğru iner; öyle ki onu gören kimse sarkıp süzüldüğünü sanır, oysa o semadan hızla düşmeksizin [süzülerek] inmektedir.
وقاب، قِيلَ مَعْنَاهُ: قَدْرَ. وَهُوَ وَاوِيُّ الْعَيْنِ، وَيُقَالُ: قَابَ وَقِيبَ بِكَسْرِ
{ قاب } kelimesinin "kadar, miktar" anlamına geldiği söylenmiştir. Bu kelimenin ecvef-i vâvî olduğu belirtilmiş olup kâf harfinin kesresiyle kâbe ve kîbe şeklinde de söylenir.
الْقَافِ، وَهَذَا مَا دَرَجَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ يُطْلَقُ الْقَابُ عَلَى مَا بَيْنَ مَقْبِضِ الْقَوْسِ (أَيْ وَسَطِ عُودِهِ الْمُقَوَّسِ) وَمَا بَيْنَ سِيتَيْهَا (أَيْ طَرَفَيْهَا الْمُنْعَطِفِ الَّذِي يُشَدُّ بِهِ الْوَتَرُ) فَلِلْقَوْسِ قَابَانِ وَسِيَتَانِ، وَلَعَلَّ هَذَا الْإِطْلَاقَ هُوَ الْأَصْلُ لِلْآخَرِ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى حَمَلَ الْفَرَّاءُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: الْقَابُ صَدْرُ الْقَوْسِ الْعَرَبِيَّةِ حَيْثُ يُشَدُّ عَلَيْهِ السَّيْرُ الَّذِي يَتَنَكَّبُهُ صَاحِبُهُ وَلِكُلِّ قَوْسٍ قَابٌ وَاحِدٌ.
Müfessirlerin çoğunun benimsediği görüş budur. Kâb kelimesinin, yayın kabzası (yani kavisli ahşabının ortası) ile iki ucu (yani kirişin bağlandığı kıvrık iki ucu) arasındaki mesafeye denildiği de söylenmiştir; buna göre yayın iki kâbı ve iki ucu vardır. Muhtemelen bu kullanım diğerinin aslıdır. Ferrâ, Zemahşerî ve İbn Atiyye ayeti bu anlama hamletmişlerdir. Saîd b. el-Müseyyeb'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Kâb, sahibinin omuzladığı kayışın üzerine bağlandığı Arap yayının gövdesidir ve her yayın bir kâbı vardır.
وَعَلَى كِلَا التَّفْسِيرَيْنِ فَقَوْلُهُ: قابَ قَوْسَيْنِ أَصْلُهُ قَابَيْ قَوْسٍ أَوْ قَابَيْ قَوْسَيْنِ (بِتَثْنِيَةِ أَحَدِ اللَّفْظَيْنِ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَوْ كِلَيْهِمَا) فَوَقَعَ إِفْرَادُ أَحَدِ اللَّفْظَيْنِ أَوْ كِلَيْهِمَا تَجَنُّبًا لِثِقَلِ الْمُثَنَّى كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] أَيْ قَلْبَاكُمَا.
Her iki tefsire göre de { قابَ قَوْسَيْنِ } kavlinin aslı, (muzâf veya muzâfun ileyhten birinin yahut her ikisinin tesniye kılınmasıyla) kâbey kavs veya kâbey kavseyn şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın { إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } [Tahrîm: 4] “Eğer ikiniz de Allah'a tevbe ederseniz, muhakkak ki kalpleriniz kaymıştır” yani “iki kalbiniz” kavlinde olduğu gibi tesniyenin ağırlığından kaçınmak için kelimelerden biri veya her ikisi müfred (tekil) olarak getirilmiştir.
وَقِيلَ يُطْلَقُ الْقَوْسُ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ عَلَى ذِرَاعٍ يُذْرَعُ بِهِ (وَلَعَلَّهُ إِذَنْ مَصْدَرُ قَاسَ فَسُمِّيَ بِهِ مَا يُقَاسُ بِهِ) .
Hicaz ehlinin lügatinde kavs kelimesinin, kendisiyle ölçüm yapılan zira (arşın) için kullanıldığı da söylenmiştir (o takdirde bu kelime kâse [ölçtü] fiilinin masdarı olup kendisiyle ölçülen şeye isim olarak verilmiş olabilir).
وَالْقَوْسُ: آلَةٌ مِنْ عُودِ نَبْعٍ، مُقَوَّسَةٌ يُشَدُّ بِهَا وَتَرٌ مِنْ جِلْدٍ وَيُرْمَى عَنْهَا السِّهَامُ وَالنِّشَابُ وَهِيَ فِي مِقْدَارِ الذِّرَاعِ عِنْدَ الْعَرَبِ.
Kavs (قَوْس): Neb' ağacından yapılan, deriden bir kiriş gerilen, kendisiyle oklar atılan kavisli bir alettir ve Araplara göre yaklaşık bir zira (arşın) uzunluğundadır.
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى أَنَّ جِبْرِيلَ كَانَ عَلَى مَسَافَةِ قَوْسَيْنِ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ الدَّالِّ عَلَيْهِ التَّفْرِيعُ
Özetle mana; Cebrâil'in Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e iki yay mesafesinde yakın olduğudur; nitekim buna...
بِقَوْلِهِ: فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى
{ فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى } kavliyle yapılan ta'kîb (netice bildirme) delalet etmektedir.
، وَلَعَلَّ الْحِكْمَةَ فِي هَذَا الْبُعْدِ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ حِكَايَةٌ لِصُورَةِ الْوَحْيِ الَّذِي كَانَ فِي أَوَائِلِ عهد النبيء ﷺ بالنبوءة فَكَانَتْ قُوَاهُ الْبَشَرِيَّةُ يَوْمَئِذٍ غَيْرَ مُعْتَادَةٍ لِتَحَمُّلِ اتِّصَالِ الْقُوَّةِ الْمَلَكِيَّةِ بِهَا مُبَاشَرَةً رِفْقًا بِالنَّبِيءِ ﷺ أَنْ لَا يَتَجَشَّمَ شَيْئًا يَشُقُّ عَلَيْهِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا اتَّصَلَ بِهِ فِي غَارِ حِرَاءٍ وَلَا اتِّصَالَ وَهُوَ الَّذِي عَبَّرَ عَنْهُ فِي حَدِيثِهِ بِالْغَطِّ
Bu mesafedeki hikmet muhtemelen şudur: Bu vasıf, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin ilk dönemlerindeki vahiy suretini anlatmaktadır. O günlerde onun beşerî takati, melekî kuvvetin doğrudan temasına tahammül etmeye henüz alışkın değildi. Bu, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir lütuf ve merhamet olarak, ona ağır gelecek bir meşakkate girmemesi içindi. Görmez misin ki Hira mağarasında ona doğrudan temas ettiğinde —ki hadisinde bunu sarıp sıkma (ğatt) olarak ifade etmiştir—...
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Beni takatim kesilinceye kadar sıktı» buyurmuştur.
ثُمَّ كَانَتْ تَعْتَرِيهِ الْحَالَةُ الْمَوْصُوفَةُ فِي حَدِيثِ نُزُولِ أَوَّلِ الْوَحْيِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا فِي سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ وَسُورَةِ الْمُزَّمِّلِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا [المزمل: ٥] ، ثُمَّ اعْتَادَ اتِّصَالَ جِبْرِيلَ بِهِ مُبَاشَرَةً فَقَدْ
Sonra ilk vahyin inişi hadisinde vasfedilen ve Müddessir ile Müzzemmil surelerinde işaret edilen hal onu bürümüştü. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا } [Müzzemmil: 5] “Şüphesiz biz sana ağır bir söz vahyedeceğiz.” Daha sonra Cebrâil'in doğrudan temasına alıştı; nitekim...
جَاءَ فِي حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي سُؤَالِ جِبْرِيلَ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَالْإِحْسَانِ وَالسَّاعَةِ أَنَّهُ «جَلَسَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ»
Ömer b. el-Hattâb'ın Cebrâil'in iman, İslâm, ihsan ve kıyamet saati hakkındaki sorularına dair hadisinde, onun «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına oturup dizlerini onun dizlerine dayadığı» rivayet edilmiştir.
إِذْ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ أَيَّامَئِذٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَدِ اعْتَادَ الْوَحْيَ وَفَارَقَتْهُ شِدَّتُهُ،
Zira o günlerde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de bulunuyordu, vahye alışmış ve onun şiddeti kendisinden ayrılmıştı.
وَلِمُرَاعَاةِ هَذِهِ الْحِكْمَةِ كَانَ جِبْرِيلُ يَتَمَثَّلُ لِلنَّبِيءِ ﷺ فِي صُورَةِ إِنْسَانٍ وَقَدْ وَصَفَهُ عُمَرُ فِي حَدِيثِ بَيَانِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ بِقَوْلِهِ: «إِذْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعْرِ لَا يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلَا يَعْرِفُهُ مِنَّا أَحَدٌ» الْحَدِيثُ،
İşte bu hikmete binaen Cebrâil, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e insan suretinde görünürdü. Nitekim Ömer, imanı ve İslâm'ı açıklayan hadiste onu şöyle tavsif etmiştir: «Birden yanımıza elbisesi bembeyaz, saçları simsiyah, üzerinde yolculuk eseri görünmeyen ve hiçbirimizin tanımadığı bir adam çıkageldi...» hadis,
وَأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لَهُمْ بَعْدَ مُفَارَقَتِهِ «يَا عُمَرُ أَتَدْرِي مَنِ السَّائِلُ؟ قَالَ عُمَرُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: «فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ»
Ve o ayrıldıktan sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ey Ömer, soranın kim olduğunu biliyor musun?» Ömer: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dedi. Buyurdu ki: «O Cebrâil idi, size dininizi öğretmeye geldi.»
. وَقَوْلُهُ: أَوْ أَدْنى أَوْ فِيهِ لِلتَّخْيِيرِ فِي التَّقْدِيرِ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّقْرِيبِ، أَيْ إِنْ أَرَادَ أَحَدٌ تَقْرِيبَ هَذِهِ الْمَسَافَةِ فَهُوَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ أَنْ يَجْعَلَهَا قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى، أَيْ لَا أَزْيَدَ إِشَارَةٌ إِلَى أَن التَّقْدِير لَا مُبَالَغَةَ فِيهِ.
{ أَوْ أَدْنى } kavlindeki { أَوْ } takdirde muhayyerlik (serbestlik) içindir ve yaklaştırma (tahmin) makamında kullanılmıştır. Yani bu mesafeyi yaklaşık olarak ifade etmek isteyen kimse, onu iki yay kadar veya daha yakın kılmakta muhayyerdir; yani daha fazla değildir. Bu, takdirde mübalağa olmadığına bir işarettir.
وَتَفْرِيعُ فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى
{ فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى } kavlinin...
عَلَى قَوْلِهِ: فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ الْمُفَرَّعِ عَلَى الْمُفَرَّعِ عَلَى قَوْلِهِ: عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى، وَهَذَا التَّفْرِيعُ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْبَيَانِ وَمَا قَبْلَهُ تَمْهِيدٌ لَهُ، وَتَمْثِيلٌ لِأَحْوَالٍ عَجِيبَةٍ بِأَقْرَبِ مَا يَفْهَمُهُ النَّاسُ لِقَصْدِ بَيَانِ إِمْكَانِ تَلَقِّي الْوَحْيِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحِيلُونَهُ فَبَيَّنَ لَهُمْ إِمْكَانَ الْوَحْيِ بِوَصْفِ طَرِيقِ الْوَحْيِ إِجْمَالًا، وَهَذِهِ كَيْفِيَّةٌ مِنْ صُوَرِ الْوَحْيِ.
{ عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى } kavlinden doğan { فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ } kavline terettüp etmesi (bağlanması), açıklamadan asıl kastedilen gayedir. Ondan öncekiler ise buna bir hazırlık ve insanların anlayabileceği en yakın şeyle olağanüstü hallerin temsil edilmesidir; ta ki Yüce Allah'tan vahiy almanın imkânı açıklansın. Zira müşrikler bunu imkânsız görüyorlardı; bu sebeple vahyin geliş yolunu ana hatlarıyla vasfederek vahyin imkânını onlara açıkladı; nitekim bu, vahiy suretlerinden bir keyfiyettir.
وَضَمِيرُ أَوْحى
{ أَوْحى } fiilindeki zamir...
عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْمَعْلُومِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْمعْنَى: فَأوحى الله إِلَى عَبْدِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَهَذَا كَافٍ فِي هَذَا الْمَقَامِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِثْبَاتُ الْإِيحَاءِ لِإِبْطَالِ إِنْكَارِهِمْ إِيَّاهُ.
daha önce geçtiği üzere { إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى } kavlinden bilinen Yüce Allah'a aittir. Manası şudur: Allah, kulu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyetti. Bu makamda bu kadarı yeterlidir; çünkü asıl maksat, onların vahyi inkârlarını boşa çıkarmak için vahyin gerçekleştiğini ispat etmektir.
وَإِيثَارُ التَّعْبِيرِ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ بِعُنْوَانِ عَبْدِهِ
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den { عَبْدِهِ } (kulu) unvanıyla bahsedilmesinin tercih edilmesi...
إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ فِي اخْتِصَاصِ الْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ مِنَ التَّشْرِيفِ.
Celal zamirine yapılan izafetin içerdiği şereflendirmeyi göstermek için zamir makamında açık isim getirilmesidir (izhar).
وَفِي قَوْلِهِ: مَا أَوْحى
{ مَا أَوْحى } kavlinde ise...
إِبْهَام لِتَفْخِيمِ مَا أوحى إِلَيْهِ.
kendisine vahyedilen şeyin büyüklüğünü ve yüceliğini ifade etmek üzere bir kapalılık (ibham) vardır.
[١١، ١٢]
[11-12]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ١١ إِلَى ١٢]
[NECM SURESİ (53): 11-12. AYETLER]
مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى (١١) أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى (١٢)
{ مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى (١١) أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى (١٢) } “Gözünün gördüğünü gönül yalanlamadı. (11) Şimdi siz onun gördüğü şey hakkında kendisiyle tartışıyor musunuz? (12)”
الْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا رَدٌّ لِتَكْذِيبٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِيمَا بَلَغَهُمْ مِنَ الْخَبَرِ عَنْ رُؤْيَةِ النَّبِيءِ ﷺ الْمَلَكَ جِبْرِيلَ وَهُوَ الَّذِي يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ بَعْدَ: أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى.
En kuvvetli görüşe göre bu, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in melek Cebrâil'i gördüğüne dair kendilerine ulaşan haberi müşriklerin yalanlamalarına bir reddiyedir. Nitekim sonrasındaki { أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى } kavli de bunu hissettirmektedir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: الْفُؤادُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ فُؤَادُهُ وَعَلَيْهِ فَيَكُونَ تَفْرِيعُ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى اسْتِفْهَامًا إِنْكَارِيًّا لِأَنَّهُمْ مَارَوْهُ.
{ الْفُؤادُ } kavlindeki lâm-ı tarif, muzâfun ileyhin yerini tutmaktadır; yani "onun kalbi/gönlü" demektir. Buna göre { أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى } kavlindeki istifham (soru) cümlesi inkârî bir istifham olur; çünkü onlar onunla gerçekten münakaşa etmişlerdi.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى تَأْكِيدًا لِمَضْمُونِ قَوْلِهِ: فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ [النَّجْم: ٩] فَإِنَّهُ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ بِمَرْأًى من النبيء ﷺ لرفع احْتِمَالِ الْمَجَازِ فِي تَشْبِيهِ الْقُرْبِ، أَيْ هُوَ قُرْبٌ حِسِّيٌّ وَلَيْسَ مُجَرَّدَ اتِّصَالٍ رُوحَانِيٍّ فَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ:
{ مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى } kavlinin, { فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ } [Necm: 9] kavlinin içeriğini tekit etmesi de caizdir; zira bu, yakınlık benzetmesindeki mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak için onun Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in gözünün önünde gerçekleştiğini bildirmektedir; yani bu, sadece ruhanî bir irtibat değil, hissî bir yakınlıktır. Bu durumda...
أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى مُسْتَعْمَلًا فِي الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ، أَيْ أَفَسَتُكَذِّبُونَهُ فِيمَا يَرَى بِعَيْنَيْهِ كَمَا كَذَّبْتُمُوهُ فِيمَا بَلَغَكُمْ عَنِ اللَّهِ، كَمَا يَقُولُ قَائِلٌ: «أَتَحْسَبُنِي غَافِلًا» وَقَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لِلْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ فِي قَضِيَّتِهِمَا «أَتُحَاوِلَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ» .
{ أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى } kavlindeki istifham, varsayım ve takdir makamında kullanılmış olur; yani "Allah'tan size ulaştırdığı şeylerde onu yalanladığınız gibi, şimdi de gözleriyle gördüğü şeyde mi onu yalanlayacaksınız?" demektir. Tıpkı bir kimsenin «Beni gafil mi sanıyorsun?» demesi veya Ömer b. el-Hattâb'ın Abbas ve Ali'ye davalarında söylediği «Benden bundan başka bir hüküm vermemi mi istiyorsunuz?» sözü gibidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مَا كَذَبَ بِتَخْفِيفِ الذَّالِ، وَقَرَأَهُ هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِتَشْدِيدِ الذَّالِ، وَالْفَاعِلُ وَالْمَفْعُولُ عَلَى حَالِهِمَا كَمَا فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ.
Cumhur { مَا كَذَبَ } lafzını zel harfinin tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur. Hişâm İbn Âmir'den ve Ebû Ca'fer ise zel harfinin teşdidiyle ({ كَذَّبَ }) okumuşlardır; fâil ve mef'ûl ise cumhurun kıraatinde olduğu gibi kendi halleri üzeredir.
وَالْفُؤَادُ: الْعَقْلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَالَ تَعَالَى: وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً [الْقَصَص: ١٠] .
Füâd (فُؤَاد), Arapların kelamında akıl demektir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً } [Kasas: 10] “Musa'nın annesinin kalbi bomboş sabahladı.”
وَالْكَذِبُ: أُطْلِقَ عَلَى التَّخْيِيلِ وَالتَّلْبِيسِ مِنَ الْحَوَاسِّ كَمَا يُقَالُ: كَذَّبَتْهُ عَيْنُهُ.
Kizb (كَذِب) ise, «Gözü onu yanılttı» denilmesinde olduğu gibi duyulardaki hayal ve yanılsamalar için de kullanılır.
وَمَا
{ مَا } lafzı...
مَوْصُولَةٌ، وَالرَّابِطُ مَحْذُوفٌ، وَهُوَ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى عَبْدِهِ
ism-i mevsûldür; ait zamiri ise hazfedilmiştir ki o da...
فِي قَوْلِهِ:
kavlindeki...
فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ
{ فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ } “Kuluna vahyetti”
[النَّجْم: ١٠] أَيْ مَا رَآهُ عَبْدُهُ بِبَصَرِهِ.
[Necm: 10] { عَبْدِهِ } lafzına dönen zamirdir; yani "kulunun gözüyle gördüğü şeyi" demektir.
وَتَفْرِيعُ أَفَتُمارُونَهُ عَلَى جُمْلَةِ مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى.
{ أَفَتُمارُونَهُ } kavli ise { مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى } cümlesine terettüp etmektedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَفَتُمارُونَهُ مِنَ الْمُمَارَاةِ وَهِيَ الْمُلَاحَاةُ وَالْمُجَادَلَةُ فِي الْإِبْطَالِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ أَفَتَمْرُونَهُ بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ وَسُكُونِ الْمِيمِ مُضَارِعُ مَرَاهُ إِذَا جَحَدَهُ، أَيْ أَتَجْحَدُونَهُ أَيْضًا فِيمَا رَأَى، وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ مُتَقَارِبٌ.
Cumhur { أَفَتُمارُونَهُ } şeklinde okumuştur; bu, mürâat (мümârât) kökünden gelir ki batıl çıkarmak için çekişmek ve tartışmak demektir. Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise te harfinin fethası ve mim'in sükûnuyla { أَفَتَمْرُونَهُ } şeklinde okumuşlardır; bu da inkâr etmek manasındaki merâhu fiilinin muzârisidir; yani "Gördüğü şey hakkında da mı onu inkâr ediyorsunuz?" demektir. İki kıraatin manası birbirine yakındır.
وَتَعْدِيَةُ الْفِعْلِ فِيهِمَا بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الْغَلَبَةِ، أَيْ هَبْكُمْ غَالَبْتُمُوهُ عَلَى
Her iki kıraatte de fiilin istilâ harf-i cerriyle (عَلَى) geçişli kılınması, galebe çalma (üstün gelme) manasını içermesinden dolayıdır; yani farz edelim ki siz...
عِبَادَتِكُمُ الْآلِهَةَ، وَعَلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ وَنَحْوِ ذَلِكَ أَتَغْلِبُونَهُ عَلَى مَا رأى ببصره.
ilahlarınıza ibadet etme ve Kur'an'ı dinlemekten yüz çevirme ve benzeri hususlarda ona baskın çıktınız; peki onun bizzat gözüyle gördüğü şey hakkında da mı ona baskın çıkacaksınız?
[١٣- ١٨]
[13-18]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٨]
[NECM SURESİ (53): 13-18. AYETLER]
وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى (١٣) عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى (١٤) عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى (١٥) إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشى (١٦) مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى (١٧)
{ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى (١٣) عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى (١٤) عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى (١٥) إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشى (١٦) مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى (١٧) } “Andolsun ki onu bir başka inişte daha gördü: (13) Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında. (14) Ki onun yanında Me'vâ Cenneti vardır. (15) O zaman Sidre'yi bürüyen bürümüştü. (16) Göz ne kaydı ne de haddi aştı. (17)”
لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى (١٨)
{ لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى (١٨) } “Andolsun o, Rabbinin en büyük âyetlerinden bir kısmını gördü. (18)”
أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تجحدون رُؤْيَته جِبْرِيل فِي الْأَرْضِ فَلَقَدْ رَآهُ رُؤْيَةً أَعْظَمَ مِنْهَا إِذْ رَآهُ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ مُصَاحِبًا، فَهَذَا مِنَ التَّرَقِّي فِي بَيَانِ مَرَاتِبَ الْوَحْيِ، وَالْعَطْفُ عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ ابْتُدِئَ بِالْأَضْعَفِ وَعُقِّبَ بِالْأَقْوَى.
Yani eğer siz onun Cebrail'i yeryüzünde görmesini inkâr ediyorsanız, andolsun ki onu, yüce âlemde kendisine yoldaşlık ederken bundan daha büyük bir görüşle gördü. Bu, vahyin mertebelerini açıklamada bir terakkidir (aşağıdan yukarıya doğru bir derecelendirmedir). Buradaki atıf ise zayıftan başlanıp daha kuvvetli olanla devam ettirilen bir kıssanın diğer kıssaya atfıdır.
فَتَأْكِيدُ الْكَلَامِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ التَّحْقِيقِ لِأَجْلِ مَا فِي هَذَا الْخَبَرِ مِنَ الْغَرَابَةِ مِنْ حَيْثُ هُوَ قَدْ رَأَى جِبْرِيلَ وَمِنْ حَيْثُ أَنَّهُ عُرِجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ وَمِنَ الْأَهَمِّيَّةِ مِنْ حَيْثُ هُوَ دَالٌّ عَلَى عَظِيمِ مَنْزِلَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَضَمِيرُ الرَّفْعِ فِي رَآهُ عَائِدٌ إِلَى صاحِبُكُمْ [النَّجْم: ٢] ، وَضَمِيرُ النَّصْبِ عَائِدٌ إِلَى جِبْرِيلَ.
Sözün kasem lâmı ve tahkik harfi ile [kad] tekit edilmesi; hem Cebrail'i görmesi hem de göğe yükseltilmiş olması cihetiyle bu haberdeki olağanüstülükten ve aynı zamanda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüce makamına delalet etmesi bakımından taşıdığı önemden ötürüdür. { رَآهُ } fiilindeki merfû zamir [özne] { صاحِبُكُمْ } [Necm: 2] lafzına, mansûb zamir [nesne] ise Cebrail'e dönmektedir.
ونَزْلَةً فَعْلَةً مِنَ النُّزُولِ فَهُوَ مَصْدَرٌ دَالٌّ عَلَى الْمَرَّةِ: أَيْ فِي مَكَانٍ آخَرَ مِنَ النُّزُولِ الَّذِي هُوَ الْحُلُولُ فِي الْمَكَانِ، وَوَصَفَهَا بِ أُخْرى بِالنِّسْبَةِ لما فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى [النَّجْم: ٨] فَإِنَّ التَّدَلِّيَ نُزُولٌ بِالْمَكَانِ الَّذِي بَلَغَ إِلَيْهِ.
{ نَزْلَةً } kelimesi nüzûl (iniş) kökünden fa'le (فَعْلَة) vezninde olup bir defa oluşu bildiren bir masdardır (ism-i merre). Yani mekânda konaklamak demek olan nüzûlün gerçekleştiği bir başka yerde demektir. Bunun { أُخْرى } ile nitelenmesi, { ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى } [Necm: 8] kavlindeki duruma göredir; zira tedellî (yaklaşarak sarkma), ulaştığı mekâna inmektir.
وَانْتِصَابُ نَزْلَةً عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، أَوْ عَلَى النِّيَابَةِ عَنْ ظَرْفِ الْمَكَانِ، أَوْ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ بِتَقْدِيرِ: وَقْتِ نَزْلَةٍ أُخْرَى، فَتَكُونَ نَائِبًا عَن ظرف الزَّمَان.
{ نَزْلَةً } lafzının mansûb oluşu; harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez‘u’l-hâfız), mekân zarfına nâib olmasıyla veya «başka bir iniş vaktinde» takdirinde bir muzâfın hazfedilmesiyle zaman zarfına nâib olması sebebiyledir.
وَقَوْلُهُ: عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى مُتَعَلِّقٌ بِ رَآهُ. وَخُصَّتْ بِالذِّكْرِ رُؤْيَتُهُ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى لِعَظِيمِ شَرَفِ الْمَكَانِ بِمَا حَصَلَ عِنْدَهُ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى وَلِأَنَّهَا مُنْتَهَى الْعُرُوجِ فِي مَرَاتِبِ الْكَرَامَةِ.
{ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى } kavli { رَآهُ } fiiline müteallıktır. Cebrail'i Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında görmesinin özellikle zikredilmesi, orada Rabbinin en büyük âyetlerinden hasıl olan şeyler sebebiyle mekânın şerefinin büyüklüğünden ve keramet mertebelerindeki urûcun (yükselişin) son noktası olmasındandır.
وسِدْرَةِ الْمُنْتَهى: اسْمٌ أَطْلَقَهُ الْقُرْآنُ عَلَى مَكَانٍ عُلْوِيٍّ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ، وَقَدْ وَرَدَ التَّصْرِيحُ بِهَا فِي حَدِيثِ الْمِعْرَاجِ مِنَ الصِّحَاحِ عَنْ جَمْعٍ مِنَ الصَّحَابَةِ.
{ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى }, Kur'an'ın yedinci semânın üzerindeki yüce bir makama verdiği isimdir. Sahih hadis mecmualarında birçok sahabîden rivayet edilen Miraç hadisinde de bu lafız açıkça zikredilmiştir.
وَلَعَلَّهُ شُبِّهَ ذَلِكَ الْمَكَانُ بِالسِّدْرَةِ الَّتِي هِيَ وَاحِدَةُ شَجَرِ السِّدْرِ إِمَّا فِي صِفَةِ تَفَرُّعِهِ، وَإِمَّا فِي كَوْنِهِ حَدًّا انْتَهَى إِلَيْهِ قُرْبُ النَّبِيءِ ﷺ إِلَى مَوْضِعٍ لَمْ يَبْلُغْهُ قَبْلَهُ مَلَكٌ. وَلَعَلَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى اصْطِلَاحٍ عِنْدِهِمْ بِأَنْ يَجْعَلُوا فِي حُدُودِ الْبِقَاعِ سِدْرًا.
O mekânın, sidr ağacının tekili olan sidreye benzetilmesi; ya dallanıp budaklanma niteliği bakımından ya da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yakınlığının, kendisinden önce hiçbir meleğin ulaşamadığı bir sınıra varmış olması bakımındandır. Muhtemelen bu, arazilerin sınırlarına sidr ağacı dikmelerine dair aralarındaki bir örfe dayanmaktadır.
وَإِضَافَةُ سِدْرَةِ إِلَى الْمُنْتَهى يَجُوزُ أَن تكون إِضَافَة بَيَانِيَّةً. وَيَجُوزُ كَوْنُهَا لِتَعْرِيفِ السِّدْرَةِ بِمَكَانٍ يَنْتَهِي إِلَيْهِ لَا يَتَجَاوَزُهُ أَحَدٌ لِأَنَّ مَا وَرَاءَهُ لَا تُطِيقُهُ الْمَخْلُوقَاتُ.
{ سِدْرَةِ } lafzının { الْمُنْتَهى } lafzına izâfeti beyâniyye (açıklayıcı izâfet) olabileceği gibi, sidreyi kimsenin ötesine geçemeyeceği nihai bir mekânla tanımlamak için de olabilir; zira onun ötesine mahlûkatın takati yetmez.
وَالسِّدْرَةُ: وَاحِدَةُ السِّدْرِ وَهُوَ شَجَرُ النَّبْقِ قَالُوا: وَيخْتَص بِثَلَاثَة أَوْصَافٍ: ظِلٍّ مَدِيدٍ، وَطَعْمٍ لَذِيذٍ، وَرَائِحَةٍ ذَكِيَّةٍ، فَجُعِلَتِ السِّدْرَةُ مَثَلًا لِذَلِكَ الْمَكَانِ كَمَا جُعِلَتِ النَّخْلَةُ مَثَلًا لِلْمُؤْمِنِ.
Sidre (السِّدْرَةُ), sidr ağacının tekilidir; o da arabistan kirazı (nebk) ağacıdır. Şöyle demişlerdir: Üç özellikle temeyyüz eder: Geniş gölge, lezzetli tat ve hoş koku. Hurma ağacının mümine mesel kılınması gibi sidre de o makama mesel kılınmıştır.
وَفِي قَوْلِهِ: مَا يَغْشى إِبْهَامٌ لِلتَّفْخِيمِ الْإِجْمَالِيِّ وَأَنَّهُ تَضِيقُ عَنْهُ عِبَارَاتُ الْوَصْفِ فِي اللُّغَةِ.
{ مَا يَغْشى } kavlinde icmâlî bir tazim (yüceltme) amacı güden bir müphemlik vardır; öyle ki dildeki niteleme ifadeleri onu anlatmakta yetersiz kalır.
وَجَنَّةُ الْمَأْوَى: الْجَنَّةُ الْمَعْرُوفَةُ بِأَنَّهَا مَأْوَى الْمُتَّقِينَ فَإِنَّ الْجَنَّةَ مُنْتَهَى مَرَاتِبِ ارْتِقَاءِ الْأَرْوَاحِ الزَّكِيَّةِ.
{ جَنَّةُ الْمَأْوى } ise muttakilerin sığınağı ve barınağı olarak bilinen Cennettir; zira Cennet, tertemiz ruhların yükselebileceği mertebelerin son noktasıdır.
وَفِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ بَعْدَ ذِكْرِ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى «ثُمَّ أُدْخِلْتُ الْجَنَّةَ»
İsrâ hadisinde Sidretü'l-Müntehâ zikredildikten sonra «Sonra Cennete dâhil edildim» buyrulmuştur.
. وَقَوْلُهُ: إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشى ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى أُرِيدَ بِهِ التَّنْوِيهُ بِمَا حَفَّ بِهَذَا الْمَكَانِ الْمُسَمَّى سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى مِنَ الْجَلَالِ وَالْجَمَالِ.
{ إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشى } kavli, { سِدْرَةِ الْمُنْتَهى } lafzından hâl konumunda müstakar bir zarftır; bununla Sidretü'l-Müntehâ olarak adlandırılan bu mekânı kuşatan celâl ve cemâlin büyüklüğüne dikkat çekilmek istenmiştir.
وَفِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ «حَتَّى انْتَهَى بِي إِلَى سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى وَغَشِيَهَا أَلْوَانٌ لَا أَدْرِي مَا هِيَ»
İsrâ hadisinde şöyle geçmektedir: «Nihayet beni Sidretü'l-Müntehâ'ya ulaştırdı; onu ne olduğunu bilmediğim renkler bürümüştü.»
وَفِي رِوَايَةٍ «غَشِيَهَا نُورٌ مِنَ اللَّهِ مَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا»
Bir rivayette ise «Onu Allah'tan öyle bir nûr bürüdü ki hiçbir kimse ona bakmaya güç yetiremez» buyrulmuştur.
، وَمَا حَصَلَ فِيهِ لِلنَّبِيءِ ﷺ مِنَ التَّشْرِيفِ بِتَلَقِّي الْوَحْيِ مُبَاشَرَةً مِنَ اللَّهِ دُونَ وَاسِطَةِ الْمَلَكِ
Ayrıca orada melek vasıtası olmaksızın vahyi doğrudan Allah'tan telakki etme şerefine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nâil olması da buna dâhildir.
فَفِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ «حَتَّى ظَهَرْتُ بِمُسْتَوًى أَسْمَعُ فِيهِ صَرِيفَ الْأَقْلَامِ فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَى أُمَّتِي خَمْسِينَ صَلَاةً»
Nitekim İsrâ hadisinde şöyle geçer: «Nihayet öyle düz bir yere çıktım ki orada kalemlerin cızırtılarını işitiyordum; derken Allah ümmetime elli vakit namazı farz kıldı...»
الْحَدِيثَ.
hadisin sonuna kadar.
وَجُمْلَةُ مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى مُعْتَرِضَةٌ وَهِيَ فِي مَعْنَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى إِلَى آخِرِهَا، أَيْ رَأَى جِبْرِيلَ رُؤْيَةً لَا خَطَأَ فِيهَا وَلَا زِيَادَةَ عَلَى مَا وَصَفَ، أَيْ لَا مُبَالَغَةَ.
{ مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى } cümlesi itirâzî bir cümle olup { وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى } cümlesinden âyetin sonuna kadar olan kısmın anlamındadır; yani Cebrail'i hiçbir yanılma ve tarif edilenin ötesine geçme olmaksızın, yani mübalağasız bir şekilde gördü demektir.
وَالزَّيْغُ: الْمَيْلُ عَنِ الْقَصْدِ، أَيْ مَا مَالَ بَصَرُهُ إِلَى مَرْئِيٍّ آخَرَ غَيْرِ مَا ذُكِرَ، وَالطُّغْيَانُ:
Zeyğ (الزَّيْغُ), hedeften sapmak demektir; yani gözü zikredilenden başka bir görülecek şeye kaymadı. Tuğyân (الطُّغْيَانُ) ise...
تَجَاوَزُ الْحَدِّ.
haddi aşmaktır.
وَجُمْلَةُ لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى تَذْيِيلٌ، أَيْ رَأَى آيَاتٍ غَيْرَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى، وَجَنَّةِ الْمَأْوَى، وَمَا غَشِيَ السِّدْرَةَ مِنِ الْبَهْجَةِ وَالْجَلَالِ، رَأَى مِنْ آيَاتِ اللَّهِ الْكُبْرَى.
{ لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى } cümlesi bir tezyîldir; yani Sidretü'l-Müntehâ, Me'vâ Cenneti ve Sidre'yi bürüyen o güzellik ve celâlden başka âyetler de gördü, Allah'ın en büyük âyetlerinden bir kısmını gördü.
وَالْآيَاتُ: دَلَائِلُ عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي تُزِيدُ الرَّسُولَ ارْتِفَاعًا.
Âyetler (الْآيَاتُ), Resûl'ün mertebesini daha da yükselten, Allah Teâlâ'nın büyüklüğünün delilleridir.
[١٩- ٢٣]
[19-23]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ١٩ الى ٢٣]
[NECM SURESİ (53): 19-23. AYETLER]
أَفَرَأَيْتُمُ اللاَّتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى (٢٠) أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى (٢١) تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى (٢٢) إِنْ هِيَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى (٢٣)
{ أَفَرَأَيْتُمُ اللاَّتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى (٢٠) أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى (٢١) تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى (٢٢) إِنْ هِيَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى (٢٣) } “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? (19) Ve diğer üçüncüsü Menât'ı? (20) Erkek size de dişi O'na mı? (21) O takdirde bu, haksız bir taksimdir! (22) Bunlar sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Onlar yalnız zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar. Hâlbuki andolsun onlara Rablerinden hidayet gelmiştir. (23)”
أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى (٢٠) أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى (٢١) تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى (٢٢) إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ.
{ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى (٢٠) أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى (٢١) تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى (٢٢) إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? (19) Ve diğer üçüncüsü Menât'ı? (20) Erkek size de dişi O'na mı? (21) O takdirde bu, haksız bir taksimdir! (22) Bunlar sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.”
لَمَّا جَرَى فِي صِفَةِ الْوَحْيِ وَمُشَاهَدَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ جِبْرِيلَ ﵇ مَا دلّ على شؤون جليلة من عَظمَة الله تَعَالَى وَشرف رَسُوله ﷺ وَشرف جِبْرِيل ﵇ إِذْ وُصِفَ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَمَنَازِلِ الْعِزَّةِ كَمَا وُصِفَ النَّبِيءُ ﷺ بِالْعُرُوجِ فِي الْمَنَازِلِ الْعُلْيَا، كَانَ ذَلِكَ مِمَّا يُثِيرُ مُوَازَنَةَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الرَّفِيعَةِ بِحَالِ أَعْظَمِ آلِهَتِهِمُ الثَّلَاثِ فِي زَعْمِهِمْ وَهِيَ: اللَّاتُ، وَالْعُزَّى، وَمَنَاةُ الَّتِي هِيَ أَحْجَارٌ مَقَرُّهَا الْأَرْضُ لَا تَمْلِكُ تَصَرُّفًا وَلَا يُعَرَجُ بِهَا إِلَى رِفْعَةٍ.
Vahyin niteliğinde ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cebrail aleyhisselâm'ı müşahedesinde; Allah Teâlâ'nın azametine, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefine ve kemal sıfatları ile izzet makamlarıyla nitelenen Cebrail aleyhisselâm'ın şerefine delalet eden yüce hususlar geçtiği, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de en yüce makamlara yükselişle vasfedildiği için bu durum, söz konusu yüce hâllerin onların zannına göre en büyük üç ilahının hâliyle mukayese edilmesini gündeme getirmiştir. Bu ilahlar ise Lât, Uzzâ ve Menât olup yerleri yeryüzü olan, hiçbir tasarrufa malik bulunmayan ve hiçbir yüceliğe yükseltilmeyen taşlardır.
فَكَانَ هَذَا التَّضَادُّ جَامِعًا خَيَالِيًّا يَقْتَضِي تَعْقِيبَ ذِكْرِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ بِذِكْرِ أَحْوَالِ هَاتِهِ.
Bu zıtlık, o yüce hâllerin zikrinin peşinden bu putların hâllerinin zikredilmesini gerektiren hayalî bir cem edici (bağlantı noktası) olmuştur.
فَانْتَقَلَ الْكَلَامُ مِنْ غَرَضِ إِثْبَاتِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ مُوحًى إِلَيْهِ بِالْقُرْآنِ، إِلَى إِبْطَالِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَمَنَاطُ الْإِبْطَالِ قَوْلُهُ: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ.
Böylece söz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an'ın vahyedildiğini ispat etme gayesinden, putlara tapmayı iptal etme gayesine intikal etmiştir. Bu iptalin dayanak noktası ise { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Bunlar sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” kavlidir.
فَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الِاسْتِفْهَامِ وَمَا بَعْدَهُ عَلَى جُمْلَةِ أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى [النَّجْم: ١٢] الْمُفَرَّعَةِ عَلَى جُمْلَةِ مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى [النَّجْم: ١١] .
Baştaki fâ harfi; istifham ve sonrasının, { مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى } [Necm: 11] cümlesine terettüp eden { أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى } [Necm: 12] cümlesine bağlanıp dallanması içindir.
والروية فِي أَفَرَأَيْتُمُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَصَرِيَّةٌ تَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ فَلَا تَطْلَبُ مَفْعُولًا ثَانِيًا وَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيًّا تَهَكُّمِيًّا، أَيْ كَيْفَ تَرَوْنَ اللَّاتَ
{ أَفَرَأَيْتُمُ } kelimesindeki rü’yetin basarî (gözle görme) olması caizdir; bu durumda tek mef’ûle geçişli olur, ikinci bir mef’ûl istemez ve istifham da takrîrî-tehekkümî (alay yoluyla ikrar ettirme) olur; yani Lât'ı nasıl görüyorsunuz...
وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ بِالنِّسْبَةِ لِمَا وُصِفَ فِي عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَشَرَفِ مَلَائِكَتِهِ وَشَرَفَ رَسُولِهِ ﷺ، وَهَذَا تَهَكُّمٌ بِهِمْ وَإِبْطَالٌ لِإِلَهِيَّةِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ بِطَرِيقِ الْفَحْوَى، وَدَلِيلُهُ الْعِيَانُ. وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِ «أَرَأَيْتَ» أَنْ تَكُونَ لِلرُّؤْيَةِ الْبَصَرِيَّةِ عَلَى مَا اخْتَارَهُ رَضِيُّ الدِّينِ.
ve Uzzâ ile Menât'ı, Allah Teâlâ'nın azameti, meleklerinin şerefi ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefi hususunda nitelenen şeylere nispetle nasıl görüyorsunuz? Bu, onlarla alay etme ve bu putların ilahlığını ima yoluyla iptal etmedir; bunun delili ise bizzat müşahededir (gözle görülendir). Radıyyüddîn'in tercih ettiğine göre «e-raeyte» kalıbının en çok kullanımı basarî rü’yet (gözle görme) içindir.
وَتَكُونُ جُمْلَةُ أَلَكُمُ الذَّكَرُ إِلَخِ اسْتِئْنَافًا وَارْتِقَاءً فِي الرَّدِّ أَوْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى لِأَنَّ مَضْمُونَهَا مِمَّا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مَزَاعِمُهُمْ، كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ بِنَاتُ اللَّهِ كَمَا حَكَى عَنْهُمُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَسِيَاقُ الْآيَاتِ يَقْتَضِيهِ.
{ أَلَكُمُ الذَّكَرُ } ilh. cümlesi ise istînâfiyye (yeni bir başlangıç) ve reddiyede bir terakkî (dereceyi yükseltme) yahut { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } cümlesinden bedel-i iştimal olur; zira bunun muhtevası onların iddialarının kapsadığı şeylerdendir. Çünkü İbn Atıyye ve el-Keşşâf sahibinin onlardan naklettiğine göre onlar Lât, Uzzâ ve Menât'ın Allah'ın kızları olduğunu iddia ediyorlardı ve âyetlerin akışı da bunu iktiza etmektedir.
وَيَجُوزُ أَن تكون الرُّؤْيَة عِلْمِيَّةً، أَيْ أَزَعَمْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ، فَحُذِفَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي اخْتِصَارًا لِدِلَالَةِ قَوْلِهِ: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَزْعَمْتُمُوهُنَّ بَنَاتِ
Rü’yetin ilmî (bilgi/zan anlamında) olması da caizdir; yani «Lât, Uzzâ ve Menât'ı [ne] zannettiniz?» demektir. { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } kavlinin ona delalet etmesinden dolayı ikinci mef’ûl ihtisar amacıyla hazfedilmiştir. Takdiri ise şöyledir: Onları Allah'ın kızları mı...
اللَّهِ، أَتَجْعَلُونَ لَهُ الْأُنْثَى وَأَنْتُمْ تَبْتَغُونَ الْأَبْنَاءَ الذُّكُورَ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ أَلَكُمُ الذَّكَرُ إِلَخْ بَيَانًا لِلْإِنْكَارِ وَارْتِقَاءً فِي إِبْطَالِ مَزَاعِمِهِمْ، أَيْ أَتَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ خَاصَّةً وَتَغْتَبِطُونَ لِأَنْفُسِكُمْ بِالْبَنِينَ الذُّكُورِ.
zannettiniz? Siz erkek çocukları arzularken, O'na dişiyi mi layık görüyorsunuz? { أَلَكُمُ الذَّكَرُ } ilh. cümlesi inkârın beyanı ve onların iddialarını iptalde bir terakkî olur; yani Allah'a sırf kız çocuklarını mı isnat ediyorsunuz da kendiniz erkek çocuklarla seviniyorsunuz?
وَجَعَلَ صَاحِبُ «الْكَشْفِ» قَوْلَهُ: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى سَادًّا مَسَدَّ الْمَفْعُول الثَّانِي لفعل «أَرَأَيْتُمْ» .
el-Keşf sahibi ise { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْthى } kavlini «e-raeytüm» fiilinin ikinci mef’ûlünün yerine geçen bir cümle kabul etmiştir.
وَأَيْضًا لِمَا كَانَ فِيمَا جَرَى مِنْ صِفَةِ الْوَحْيِ وَمَنَازِلِ الزُّلْفَى الَّتِي حَظِيَ بِهَا النَّبِيءُ ﷺ وَعَظَمَةُ جِبْرِيلَ إِشْعَارٌ بِسِعَةِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَظِيمِ مَلَكُوتِهِ مِمَّا يُسَجِّلُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي زَعْمِهِمْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ أَصْنَامًا مِثْلَ اللَّاتِ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ. فَسَادَ زَعْمِهِمْ وَسَفَاهَةَ رَأْيِهِمْ أُعْقِبَ ذِكْرُ دَلَائِلِ الْعَظَمَةِ الْإِلَهِيَّةِ بِإِبْطَالِ إِلَهِيَّةِ أَصْنَامِهِمْ بِأَنَّهَا أَقَلُّ مِنْ مَرْتَبَةِ الْإِلَهِيَّةِ إِذْ تِلْكَ أَوْهَامٌ لَا حَقَائِقَ لَهَا وَلَكِنِ اخْتَرَعَتْهَا مُخَيِّلَاتُ أَهْلِ الشِّرْكِ وَوَضَعُوا لَهَا أَسْمَاءَ مَا لَهَا حَقَائِقُ، فَفَرَّعَ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى إِلَخْ فَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ تقريريا إنكاريّا، والرؤية عِلْمِيَّةً وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي هُوَ قَوْلُهُ: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها.
Ayrıca vahyin niteliğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nail olduğu yakınlık derecelerinde ve Cebrail'in azametinde geçen hususlarda, Allah Teâlâ'nın kudretinin genişliğine ve mülkünün büyüklüğüne dair bir hissettirme bulunduğundan ve bu da müşriklerin Lât, Uzzâ ve Menât gibi putları Allah'a ortak koşma iddialarındaki bozukluğu ve akılsızlıklarını tescil ettiğinden; ilahî azamet delillerinin zikrinin ardından, putlarının ilahlığı ilahlık mertebesinden daha aşağı oldukları gerekçesiyle iptal edilmiştir. Zira bunlar hiçbir hakikati olmayan kuruntulardır; onları şirk ehlinin hayal güçleri uydurmuş ve hakikati olmayan isimler koymuşlardır. Bu yüzden { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } ilh. cümlesi buna terettüp ettirilmiştir. Buna göre istifham takrîrî-inkârî, rü’yet ilmî ve ikinci mef’ûl de { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها } kavli olur.
وَتَكُونُ جُمْلَةُ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى إِلَخْ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ الْمَفْعُولَيْنِ لِلِارْتِقَاءِ فِي الْإِنْكَارِ، أَيْ وَزَعَمْتُوهُنَّ بَنَاتٍ لِلَّهِ أَوْ وَزَعَمْتُمُ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتٍ لِلَّهِ.
{ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } ilh. cümlesi ise inkârda dereceyi yükseltmek için iki mef’ûl arasına giren bir ara cümle (cümle-i mu’teriza) olur; yani «Onları Allah'ın kızları mı zannettiniz?» yahut «Melekleri Allah'ın kızları mı zannettiniz?» demektir.
وَهَذِهِ الْوُجُوهُ غَيْرُ مُتَنَافِيَةٍ فَنَحْمِلُهَا عَلَى أَنَّ جَمِيعَهَا مَقْصُودٌ فِي هَذَا الْمَقَامِ.
Bu vecihler birbirine zıt değildir; dolayısıyla bu makamda hepsinin kastedildiğine hamlederiz.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ فِعْلَ «أَرَأَيْتُمْ» (عَلَى اعْتِبَارِ الرُّؤْيَةِ عِلْمِيَّةً) مُعَلَّقًا عَنِ الْعَمَلِ لِوُقُوعِ إِنْ النَّافِيَةَ بَعْدَهُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها وَتَجْعَلُ جُمْلَةَ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى إِلَى قَوْلِهِ: ضِيزى اعْتِرَاضًا.
İstersen «e-raeytüm» fiilini (rü’yetin ilmî olduğu kabulüne göre), { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها } kavlinde kendisinden sonra nefiy edatı olan in (إِنْ) gelmesi sebebiyle amelden ta’lik edilmiş kılabilirsin ve { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } kavlinden { ضِيزى } kavline kadar olan kısmı itiraz (ara cümle) sayabilirsin.
وَاللَّاتُ: صَنَمٌ كَانَ لِثَقِيفٍ بِالطَّائِفِ، وَكَانَتْ قُرَيْشٌ وَجُمْهُورُ الْعَرَبِ يَعْبُدُونَهُ، وَلَهُ شُهْرَةٌ عِنْدَ قُرَيْشٍ، وَهُوَ صَخْرَةٌ مُرَبَّعَةٌ بَنَوْا عَلَيْهَا بِنَاءً. وَقَالَ الْفَخْرُ: «كَانَ عَلَى صُورَةِ إِنْسَانٍ، وَكَانَ فِي مَوْضِعِ مَنَارَةِ مَسْجِدِ الطَّائِفِ الْيُسْرَى» كَذَا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فَلَعَلَّ الْمَسْجِدَ كَانَتْ لَهُ مَنَارَتَانِ.
Lât (اللَّاتُ): Tâif'te Sakîf kabilesine ait bir put idi; Kureyş ve Arapların çoğunluğu da ona tapardı ve Kureyş nezdinde büyük bir şöhreti vardı. O, üzerine bir bina inşa ettikleri dört köşe bir kaya idi. Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: «İnsan suretindeydi ve Tâif Mescidi'nin sol minaresinin yerindeydi.» Kurtubî de böyle demiştir; muhtemelen mescidin iki minaresi vardı.
وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي أَوَّلِ اللَّاتَ زَائِدَتَانِ. وَ (أَلْ) الدَّاخِلَةُ عَلَيْهِ زَائِدَةٌ وَلَعَلَّ ذَلِكَ لِأَنَّ أَصْلَهُ: لَاتٌ، بِمَعْنَى مَعْبُودٍ، فَلَمَّا أَرَادُوا جَعْلَهُ عَلَمًا عَلَى مَعْبُودٍ خَاصٍّ أَدْخَلُوا عَلَيْهِ لَامَ تَعْرِيفِ الْعَهْدِ كَمَا فِي اللَّهِ فَإِنَّ أَصْلَهُ إِلَهٌ. وَيُوقَفُ عَلَيْهِ بِسِكُونِ تَائِهِ فِي الْفُصْحَى.
{ اللَّاتَ } kelimesinin başındaki elif ve lâm zâidedir. Başına gelen (el) takısı zâidedir; muhtemelen bunun sebebi, aslının mâbud manasında lât (لَاتٌ) olmasıdır. Onu belirli bir mâbuda özel isim yapmak istediklerinde, aslı ilâh (إِلَهٌ) olan Allah (اللَّه) lafzında olduğu gibi, üzerine ahd için olan belirteç lâmını dâhil etmişlerdir. Fasih dilde sonunda bulunan te harfinin sükûnu ile vakfedilir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: اللَّاتَ بِتَخْفِيفِ الْمُثَنَّاة الْفَوْقِيَّة. وقرأه رُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِتَشْدِيدِ
Cumhur { اللَّاتَ } kelimesini üstteki iki noktalı te harfinin tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur. Ruveys ise Ya'kûb'dan rivayetle...
التَّاءِ وَذَلِكَ لُغَةٌ فِي هَذَا الِاسْمِ لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ: أَصْلُ صَخْرَتِهِ مَوْضِعٌ كَانَ يَجْلِسُ عَلَيْهِ رَجُلٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَلُتُّ السَّوِيقَ لِلْحَاجِّ فَلَمَّا مَاتَ اتَّخَذُوا مَكَانَهُ مَعْبَدًا.
te harfinin teşdidiyle (şeddeli) okumuştur. Bu da bu isimde bir lehçedir; zira Arapların çoğu şöyle der: Onun kayasının aslı, Câhiliye devrinde hacılara kavut bulamacı yoğuran bir adamın üzerinde oturduğu yer idi. O adam ölünce onun yerini bir ibadethane edindiler.
والْعُزَّى: فُعْلَى مِنَ الْعِزِّ: اسْمُ صَنَمِ حَجَرٍ أَبْيَضَ عَلَيْهِ بِنَاءٌ وَقَالَ الْفَخْرُ: «كَانَ عَلَى صُورَةِ نَبَاتٍ» وَلَعَلَّهُ يَعْنِي: أَنَّ الصَّخْرَةَ فِيهَا صُورَةُ شَجَرٍ، وَكَانَ بِبَطْنِ نَخْلَةٍ فَوْقَ ذَاتِ عِرْقٍ وَكَانَ جُمْهُورُ الْعَرَبِ يعبدونها وخاصة قُرَيْش وَقَدْ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمَ أُحُدٍ يُخَاطِبُ الْمُسْلِمِينَ «لَنَا الْعُزَّى وَلَا عُزَّى لَكُمْ» .
Uzzâ (الْعُزَّى) ise izzet kökünden fu’lâ (فُعْلَى) veznindedir: Üzerinde bir yapı bulunan beyaz bir taş putun ismidir. Fahreddin er-Râzî «Bitki suretindeydi» demiştir; bununla muhtemelen kayada bir ağaç sureti bulunduğunu kastetmiştir. Bu put, Zâtü Irk'ın yukarısındaki Batn-ı Nahle'de bulunuyordu; Arapların cumhuru ve bilhassa Kureyş ona tapardı. Nitekim Ebû Süfyân Uhud günü Müslümanlara hitaben «Bizim Uzzâ'mız var, sizin ise Uzzâ'nız yok!» demiştir.
وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ أَنَّ الْعَرَب كَانُوا إِذا شَرَعُوا فِي عمل قَالُوا:
Zemahşerî Fâtiha Suresi'nin tefsirinde, Arapların bir işe başladıklarında şöyle dediklerini zikretmiştir:
بِسم اللَّاتِ بِاسْمِ الْعُزَّى.
«Lât'ın adıyla, Uzzâ'nın adıyla.»
وَأَمَّا مَناةَ فَعَلَمٌ مُرْتَجَلٌ، وَهُوَ مُؤَنَّثٌ فَحَقُّهُ أَنْ يُكْتَبَ بِهَاءِ تَأْنِيثِ فِي آخِرِهِ وَيُوقَفُ عَلَيْهِ بِالْهَاءِ، وَيَكُونُ مَمْنُوعًا مِنَ الصَّرْفِ، وَفِيهِ لُغَةٌ بِالتَّاءِ الْأَصْلِيَّةِ فِي آخِرِهِ
Menât (مَناةَ) lafzına gelince; bu mürtecel (türemeden doğrudan özel isim kılınmış) bir özel isimdir. Müennes olduğu için hakkı, sonuna müenneslik he'sinin yazılması, vakıf hâlinde he ile durulması ve gayr-i munsarif olmasıdır. Bir lehçede ise sonu aslî te iledir;
فَيُوقَفُ عَلَيْهِ بِالتَّاءِ وَيَكُونُ مَصْرُوفًا لِأَنَّ تَاءَ لَاتٍ مِثْلُ بَاءِ بَابٍ، وَأَصْلُهُ: مَنَوَاةُ بِالتَّحْرِيكِ وَقَدْ يمد فَيُقَال:
bu durumda te ile durulur ve munsarif olur; zira lât kelimesinin te'si, bâb kelimesinin be'si gibidir. Kelimenin aslı harekeli olarak menevetün (مَنَوَاةُ) şeklindedir; bazen de med ile uzatılarak şöyle söylenir: