منآة وَهُوَ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ لِلْعَلَمِيَّةِ وَالتَّأْنِيثِ. وَقِيَاسُ الْوَقْفِ عَلَيْهِ أَنْ يُوقَفَ عَلَيْهِ بِالْهَاءِ، وَبَعْضُهُمْ يَقِفُ عَلَيْهِ بِالتَّاءِ تَبَعًا لِخَطِّ الْمُصْحَفِ، وَكَانَ صَخْرَةً وَقَدْ عَبَدَهُ جُمْهُورُ الْعَرَبِ وَكَانَ مَوْضِعُهُ فِي الْمُشَلَّلِ حَذْوَ قُدَيْدٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ، وَكَانَ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ يَطُوفُونَ حَوْلَهُ فِي الْحَجِّ عِوَضًا عَنِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا حَجَّ الْمُسْلِمُونَ وَسَعَوْا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ تَحَرَّجَ الْأَنْصَارُ مِنَ السَّعْيِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْعَوْنَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَنَزَلَ فِيهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما كَمَا تَقَدَّمَ عَنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ فِي «الْمُوَطَّإِ» فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٥٨] .
Men’ât (مَنَآةُ) şeklinde de söylenir; bu lafız özel isim (alemiyyet) ve dişillik (te'nîs) sebebiyle gayr-i munsariftir. Kural gereği üzerinde vakfedilirken he harfiyle durulması gerekir; ancak bazısı mushafın yazısına uyarak te harfiyle vakfeder. Bu bir kaya idi ve Arapların cumhuru ona tapardı. Mekke ile Medine arasında, Kudeyd hizasındaki el-Müşellel mevkiinde bulunurdu. Evs ve Hazrec kabileleri hacda Safâ ve Merve yerine onun etrafında tavaf ederlerdi. Müslümanlar haccedip Safâ ile Merve arasında sa'y edince, Ensâr [cahiliye döneminde Menât için tavaf edip] Safâ ile Merve arasında sa'y etmediklerinden dolayı çekindiler. Bunun üzerine haklarında Yüce Allah'ın: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, ikisi arasında sa'y etmesinde bir günah yoktur” ayeti nazil oldu; nitekim el-Muvatta'da geçen Âişe hadisinde Bakara Suresi'nde [158] zikredilmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَمَناةَ بِتَاءٍ بَعْدَ الْأَلِفِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِهَمْزَةٍ بَعْدَ الْأَلِفِ عَلَى إِحْدَى اللُّغَتَيْنِ. وَالْجُمْهُورُ يَقِفُونَ عَلَيْهِ بِالتَّاءِ تَبَعًا لِرَسْمِ الْمُصْحَفِ فَتَكُونُ التَّاءُ حَرْفًا مِنَ الْكَلِمَةِ غَيْرَ عَلَامَةِ تَأْنِيثٍ فَهِيَ مِثْلُ تَاءِ اللَّاتَ وَيَجْعَلُونَ رَسْمَهَا فِي الْمُصْحَفِ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ.
Cumhur { وَمَناةَ } kelimesini eliften sonra te ile okumuştur. İbn Kesîr ise iki lehçeden birine göre eliften sonra hemze ile okumuştur. Cumhur mushafın resm-i hattına tabi olarak bu kelimede te ile durur; bu durumda te, dişillik alameti değil kelimenin aslî bir harfi olur; tıpkı el-Lât'ın te'si gibi. Mushaftaki yazılışını ise kural dışı (gayr-i kıyâsî) sayarlar.
وَوَصْفُهَا بِالثَّالِثَةِ لِأَنَّهَا ثَالِثَةٌ فِي الذِّكْرِ وَهُوَ صِفَةٌ كَاشِفَةٌ، وَوَصْفُهَا بِالْأُخْرَى أَيْضًا صِفَةٌ كَاشِفَةٌ لِأَنَّ كَوْنَهَا ثَالِثَةً فِي الذِّكْرِ غَيْرِ الْمَذْكُورَتَيْنِ قَبْلَهَا مَعْلُومٌ لِلسَّامِعِ، فَالْحَاصِلُ مِنَ الصِّفَتَيْنِ تَأْكِيدُ ذِكْرِهَا لِأَنَّ اللَّاتَ وَالْعُزَّى عِنْدَ قُرَيْشٍ وَعِنْدَ جُمْهُورِ الْعَرَبِ أَشْهَرُ مِنْ مَنَاةَ لِبُعْدِ مَكَانِ مَنَاةَ عَنْ بِلَادِهِمْ وَلِأَنَّ تَرْتِيبَ مَوَاقِعِ بُيُوتِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ كَذَلِكَ، فَاللَّاتُ فِي أَعْلَى تِهَامَةَ بِالطَّائِفِ، وَالْعُزَّى فِي وَسْطِهَا بِنَخْلَةٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ، وَمَنَاةُ بِالْمُشَلَّلِ بَيْنَ مَكَّةَ
Onun üçüncü (es-sâlisete) olarak nitelenmesi, zikirde üçüncü sırada yer almasındandır ve bu açıklayıcı bir sıfattır (sıfat-ı kâşife). Onun diğer (el-uhrâ) olarak nitelenmesi de açıklayıcı bir sıfattır; zira zikirde üçüncü olması ve kendisinden önce zikredilen ikisinden başka olması dinleyen tarafından bilinmektedir. Dolayısıyla bu iki sıfattan hasıl olan mana, onun zikrini pekiştirmektir; çünkü Lât ve Uzzâ, Kureyş ve cumhur-ı Arap nezdinde Menât'tan daha meşhurdur; zira Menât'ın mekânı yurtlarından uzaktır ve bu putların evlerinin/tapınaklarının konum sırası da böyledir: Lât Tihâme'nin yukarısında Tâif'te, Uzzâ Tihâme'nin ortasında Mekke ile Tâif arasındaki Nahle'de, Menât ise Mekke ile...
وَالْمَدِينَةِ فَهِيَ ثَالِثَةُ الْبِقَاعِ.
Medine arasındaki el-Müşellel'dedir. Dolayısıyla o, mekânların üçüncüsüdür.
وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: كَانَتْ مَنَاةُ أَعْظَمَ هَذِهِ الْأَوْثَانِ قدرا وأكثرها عابدا وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: الثَّالِثَةَ الْأُخْرى فَأَكَّدَهَا بِهَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ.
İbn Atıyye şöyle demiştir: Menât, bu putların mertebe bakımından en büyüğü ve tapanı en çok olanıydı. Bu sebeple Yüce Allah { الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “üçüncü olan diğerini” buyurmuş ve onu bu iki sıfatla pekiştirmiştir.
وَالْأَحْسَنُ أَنَّ قَوْلَهُ: الثَّالِثَةَ الْأُخْرى جَرَى عَلَى أُسْلُوبِ الْعَرَبِ إِذَا أَخْبَرُوا عَنْ مُتَعَدِّدٍ وَكَانَ فِيهِ مَنْ يَظُنُّ أَنَّهُ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي الْخَبَرِ لِعِظَمَةٍ أَوْ تَبَاعُدٍ عَنِ التَّلَبُّسِ بِمِثْلِ مَا تَلَبَّسَ بِهِ نُظَرَاؤُهُ أَنْ يَخْتِمُوا الْخَبَرَ فَيَقُولُوا: «وَفُلَانٌ هُوَ الْآخَرُ» وَوَجْهُهُ هُنَا أَنَّ عُبَّادَ مَنَاةَ كَثِيرُونَ فِي قَبَائِلِ الْعَرَبِ فَنَبَّهَ عَلَى أَنَّ كَثْرَةَ عَبَدَتِهَا لَا يَزِيدُهَا قُوَّةً عَلَى بَقِيَّةِ الْأَصْنَامِ فِي مَقَامِ إِبْطَالِ إِلَهِيَّتِهَا وَكُلُّ ذَلِكَ جَارٍ مَجْرَى التَّهَكُّمِ وَالتَّسْفِيهِ.
Daha uygun olan görüş şudur: { الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } sözü, Arapların birden fazla şeyden haber verirken, aralarında büyüklüğü yahut benzerlerinin bulaştığı duruma bulaşmaktan uzaklığı sebebiyle o habere dâhil olmadığı sanılan biri bulunduğunda haberi «falanca da diğeri / o birisi» diyerek tamamlama üslubuna dayanmaktadır. Buradaki yönü ise şudur: Menât'a tapanlar Arap kabileleri arasında çoktu; dolayısıyla ona tapanların çokluğunun, ilahlığının iptali makamında diğer putlara kıyasla ona fazladan bir güç kazandırmayacağına dikkat çekilmiştir. Bütün bunlar ise alay ve akılsızlıkla itham etme (tesfîh) kabilindendir.
وَجُمْلَةُ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى ارْتِقَاءٌ فِي الْإِبْطَالِ وَالتَّهَكُّمِ وَالتَّسْفِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهِيَ مُجَارَاةٌ لِاعْتِقَادِهِمُ أَنَّ تِلْكَ الْأَصْنَامَ الثَّلَاثَةَ بَنَاتُ اللَّهِ وَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، أَيْ أجعلتم لله الْبَنَات خَاصَّةً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ لَكُمْ أَوْلَادًا ذُكُورًا وَإِنَاثًا وَأَنَّكُمْ تُفَضِّلُونَ الذُّكُورَ وَتَكْرَهُونَ الْإِنَاثَ وَقَدْ خَصَصْتُمُ اللَّهَ بِالْإِنَاثِ دُونَ الذُّكُورِ وَاللَّهُ أَوْلَى بِالْفَضْلِ وَالْكَمَالِ لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَكَانَ فِي هَذَا زِيَادَةُ تَشْنِيعٍ لِكُفْرِهِمْ إِذْ كَانَ كُفْرًا وَسَخَافَةَ عَقْلٍ.
{ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } “Erkek size de dişi O'na mı?” cümlesi, daha önce geçtiği üzere, bâtıl kılmada, alay etmede ve akılsızlıkla ithamda bir derecelenmedir (irtikā). Bu ifade, o üç putun Allah'ın kızları olduğu ve meleklerin de Allah'ın kızları olduğu şeklindeki inançlarına bir uyma (mücârât) tarzındadır; yani: Kendinizin hem erkek hem kız çocukları olduğunu ve erkekleri üstün tutup kızlardan hoşlanmadığınızı bildiğiniz hâlde, Allah'a sadece kızları mı tahsis ettiniz? Erkekleri bırakıp Allah'a kızları ayırdınız, oysa bilmiş olsaydınız üstünlük ve kemale Allah daha layıktır. Dolayısıyla bu ifadede onların küfrünü daha da çirkin gösterme (teşnî') vardır; zira bu durum hem bir küfür hem de bir akıl kıtlığıdır.
وَكَوْنُ الْعُزَّى وَمَنَاة عِنْدهم اثْنَتَيْنِ ظَاهِرٌ مِنْ صِيغَةِ اسْمَيْهِمَا، وَأَمَّا اللَّاتُ فَبِقَطْعِ النَّظَرِ عَنِ اعْتِبَارِ التَّاءِ فِي الِاسْم عَلامَة تَأْنِيث أَوْ أَصْلًا مِنَ الْكَلِمَةِ فَهُمْ كَانُوا يَتَوَهَّمُونَ اللَّاتَ أُنْثَى، وَلذَلِك قَالَ أبوبكر ﵁ لِعُرْوَةَ بْنِ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيِّ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ «امْصُصْ أَوِ اعْضُضْ بَظْرَ اللَّاتِ» .
Uzzâ ve Menât'ın onlar nezdinde iki dişi olduğu isimlerinin kalıbından açıktır. Lât'a gelince; isimdeki te harfinin dişillik alameti veya kelimenin aslından sayılması bir yana, onlar Lât'ın dişi olduğunu vehmediyorlardı. Bu sebeple Ebû Bekir radıyallâhu anh Hudeybiye günü Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'ye: «Git de Lât'ın fercini em / ısır!» demiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورَيْنِ فِي أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى لِلِاهْتِمَامِ بالاختصاص الَّذِي أفادته اللَّامُ اهْتِمَامًا فِي مَقَامِ التَّهَكُّمِ وَالتَّسْفِيهِ عَلَى أَنَّ فِي تَقْدِيمِ وَلَهُ الْأُنْثى «إِفَادَةَ الِاخْتِصَاصِ» أَيْ دُونَ الذَّكَرِ.
{ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } “Erkek size de dişi O'na mı?” ayetinde iki mecrûr ögenin öne geçirilmesi, lâm harfinin ifade ettiği tahsise verilen ehemmiyet içindir; bu ehemmiyet alay ve akılsızlıkla itham makamındadır. Ayrıca { وَلَهُ الْأُنْثى } “dişi de O'na [mı?]” kısmının öne geçirilmesinde «tahsis ifade etme» manası vardır; yani erkek değil sadece dişi.
وَجُمْلَةُ تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى تَعْلِيلٌ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّهَكُّمِ الْمُفَادُ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ فِي أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى، أَيْ قَدْ جُرْتُمْ فِي الْقِسْمَةِ وَمَا عَدَلْتُمْ فَأَنْتُمْ أَحِقَّاءُ بِالْإِنْكَارِ.
{ تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } “Öyleyse bu, haksız bir taksimdir!” cümlesi, { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } ayetindeki istifhamdan anlaşılan inkâr ve istihzanın gerekçesidir; yani: Taksimde haksızlık ettiniz, adil davranmadınız; dolayısıyla kınanmaya ve inkâra müstahaksınız.
وَالْإِشَارَةُ بِ تِلْكَ إِلَى الْمَذْكُورِ بِاعْتِبَارِ الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِلَفْظِ قِسْمَةٌ فَإِنَّهُ مؤنث اللَّفْظ.
{ تِلْكَ } ile yapılan işaret, kendisinden lafzen müennes olan { قِسْمَةٌ } kelimesiyle haber verilmesi itibarıyla zikredilen [duruma]dır.
وإِذاً حَرْفُ جَوَابٍ أُرِيدَ بِهِ جَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ الإنكاري، أَي ترَتّب عَلَى مَا زَعَمْتُمْ أَنَّ ذَلِكَ قِسْمَةٌ ضِيزَى، أَيْ قَسَمْتُمْ قِسْمَةً جَائِرَةً.
{ إِذاً } bir cevap edatıdır; bununla inkârî istifhamın cevabı kastedilmiştir; yani: İddianızın neticesi olarak bu, haksız bir taksim olmuştur; yani adaletsiz bir taksim yaptınız.
وضِيزى: وَزْنُهُ فُعْلَى بِضَمِ الْفَاءِ مِنْ ضَازَهُ حَقَّهُ، إِذَا نَقَصَهُ، وَأَصْلُ عَيْنِ ضَازَ هَمْزَةٌ، يُقَالُ: ضَأَزَهُ حَقَّهُ كَمَنَعَهُ ثُمَّ كَثُرَ فِي كَلَامِهِمْ تَخْفِيفُ الْهَمْزَةِ فَقَالُوا: ضَازَهُ بِالْأَلِفِ.
{ ضِيزى } kelimesinin vezni, hakkını eksilttiğinde söylenen dâzehû hakkehû (ضَازَهُ حَقَّهُ) fiilinden fâ harfinin zammesiyle fu'lâ (فُعْلَى) veznidir. Dâze fiilinin aynü'l-fiilinin aslı hemzedir; mena'ahu gibi da'ezehû hakkehû (ضَأَزَهُ حَقَّهُ) denir; daha sonra dillerinde hemzenin tahfifi çoğalmış ve elifle dâzehû (ضَازَهُ) demişlerdir.
وَيَجُوزُ فِي مُضَارِعِهِ أَنْ يَكُونَ يَائِيَّ الْعَيْنِ أَوْ وَاوِيَّهَا قَالَ الْكِسَائِيُّ: يَجُوزُ ضَازَ يَضِيزُ، وَضَازَ يَضُوزُ. وَكَأَنَّهُ يُرِيدُ أَنَّ لَكَ الْخِيَارَ فِي الْمَهْمُوزِ الْعَيْنِ إِذَا خُفِّفَ
Bu fiilin muzarisinde aynü'l-fiilin yâ veya vâv olması caizdir. Kisâî: «Dâze yedîzu ve dâze yedûzu caizdir» demiştir. Sanki o, aynü'l-fiili hemzeli olan kelime tahfif edildiğinde...
أَنْ تُلْحِقَهُ بِالْوَاوِ أَوِ الْيَاءِ، لَكِنَّ الْأَكْثَرَ فِي كَلَامِهِمُ اعْتِبَارُ الْعَيْنِ يَاءً فَقَالُوا: ضَازَهُ حَقَّهُ ضَيْزًا وَلَمْ يَقُولُوا ضَوْزًا لِأَنَّ الضَّوْزَ لَوْكُ التَّمْرِ فِي الْفَمِ، فَأَرَادُوا التَّفْرِقَةَ بَيْنَ الْمَصْدَرَيْنِ، وَهَذَا مِنْ مَحَاسِنِ الِاسْتِعْمَالِ وَعَنِ الْمُؤَرِّجِ السَّدُوسِيِّ كَرِهُوا ضَمَّ الضَّادِ فِي ضُوزَى فَقَالُوا: ضِيزَى. كَأَنَّهُ يُرِيدُ اسْتَثْقَلُوا ضَمَّ الضَّادِ، أَيْ فِي أَوَّلِ الْكَلِمَةِ مَعَ أَنَّ لَهُمْ مَنْدُوحَةً عَنْهُ بِالزِّنَةِ الْأُخْرَى.
onu vâv veya yâ harfine ilhak etme muhayyerliğin olduğunu kastetmektedir. Fakat onların kelamında ekseriyet aynü'l-fiilin yâ sayılmasıdır; nitekim dâzehû hakkehû dayzen (ضَازَهُ حَقَّهُ ضَيْزًا) demişler, davzen (ضَوْزًا) dememişlerdir; çünkü ed-davz (الضَّوْزُ) hurmayı ağızda gevelemektir. Dolayısıyla iki masdarın arasını ayırmak istemişlerdir ki bu da güzel kullanımlardandır. Müerric es-Sedûsî'den rivayet edildiğine göre, dûzâ (ضُوزَى) kelimesinde dâd harfinin zammesini hoş görmeyip dîzâ (ضِيزَى) demişlerdir; sanki o, diğer vezin ile bundan kaçınma imkânı varken kelimenin başındaki dâd harfinin zammesini ağır bulduklarını kastetmektedir.
وَوَزْنُ ضِيزى: فعلى اسْم تَفْضِيل (مِثْلَ كُبْرَى وَطُوبَى) أَيْ شَدِيدَةُ الضَّيْزِ فَلَمَّا وَقَعَتِ الْيَاءُ السَّاكِنَةُ بَعْدَ الضَّمَّةِ حَرَّكُوهُ بِالْكَسْرِ مُحَافَظَةً عَلَى الْيَاءِ لِئَلَّا يَقْلِبُوهَا وَاوًا فَتَصِيرَ ضُوزَى وَهُوَ مَا كَرِهُوهُ كَمَا قَالَ الْمُؤَرِّجُ. وَهَذَا كَمَا فَعَلُوا فِي بِيضٍ جَمْعُ أَبْيَضَ وَلَوِ اعْتَبَرُوهُ تَفْضِيلًا مِنْ ضَازَ يَضُوزُ لَقَالُوا: ضَوْزَى وَلَكِنَّهُمْ أَهْمَلُوهُ.
{ ضِيزى } kelimesinin vezni: İsmi tafdîl olarak fu'lâ (فُعْلَى) veznidir (kübrâ ve tûbâ gibi); yani haksızlığı pek şiddetli demektir. Sakin yâ harfi zammeden sonra gelince, yâ harfini korumak ve onu vâv harfine dönüştürüp -Müerric'in dediği gibi hoşlanmadıkları- dûzâ (ضُوزَى) hâline getirmemek için kesre ile harekelemişlerdir. Bu, ebyad kelimesinin çoğulu olan bîd (بِيضٍ) kelimesinde yaptıkları gibidir. Şayet onu dâze yedûzu fiilinden tafdil saysalardı davzâ (ضَوْزَى) derlerdi, fakat bunu terk etmişlerdir.
وَقِيلَ: وَزْنُ ضِيزى فِعْلَى بِكَسْرِ الْفَاءِ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ مِثْلُ دِفْلَى وَشِعْرَى، وَيُبَعِّدُ هَذَا أَنَّهُ مُشْتَقٌّ فَهُوَ بِالْوَصْفِيَّةِ أَجْدَرُ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَا يُوجَدُ فِعْلَى بِكَسْرِ الْفَاءِ فِي الصِّفَاتِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مِثْلُ ذِكْرَى وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ كَسْرَتُهُ أَصْلِيَّةٌ.
Bir görüşe göre { ضِيزى } kelimesinin vezni, diflâ ve şi'râ gibi bir isim kabul edilerek fâ harfinin kesresiyle fi'lâ (فِعْلَى) veznindedir. Ancak bunun türemiş (müştak) bir kelime olması bu ihtimali uzaklaştırır; dolayısıyla sıfat olmaya daha layıktır. Sîbeveyhi: «Sıfatlarda fâ'nın kesresiyle fi'lâ vezni bulunmaz» demiştir; yahut zikrâ gibi bir masdardır. Her iki ihtimale göre de kesresi aslidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ ضِيزى بِيَاءٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ الضَّادِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ الضَّادِ مُرَاعَاةً لِأَصْلِ الْفِعْلِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَهَذَا وَسْمٌ لَهُمْ بِالْجَوْرِ زِيَادَةٌ عَلَى الْكُفْرِ لِأَنَّ التَّفْكِيرَ فِي الْجَوْرِ كَفِعْلِهِ فَإِنَّ تَخَيُّلَاتِ الْإِنْسَانِ وَمُعْتَقَدَاتِهِ عُنْوَانٌ عَلَى أَفْكَارِهِ وَتَصَرُّفَاتِهِ.
Cumhur { ضِيزى } kelimesini dâd harfinden sonra sakin bir yâ ile okumuştur. İbn Kesîr ise az önce geçtiği üzere fiilin aslına riayetle dâd harfinden sonra sakin bir hemze ile okumuştur. Bu durum, küfrün yanı sıra onları zulümle damgalamaktır; zira zulmü düşünmek onu yapmak gibidir; nitekim insanın muhayyilesi ve inançları, onun fikirlerinin ve davranışlarının bir göstergesidir.
وَجُمْلَةُ إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها اسْتِئْنَافٌ يَكُرُّ بِالْإِبْطَالِ عَلَى مُعْتَقَدِهِمْ مِنْ أَصْلِهِ بَعْدَ إِبْطَالِهِ بِمَا هُوَ مِنْ لَوَازِمِهِ عَلَى مُجَارَاتِهِمْ فِيهِ لِإِظْهَارِ اخْتِلَالِ مُعْتَقَدِهِمْ وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ احْتِرَاسٌ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ إِنْكَارَ نِسْبَتِهِمُ الْبَنَاتِ لِلَّهِ أَنَّهُ إِنْكَارٌ لِتَخْصِيصِهِمُ اللَّهَ بِالْبَنَاتِ وَأَنَّ لَهُ أَوْلَادًا ذُكُورًا وَإِنَاثًا أَوْ أَنَّ مَصَبَّ الْإِنْكَارِ عَلَى زَعْمِهِمْ أَنَّهَا بَنَاتٌ وَلَيْسَتْ بِبَنَاتٍ فَيَكُونُ كَالْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ فِي زَعْمِهِمُ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتٍ. وَالضَّمِيرُ هِيَ عَائِدٌ إِلَى اللَّاتِ والعزى وَمَنَاة. وَمَا صدق الضَّمِيرِ الذَّاتُ وَالْحَقِيقَةُ، أَيْ لَيْسَتْ هَذِهِ الْأَصْنَامُ إِلَّا أَسْمَاءً لَا مُسَمَّيَاتِ لَهَا وَلَا حَقَائِقَ ثَابِتَةً وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها [يُوسُف: ٤٠] .
{ إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها } “Onlar, sizin adlandırdığınız birtakım isimlerden ibarettir” cümlesi, inançlarının bozukluğunu ortaya koymak adına onlara uyarak (mücârât yoluyla) inançlarını gerekçeleriyle iptal ettikten sonra, inançlarını kökten iptal etmeye dönen bir istînâftır. Bu cümlede, bir kimsenin onların Allah'a kız çocuk nispet etmelerinin inkâr edilmesini; Allah'a sadece kızları tahsis etmelerine ve O'nun hem erkek hem kız çocukları bulunduğuna dair bir inkâr sanmaması ya da inkârın odağının onların bu putların kız çocukları olduğunu iddia etmelerine yönelik olup onların aslında kız çocuğu olmadığı (yani meleklerin kız çocukları olduğunu iddia etmelerine yönelik inkâr gibi) zannedilmemesi için bir ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) vardır. { هِيَ } zamiri Lât, Uzzâ ve Menât'a dönmektedir. Zamirin māsadakı ise zât ve hakikattir; yani bu putlar, arkasında gerçek bir varlık ve sabit bir hakikat bulunmayan kuru isimlerden ibarettir. Bu, Yüce Allah'ın: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها } [Yûsuf 40] ayeti gibidir.
وَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، أَيْ هِيَ أَسْمَاءٌ لَا حَقَائِقُ عَاقِلَةٌ مُتَصَرِّفَةٌ كَمَا تَزْعُمُونَ، وَلَيْسَ
Buradaki kasr izâfîdir; yani iddia ettiğiniz gibi akıl sahibi ve tasarruf eden hakikatler değil, sadece isimlerdir; yoksa...
الْقَصْرُ
kasr...
حَقِيقِيًّا لِأَنَّ لِهَاتِهِ الْأَصْنَامِ مُسَمَّيَاتٌ وَهِيَ الْحِجَارَةُ أَوِ الْبُيُوتُ الَّتِي يَقْصِدُونَهَا بِالْعِبَادَةِ وَيَجْعَلُونَ لَهَا سَدَنَةً.
hakikî değildir; çünkü bu putların ibadet kastıyla yöneldikleri ve kendilerine bakıcılar tayin ettikleri taşlar veya tapınaklar şeklinde mûsemmâları (isimlendirilen nesneleri) vardır.
وَجُمْلَةُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ تَعْلِيلٌ لِمَعْنَى الْقَصْرِ بِطَرِيقَةِ الِاكْتِفَاءِ لِأَنَّ كَوْنَهَا لَا حَقَائِقَ لَهَا فِي عَالَمِ الشَّهَادَةِ أَمْرٌ مَحْسُوسٌ إِذْ لَيْسَتْ إِلَّا حِجَارَةً.
{ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” cümlesi, iktifâ yoluyla kasrın manasının gerekçesidir; zira onların şehâdet âleminde birer hakikatinin bulunmayışı hissedilen/gözle görülen bir durumdur, çünkü onlar taşlardan ibarettir.
وَأَمَّا كَوْنُهَا لَا حَقَائِقَ لَهَا مِنْ عَالَمِ الْغَيْبِ فَلِأَنَّ عَالَمَ الْغَيْبِ لَا طَرِيقَ إِلَى إِثْبَاتِ مَا يَحْتَوِيهِ إِلَّا بِإِعْلَامٍ مِنْ عَالَمِ الْغَيْبِ سُبْحَانَهُ، أَوْ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ كَدَلَالَةِ الْعَالَمِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَبَعْضِ صِفَاتِهِ وَاللَّهُ لَمْ يُخْبِرْ أَحَدًا مِنْ رُسُلِهِ بِأَنَّ لِلْأَصْنَامِ أَرْوَاحًا أَوْ مَلَائِكَةً، مِثْلَ مَا أَخْبَرَ عَنْ حَقَائِقِ الْمَلَائِكَةِ وَالْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ.
Gayb âleminde bir hakikatlerinin olmamasına gelince; gayb âleminin ihtiva ettiği şeyleri ispat etmenin, gaybın sahibi olan Yüce Allah'ın bildirmesi veya âlemin Yaratıcı'nın varlığına ve bazı sıfatlarına delalet etmesi gibi aklî bir delil dışında hiçbir yolu yoktur. Allah ise, meleklerin, cinlerin ve şeytanların hakikatlerini bildirdiği gibi, peygamberlerinden hiçbirine putların ruhları veya melekleri olduğunu bildirmemiştir.
وَالسُّلْطَانُ: الْحُجَّةُ، وَإِنْزَالُهَا مِنَ اللَّهِ: الْإِخْبَارُ بِهَا، وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنِ انْتِفَاءِ أَنْ تَكُونَ عَلَيْهَا حُجَّةٌ لِأَنَّ وُجُودَ الْحُجَّةِ يَسْتَلْزِمُ ظُهُورَهَا، فَنَفْيُ إِنْزَالِ الْحُجَّةِ بِهَا مِنْ بَابِ:
Sultan (سُلطان), delil/hüccet demektir; onun Allah tarafından indirilmesi ise bildirilmesidir. Bu da onlar lehine bir hüccetin bulunmayışından kinayedir; zira hüccetin varlığı onun zuhur etmesini gerektirir. Dolayısıyla onlar hakkında hüccet indirilmesinin nefyi şu türdendir:
على لَا حب لَا يُهْتَدَى بِمَنَارِهِ أَيْ لَا مَنَارَ لَهُ فَيُهْتَدَى بِهِ.
«İşaret feneriyle yol bulunamayan açık bir yol üzerinde» yani: Onun bir işaret feneri yoktur ki onunla yol bulunsun.
وَعَبَّرَ عَنِ الْإِخْبَارِ الْمُوحَى بِهِ بِفِعْلِ (أَنْزَلَ) لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ يَرِدُ مِنَ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ فَشُبِّهَ بِإِدْلَاءِ جِسْمٍ مِنْ أَعْلَى إِلَى أَسْفَلَ.
Vahyedilen haber için enzele (أَنْزَلَ - indirdi) fiili kullanılmıştır; çünkü bu, yüce âlemden gelen bir haberdir ve yukarıdan aşağıya bir cismin sarkıtılmasına benzetilmiştir.
وَكَذَلِكَ عَبَّرَ عَنْ إِقَامَةِ دَلَائِلِ الْوُجُودِ بِالْإِنْزَالِ لِأَنَّ النَّظَرَ الْفِكْرِيَّ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَشُبِّهَ بِالْإِنْزَالِ كَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ [الْفَتْح: ٤] ، فَاسْتِعْمَالُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ مِنِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي مَعْنَيَيْهِ الْمَجَازِيَّيْنِ. وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٧١] ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٤٠] قَوْلُهُ: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ.
Aynı şekilde varlık delillerinin ikame edilmesi de indirme (inzâl) ile ifade edilmiştir; zira fikrî nazar Allah'ın yaratmasıyladır ve bu yönüyle indirilmeye benzetilmiştir; nitekim: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ } [Fetih 4] buyrulmuştur. Dolayısıyla { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } ifadesinin kullanımı, lafzın iki mecazi anlamında birden kullanılması kabilindendir. Bu ayetin anlamında Hac Suresi'nde [71] Yüce Allah'ın: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ } buyruğu yer alır. Yûsuf Suresi'nde de [40] geçen: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } ayeti daha önce zikredilmişti.
وَأَكَّدَ نَفْيَ إِنْزَالِ السُّلْطَانِ بِحَرْفِ (مِنْ) الزَّائِدَةِ لِتَوْكِيدِ نَفْيِ الْجِنْسِ.
Delil indirilmesinin nefyi, cinsin nefyini tekit etmek amacıyla zâid min (مِنْ) harfiyle pekiştirilmiştir.
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى.
{ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى } “Onlar ancak zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar. Hâlbuki kendilerine Rablerinden hidayet gelmiştir.”
هَذَا تَحْوِيلٌ عَنْ خِطَابِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِي كَانَ ابْتِدَاؤُهُ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ وَهُوَ مِنْ ضُرُوبِ الِالْتِفَاتِ، وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ فَضَمِيرُ يَتَّبِعُونَ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَانَ الْخِطَابُ مُوَجَّهًا إِلَيْهِمْ.
Bu, surenin başından itibaren devam eden müşriklere yönelik hitaptan bir dönüş olup iltifat sanatının türlerindendir. Bu bir beyânî istînâftır; dolayısıyla { يَتَّبِعُونَ } fiilindeki zamir, kendilerine hitap yöneltilmiş olan kimselere dönmektedir.
أَعْقَبَ نَفْيَ أَنْ تَكُونَ لَهُمْ حُجَّةٌ عَلَى الْخَصَائِصِ الَّتِي يزعمونها لأصنافهم أَوْ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سَمَّاهُمْ بِتِلْكَ الْأَسْمَاءِ بِإِثْبَاتِ أَنَّهُمُ اسْتَنَدُوا فِيمَا يَزْعُمُونَهُ إِلَى الْأَوْهَامِ وَمَا تُحِبُّهُ نُفُوسُهُمْ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَمَحَبَّةِ سَدَنَتِهَا وَمَوَاكِبِ زِيَارَتِهَا، وَغُرُورِهِمْ بِأَنَّهَا تَسْعَى فِي الْوَسَاطَةِ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا يَرْغَبُونَهُ فِي حَيَاتِهِمْ فَتِلْكَ أَوْهَامٌ وَأَمَانِيُّ مَحْبُوبَةٌ لَهُمْ يَعِيشُونَ فِي غُرُورِهَا.
Putları için iddia ettikleri özelliklere veya Allah'ın onları bu isimlerle adlandırdığına dair bir delilleri bulunmadığının nefyi peşinden; onların bu iddialarında vehimlere ve nefislerinin putlara tapınma, onların bakıcılarını sevme, ziyaret kafileleri düzenleme hususundaki arzularına ve bu putların dünya hayatında arzu ettikleri şeyler için Allah katında kendilerine şefaatçi olacağına dair aldanışlarına dayandıklarını ispat etmiştir. İşte bunlar, onların aldanışı içinde yaşadıkları vehimler ve nefislerine hoş gelen kuruntulardır.
وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي يَتَّبِعُونَ لِلدِّلَالَةِ على أَنهم سيسمرّون عَلَى اتِّبَاعِ الظَّنِّ وَمَا تَهْوَاهُ نُفُوسُهُمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ذَلِكَ مِنْ قَبْلُ بِدِلَالَةِ لَحْنِ الْخِطَابِ أَوْ فَحْوَاهُ.
{ يَتَّبِعُونَ } fiilinin muzari sigasında getirilmesi, onların zanna ve nefislerinin arzuladığı şeylere uymaya devam edeceklerini göstermek içindir; bu da hitabın üslubu (lahnü'l-hitâb) veya manası (fahve'l-hitâb) delaletiyle bundan önce de ona uymuş olduklarını gösterir.
وَأَصْلُ الظَّنِّ الِاعْتِقَادُ غَيْرُ الْجَازِمِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْعِلْمِ الْجَازِمِ إِذَا كَانَ مُتَعَلِّقًا بِالْمَغِيبَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٦] ، وَكَثُرَ إِطْلَاقُهُ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الِاعْتِقَادِ الْبَاطِلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٦] ، وَمِنْهُ
Zannın (الظَّنُّ) aslı kesin olmayan inançtır; gaybî hususlara taalluk ettiğinde kesin ilim manasında da kullanılır; nitekim Bakara Suresi'ndeki [46] Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } ayetinde böyledir. Kur'an'da bâtıl inanç için kullanımı da çoktur; nitekim En'âm Suresi'ndeki [116] Yüce Allah'ın: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } ayeti böyledir. Şu da bundandır:
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bundandır: «Zandan sakının; çünkü zan, sözün en yalan olanıdır.»
وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا بِقَرِينَةِ عَطْفِ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ عَلَيْهِ كَمَا عُطِفَ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ عَلَى نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْخَطَإِ بِاعْتِبَارِ لِزُومِهِ لَهُ غَالِبًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ [الحجرات: ١٢] .
Burada kastedilen de budur; zira En'âm Suresi'ndeki benzerinde { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } ifadesinin atfedilmesi gibi, burada da { وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } ifadesi onun üzerine atfedilmiştir. Bu da çoğunlukla hatayı gerektirmesi itibarıyla hatadan kinayedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } [Hucurât 12].
وَهَذَا التَّفَنُّنُ فِي مَعَانِي الظَّنِّ فِي الْقُرْآنِ يُشِيرُ إِلَى وُجُوبِ النَّظَرِ فِي الْأَمْرِ الْمَظْنُونِ حَتَّى يُلْحِقَهُ الْمُسْلِمُ بِمَا يُنَاسِبُهُ مِنْ حُسْنٍ أَوْ ذَمٍّ عَلَى حَسَبِ الْأَدِلَّةِ، وَلِذَلِكَ اسْتَنْبَطَ عُلَمَاؤُنَا أَنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي فِي إِثْبَاتِ أُصُولِ الِاعْتِقَادِ وَأَنَّ الظَّنَّ الصَّائِبَ تُنَاطُ بِهِ تَفَارِيعُ الشَّرِيعَةِ.
Kur'an'da zannın anlamlarındaki bu çeşitlilik, Müslümanın zannolunan hususu delillere göre övgü veya yergiden uygun olanına dâhil edebilmesi için o husus üzerinde düşünmenin vâcip olduğuna işaret eder. Bu sebepledir ki âlimlerimiz, akaid esaslarının ispatında zannın bir fayda vermeyeceği, şeriatın füruatının ise isabetli zanna bağlanacağı hükmünü çıkarmışlardır.
وَالْمُرَادُ بِ مَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ: مَا لَا بَاعِثَ عَلَيْهِ إِلَّا الْمَيْلُ الشَّهْوَانِيُّ، دُونَ الْأَدِلَّةِ فَإِنْ كَانَ الشَّيْءُ الْمَحْبُوبُ قَدْ دَلَّتِ الْأَدِلَّةُ عَلَى حَقِيقَتِهِ فَلَا يَزِيدُهُ حُبُّهُ إِلَّا قَبُولًا كَمَا
{ مَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ } ile kastedilen; delillere dayanmaksızın sadece şehvanî meyille yönelinen şeylerdir. Şayet sevilen şeyin hakikatine deliller delalet etmişse, sevilmesi onun kabulünü artırmaktan başka bir sonuç doğurmaz; nitekim...
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «وَرَجُلَانِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَيْهِ وَافْتَرَقَا عَلَيْهِ، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ بِالْمَسَاجِدِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah için birbirini seven, O'nun rızası üzere bir araya gelip O'nun rızası üzere ayrılan iki adam ve kalbi mescitlere bağlı olan adam...»
وَقَالَ: «وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ»
Ve: «Gözümün aydınlığı namazda kılındı» buyurmuştur.
. فَمَنَاطُ الذَّمِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ قَصْرُ اتِّبَاعِهِمْ عَلَى مَا تَهْوَاهُ أَنْفُسُهُمْ.
Dolayısıyla bu ayetteki yerginin dayanağı (menât-ı zem), onların uymalarını sadece nefislerinin arzuladığı şeylere hasretmeleridir.
ثُمَّ إِنَّ لِلظَّنِّ فِي الْمُعَامَلَاتِ بَيْنَ النَّاسِ وَالْأَخْلَاقِ النَّفْسَانِيَّةِ أَحْكَامًا وَمَرَاتِبَ غَيْرَ مَا لَهُ فِي الدِّيَانَاتِ أُصُولِهَا وَفُرُوعِهَا، فَمِنْهُ مَحْمُودٌ وَمِنْهُ مَذْمُومٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَقيل: الحزم سُوءُ الظَّنِّ بِالنَّاسِ.
Ayrıca insanlar arası muamelelerde ve nefsânî ahlakta zannın, dinin usûl ve fürûundaki hüküm ve mertebelerinden farklı hükümleri ve dereceleri vardır; zira onun övüleni de vardır yerileni de. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Şüphesiz zannın bir kısmı günahtır” buyurmuştur. «İhtiyatlılık, insanlara karşı sûizanda bulunmaktır» da denilmiştir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَنْفُسُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ وَمَا تَهْوَاهُ أَنْفُسُهُمْ وَمَا
{ الْأَنْفُسُ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif), muzafun ileyhin yerine geçmiştir; yani «ve nefislerinin arzuladığı şeyler» demektir. { مَا } ise...
مَوْصُولَةٌ.
ism-i mevsûldür.
وَعَطْفُ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ عَلَى الظَّنِّ عَطْفُ الْعِلَّةِ عَلَى الْمَعْلُولِ، أَيِ الظَّنُّ الَّذِي يَبْعَثهُم على إتباعه أَنَّهُ مُوَافِقٌ لِهُدَاهِمْ وَإِلْفِهِمْ.
{ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } ifadesinin { الظَّنِّ } kelimesi üzerine atfedilmesi, illetin ma'lûl üzerine atfedilmesidir; yani onları zanna uymaya sevk eden şey, onun kendi yönelişlerine ve alışkanlıklarına uygun olmasıdır.
وَجُمْلَةُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى حَالِيَّةٌ مُقَرِّرَةٌ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ، أَيْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى اتِّبَاعِ الظَّنِّ وَالْهَوَى فِي حَالِ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا بِالْهُدَى.
{ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى } cümlesi, onların durumuna şaşılmasını pekiştiren bir hâl cümlesidir; yani Allah kendilerine hidayetle bir elçi göndermiş olduğu hâlde onlar zanna ve hevalarına uymayı sürdürmektedirler.
وَلَامُ الْقَسَمِ لِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ لِلْمُبَالَغَةِ فِيمَا يَتَضَمَّنُهُ مِنَ التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ كَأَنَّ الْمُخَاطَبَ يَشُكُّ فِي أَنَّهُ جَاءَهُمْ مَا فِيهِ هُدًى مُقْنِعٌ لَهُمْ مِنْ جِهَةِ اسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى ضَلَالِهِمُ اسْتِمْرَارًا لَا يُظَنُّ مِثْلُهُ بِعَاقِلٍ.
Kasem lâmı, onların durumuna şaşılmasını içeren manada mübalağa yapmak üzere haberi tekit etmek içindir; sanki muhatap, akıllı bir kimseden beklenmeyecek şekilde sapıklıklarını sürdürmeleri sebebiyle kendilerine ikna edici bir hidayet gelip gelmediğinden şüphe etmektedir.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْجَلَالَةِ بِعُنْوَانِ رَبِّهِمُ لِزِيَادَةِ التَّعْجِيبِ مِنْ تَصَامُمِهِمْ عَنْ سَمَاعِ الْهُدَى مَعَ أَنَّهُ مِمَّنْ تَجِبُ طَاعَتُهُ فَكَانَ ضَلَالُهُمْ مَخْلُوطًا بِالْعِصْيَانِ وَالتَّمَرُّدِ عَلَى خَالِقِهِمْ.
Zât-ı ilâhînin { رَبِّهِمُ } vasfıyla ifade edilmesi, itaati vâcip olan bir makamdan gelmesine rağmen hidayeti duymaya karşı sağırmış gibi davranmalarına duyulan hayreti artırmak içindir; böylece onların sapıklığı, yaratıcılarına karşı isyan ve başkaldırı ile karışmış olmaktadır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْهُدى لِلدِّلَالَةِ عَلَى مَعْنَى الْكَمَالِ، أَيِ الْهدى الْوَاضِح.
{ الْهُدى } kelimesindeki belirlilik takısı kemâl manasını bildirmek içindir; yani apaçık hidayet demektir.
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ٢٤ إِلَى ٢٥]
[NECM SURESİ (53), AYETLER 24-25]
أَمْ لِلْإِنْسانِ مَا تَمَنَّى (٢٤) فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى (٢٥)
{ أَمْ لِلْإِنْسانِ مَا تَمَنَّى (٢٤) فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى (٢٥) } “Yoksa insan için her arzu ettiği şey var mıdır? Oysa ahiret de dünya da Allah'ındır.”
إضراب انتقالي ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ [النَّجْم: ٢٣] .
[Bu ayet], { وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } [Necm: 23] ifadesinden doğan bir idrâb-ı intikālîdir (konudan konuya geçiştir).
وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ بَعْدَ أَمْ إِنْكَارِيٌّ قُصِدَ بِهِ إِبْطَالُ نَوَالِ الْإِنْسَانِ مَا يَتَّمْنَاهُ وَأَنْ يَجْعَلَ مَا يَتَمَنَّاهُ بَاعِثًا عَنْ أَعْمَالِهِ وَمُعْتَقَدَاتِهِ بَلْ عَلَيْهِ أَنْ يَتَطَلَّبَ الْحَقَّ مِنْ دَلَائِلِهِ وَعَلَامَاتِهِ وَإِنْ خَالَفَ مَا يَتَمَنَّاهُ. وَهَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى [النَّجْم: ٢٣] .
{ أَمْ } edatından sonra takdir edilen soru inkârîdir; bununla insanın her arzuladığı şeye kavuşması ve arzuladığı şeyi amellerinin ve inançlarının sebebi kılması batıl kılınmak istenmiştir. Aksine, arzusuna ters düşse bile hakkı delillerinden ve işaretlerinden araştırması gerekir. Bu da: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى } [Necm: 23] kavliyle irtibatlıdır.
وَهَذَا تَأْدِيبٌ وَتَرْوِيضٌ لِلنِّفُوسِ عَلَى تَحَمُّلِ مَا يُخَالِفُ أَهْوَاءَهَا إِذَا كَانَ الْحَقُّ مُخَالِفًا لِلْهَوَى وَلْيَحْمِلْ نَفْسَهُ عَلَيْهِ حَتَّى تَتَخَلَّقَ بِهِ.
Bu, hak hevasına aykırı olduğunda nefisleri hevalarına muhalif olan şeylere katlanmaya bir terbiye ve alıştırmadır; nefis onunla ahlaklanıncaya kadar [insan] nefsini buna zorlamalıdır.
وَتَعْرِيفُ الْإِنْسَانِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَوُقُوعُهُ فِي حَيِّزِ الْإِنْكَارِ الْمُسَاوِي لِلنَّفْيِ جَعَلَهُ عَامًّا فِي كُلِّ إِنْسَانٍ.
{ الْإِنْسَانِ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif) cins içindir ve nefiy (olumsuzluk) hükmünde olan inkâr kapsamında yer alması onu bütün insanları kapsayacak şekilde genel kılmıştır.
وَالْمَوْصُولُ فِي مَا تَمَنَّى بِمَنْزِلَةِ الْمُعَرَّفِ بلام الْجِنْس فوقوعه فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ الَّذِي بِمَنْزِلَةِ النَّفْيِ يَقْتَضِي الْعُمُومَ، أَيْ مَا لِلْإِنْسَانِ شَيْءٌ مِمَّا تَمَنَّى، أَي لَيْسَ شَيْء جَارِيًا عَلَى إِرَادَتِهِ بَلْ عَلَى إِرَادَةِ اللَّهِ وَقَدْ شَمِلَ ذَلِكَ كُلَّ هَوًى دَعَاهُمْ إِلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ
{ مَا تَمَنَّى } ifadesindeki ism-i mevsûl, cins lâmı ile belirlenmiş kelime konumundadır; dolayısıyla nefiy (olumsuzluk) mesabesindeki inkârî soru kapsamında yer alması umum (genellik) ifade eder. Yani «İnsana arzu ettiği şeylerden hiçbir şey yoktur»; başka bir deyişle hiçbir şey onun iradesine göre değil, bilakis Allah'ın iradesine göre cereyan eder. Bu da onları...
كَلَامِ الرَّسُولِ ﷺ فَشَمَلَ تَمَنِّيَهُمْ شَفَاعَةَ الْأَصْنَامِ وَهُوَ الْأَهَمُّ مِنْ أَحْوَالِ الْأَصْنَامِ عِنْدَهُمْ وَذَلِكَ مَا يُؤذن بِهِ قَوْلُهُ بَعْدَ هَذَا وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً [النَّجْم: ٢٦] الْآيَةَ. وَتَمَنِّيَهُمْ أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ مَلَكًا وَغَيْرَ ذَلِكَ نَحْوَ قَوْلِهِمْ: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] ، وَقَوْلِهِمُ: ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ [يُونُس: ١٥] .
Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünden yüz çevirmeye sevk eden her heva ve arzuyu kapsamıştır. Nitekim putların şefaatte bulunmasını arzu etmelerini de kapsamıştır ki bu, putların onlar nezdindeki hallerinin en önemlisidir. Bundan sonra gelen: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً } [Necm: 26] ayeti de buna işaret etmektedir. Yine elçinin melek olmasını arzu etmeleri ve: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [Zuhruf: 31] ve onların: { ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } [Yunus: 15] sözleri gibi diğer şeyleri de kapsamıştır.
وَفُرِّعَ عَلَى الْإِنْكَارِ أَنَّ اللَّهَ مَالِكُ الْآخِرَةِ وَالْأُولَى، أَيْ فَهُوَ يَتَصَرَّفُ فِي أَحْوَالِ أَهْلِهِمَا بِحَسْبِ إِرَادَتِهِ لَا بِحَسْبِ تَمَنِّي الْإِنْسَانِ. وَهَذَا إِبْطَالٌ لِمُعْتَقَدَاتِ الْمُشْرِكِينَ الَّتِي مِنْهَا يَقِينُهُمْ بِشَفَاعَةِ أَصْنَامِهِمْ.
Bu inkâr üzerine, ahiretin de dünyanın da sahibinin Allah olduğu hükmü bina edilmiştir; yani her ikisinin ehlinin durumlarında insanın arzusuna göre değil, kendi iradesine göre tasarrufta bulunur. Bu da müşriklerin, aralarında putlarının şefaatine dair kesin inançlarının da bulunduğu inançlarını iptal etmektir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي لِلْإِنْسانِ مَا تَمَنَّى، لِأَنَّ مَحَطَّ الْإِنْكَارِ هُوَ أُمْنِيَتُهُمْ أَنْ تَجْرِيَ الْأُمُورُ عَلَى حَسَبِ أَهْوَائِهِمْ فَلِذَلِكَ كَانُوا يُعْرِضُونَ عَنْ كُلِّ مَا يُخَالِفُ أَهْوَاءَهُمْ. فَتَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ هُنَا لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ، أَيْ لَيْسَ ذَلِكَ
{ لِلْإِنْسانِ مَا تَمَنَّى } ifadesinde mecrûrun öne alınması, inkârın odak noktasının işlerin onların hevalarına göre cereyan etmesi yönündeki arzuları olmasındandır; işte bu yüzden hevalarına aykırı olan her şeyden yüz çeviriyorlardı. Dolayısıyla burada mâmûlün öne geçirilmesi kasr (tahsis) ifade etmek içindir ve bu bir kasr-ı kalbtir; yani bu...
مَقْصُورًا عَلَيْهِمْ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى حَالِهِمْ فَنُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَرَوْنَ الْأُمُورَ تَجْرِي عَلَى مَا يَتَمَنَّوْنَ، أَيْ بَلْ أَمَانِيُّ الْإِنْسَانِ بِيَدِ اللَّهِ يُعْطِي بَعْضَهَا وَيَمْنَعُ بَعْضَهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّفْرِيعُ عَقِبَهُ بِقَوْلِهِ: فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى.
onların durumunun gerektirdiği gibi kendilerine has kılınmış değildir; dolayısıyla onlar, işlerin arzuladıkları gibi cereyan ettiğini sanan kimseler konumuna indirilmişlerdir. Yani bilakis insanın arzuları Allah'ın elindedir; hemen ardından gelen: { فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى } kavlinin delalet ettiği üzere O, bu arzuların bir kısmını verir, bir kısmını engeller.
وَهَذَا مِنْ مَعَانِي الْحِكْمَةِ لِأَنَّ رَغْبَةَ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَكُونَ مَا يَتَمَنَّاهُ حَاصِلًا رَغْبَةٌ لَوْ تَبَصَّرَ فِيهَا صَاحِبُهَا لَوَجَدَ تَحْقِيقَهَا مُتَعَذِّرًا لِأَنَّ مَا يَتَمَنَّاهُ أَحَدٌ يَتَمَنَّاهُ غَيْرُهُ فَتَتَعَارَضُ الْأَمَانِيُّ فَإِذَا أُعْطِيَ لِأَحَدٍ مَا يَتَمَنَّاهُ حُرِمَ مَنْ يَتَمَنَّى ذَلِكَ مَعَهُ فَيُفْضِي ذَلِكَ إِلَى تَعْطِيل الأمنيتين بالأخرة، وَالْقَانُونُ الَّذِي أَقَامَ اللَّهُ عَلَيْهِ نِظَامَ هَذَا الْكَوْنِ أَنَّ الْحُظُوظَ مُقَسَّمَةٌ، وَلِكُلِّ أَحَدٍ نَصِيبٌ، وَمِنْ حَقِّ الْعَاقِلِ أَنْ يتخلق على الرضى بِذَلِكَ وَإِلَّا كَانَ النَّاسُ فِي عِيشَةٍ مَرِيرَةٍ.
Bu, hikmetli manalardandır; zira insanın arzuladığı şeyin gerçekleşmesini istemesi öyle bir arzudur ki, sahibi bunu etraflıca düşünseydi gerçekleşmesinin imkânsız olduğunu görürdü. Çünkü birinin arzuladığı şeyi başkası da arzular ve arzular birbiriyle çatışır. Şayet birine arzuladığı şey verilirse, onunla beraber aynı şeyi arzulayan kimse mahrum kalır; bu da neticede her iki arzunun da boşa çıkmasına yol açar. Allah'ın bu kâinatın nizamını üzerine kurduğu kanun ise payların taksim edilmiş olması ve herkesin bir nasibinin bulunmasıdır. Akıllı kimseye düşen, buna rıza gösterme ahlakını edinmektir; aksi takdirde insanlar acı bir hayat içinde olurlardı.
وَفِي الْحَدِيثِ «لَا تَسْأَلِ الْمَرْأَةُ طَلَاقَ أُخْتِهَا لِتَسْتَفْرِغَ صَحْفَتَهَا وَلِتَقْعُدَ فَإِنَّ لَهَا مَا كُتِبَ لَهَا»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hiçbir kadın, kendi tabağını doldurmak için [din] kardeşinin boşanmasını istemesin ve kendi yerine otursun; zira ona ancak kendisi için yazılmış olan vardır.»
. وَتَفْرِيعُ فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى تَصْرِيحٌ بِمَفْهُومِ الْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا.
{ فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى } ifadesinin [önceki cümleye] bağlanması, az önce öğrendiğin üzere izâfî kasrın mefhumunun açıkça ifade edilmesidir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ، أَيْ لِلَّهِ لَا لِلْإِنْسَانِ.
Mecrûrun öne geçirilmesi hasr ifade etmek içindir; yani insana değil, Allah'a aittir.
والْآخِرَةُ الْعَالَمُ الْأُخْرَوِيُّ، والْأُولى الْعَالِمُ الدُّنْيَوِيُّ. وَالْمُرَادُ بِهِمَا مَا يَحْتَوِيَانِ عَلَيْهِ مِنَ الْأُمُورِ، أَيْ أُمُورِ الْآخِرَةِ وَأُمُورِ الْأُولَى، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهِمَا تَعْمِيمُ الْأَشْيَاءِ مِثْلُ قَوْلِهِ: رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ [الرَّحْمَن: ١٧] .
{ الْآخِرَةُ } ahiret âlemi, { الْأُولى } ise dünya âlemidir. İkisiyle kastedilen, içerdikleri işlerdir; yani ahiretin işleri ve dünyanın işleridir. Bu ikisinin zikredilmesinden maksat, O'nun: { رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ } [Rahmân: 17] kavlinde olduğu gibi her şeyi genellemektir.
وَإِنَّمَا قُدِّمَتِ الْآخِرَةُ لِلِاهْتِمَامِ بهَا والتثنية إِلَى أَنَّهَا الَّتِي يَجِبُ أَنْ يَكُونَ اعْتِنَاءُ الْمُؤْمِنِينَ بِهَا لِأَنَّ الْخِطَابَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، مَعَ مَا فِي هَذَا التَّقْدِيمِ مِنَ
Ahiret ancak ona önem verilmesi ve müminlerin asıl ihtimam göstermesi gereken şeyin o olduğuna dikkat çekilmesi sebebiyle öne alınmıştır; zira bu ayetteki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlaradır. Bununla birlikte bu öne alışta...
الرِّعَايَة للفاصلة.
fasıla uyumu da gözetilmiştir.
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : آيَة ٢٦]
[NECM SURESİ (53), AYET 26]
وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاَّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى (٢٦)
{ وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاَّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى (٢٦) } “Göklerde nice melekler vardır ki, Allah dileyip razı olduğu kimse için izin vermedikçe onların şefaati hiçbir fayda vermez.”
لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ أَنَّ أُمُورَ الدَّارَيْنِ بِيَدِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ مَا تَمَنَّى، ضَرَبَ لِذَلِكَ مِثَالًا مِنَ الْأَمَانِي الَّتِي هِيَ أَعْظَمُ أَمَانِي الْمُشْرِكِينَ وَهِيَ قَوْلُهُمْ فِي الْأَصْنَامِ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] ، وَقَوْلُهُمْ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] ،
Allah Teâlâ her iki yurdun işlerinin kendi elinde olduğunu ve insanın her arzu ettiği şeye sahip olamayacağını açıklayınca, buna müşriklerin en büyük arzuları olan ve putlar hakkında söyledikleri: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } [Zümer: 3] ile: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } [Yunus: 18] sözlerinden bir misal verdi.
فَبَيَّنَ إِبْطَالَ قَوْلِهِمْ بِطَرِيقِ فَحْوَى الْخِطَابِ وَهُوَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ لَهُمْ شَرَفُ الْمَنْزِلَةِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ مِنْ سُكَّانِ السَّمَاوَاتِ (فَهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ إِنْكَارَ أَنَّهُمْ أَشْرَفُ مِنَ الْأَصْنَامِ) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا إِذَا أَذِنَ اللَّهُ أَنْ يُشَفِّعَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَقْبَلَ الشَّفَاعَةَ فِي الْمَشْفُوعِ لَهُ، فَكَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ مَا تَمَنَّوْا مِنْ شَفَاعَةِ الْأَصْنَامِ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ وَهِيَ حِجَارَةٌ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَتْ مَلَائِكَةً فِي السَّمَاوَاتِ، فَثَبَتَ أَنْ لَا شَفَاعَةَ إِلَّا لِمَنْ شَاءَ اللَّهُ، وَقَدْ نَفَى اللَّهُ شَفَاعَةَ الْأَصْنَامِ فَبَطَلَ اعْتِقَادُ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ شُفَعَاؤُهُمْ، فَهَذِهِ مُنَاسَبَةُ عَطْفِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى جُمْلَةِ أَمْ لِلْإِنْسانِ مَا تَمَنَّى [النَّجْم: ٢٤] . وَلَيْسَ هَذَا الِانْتِقَالُ اقْتِضَابًا لِبَيَانِ عِظَمِ أَمْرِ الشَّفَاعَةِ.
Böylece onların sözlerinin batıl olduğunu fahva'l-hitap (öncelik delaleti) yoluyla açıkladı. Şöyle ki: Mertebe üstünlüğüne sahip olan melekler —çünkü melekler göklerin sakinleridir (onlar meleklerin putlardan daha şerefli olduğunu inkâr edemezler)—, Allah şefaat edilmesini dilediğinde ve lehine şefaat edilecek kimseden şefaatin kabul edilmesine razı olduğunda izin vermedikçe şefaate malik olamazlar. O hâlde { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } diyen müşrikler için, göklerde melekler değil de yerdeki taşlar olan putların müşriklere şefaati yönündeki arzuları nasıl gerçekleşebilir? Böylece Allah'ın dilediği kimseden başkası için şefaatin olmadığı sabit olmuş ve Allah putların şefaatini nefyedince müşriklerin onların şefaatçi oldukları yönündeki inançları boşa çıkmıştır. İşte bu cümlenin { أَمْ لِلْإِنْسانِ مَا تَمَنَّى } [Necm: 24] cümlesine atfedilmesinin münasebeti budur. Bu geçiş, şefaat işinin büyüklüğünü açıklamak için yapılan bir iktıdâb (ilgisiz ara geçiş) değildir.
وكَمْ اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ الْعَدَدِ وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَالْخَبَرُ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ.
{ كَمْ } sayı çokluğuna delalet eden bir isimdir; mübtedadır (özne), haberi (yüklem) ise { لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } ifadesidir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى كَمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١١] ، وَقَوْلِهِ: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فِي الْأَعْرَافِ [٤] .
{ كَمْ } lafzına dair açıklama, Bakara Suresi'nde [211] geçen: { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } ve A'râf Suresi'nde [4] geçen: { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } ayetlerinde daha önce geçmişti.
وفِي السَّماواتِ صفة ل مَلَكٍ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا بَيَانُ شَرَفِهِمْ بِشَرَفِ الْعَالَمِ الَّذِي هُمْ أَهْلُهُ، وَهُوَ عَالَمُ الْفَضَائِلِ وَمَنَازِلُ الْأَسْرَارِ.
{ فِي السَّماواتِ } ifadesi { مَلَكٍ } kelimesinin sıfatıdır. Bundan maksat, ehli oldukları âlemin şerefiyle onların şerefini açıklamaktır; zira o âlem faziletler âlemi ve sırların konaklarıdır.
وَجُمْلَةُ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ إِلَخْ، خَبَرٌ عَنْ كَمْ، أَيْ لَا تُغْنِي شَفَاعَةُ أَحَدِهِمْ فَهُوَ عَام لوُقُوع الْفِعْلِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَلِإِضَافَةِ شَفَاعَةٍ إِلَى ضَمِيرِهِمْ، أَيْ جَمِيعُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى كَثْرَتِهِمْ وَعُلُوِّ مِقْدَارِهِمْ لَا تُغْنِي شَفَاعَةُ وَاحِدٍ مِنْهُمْ.
{ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } cümlesi { كَمْ } kelimesinin haberidir; yani onlardan hiçbirinin şefaati fayda vermez. Fiilin nefiy (olumsuzluk) bağlamında yer alması ve şefaatin onların zamirine muzaf kılınması sebebiyle bu geneldir; yani bütün melekler çokluklarına ve mertebelerinin yüceliğine rağmen hiçbirinin şefaati fayda vermez.
وشَيْئاً مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لِلتَّعْمِيمِ، أَيْ شَيْئًا مِنَ الْإِغْنَاءِ لِزِيَادَةِ التَّنْصِيصِ عَلَى عُمُومِ نَفْيِ إِغْنَاءِ شَفَاعَتِهِمْ.
{ شَيْئاً } kelimesi ta'mim (genelleme) için mef'ûl-i mutlaktır; yani şefaatlerinin hiçbir şekilde fayda vermediğinin umumiliğini açıkça belirtmeyi artırmak için «fayda vermekten hiçbir şey» demektir.
وَلَمَّا كَانَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ: لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ يُوهِمُ أَنَّهُمْ قَدْ يَشْفَعُونَ فَلَا تُقْبَلُ شَفَاعَتُهُمْ، وَلَيْسَ ذَلِكَ مُرَادًا لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنهم لَا يجرأون عَلَى الشَّفَاعَةِ عِنْدَ اللَّهِ فَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِالِاسْتِثْنَاءِ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى، وَذَلِكَ مَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ:
{ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } ifadesinin zahiri, onların şefaat edip de şefaatlerinin kabul edilmeyebileceği vehmini uyandırabileceğinden —oysa kastedilen bu değildir, zira kastedilen onların Allah katında şefaate cüret edemeyecekleridir— hemen peşinden: { إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى } kavliyle istisna getirilmiştir. Nitekim O'nun:
وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاء: ٢٨] وَقَوْلُهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَة: ٢٢٥] أَيْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِأَحَدِهِمْ فِي الشَّفَاعَةِ وَيَرْضَى بِقُبُولِهَا فِي الْمَشْفُوعِ لَهُ.
{ وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } [Enbiyâ: 28] ve: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } [Bakara: 255] buyruklarının gerektirdiği de budur; yani ancak Allah onlardan birine şefaat için izin verdikten ve lehine şefaat edilen kimse hakkında bunun kabulüne razı olduktan sonra [şefaat edebilirler].
فَالْمُرَاد ب لِمَنْ يَشاءُ مَنْ يَشَاؤُهُ اللَّهُ مِنْهُمْ، أَيْ فَإِذَا أَذِنَ لِأَحَدِهِمْ قُبِلَتْ شَفَاعَتُهُ.
{ لِمَنْ يَشاءُ } ifadesiyle kastedilen, onlardan Allah'ın dilediği kimsedir; yani onlardan birine izin verdiğinde onun şefaati kabul edilir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِمَنْ يَشاءُ هِيَ اللَّامُ الَّتِي تَدْخُلُ بَعْدَ مَادَّةِ الشَّفَاعَةِ عَلَى الْمَشْفُوعِ لَهُ فَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِشَفَاعَتِهِمْ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى، وَلَيْسَتِ اللَّامُ مُتَعَلِّقَةً بِ يَأْذَنَ اللَّهُ. وَمَفْعُولُ يَأْذَنَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ، وَتَقْدِيرُهُ: أَنْ يَأْذَنَهُمُ اللَّهُ.
{ لِمَنْ يَشاءُ } kavlindeki lâm, şefaat maddesinden sonra lehine şefaat edilen kimsenin üzerine dahil olan lâmdır; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } kavlinde olduğu gibi { شَفاعَتُهُمْ } kelimesine müteallıktır (bağlıdır); lâm { يَأْذَنَ اللَّهُ } fiiline müteallık değildir. { يَأْذَنَ } fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir; { لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } kavli buna delalet etmektedir ve takdiri: «Allah onlara izin verdikten sonra» şeklindedir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ لتعدية يَأْذَنَ إِذا أُرِيدُ بِهِ مَعْنَى يَسْتَمِعُ، أَيْ أَنْ يُظْهِرَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْهُمْ أَنَّهُ يَقْبَلُ مِنْهُ. وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يَزَالُونَ يَتَقَرَّبُونَ بِطَلَبِ إِلْحَاقِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْمَرَاتِبِ الْعُلْيَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا [غَافِر: ٧] وَقَوْلُهُ:
Lâm harfinin, şayet dinlemek/kabul etmek manası kastedilirse { يَأْذَنَ } fiilini geçişli kılmak için olması da caizdir; yani onlardan dilediğine ondan kabul edeceğini izhar etmesi demektir. Bunun manası şudur: Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } [Mü'min: 7] ve:
وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ [الشورى: ٥] فَإِنَّ الِاسْتِغْفَارَ دُعَاءٌ وَالشَّفَاعَةَ تَوَجُّهٌ أَعْلَى، فالملائكة يعلمُونَ إِذا أَرَادَ اللَّهُ اسْتِجَابَةَ دَعْوَتِهِمْ فِي بَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ أُذِنَ لِأَحَدِهِمْ أَنْ يَشْفَعَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ فَيَشْفَعَ فَتُقْبَلَ شَفَاعَتُهُ، فَهَذَا تَقْرِيبُ كَيْفِيَّةِ الشَّفَاعَةِ. وَنَظِيرُهُ مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ شَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي مَوْقِفِ الْحَشْرِ.
{ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ } [Şûrâ: 5] kavillerinin delalet ettiği üzere melekler, müminlerin yüce mertebelere eriştirilmesini talep ederek sürekli yakınlaşmaya çalışırlar. Zira istiğfar bir duadır, şefaat ise daha üst bir yöneliştir. Melekler, Allah bazı müminler hakkındaki dualarını kabul etmek istediğinde onlardan birine Allah katında onun için şefaatte bulunma izni verildiğini bilirler; o da şefaat eder ve şefaati kabul edilir. İşte bu, şefaatin keyfiyetinin zihne yaklaştırılmasıdır. Bunun benzeri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in mahşer yerindeki şefaatine dair hadiste varid olmuştur.
وَعُطِفَ وَيَرْضى عَلَى لِمَنْ يَشاءُ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ إِذْنَ اللَّهِ بِالشَّفَاعَةِ يَجْرِي عَلَى حَسَبِ إِرَادَتِهِ إِذَا كَانَ الْمَشْفُوعُ لَهُ أَهْلًا لِأَنْ يُشْفَعَ لَهُ. وَفِي هَذَا الْإِبْهَامِ تَحْرِيضٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَجْتَهِدُوا فِي التَّعَرُّض لرضى اللَّهِ عَنْهُمْ لِيَكُونُوا أَهْلًا لِلْعَفْوِ عَمَّا فَرَّطُوا فِيهِ مِنَ الْأَعْمَالِ.
{ وَيَرْضى } ifadesinin { لِمَنْ يَشاءُ } üzerine atfedilmesi, Allah'ın şefaat izninin —şefaat edilen kimse lehine şefaat edilmeye ehil olduğunda— Kendi iradesine göre cereyan ettiğine işaret etmek içindir. Bu kapalı bırakmada (ibhamda), müminlerin amellerinde kusurlu davrandıkları hususlarda affa mazhar olabilmeleri için Allah'ın rızasına nail olmaya gayret göstermelerine bir teşvik vardır.
[٢٧، ٢٨]
[27, 28]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ٢٧ الى ٢٨]
[NECM SURESİ (53), AYETLER 27-28]
إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى (٢٧) وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً (٢٨)
{ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى (٢٧) وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً (٢٨) } “Ahirete inanmayanlar, meleklere mutlaka dişi isimleri takarlar. Hâlbuki onların bu hususta hiçbir bilgileri yoktur. Onlar sadece zanna uyuyorlar. Şüphesiz zan ise haktan hiçbir şey kazandırmaz.”
إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى (٢٧) وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ.
{ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى (٢٧) وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ } “Ahirete inanmayanlar, meleklere mutlaka dişi isimleri takarlar. Hâlbuki onların bu hususta hiçbir bilgileri yoktur.”
اعْتِرَاضٌ وَاسْتِطْرَادٌ لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الْمَلَائِكَةِ وَتَبَعًا لِمَا ذُكِرَ آنِفًا مِنْ جَعْلِ الْمُشْرِكِينَ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ بَنَاتٍ لِلَّهِ بِقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى إِلَى قَوْلِهِ: أَلَكُمُ الذَّكَرُ
[Bu ayet], meleklerin zikredilmesi münasebetiyle ve az önce müşriklerin: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } kavlinden: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ }...
وَلَهُ الْأُنْثى
{ وَلَهُ الْأُنْثى } “ve O'na da dişi olan [öyle mi?]”
[النَّجْم: ١٩- ٢١] ثُنِّيَ إِلَيْهِمْ عَنَانُ الرَّدِّ وَالْإِبْطَالِ لِزَعْمِهِمْ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ جَمْعًا بَيْنَ رَدِّ بَاطِلَيْنِ مُتَشَابِهَيْنِ، وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُعَبَّرَ عَنِ الْمَرْدُودِ عَلَيْهِمْ بِضَمِيرِ الْغَيْبَةِ تَبَعًا لِقَوْلِهِ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [النَّجْم: ٢٨] ، فَعَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ بِالْمَوْصُولِيَّةِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنَ التَّوْبِيخِ لَهُمْ وَالتَّحْقِيرِ لِعَقَائِدِهِمْ إِذْ كَفَرُوا
[Necm: 19-21] kavline kadar geçen Lât, Uzzâ ve Menât'ı Allah'ın kızları kılmalarına tabi olarak bir itiraz (ara cümle) ve istitrat (konu dışına çıkış)tır. Birbirine benzeyen iki batılı reddetmeyi bir araya getirmek üzere meleklerin Allah'ın kızları olduğu yönündeki iddialarını reddetme ve iptal etme yönüne dönülmüştür. Zahirin gereği, { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } [Necm: 28] kavline tabi olarak kendilerine cevap verilen kimselerin gaip zamiriyle ifade edilmesiydi; ancak sılanın (bağlantı cümlesinin) onlara yönelik kınama ve inançlarını tahkir ifade etmesi sebebiyle zamir kullanmaktan vazgeçilip ism-i mevsûl ile açıkça zikretme yoluna gidilmiştir; zira onlar...
بِالْآخِرَةِ وَقد تَوَاتر إِثْبَاتهَا عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ وَعِنْدَ أَهْلِ الْأَدْيَانِ الْمُجَاوِرِينَ لَهُمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئَةِ، فَالْمَوْصُولِيَّةُ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّحْقِيرِ وَالتَّهَكُّمِ نَظِيرَ حِكَايَةِ اللَّهِ عَنْهُمْ: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] إِلَّا أَنَّ التَّهَكُّمَ المحكي هُنَا لَك تَهَكُّمُ الْمُبْطِلِ بِالْمُحِقِّ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْتَقِدُونَ وُقُوعَ الصِّلَةِ، وَأَمَّا التَّهَكُّمُ هُنَا فَهُوَ تَهَكُّمُ الْمُحِقِّ بِالْمُبْطِلِ لِأَنَّ مَضْمُونَ الصِّلَةِ ثَابِتٌ لَهُمْ.
elçilerin dillerinde ve kendilerine komşu olan Yahudi, Hristiyan ve Sâbiî gibi din mensupları nezdinde ispatı mütevatir olduğu hâlde ahireti inkâr etmişlerdir. Dolayısıyla buradaki mevsûliyet, Allah'ın onlardan naklettiği: { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [Hicr: 6] kavlinin benzeri olarak tahkir ve istihza için kullanılmıştır. Ancak orada nakledilen istihza, batıl ehlinin hak ehline karşı yaptığı istihzadır; çünkü onlar sılanın vuku bulduğuna inanmamaktadırlar. Buradaki istihza ise hak ehlinin batıl ehline karşı yaptığı istihzadır; çünkü sılanın içeriği onlar hakkında sabittir.
وَالتَّسْمِيَةُ مُطْلَقَةُ هُنَا عَلَى التَّوْصِيفِ لِأَنَّ الِاسْمَ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى الْمَعْنَى وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْمَدْلُولِ الْمُسَمَّى ذَاتًا كَانَ أَوْ مَعْنًى كَقَوْلِ لَبِيدٍ:
Burada tesmiye (isimlendirme), tavsif (nitelendirme) anlamında mutlak kılınmıştır. Zira isim bazen manaya delalet eden lafız için kullanılırken bazen de ister zat ister mana olsun isimlendirilen medlûl için kullanılabilir; nitekim Lebîd'in şöyle dediği gibi:
إِلَى الْحَوْلِ ثُمَّ اسْمُ السَّلَامِ عَلَيْكُمَا أَيِ السَّلَامُ عَلَيْكُمَا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا [الْإِنْسَان: ١٨] أَيْ تُوصَفُ بِهَذَا الْوَصْفِ فِي حُسْنِ مَآبِهَا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا [مَرْيَم: ٦٥] ، أَيْ لَيْسَ لِلَّهِ مَثِيلٌ. وَقَدْ مَرَّ بَيَانُهُ مُسْتَوْفًى عِنْدَ تَفْسِيرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فِي أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ [١] .
«Bir yıla kadar, sonra ikinize selamın ismi olsun» yani «ikinizin üzerine selam olsun» demiştir. Yine Yüce Allah'ın: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [A'lâ: 1] ve: { عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا } [İnsân: 18] yani akışının güzelliği sebebiyle bu sıfatla tavsif edilir buyruğu ile: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } [Meryem: 65] yani «Allah'ın hiçbir benzeri yoktur» buyruğu da böyledir. Bunun açıklaması Fâtiha'nın başındaki [1] { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } tefsirinde eksiksiz olarak geçmişti.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَذَلِكَ تَوْصِيفٌ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] ، وَكَانُوا يَقُولُونَ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرَوَاتِ الْجِنِّ قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] وَقَالَ:
Mana şudur: Onlar meleklerin dişi olduğunu iddia ediyorlardı ki bu bir tavsiftir (nitelendirmedir). Nitekim Yüce Allah: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } [Zuhruf: 19] buyurmuştur. Onlar «Melekler, cinlerin ileri gelenlerinden [doğan] Allah'ın kızlarıdır» diyorlardı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } [Enbiyâ: 26] ve şöyle buyurmuştur:
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصافات: ١٥٨] .
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular.” [Sâffât: 158].
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأُنْثى تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الَّذِي هُوَ فِي مَعْنَى الْمُتَعَدِّدِ وَالَّذِي دَعَا إِلَى هَذَا النَّظْمِ مُرَاعَاةُ الْفَوَاصِلِ لِيَقَعَ لَفْظُ الْأُنْثى فَاصِلَةً كَمَا وَقَعَ لَفْظُ الْأُولى وَلَفْظُ يَرْضى وَلَفْظُ شَيْئاً.
{ الْأُنْثى } kelimesindeki belirlilik takısı, çokluk manasında olan cins içindir. Bu dizilimi gerektiren şey, { الْأُولى }, { يَرْضى } ve { شَيْئاً } lafızlarının fasıla olduğu gibi { الْأُنْثى } lafzının da fasıla olması için fasılaların gözetilmesidir.
وَجُمْلَةُ وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ حَالٌ من ضمير لَيُسَمُّونَ، أَيْ يُثْبِتُونَ للْمَلَائكَة صِفَات الْإِنَاث فِي حَالِ انْتِفَاءِ عِلْمٍ مِنْهُمْ بِذَلِكَ وَإِنَّمَا هُوَ تَخَيُّلٌ وَتَوَهُّمٌ إِذِ الْعِلْمُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ دَلِيلٍ لَهُمْ فَنَفْيُ الْعِلْمِ مُرَادٌ بِهِ نَفْيُهُ وَنَفْيُ الدَّلِيلِ عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ.
{ وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ } cümlesi { لَيُسَمُّونَ } fiilindeki zamirden hâldir; yani bu konuda kendilerine ait hiçbir bilgi bulunmadığı hâlde meleklere dişilik sıfatları isnat etmektedirler; bu ancak bir tahayyül ve vehimden ibarettir. Çünkü bilgi ancak onlar için bir delilden kaynaklanır; dolayısıyla bilginin nefyedilmesiyle kinaye yoluyla hem kendisi hem de delili nefyedilmek istenmiştir.
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً.
{ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Onlar sadece zanna uyuyorlar. Şüphesiz zan ise haktan hiçbir şey kazandırmaz.”
مَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ ذُو شُعَبٍ: فَإِنَّ فِيهَا بَيَانًا لِجُمْلَةِ وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَعَوْدًا إِلَى جُمْلَةِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ، وَتَأْكِيدًا لِمَضْمُونِهَا وَتَوْطِئَةً لِتَفْرِيعِ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا [النَّجْم: ٢٩] .
Bu cümlenin konumu çok yönlüdür: Zira bu cümlede { وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ } cümlesinin açıklaması, { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } cümlesine bir dönüş, onun içeriğini tekit ve: { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا } [Necm: 29] buyruğunun üzerine bina edilmesine bir hazırlık vardır.
وَاسْتُعِيرَ الِاتِّبَاعُ لِلْأَخْذِ بِالشَّيْءِ وَاعْتِقَادِ مُقْتَضَاهُ أَيْ مَا يَأْخُذُونَ فِي ذَلِكَ إِلَّا بِدَلِيلِ الظَّنِّ الْمُخْطِئِ.
İttibâ (tâbi olmak) kelimesi, bir şeyi benimsemek ve gereğine inanmak manasında istiare edilmiştir; yani onlar bu konuda ancak yanıltıcı zannın deliline sarılmaktadırlar.