وَأُطْلِقَ الظَّنُّ عَلَى الِاعْتِقَادِ الْمُخْطِئِ كَمَا هُوَ غَالِبُ إِطْلَاقِهِ مَعَ قَرِينَةِ قَوْلِهِ عَقِبَهُ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ آنِفًا.
Zan kelimesi, hemen ardından gelen { وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } ifadesinin karinesiyle, çoğunlukla kullanıldığı üzere yanlış inanç/kanı için mutlak olarak kullanılmıştır; az önce de benzeri geçmişti.
وَأُظْهِرَ لَفْظُ الظَّنَّ دُونَ ضَمِيرِهِ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا فَتَسِيرَ مَسِيرَ الْأَمْثَالِ.
Zan lafzı, zamiri yerine açık isim olarak getirilmiştir ki cümle kendi başına bağımsız olsun ve darbımesel (atasözü) gibi dillerde dolaşsın.
وَنَفْيُ الْإِغْنَاءِ مَعْنَاهُ نَفْيُ الْإِفَادَةِ، أَيْ لَا يُفِيدُ شَيْئًا مِنَ الْحَقِّ فَحَرْفُ مِنْ بَيَانٌ وَهُوَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمُبِينِ أَعْنِي شَيْئًا.
İğnânın (fayda vermenin) nefyedilmesi, fayda sağlamanın yokluğu anlamındadır; yani haktan hiçbir şey kazandırmaz/fayda vermez. Buradaki { مِنْ } harfi beyan (açıklama) içindir ve mübeyyenin (açıklananın) yani { شَيْئاً } kelimesinin önüne geçmiştir.
وشَيْئاً مَنْصُوبُ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِ يُغْنِي.
{ شَيْئاً } kelimesi, { يُغْنِي } fiilinin mef'ûlün bihi (düz tümleci) olarak mansubdur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْحَقَّ حَقَائِقُ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ وَإِدْرَاكُهَا هُوَ الْعِلْمُ (الْمُعَرَّفُ بِأَنَّهُ تَصَوُّرُ الْمَعْلُومِ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ) وَالظَّنُّ لَا يُفِيدُ ذَلِكَ الْإِدْرَاكَ بِذَاتِهِ فَلَوْ صَادَفَ الْحَقَّ فَذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الصُّدْفَةِ وَالِاتِّفَاقِ، وَخَاصَّةً الظَّنَّ الْمُخْطِئَ كَمَا هُنَا.
Mana şudur: Hak, eşyanın olduğu gibi olan gerçekleridir ve onu idrak etmek ise ilimdir (bilinenin olduğu gibi tasavvur edilmesi şeklinde tanımlanan ilim). Zan ise bizzat kendisiyle bu idraki sağlamaz; şayet hakka rastlarsa bu tesadüf ve rastlantı eseri olur; hele ki buradaki gibi yanıltıcı bir zan ise büsbütün böyledir.
[٢٩، ٣٠]
[29, 30]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ٢٩ الى ٣٠]
[Necm Suresi (53), Âyet 29-30]
فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَياةَ الدُّنْيا (٢٩) ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى (٣٠)
{ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَياةَ الدُّنْيا (٢٩) ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى (٣٠) } “Öyleyse bizim zikrimizden yüz çeviren ve dünya hayatından başkasını istemeyen kimseden yüz çevir. (29) İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur. Şüphesiz senin Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; O, doğru yolda olanı da en iyi bilendir. (30)”
فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا (٢٩) ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ.
{ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا (٢٩) ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “Öyleyse bizim zikrimizden yüz çeviren ve dünya hayatından başkasını istemeyen kimseden yüz çevir. (29) İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur.”
بَعْدَ أَنْ وَصَفَ مَدَارِكَهُمُ الْبَاطِلَةَ وَضَلَالَهُمْ فَرَّعَ عَلَيْهِ أَمر نبيه ﷺ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ ذَلِكَ لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ مِنْ وَصْفِ ضَلَالِهِمْ كَانَ نَتِيجَةَ إِعْرَاضِهِمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَهُوَ
[Yüce Allah] onların bâtıl idraklerini ve sapkınlıklarını nitelendirdikten sonra, bunun üzerine Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlardan yüz çevirmesi emrini bina etmiştir. Çünkü onların sapkınlığının daha önce geçen niteliği, Allah'ın zikrinden yüz çevirmelerinin sonucuydu; bu da
التَّوَلِّي عَنِ الذِّكْرِ فَحُقَّ أَنْ يَكُونَ جَزَاؤُهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْإِعْرَاضِ إِعْرَاضًا عَنْهُمْ فَإِنَّ الْإِعْرَاضَ وَالتَّوَلِّيَ مُتَرَادِفَانِ أَوْ مُتَقَارِبَانِ فَالْمُرَادُ بِ مَنْ تَوَلَّى الْفَرِيقُ الَّذِينَ أَعْرَضُوا عَنِ الْقُرْآنِ وَهُمُ الْمُخَاطَبُونَ آنِفًا بِقَوْلِهِ: مَا ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَما غَوى [النَّجْم: ٢] وَقَوْلُهُ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى [النَّجْم:
zikirden yüz çevirmektir. Dolayısıyla onların bu yüz çevirmelerinin karşılığının, onlardan yüz çevrilmesi olması hak olmuştur. Zira i'râd (yüz çevirme) ile tevellî (arkasını dönme) eş anlamlı veya yakın anlamlıdır. { مَنْ تَوَلَّى } ile kastedilen, Kur'an'dan yüz çeviren topluluktur. Onlar da az önce { مَا ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَما غَوى } [Necm: 2] ve { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } [Necm:
١٩] وَالْمُخْبَرُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [النَّجْم: ٢٨] إِلَخْ وَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ [النَّجْم: ٢٧] إِلَخْ.
19] buyruğuyla kendilerine hitap edilen, ayrıca { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } [Necm: 28] ilâ ahir ve { إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } [Necm: 27] ilâ ahir buyruklarıyla kendilerinden haber verilen kimselerdir.
وَالْإِعْرَاضُ وَالتَّوَلِّي كِلَاهُمَا مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي مَجَازِهِ فَأَمَّا الْإِعْرَاضُ فَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِتَرْكِ الْمُجَادَلَةِ أَوْ لِتَرْكِ الِاهْتِمَامِ بِسَلَامَتِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ وَغَضَبِ اللَّهِ، وَأَمَّا التَّوَلِّي فَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِعَدَمِ الِاسْتِمَاعِ أَوْ لِعَدَمِ الِامْتِثَالِ.
İ'râd ve tevellî kelimelerinin her ikisi de burada mecazi anlamlarında kullanılmıştır. İ'râd, tartışmayı bırakmak veya onların azaptan ve Allah'ın gazabından kurtulmalarını önemsemeyi terk etmek manasında istiare edilmiştir. Tevellî ise dinlememek veya itaat etmemek manasında istiare edilmiştir.
وَحَقِيقَةُ الْإِعْرَاضِ: لَفْتُ الْوَجْهِ عَنِ الشَّيْءِ لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَارِضِ وَهُوَ صَفْحَةُ الْخَدِّ لِأَنَّ الْكَارِهَ لِشَيْءٍ يَصْرِفُ عَنْهُ وَجْهَهُ.
İ'râdın gerçek anlamı: Yüzü bir şeyden çevirmektir; çünkü yanağın yüzü anlamına gelen «ârid» kelimesinden türemiştir; nitekim bir şeyi hoş görmeyen kimse yüzünü ondan çevirir.
وَحَقِيقَةُ التَّوَلِّي: الْإِدْبَارُ وَالِانْصِرَافُ، وَإِعْرَاضُ النَّبِيءِ ﷺ عَنْهُمُ الْمَأْمُورُ بِهِ مُرَادٌ بِهِ عَدَمُ الِاهْتِمَامِ بِنَجَاتِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَقْبَلُوا الْإِرْشَادَ وَإِلَّا فَإِنَّ النَّبِيءَ ﷺ مَأْمُورٌ بِإِدَامَةِ دَعَوْتِهِمْ لِلْإِيمَانِ فَكَمَا كَانَ يَدْعُوهُمْ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَدْ دَعَاهُمْ غَيْرَ مَرَّةٍ بَعْدَ نُزُولِهَا، عَلَى أَنَّ الدَّعْوَةَ لَا تَخْتَصُّ بِهِمْ فَإِنَّهَا يَنْتَفِعُ بِهَا الْمُؤْمِنُونَ، وَمَنْ لَمْ يَسْبِقْ مِنْهُ إِعْرَاضٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ يَسْمَعُونَ مَا أُنْذِرَ بِهِ الْمُعْرِضُونَ وَيَتَأَمَّلُونَ فِيمَا تَصِفُهُمْ بِهِ آيَاتُ الْقُرْآنِ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنْ لَا عَلَاقَةَ لِهَذِهِ الْآيَةِ وَأَمْثَالِهَا بِالْمُتَارَكَةِ وَلَا هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَاتِ الْقِتَالِ.
Tevellînin gerçek anlamı ise arkasını dönüp gitmektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e emredilen onlardan yüz çevirme ile kastedilen, hidayeti kabul etmedikleri için kurtuluşlarıyla ilgilenmeyi bırakmasıdır; yoksa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları imana davet etmeyi sürdürmekle emrolunmuştur. Nitekim bu ayet inmeden önce onları nasıl davet ettiyse, indikten sonra da defalarca davet etmiştir. Kaldı ki davet sadece onlara mahsus değildir; zira müminler ondan istifade ederler, müşriklerden henüz yüz çevirmemiş olanlar da yüz çevirenlerin ne ile uyarıldığını işitir ve Kur'an ayetlerinin kendilerini nasıl nitelendirdiği üzerinde düşünürler. Böylece bu ayetin ve benzerlerinin savaşı tamamen terk etmekle (mütareke) bir ilgisi olmadığını ve kital (savaş) ayetleriyle neshedilmediğini anlarsın.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٣] وَقَوْلِهِ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٦] ، فَضُمَّ إِلَيْهِ مَا هُنَا.
Nisâ Suresi'ndeki { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ } [63] ve En'âm Suresi'ndeki { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } [106] ayetlerinde bu konudaki açıklama geçmişti; buradaki açıklamayı da ona ekle.
وَمَا صدق مَنْ تَوَلَّى الْقَوْمُ الَّذِينَ تَوَلَّوْا وَإِنَّمَا جَرَى الْفِعْلُ عَلَى صِيغَةِ الْمُفْرَدِ مُرَاعَاةً لِلَفْظِ مَنْ أَلَا تَرَى قَوْلَهُ: ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ بِضَمِيرِ الْجَمْعِ.
{ مَنْ تَوَلَّى } ifadesinin karşıladığı anlam, yüz çeviren o kavimdir. Fiilin tekil sîgada gelmesi ise { مَنْ } lafzını gözetmek içindir; baksana [hemen ardından] çoğul zamiriyle { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ } buyurmuştur.
وَجِيءَ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ فَقِيلَ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا دُونَ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ صِلَةُ الْمَوْصُولِ مِنْ عِلَّةِ الْأَمْرِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ وَمِنْ تَرَتُّبِ تَوَلِّيهِمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ عَلَى مَا سَبَقَ وَصْفُهُ مِنْ ضَلَالِهِمْ إِذْ لَمْ يَتَقَدَّمْ وَصْفُهُمْ بِالتَّوَلِي عَنِ الذِّكْرِ وَإِنَّمَا تَقَدَّمَ وَصْفُ أَسْبَابِهِ.
Zamir makamında açık isim getirilerek «onlardan yüz çevir» denmeyip { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا } denilmiştir; zira sıla cümlesi, onlardan yüz çevrilmesi emrinin illetini (gerekçesini) ve Allah'ın zikrinden yüz çevirmelerinin, daha önce zikredilen sapkınlıklarının bir sonucu olduğunu bildirmektedir; nitekim daha önce açıkça zikirden yüz çevirdikleri nitelenmemiş, sadece bunun sebepleri anlatılmıştı.
وَالذِّكْرُ الْمُضَافُ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ هُوَ الْقُرْآنُ.
Celâlet zamirine muzaf olan «zikir» ise Kur'an'dır.
وَمَعْنَى وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ الْإِيمَانِ بِالْحَيَاةِ الْآخِرَةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ لِأَنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا بِهَا عَلَى حَقِيقَتِهَا لَأَرَادُوهَا وَلَوْ بِبَعْضِ أَعْمَالِهِمْ.
{ وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا } buyruğunun anlamı, ahiret hayatına inanmamaktan kinayedir; nitekim { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } buyruğu da buna delalet etmektedir. Çünkü ahirete gerçek anlamıyla inansalardı, bazı amelleriyle de olsa onu isterlerdi.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ اعْتِرَاضٌ وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ بَيَّنَ بِهِ سَبَبَ جَهْلِهِمْ بِوُجُودِ الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ لِغَرَابَتِهِ مِمَّا يَسْأَلُ عَنْهُ السَّائِلُ وَفِيهِ تَحْقِيرٌ لَهُمْ وَازْدِرَاءٌ بِهِمْ بِقُصُورِ مَعْلُومَاتِهِمْ.
{ ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } cümlesi itirâziyyedir (ara cümledir) ve istînâf-ı beyânîdir; bununla onların ahiret hayatının varlığı konusundaki cehaletlerinin sebebi açıklanmıştır. Çünkü bu durum garipliğinden ötürü soran birinin soracağı türdendir; ayrıca bunda, bilgilerinin yetersizliği sebebiyle onları tahkir etmek ve küçümsemek vardır.
وَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ وَقَعَ مُعْتَرِضًا بَيْنَ الْجُمَلِ وَعِلَّتِهَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ الْآيَةَ.
Bu istînâf, cümleler ile { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } ayetindeki illeti arasına itiraz (ara cümle) olarak girmiştir.
وَأَعْنِي حَاصِلَ قَوْلِهِ: وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا.
Kastettiğim şey, { وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا } sözünün sonucudur.
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا اسْتُعِيرَ لِلشَّيْءِ الَّذِي لَمْ يَعْلَمُوهُ اسْمُ الْحَدِّ الَّذِي يَبْلُغُ إِلَيْهِ السَّائِرُ فَلَا يَعْلَمُ مَا بَعْدَهُ مِنَ الْبِلَادِ.
{ ذلِكَ } buyruğu, önceki sözde geçen { وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا } ifadesine işarettir. Bilmedikleri şey için, yolcunun ulaştığı ve ötesindeki beldeleri bilmediği sınır ismi istiare edilmiştir.
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى.
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى } “Şüphesiz senin Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; O, doğru yolda olanı da en iyi bilendir.”
تَعْلِيلٌ لِجُمَلَةِ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى وَهُوَ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى أَنَّهُ مُتَوَلِّي حِسَابِهِمْ وَجَزَائِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ، وَفِيهِ وَعِيدٌ لِلضَّالِينَ. وَالتَّوْكِيدُ الْمُفَادُ بِ إِنَّ وبضمير الْفَصْل رَاجِعٌ إِلَى الْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ، وَأَمَّا كَوْنُهُ تَعَالَى أَعْلَمُ بِذَلِكَ فَلَا مُقْتَضَى لِتَأْكِيدِهَا لَمَّا كَانَ الْمُخَاطَبُ بِهِ النَّبِيءَ ﷺ. وَالْمَعْنَى: هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ بِحَالِهِمْ.
{ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى } cümlesinin gerekçesidir ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. Bu haber, kinaye yoluyla onların hesabını görmeyi ve cezalarını vermeyi [Allah'ın] üstlendiği anlamında kullanılmıştır; ayrıca bunda sapanlar için bir tehdit vardır. { إِنَّ } ve fasıl zamiri ile sağlanan pekiştirme bu kinai anlama dönüktür; zira Yüce Allah'ın bunu en iyi bilmesi hususuna gelince, kendisine hitap edilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu için bunun tekit edilmesine bir gerek yoktur. Mana şudur: O, onların durumunu senden daha iyi bilir.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ مُفِيدُ الْقَصْرِ وَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ. وَالْمَعْنَى: أَنْتَ لَا تَعْلَمُ دَخَائِلَهُمْ فَلَا تَتَحَسَّرْ عَلَيْهِمْ.
Fasıl zamiri kasr (vurgu/sınırlama) bildirir ve bu hakiki bir kasrdır. Mana şudur: Sen onların iç yüzlerini bilmezsin, o hâlde onlar için üzülme.
وَجُمْلَةُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى تَتْمِيمٌ، وَفِيهِ وَعْدٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَبِشَارَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ.
{ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى } cümlesi ise bir tetmimdir (sözü tamamlama); bunda müminlere bir vaat ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir müjde vardır.
وَالْبَاءُ فِي بِمَنْ ضَلَّ وَفِي بِمَنِ اهْتَدى لِتَعْدِيَةِ صِفَتَيْ أَعْلَمُ وَهِيَ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ هُوَ أَشَدُّ عِلْمًا مُلَابِسًا لِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ، أَيْ ملابسا لحَال ضلاله، وَتَقْدِيم ذكر بِمَنْ ضَلَّ على ذكر بِمَنِ اهْتَدى لِأَن الضالّين أهمّ فِي هَذَا الْمَقَامِ، وَأَمَّا ذِكْرُ الْمُهْتَدِينَ فَتَتْمِيمٌ.
{ بِمَنْ ضَلَّ } ve { بِمَنِ اهْتَدى } ifadelerindeki bâ harfi, { أَعْلَمُ } sıfatlarını geçişli kılmak içindir ve mülâbese (ilişki/kapsama) bildirir; yani O'nun ilmi, yolundan sapanı kuşatacak şekilde daha üstündür, yani onun sapkınlık durumunu kuşatıcıdır. { بِمَنْ ضَلَّ } ifadesinin { بِمَنِ اهْتَدى } ifadesinden önce zikredilmesi, bu makamda sapanların daha öncelikli konu olması sebebiyledir; doğru yolda olanların zikredilmesi ise tetmimdir (tamamlamadır).
[٣١، ٣٢]
[31, 32]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ٣١ الى ٣٢]
[Necm Suresi (53), Âyet 31-32]
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى (٣٢)
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى (٣٢) } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır; kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da daha güzeliyle mükâfatlandırsın diye. (31) Onlar ki ufak tefek kusurlar hariç, günahın büyüklerinden ve hayasızlıklardan kaçınırlar. Şüphesiz senin Rabbin mağfireti bol olandır. O, sizi hem topraktan yarattığı zaman hem de annelerinizin karınlarında ceninler hâlinde bulunduğunuz zaman en iyi bilendir. Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın. O, sakınanı en iyi bilendir. (32)”
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ.
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır; kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da daha güzeliyle mükâfatlandırsın diye. (31) Onlar ki ufak tefek kusurlar hariç, günahın büyüklerinden ve hayasızlıklardan kaçınırlar. Şüphesiz senin Rabbin mağfireti bol olandır.”
عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ إِلَخْ فَبَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَنَّ لِلَّهِ أُمُورَ الدَّارَيْنِ بِقَوْلِهِ: فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى [النَّجْم: ٢٥] انْتَقَلَ إِلَى أَهَمِّ مَا يَجْرِي فِي
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } ilâ ahir buyruğuna atfedilmiştir. { فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى } [Necm: 25] buyruğuyla iki cihanın işlerinin Allah'a ait olduğunu belirttikten sonra,
الدَّارَيْنِ مِنْ أَحْوَالِ النَّاسِ الَّذِينَ هُمْ أَشْرَفُ مَا عَلَى الْأَرْضِ بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ [النَّجْم: ٣٠] الْمُرَادُ بِهِ الْإِشَارَةُ إِلَى الْجَزَاءِ وَهُوَ إِثْبَاتٌ لِوُقُوعِ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ.
cezanın işaret edilmesi kastedilen { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } [Necm: 30] buyruğunun münasebetiyle iki cihanda cereyan eden şeylerin en önemlisine, yeryüzünün en şereflisi olan insanların hallerine intikal etmiştir; bu da dirilişin ve karşılığın (cezanın) gerçekleşeceğini ispatlamaktır.
فَالْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ قَوْلُهُ: وَما فِي الْأَرْضِ لِأَنَّ الْمُهِمَّ مَا فِي الْأَرْضِ إِذْ هُمْ مُتَعَلِّقُ الْجَزَاءِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ مَعَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ عَلَى وَجْهِ التَّتْمِيمِ لِلْإِعْلَامِ بِإِحَاطَةِ مُلْكِ اللَّهِ لِمَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ الْعَوَالِمُ كُلُّهَا وَنُكْتَةُ الِابْتِدَاءِ بِالتَّتْمِيمِ دُونَ تَأْخِيرِهِ الَّذِي هُوَ مُقْتَضًى ظَاهِرٌ فِي التَّتْمِيمَاتِ هِيَ الِاهْتِمَامُ بِالْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ لِأَنَّهُ أَوْسَعُ وَأَشْرَفُ وَلِيَكُونَ الْمَقْصُودُ وَهُوَ قَوْلُهُ: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا الْآيَةَ مُقْتَرِنًا بِمَا يُنَاسِبُهُ مِنْ ذِكْرِ مَا فِي الْأَرْضِ لِأَنَّ الْمَجْزِيِّينَ هُمْ أَهْلُ الْأَرْضِ، فَهَذِهِ نُكْتَةُ مُخَالَفَةُ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.
Bu sözden asıl kastedilen { وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğudur; çünkü önemli olan yerdekilerdir, zira cezanın taalluk ettiği varlıklar onlardır. Bütün âlemlerin içerdiklerini Allah'ın mülkünün kuşattığını bildirmek amacıyla, sözü tamamlama (tetmim) sadedinde { مَا فِي السَّمَاوَاتِ } onunla birlikte anılmıştır. Tetmimlerde zâhir olan gereğin aksine, söze tetmim ile başlanıp sonraya bırakılmamasındaki nükte; daha geniş ve daha şerefli olması hasebiyle ulvî (yüce) âleme verilen önemdir. Ayrıca asıl maksat olan { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا } ayetinin, kendisine uygun olan yerdekilerin zikriyle bitişik olması içindir; çünkü karşılık görecek olanlar yer ehlidir. İşte zâhirin gereğine muhalefet edilmesindeki nükte budur.
فَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ قَوْلُهُ: لِيَجْزِيَ بِمَا فِي الْخَبَرِ مِنْ مَعْنَى الْكَوْنِ الْمُقَدَّرِ فِي الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ الْمُخْبَرِ بِهِ عَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَيْ كَائِنٌ مِلْكًا لِلَّهِ كَوْنًا عِلَّتُهُ أَنْ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا وَالَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ، وَهُمُ الَّذِينَ
{ لِيَجْزِيَ } ifadesinin, { مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } ifadesinden haber olan câr ve mecrûrun içerdiği takdirî varlık/oluş manasına taalluk etmesi caizdir; yani kötülük yapanları ve iyilik yapanları cezalandırıp mükâfatlandırması gerekçesiyle yer ehlinden olanlar Allah'ın mülkü olarak bulunmaktadır; onlar da
يَصْدُرُ مِنْهُمُ الْإِسَاءَةُ وَالْإِحْسَانُ فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَجْزِيَ لَامُ التَّعْلِيلِ، جُعِلَ الْجَزَاءُ عِلَّةً لِثُبُوتِ مِلْكِ اللَّهِ لما فِي السَّمَوَات وَالْأَرْضِ.
kendilerinden kötülük ve iyilik sâdır olan kimselerdir. Dolayısıyla { لِيَجْزِيَ } ifadesindeki lâm harfi ta'lîl (gerekçe) lâmıdır; ceza (karşılık verme), göklerde ve yerde olanların Allah'ın mülkü olarak sabit olmasının illeti (gerekçesi) kılınmıştır.
وَمَعْنَى هَذَا التَّعْلِيلِ أَنَّ مِنَ الْحَقَائِقِ الْمُرْتَبِطَةِ بِثُبُوتِ ذَلِكَ الْمِلْكِ ارْتِبَاطًا أَوَّلِيًّا فِي التَّعَقُّلِ وَالِاعْتِبَارِ لَا فِي إِيجَادٍ فَإِنَّ مِلْكَ اللَّهِ لِمَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْض ناشىء عَنْ إِيجَادِ اللَّهِ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ وَاللَّهُ حِينَ أَوْجَدَهَا عَالِمٌ أَنَّ لَهَا حَيَاتَيْنِ وَأَنَّ لَهَا أَفْعَالًا حَسَنَةً وَسَيِّئَةً فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَعَالِمٌ أَنَّهُ مُجْزِيهَا عَلَى أَعْمَالِهَا بِمَا يُنَاسِبُهَا جَزَاءً خَالِدًا فِي الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ فَلَا جَرَمَ كَانَ الْجَزَاءُ غَايَةً لِإِيجَادِ مَا فِي الْأَرْضِ فَاعْتُبِرَ هُوَ الْعِلَّةَ فِي إِيجَادِهِمْ وَهِيَ عِلَّةٌ بَاعِثَةٌ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعَهَا غَيْرُهَا لِأَنَّ الْعلَّة الباعثة يُمكن تَعَدُّدُهَا فِي الْحِكْمَةِ.
Bu talilin manası şudur: Bu mülkiyetin sübutuna bağlı hakikatlerden biri, var etmede değil, akıl ve değerlendirmede öncelikli bir irtibata sahiptir. Zira göklerde ve yerde olanların Allah'ın mülkü olması, Allah'ın o mahlukatı var etmesinden kaynaklanmaktadır. Allah onları var ederken onların iki hayatı olduğunu, dünya hayatında iyi ve kötü fiilleri bulunacağını ve ahiret hayatında amellerine uygun ebedî bir karşılıkla onları cezalandırıp mükâfatlandıracağını bilmektedir. Şüphesiz ki ceza (karşılık), yerdekilerin var edilişinin gayesi olmuştur ve onların var edilmesindeki illet kabul edilmiştir; bu, hikmet gereği çoğalması mümkün olan, yanında başkalarının da bulunabileceği sevk edici bir illettir (illet-i bâise).
وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: أَعْلَمُ مِنْ قَوْلِهِ: هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ [النَّجْم:
Ayrıca [bu ifadenin], O'nun: { هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } “Kendi yolundan sapanı en iyi bilen O'dur” [Necm: buyruğundaki { أَعْلَمُ } lafzına taalluk etmesi de caizdir.
٣٠] ، أَيْ مِنْ خَصَائِصِ عِلْمِهِ الَّذِي لَا يَعْزُبُ عَنْهُ شَيْءٌ أَنْ يَكُونَ عِلْمُهُ مُرَتَّبًا عَلَيْهِ الْجَزَاء.
30] ayetindeki { أَعْلَمُ } kelimesine taalluk etmesi de caizdir; yani hiçbir şeyin kendisinden gizli kalmadığı ilminin özelliklerinden biri, ilminin üzerine cezanın (karşılığın) terettüp etmesidir.
والباءان فِي قَوْلِهِ: بِما عَمِلُوا وَقَوْلِهِ: بِالْحُسْنَى لِتَعْدِيَةِ فُعْلَى لِيَجْزِيَ ويَجْزِيَ فَمَا بَعْدُ الْبَاءَيْنِ فِي مَعْنَى مَفْعُولِ الْفِعْلَيْنِ، فَهُمَا دَاخِلَتَانِ عَلَى الْجَزَاءِ، وَقَوْلُهُ:
{ بِما عَمِلُوا } ve { بِالْحُسْنَى } ifadelerindeki iki bâ harfi, { لِيَجْزِيَ } ve { يَجْزِيَ } fiillerini geçişli kılmak içindir. İki bâ harfinden sonra gelenler, iki fiilin mef'ûlü anlamındadır; dolayısıyla her ikisi de cezanın/mükâfatın üzerine dahil olmuştur. Bu durumda
بِما عَمِلُوا حِينَئِذٍ تَقْدِيرُهُ: بِمِثْلِ مَا عَمِلُوا، أَيْ جَزَاءً عَادِلًا مُمَاثِلًا لِمَا عَمِلُوا، فَلِذَلِكَ جُعِلَ بِمَنْزِلَةِ عَيْنِ مَا عَمِلُوهُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ.
{ بِما عَمِلُوا } ifadesinin takdiri: «Yaptıklarının bir benzeriyle», yani yaptıkları amele denk, âdil bir ceza ile demektir. Bu sebeple beliğ teşbih yoluyla bizzat yaptıkları amelin kendisi gibi kabul edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: بِالْحُسْنَى أَيْ بِالْمَثُوبَةِ الْحُسْنَى، أَيْ بِأَفْضَلِ مِمَّا عَمِلُوا، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مُضَاعَفَةِ الْحَسَنَاتِ كَقَوْلِهِ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها [النَّمْل: ٨٩] . وَالْحُسْنَى: صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ يَجْزِيَ وَهِيَ الْمَثُوبَةُ بِمَعْنَى الثَّوَابِ.
{ بِالْحُسْنَى } buyruğu ise «en güzel mükâfatla», yani yaptıklarından daha üstünüyle demektir; bunda { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } [Neml: 89] ayetinde olduğu gibi iyiliklerin katlanarak artırılmasına bir işaret vardır. { الْحُسْنَى } kelimesi, { يَجْزِيَ } fiilinin delalet ettiği mahzuf (düşmüş) bir mevsufun sıfatıdır; o da sevap anlamındaki «mesûbe»dir.
وَجَاءَ تَرْتِيبُ التَّفْصِيلِ لِجَزَاءِ الْمُسِيئِينَ وَالْمُحْسِنِينَ عَلَى وَفْقِ تَرْتِيبِ إِجْمَالِهِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى [النَّجْم: ٣٠] عَلَى طَرِيقَةِ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ الْمُرَتَّبِ.
Kötülük yapanlar ile iyilik yapanların göreceği karşılığın ayrıntılı sıralanışı, leff ü neşr-i müretteb yoluyla { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى } [Necm: 30] ayetindeki icmâlî sıralamaya uygun olarak gelmiştir.
وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ إِلَخ صفة ل الَّذِينَ أَحْسَنُوا، أَي الَّذين أَحْسَنُوا وَاجْتَنَبُوا كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ، أَيْ فَعَلُوا الْحَسَنَاتِ وَاجْتَنَبُوا الْمَنْهِيَّاتِ،
{ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ } ilâ ahir buyruğu { الَّذِينَ أَحْسَنُوا } ifadesinin sıfatıdır; yani iyilik yapıp günahın büyüklerinden ve hayasızlıklardan kaçınanlar; bir başka deyişle güzel ameller işleyip yasaklardan sakınanlardır;
وَذَلِكَ جَامِعُ التَّقْوَى. وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ اجْتِنَابَ مَا ذُكِرَ يُعَدُّ مِنَ الْإِحْسَانِ لِأَنَّ فِعْلَ السَّيِّئَاتِ يُنَافِي وَصْفُهُمْ بِالذِّينَ أَحْسَنُوا فَإِنَّهُمْ إِذَا أَتَوْا بِالْحَسَنَاتِ كُلِّهَا وَلَمْ يَتْرُكُوا السَّيِّئَاتِ كَانَ فِعْلُهُمُ السَّيِّئَاتِ غَيْرُ إِحْسَانٍ وَلَوْ تَرَكُوا السَّيِّئَاتِ وَتَرَكُوا الْحَسَنَاتِ كَانَ تَرْكُهُمُ الْحَسَنَاتِ سَيِّئَاتٌ.
takvayı toplayan da budur. Bu, zikredilen şeylerden kaçınmanın ihsandan sayıldığına dair bir uyarıdır; çünkü kötülükleri işlemek, onların { الَّذِينَ أَحْسَنُوا } (iyilik edenler) olarak nitelendirilmesine aykırıdır. Zira onlar bütün iyilikleri yerine getirip de kötülükleri terk etmeselerdi, kötülükleri işlemeleri bir ihsan olmazdı. Şayet kötülükleri terk edip iyilikleri de terk etselerdi, iyilikleri terk etmeleri kötülük olurdu.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ كَبائِرَ الْإِثْمِ بِصِيغَةِ جمع (كَبِيرَة) . وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ كَبِيرَ الْإِثْمِ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ وَالتَّذْكِيرِ لِأَنَّ اسْمَ الْجِنْسِ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ.
Cumhur { كَبائِرَ الْإِثْمِ } ifadesini (kebîre) kelimesinin çoğul kalıbıyla okumuştur. Hamza ve Kisâî ise tekil ve müzekker kalıbıyla { كَبِيرَ الْإِثْمِ } şeklinde okumuştur; çünkü cins isminde tekil ile çoğul birdir.
وَالْمُرَادُ بِكَبَائِرِ الْإِثْمِ: الْآثَامُ الْكَبِيرَةُ فِيمَا شَرَعَ اللَّهُ وَهِيَ مَا شَدَّدَ الدِّينُ التَّحْذِيرَ مِنْهُ أَو ذكر لَهُ وَعِيدًا بِالْعَذَابِ أَوْ وَصَفَ عَلَى فَاعِلِهِ حَدًّا.
Günahın büyükleri (kebâirü'l-ism) ile kastedilen: Allah'ın şeriat kıldığı hükümlerdeki büyük günahlardır. Bunlar da dinin sakındırmasını şiddetli kıldığı, azap tehdidinde bulunduğu veya işleyeni için bir had cezası belirlediği şeylerdir.
قَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ: «الْكَبَائِرُ كُلُّ جَرِيمَةٍ تُؤْذِنُ بِقِلَّةِ اكْتِرَاثِ مُرْتَكِبِهَا بِالدِّينِ وَبِرِقَّةِ دِيَانَتِهِ» .
İmâmü'l-Harameyn şöyle demiştir: «Büyük günahlar (kebâir), failinin dine karşı umursamazlığına ve dindarlığının zayıflığına işaret eden her suçtur.»
وَعَطْفُ الْفَوَاحِشِ يَقْتَضِي أَنَّ الْمَعْطُوفَ بِهَا مُغَايِرٌ لِلْكَبَائِرِ وَلَكِنَّهَا مُغَايَرَةٌ بِالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ الْوَجْهِيِّ، فَالْفَوَاحِشُ أَخَصُّ مِنَ الْكَبَائِرِ وَهِيَ أَقْوَى إِثْمًا.
Fuhşiyatın (el-fevâhiş) atfedilmesi, onunla atfedilen şeyin büyük günahlardan farklı olmasını gerektirir; ancak bu farklılık umum-husus min vech (bir yönden genel, bir yönden özel olma) iledir. Dolayısıyla fuhşiyat, büyük günahlardan daha özeldir ve günah bakımından daha ağırdır.
وَالْفَوَاحِشُ: الْفِعْلَاتُ الَّتِي يُعَدُّ الَّذِي فَعَلَهَا مُتَجَاوِزًا الْكَبَائِرَ مِثْلُ الزِّنَى وَالسَّرِقَةِ وَقَتْلِ الْغِيلَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرِ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ [الْأَعْرَاف: ٣٣] الْآيَةَ وَفِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٣١] فِي قَوْلِهِ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ.
Fuhşiyat: Zina, hırsızlık ve suikastla adam öldürme (katl-i gîle) gibi, işleyenin büyük günahların sınırını da aştığı kabul edilen fiillerdir. Bunun tefsiri daha önce En'âm Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli hayasızlıkları haram kılmıştır” [el-A'râf: 33] ayetinde ve Nisâ Suresi'nde [31]: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız...” buyruğunda geçmişti.
وَاسْتِثْنَاءُ اللَّمَمِ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ اللَّمَمَ لَيْسَ مِنْ كَبَائِرِ الْإِثْمِ وَلَا مِنَ الْفَوَاحِشِ.
Lemem'in (küçük günahların) istisna edilmesi munkatı bir istisnadır; çünkü lemem, ne günahın büyüklerinden ne de hayasızlıklardandır.
فَالِاسْتِثْنَاءُ بِمَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ. وَوَجْهُهُ أَنَّ مَا سُمِّيَ بِاللَّمَمِ ضَرْبٌ مِنَ الْمَعَاصِي الْمُحَذَّرِ
Dolayısıyla istisna, istidrak (düzeltme/tamamlama) anlamındadır. Bunun gerekçesi şudur: Lemem olarak adlandırılan şey, dinde sakındırılan günahların bir türüdür; [bu yüzden] insanlar
مِنْهَا فِي الدِّينِ، فَقَدْ يَظُنُّ النَّاسُ أَنَّ النَّهْيَ عَنْهَا يَلْحَقُهَا بِكَبَائِرِ الْإِثْمِ فَلِذَلِكَ حُقَّ الِاسْتِدْرَاكُ، وَفَائِدَةُ هَذَا الِاسْتِدْرَاكِ عَامَّةٌ وَخَاصَّةٌ: أَمَّا الْعَامَّةُ فَلِكَيْ لَا يُعَامِلَ الْمُسْلِمُونَ مُرْتَكِبَ شَيْءٍ مِنْهَا مُعَامَلَةَ مَنْ يَرْتَكِبُ الْكَبَائِرَ، وَأَمَّا الْخَاصَّةُ فَرَحْمَةٌ بِالْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ قَدْ يرتكبونها فَلَا يقل ارْتِكَابُهَا مِنْ نَشَاطِ طَاعَةِ الْمُسْلِمِ،
onlardan nehyedilmiş olmayı, onları büyük günahlara dahil ediyor zannedebilirler; işte bu sebeple istidrak yerinde olmuştur. Bu istidrakın hem genel hem de özel bir faydası vardır: Genel faydası; Müslümanların, bunlardan birini işleyen kimseye büyük günah işleyen birinin muamelesini yapmaması içindir. Özel faydası ise; bunları işleyebilecek olan Müslümanlara bir rahmet olması, böylece bunları işlemenin Müslümanın ibadet şevkini kırmaması
وَلِيَنْصَرِفَ اهْتِمَامُهُ إِلَى تَجَنُّبِ الْكَبَائِرِ. فَهَذَا الِاسْتِدْرَاكُ بِشَارَةٌ لَهُمْ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ رَخَّصَ فِي إِتْيَانِ اللَّمَمِ. وَقَدْ أَخْطَأَ وَضَّاحُ الْيَمَنِ فِي قَوْلِهِ النَّاشِئِ عَنْ سُوءِ فَهْمِهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَتَطَفُّلِهِ فِي غَيْرِ صِنَاعَتِهِ:
ve ilgisinin büyük günahlardan kaçınmaya yönelmesi içindir. Dolayısıyla bu istidrak onlar için bir müjdedir; yoksa anlam, Allah'ın lemem işlemeye ruhsat verdiği demek değildir. Veddâh el-Yemen, Allah'ın Kitabı'nı yanlış anlamasından ve ehli olmadığı bir alana burnunu sokmasından kaynaklanan şu sözünde hata etmiştir:
فَمَا نَوَّلَتْ حَتَّى تَضَرَّعْتُ عِنْدَهَا ... وَأَنْبَأْتُهَا مَا رَخَّصَ اللَّهُ فِي اللَّمَمِ
«Ona yalvarıp yakarıncaya kadar bana bir şey vermedi ... ve Allah'ın lememe (küçük günahlara) ruhsat verdiğini ona haber verinceye kadar.»
وَاللَّمَمُ: الْفِعْلُ الْحَرَامُ الَّذِي هُوَ دُونَ الْكَبَائِرِ وَالْفَوَاحِشِ فِي تَشْدِيدِ التَّحْرِيمِ، وَهُوَ مَا يَنْدُرُ تَرْكُ النَّاسِ لَهُ فَيُكْتَفَى مِنْهُمْ بِعَدَمِ الْإِكْثَارِ مِنِ ارْتِكَابِهِ. وَهَذَا النَّوْعُ يُسَمِّيهِ عُلَمَاءُ الشَّرِيعَةِ الصَّغَائِرَ فِي مُقَابَلَةِ تَسْمِيَةِ النَّوْع الآخر بالكبائر.
Lemem: Haram kılınışının şiddeti bakımından büyük günahların ve hayasızlıkların altında kalan, insanların terk etmesi nadir olan ve bu sebeple kendilerinden onu çokça işlememekle yetinilen haram fiildir. Şeriat âlimleri, diğer türü «büyük günahlar» (kebâir) olarak adlandırmalarına karşılık bu türü «küçük günahlar» (sagâir) olarak adlandırırlar.
فَمَثَّلُوا اللَّمَمَ فِي الشَّهَوَاتِ الْمُحَرَّمَةِ بِالْقُبْلَةِ وَالْغَمْزَةِ. سُمِّيَ: اللَّمَمُ، وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرِ أَلَمَّ بِالْمَكَانِ إِلْمَامًا إِذَا حَلَّ بِهِ وَلَمْ يُطِلِ الْمُكْثَ، وَمِنْ أَبْيَات الْكتاب:
Haram kılınan şehvetlerde lememe öpücük ve göz kırpmayı örnek vermişlerdir. Lemem (اللَّمَمُ) olarak adlandırılmıştır; bu, bir kimse bir yere uğrayıp orada fazla kalmadığında söylenen «elemme bi'l-mekâni ilmâmen» (أَلَمَّ بِالْمَكَانِ إِلْمَامًا) ifadesinin ism-i masdarıdır. el-Kitâb'daki beyitlerden birinde şöyle denir:
قريشي مِنْكُمُ وَهَوَايَ مَعْكُمْ ... وَإِنْ كَانَتْ زِيَارَتُكُمْ لِمَامَا
«Kureyşliliğim sizdendir, gönlüm de sizinledir ... Ziyaretiniz kısa ve seyrek olsa bile.»
وَقَدْ قِيلَ إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ يُسَمَّى نَبْهَانَ التَّمَّارَ كَانَ لَهُ دُكَّانٌ يَبِيعُ فِيهِ تَمْرًا (أَيْ بِالْمَدِينَةِ) فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ تَشْتَرِي تَمْرًا فَقَالَ لَهَا: إِنَّ دَاخِلَ الدُّكَّانِ مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْ هَذَا، فَلَمَّا دَخَلَتْ رَاوَدَهَا عَلَى نَفْسِهَا فَأَبَتْ فَنَدِمَ فَأَتَى النَّبِيءَ ﷺ
Bu ayetin Nebhân et-Temmâr adında bir adam hakkında indiği söylenmiştir. Onun hurma sattığı bir dükkânı vardı (yani Medine'de). Bir kadın hurma satın almak için yanına geldi; o da kadına: «Dükkânın içinde bundan daha iyisi var» dedi. Kadın içeri girince, onunla birlikte olmak istedi; fakat kadın reddetti. Bunun üzerine pişman oldu ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek:
وَقَالَ: «مَا مِنْ شَيْءٍ يَصْنَعُهُ الرَّجُلُ إِلَّا وَقَدْ فَعَلْتُهُ (أَيْ غَصْبًا عَلَيْهَا) إِلَّا الْجِمَاعَ»
«Bir erkeğin yapabileceği hiçbir şey yoktur ki, cinsel ilişki hariç ben onu yapmış (yani kadına zorla yapmış) olmayayım» dedi.
، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، أَيْ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةً أُلْحِقَتْ بِسُورَةِ النَّجْمِ الْمَكِّيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ.
Bunun üzerine bu ayet indi. Yani bu durumda bu ayet, surenin başında geçtiği üzere, Mekkî olan Necm Suresi'ne eklenmiş Medenî bir ayet olur.
وَالْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لَهُ لِأَجْلِ تَوْبَتِهِ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ اللَّمَمَ بِالْهَمِّ بِالسَّيِّئَةِ وَلَا يَفْعَلُ فَهُوَ إِلْمَامٌ مَجَازِيٌّ.
Manası şudur: Allah, tövbesi sebebiyle onu bağışlamıştır. Müfessirlerden bazıları ise lememi, kötülüğü kastetmek/düşünmek fakat onu yapmamak olarak tefsir etmişlerdir; bu da mecazi bir uğramadır (ilmâm).
وَقَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ تَعْلِيلٌ لِاسْتِثْنَاءِ اللَّمَمِ مِنِ اجْتِنَابِهِمْ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ شَرْطًا فِي ثُبُوتٍ وَصْفِ الَّذِينَ أَحْسَنُوا لَهُمْ.
{ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ } “Şüphesiz Rabbinin mağfireti geniştir” buyruğu, onlar için { الَّذِينَ أَحْسَنُوا } (iyilik edenler) niteliğinin sübutu şartı olarak büyük günahlardan ve hayasızlıklardan kaçınmalarından lememin istisna edilmesinin gerekçesidir.
وَفِي بِنَاءِ الْخَبَرِ عَلَى جَعْلِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ رَبَّكَ دُونَ الِاسْمِ الْعَلَمِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ سِعَةَ الْمَغْفِرَةِ رِفْقٌ بِعِبَادِهِ الصَّالِحِينَ شَأْنَ الرَّبِّ مَعَ مَرْبُوبِهِ الْحَقِّ.
Haberin, özel isim yerine müsnedün ileyhin { رَبَّكَ } (senin Rabbin) kılınması üzerine kurulmasında; mağfiret genişliğinin, bir rabbin gerçek kuluyla olan ilişkisi kabilinden, O'nun salih kullarına bir lütfu olduğunu hissettirme vardır.
وَفِي إِضَافَةِ (رَبٍّ) إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيءِ ﷺ دُونَ ضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْعِنَايَةَ بِالْمُحْسِنِينَ مِنْ أُمَّتِهِ قَدْ حَصَلَتْ لَهُمْ بِبَرَكَتِهِ.
«Rab» kelimesinin çoğul zamirine değil de Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafe edilmesinde; ümmetinden olan muhsinlere yönelik bu inayetin, onun bereketiyle kendilerine ulaştığına bir ima vardır.
وَالْوَاسِعُ: الْكَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ، اسْتُعِيرَتِ السِّعَةُ لِكَثْرَةِ الشُّمُولِ لِأَنَّ الْمَكَانَ الْوَاسِعَ يُمْكِنُ أَنْ يَحْتَوِيَ عَلَى الْعَدَدِ الْكَثِيرِ مِمَّنْ يَحِلُّ فِيهِ قَالَ تَعَالَى: رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ غَافِرٍ [٧] .
Vâsi' (الْوَاسِعُ): Mağfireti çok olandır. Genişlik (si'a), kapsamın çokluğu için istiare edilmiştir; çünkü geniş bir mekân, içine giren çok sayıda kimseyi barındırabilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً } “Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilimle kuşattın”; bu, Gâfir Suresi'nde [7] geçmişti.
هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى.
{ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى } “O, sizi hem topraktan inşa ettiğinde hem de annelerinizin karınlarında ceninler iken sizi en iyi bilendir. Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın! O, takva sahibini en iyi bilendir.”
الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَوُقُوعُهُ عَقِبَ قَوْلِهِ: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى ينبىء عَنِ اتِّصَالِ مَعْنَاهُ بِمَعْنَى ذَلِكَ فَهُوَ غَيْرُ مُوَجَّهٍ لِلْيَهُودِ كَمَا فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» لِلْوَاحِدِيِّ وَغَيْرِهِ. وَأَصْلُهُ
Hitap müminleredir. Bu hitabın { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da en güzeliyle mükâfatlandırsın diye” buyruğunun hemen ardından gelmesi, anlamının onun anlamıyla bağlantılı olduğunu gösterir. Dolayısıyla Vâhidî ve diğerlerinin «Esbâb-ı Nüzûl» adlı eserlerinde geçtiği gibi Yahudilere yöneltilmiş değildir. Bunun aslı,
لِعَبْدِ اللَّهِ بن لَهِيعَةَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ حَارِثٍ الْأَنْصَارِيِّ. قَالَ: «كَانَتِ الْيَهُودُ إِذَا هَلَكَ لَهُمْ صَبِيٌّ صَغِيرٌ يَقُولُونَ: هُوَ صِدِّيقٌ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيءَ ﷺ فَقَالَ: كَذِبَتْ يَهُودُ، مَا مِنْ نَسَمَةٍ يَخْلُقُهَا اللَّهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ إِلَّا أَنَّهُ شَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ» ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ
Abdullah b. Lehîa'nın Sâbit b. Hâris el-Ensârî'den rivayetine dayanır. O şöyle demiştir: «Yahudiler, küçük bir çocukları vefat ettiğinde: 'O sıddîktır' derlerdi. Bu durum Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: 'Yahudiler yalan söyledi; Allah'ın, annesinin karnında yarattığı hiçbir nefis yoktur ki, mutsuz (şakî) veya mutlu (saîd) olarak takdir edilmiş olmasın.'» Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
. وَعَبْدُ اللَّهِ بن لَهِيعَةَ ضَعَّفَهُ ابْنُ مَعِينٍ وَتَرَكَهُ وَكِيعٌ وَيَحْيَى الْقَطَّانُ وَابْنُ مَهْدِيٍّ. وَقَالَ الذَّهَبِيُّ: الْعَمَلُ عَلَى تَضْعِيفِهِ، قُلْتُ: لَعَلَّ أَحَدُ رُوَاةِ هَذَا الْحَدِيثِ لَمْ يَضْبُطُ فَقَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، وَإِنَّمَا قَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَخْذًا بِعُمُومِ قَوْلِهِ: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ إِلَخْ، حُجَّةً عَلَيْهِمْ، وَإِلَّا فَإِنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَالْخَوْضُ مَعَ الْيَهُودِ إِنَّمَا كَانَ بِالْمَدِينَةِ.
Abdullah b. Lehîa'yı İbn Maîn zayıf saymış; Vekî', Yahyâ el-Kattân ve İbn Mehdî de [onun rivayetini] terk etmiştir. Zehebî ise: «Onun zayıf sayılması esastır» demiştir. Derim ki: Muhtemelen bu hadisin ravilerinden biri rivayeti tam zapt edememiş ve: «Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi» demiştir. Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onlara karşı bir delil olarak { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O, sizi topraktan inşa ettiğinde sizi en iyi bilendir...” ilâ ahir buyruğunun umumunu alarak bu ayeti okumuştur. Aksi takdirde, sure Mekkî'dir ve Yahudilerle olan tartışmalar ancak Medine'de gerçekleşmiştir.
وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: حَكَى الثَّعْلَبِيُّ عَنِ الْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَخَرُوا بِأَعْمَالِهِمْ. وَكَأَنَّ الْبَاعِثَ عَلَى تَطَلُّبِ سَبَبٍ لِنُزُولِهَا قَصْدُ إِبْدَاءِ وَجْهِ اتِّصَالِ قَوْلِهِ:
İbn Atıyye şöyle demiştir: Sa'lebî, Kelbî ve Mukâtil'den, bu ayetin amelleriyle övünen bir grup mümin hakkında indiğini rivayet etmiştir. [Ayetin] inişi için bir sebep arayışına sevk eden şey;
فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ بِمَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ وَأَنَّهُ اسْتِيفَاءٌ لِمَعْنَى سِعَةِ الْمَغْفِرَةِ بِبَيَانِ سِعَةِ الرَّحْمَةِ وَاللُّطْفِ بِعِبَادِهِ إِذْ سَلَكَ بِهِمْ مَسْلَكَ الْيُسْرِ وَالتَّخْفِيفِ فَعَفَا عَمَّا لَوْ أَخَذَهُمْ بِهِ لَأَحْرَجَهُمْ فَقَوْلُهُ: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ نَظِيرُ قَوْلِهِ:
{ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın” buyruğunun öncesiyle ve sonrasıyla irtibat yönünü ortaya koyma gayesi gibidir. Ayet, kullarına kolaylık ve hafifletme yolunu tuttuğunda rahmetin ve lütfun genişliğini açıklayarak mağfiretin genişliği anlamını tamamlamaktadır; zira hesaba çekseydi onları zora sokacak şeyleri affetmiştir. Dolayısıyla O'nun: { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ } “O, sizi en iyi bilendir” buyruğu, şu buyruğunun bir benzeridir:
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً [الْأَنْفَال:
{ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi” [el-Enfâl:
٦٦] الْآيَةَ ثُمَّ يَجِيءُ الْكَلَامُ فِي التَّفْرِيعِ بِقَوْلِهِ: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ.
66] ayetidir; ardından söz, { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın” buyruğuyla bir tefri' (hüküm çıkarma) olarak gelir.
فَيَنْبَغِي أَنْ تَحُلَّ جُمْلَةُ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِلَى آخِرِهَا اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِجُمْلَةِ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ جُمْلَةُ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ مِنَ الِامْتِنَانِ، فَكَأَنَّ السَّامِعِينَ لَمَّا سَمِعُوا ذَلِكَ الِامْتِنَانَ شَكَرُوا اللَّهَ وَهَجَسَ فِي نُفُوسِهِمْ خَاطَرُ الْبَحْثِ عَنْ سَبَبِ هَذِهِ الرَّحْمَةِ بِهِمْ فَأُجِيبُوا بِأَنَّ رَبَّهُمْ أَعْلَمُ بِحَالِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَهُوَ يُدَبِّرُ لَهُمْ مَا لَا يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ، وَنَظِيرُهُ مَا
{ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ } cümlesinin sonuna kadar olan kısmı, { إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ } cümlesinin içerdiği minnet/lütuf sebebiyle bu cümlenin istînâf-ı beyânîsi olmalıdır. Sanki dinleyenler bu lütfu işittiklerinde Allah'a şükretmişler ve içlerinde kendilerine yönelik bu rahmetin sebebini araştırma düşüncesi doğmuştur da; kendilerine Rablerinin, onların durumunu kendilerinden daha iyi bildiği ve onlar için akıllarına gelmeyecek şeyleri takdir ettiği cevabı verilmiştir. Bunun benzeri,
فِي الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «أَعْدَدْتُ لِعِبَادِيَ الصَّالِحِينَ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ خَيْرًا مِنْ بَلْهَ مَا اطَّلَعْتُمْ عَلَيْهِ» .
kudsi hadiste geçen şu ifadedir: Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen, sizin muttali kılındığınız nimetlerin çok ötesinde şeyler hazırladım.»
وَقَوْلُهُ: إِذْ أَنْشَأَكُمْ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ (أَعْلَمُ) ، أَيْ هُوَ أَعْلَمُ بِالنَّاسِ مِنْ وَقْتِ إِنْشَائِهِ إِيَّاهُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَهُوَ وَقْتُ خَلْقِ أَصْلِهِمْ آدَمَ.
{ إِذْ أَنْشَأَكُمْ } “Sizi inşa ettiği vakit” buyruğu, { أَعْلَمُ } kelimesine bağlı bir zarftır; yani O, insanları topraktan inşa ettiği andan itibaren, ki bu onların aslı olan Âdem'in yaratıldığı andır, onları en iyi bilendir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ إِنْشَاءَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ يَسْتَلْزِمُ ضِعْفَ قَدْرِهِمْ عَنْ تَحَمُّلِ الْمَشَاقِّ مَعَ تَفَاوُتِ أَطْوَارِ نَشْأَةِ بَنِي آدَمَ، فَاللَّهُ عَلِمَ ذَلِكَ وَعَلِمَ أَنَّ آخِرَ الْأُمَمِ وَهِيَ أُمَّةُ النَّبِيءِ ﷺ أَضْعَفُ الْأُمَمِ. وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الَّذِي
Manası şudur: İnsanoğlunun yaratılış evrelerinin farklılığıyla birlikte, onların topraktan yaratılmış olması meşakkatleri kaldırma konusundaki güçlerinin zayıflığını gerektirir. Allah bunu bildiği gibi, son ümmetin, yani Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin, ümmetlerin en zayıfı olduğunu da bilmiştir. İşte bu mana,
جَاءَ فِي حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ مِنْ قَوْلِ مُوسَى لمُحَمد عَلَيْهِمَا الصَّلَاة وَالسَّلَام حِينَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَى أُمَّتِهِ خَمْسِينَ صَلَاةً «إِنَّ أُمَّتَكَ لَا تُطِيقُ ذَلِكَ وَإِنِّي جَرَّبْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ»
İsrâ hadisinde, Allah ümmetine elli vakit namazı farz kıldığı vakit Mûsâ'nın Muhammed'e (ikisine de salât ve selâm olsun) söylediği şu sözde geçen manadır: «Şüphesiz ümmetin buna güç yetiremez; ben İsrâiloğullarını tecrübe ettim»
أَيْ وَهُمْ أَشَدُّ مِنْ أُمَّتِكَ قُوَّةً، فَالْمَعْنَى أَنَّ الضَّعْفَ الْمُقْتَضِيَ لِسِعَةِ التَّجَاوُزِ بِالْمَغْفِرَةِ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ حِينِ إِنْشَاءِ آدَمَ مِنَ الْأَرْضِ بِالضَّعْفِ الْمُلَازِمِ لِجِنْسِ الْبَشَرِ عَلَى تَفَاوُتٍ فِيهِ قَالَ تَعَالَى: وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً [النِّسَاء: ٢٨] ، فَإِنَّ إِنْشَاءَ أَصْلِ الْإِنْسَانِ مِنَ الْأَرْضِ وَهِيَ عُنْصُرٌ ضَعِيفٌ يَقْتَضِي مُلَازَمَةَ الضَّعْفِ لِجَمِيعِ الْأَفْرَادِ الْمُنْحَدِرَةِ مِنْ ذَلِكَ الْأَصْلِ. وَمِنْه
yani onlar senin ümmetinden kuvvetçe daha şiddetliydiler. Dolayısıyla mana; mağfiretle geniş bir bağışlamayı gerektiren bu zayıflığın, insan cinsine ayrılmaz bir şekilde eşlik eden zaafla birlikte —her ne kadar dereceleri farklı olsa da— Âdem'in topraktan yaratıldığı andan itibaren Allah'ın ilminde yerleşik olduğudur. Nitekim Yüce Allah: { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “İnsan zayıf olarak yaratılmıştır” [en-Nisâ: 28] buyurmuştur. Çünkü insanın aslının zayıf bir unsur olan topraktan yaratılması, o asıldan türeyen bütün fertlere de zaafın eşlik etmesini gerektirir. Bu kabildendir ki,
قَوْله النَّبِيءِ: «إِنَّ الْمَرْأَةَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعٍ أَعْوَجَ»
Nebi şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz kadın eğri bir kaburga kemiğinden yaratılmıştır.»
. وَقَوْلُهُ: وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ يَخْتَصُّ بِسِعَةِ الْمَغْفِرَةِ وَالرِّفْقِ بِهَذِهِ الْأمة وَهُوَ متقضى قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] .
{ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ } “Ve siz annelerinizin karınlarında ceninler iken” buyruğu ise, mağfiretin genişliğine ve bu ümmete gösterilen şefkate özgüdür; bu da Yüce Allah'ın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” [el-Bakara: 185] buyruğunun gereğidir.
وَالْأَجِنَّةُ: جَمْعُ جَنِينٍ، وَهُوَ نَسْلُ الْحَيَوَانِ مَا دَامَ فِي الرَّحِمِ، وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ لِأَنَّهُ مَسْتُورٌ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ.
Ecinne (الْأَجِنَّةُ): Cenîn (جَنِين) kelimesinin çoğuludur; o da rahimde bulunduğu sürece hayvanın dölüdür. Üç karanlık içinde gizlenmiş olduğu için «mef'ûl» (gizlenmiş) anlamında «faîl» kalıbındadır.
وَ (فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ) صِفَةٌ كَاشِفَةٌ إِذِ الْجَنِينُ لَا يُقَالُ إِلَّا عَلَى مَا فِي بَطْنِ أُمِّهِ.
(فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ) “annelerinizin karınlarında” ifadesi açıklayıcı bir sıfattır (sıfat-ı kâşife); zira cenin ancak annesinin karnında olana denir.
وَفَائِدَةُ هَذَا الْكَشْفِ أَنَّ فِيهِ تَذْكِيرًا بِاخْتِلَافِ أَطْوَارِ الْأَجِنَّةِ مِنْ وَقْتِ الْعُلُوقِ إِلَى الْوِلَادَةِ، وَإِشَارَةٌ إِلَى إِحَاطَةِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِتِلْكَ الْأَطْوَارِ.
Bu açıklamanın faydası; döllenme anından doğuma kadar ceninlerin geçirdiği farklı evreleri hatırlatması ve Yüce Allah'ın ilminin bu evreleri kuşattığına işaret etmesidir.
وَجُمْلَةُ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ وَجُمْلَةُ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى [النَّجْم: ٣٣] إِلَخْ، وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الِاعْتِرَاضِ، وَهُوَ تَحْذِيرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعُجْبِ بِأَعْمَالِهِمُ الْحَسَنَةِ عَجَبًا يُحْدِثُهُ الْمَرْءُ فِي نَفْسِهِ أَوْ يُدْخِلُهُ أَحَدٌ عَلَى غَيْرِهِ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ بِعَمَلِهِ.
{ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın” cümlesi, { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ } cümlesi ile { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى } “Gördün mü o yüz çevireni?” [en-Necm: 33] ilâ ahir cümlesi arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). «Fâ» harfi ara cümlenin tefri'i içindir; bu, müminlerin, kişinin kendi içinde oluşturduğu veya bir başkasının ameli sebebiyle onu övmek suretiyle onda meydana getirdiği güzel amelleriyle böbürlenmelerine karşı bir uyarıdır.
وتُزَكُّوا مُضَارِعُ زَكَّى الَّذِي هُوَ مِنَ التَّضْعِيفِ الْمُرَادِ مِنْهُ نِسْبَةُ الْمَفْعُولِ إِلَى أَصْلِ الْفِعْلِ نَحْوُ جَهَّلَهُ، أَيْ لَا تَنْسُبُوا لِأَنْفُسِكُمُ الزَّكَاةَ.
{ تُزَكُّوا } fiili; mef'ûlü fiilin aslına nispet etmeyi ifade eden tef'îl babındaki «zekkâ» (زَكَّى) fiilinin muzarisidir, tıpkı «onu cahil saydı» anlamındaki «cehhele» (جَهَّلَهُ) gibi. Yani: «Kendinize temizlik ve üstünlük nispet etmeyin.»
فَقَوْلُهُ: أَنْفُسَكُمْ صَادِقٌ بِتَزْكِيَةِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ فِي سِرِّهِ أَوْ عَلَانِيَّتِهِ فَرَجَعَ الْجَمْعُ فِي قَوْلِهِ: فَلا تُزَكُّوا إِلَى مُقَابَلَةِ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ الَّتِي تَقْتَضِي التَّوْزِيعَ عَلَى الْآحَادِ مِثْلَ: رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ.
{ أَنْفُسَكُمْ } buyruğu, kişinin gizlide veya açıkta kendini övmesine uygundur. Dolayısıyla { فَلا تُزَكُّوا } buyruğundaki çoğul, «Topluluk bineklerine bindi» sözünde olduğu gibi fertlere dağıtımı gerektiren çoğulun çoğulla karşılanması kabilindendir.
وَالْمَعْنَى: لَا تَحْسَبُوا أَنْفُسَكُمْ أَزْكِيَاءَ وَابْتَغُوا زِيَادَةَ التَّقَرُّبِ إِلَى الله أَولا تَثِقُوا بِأَنَّكُمْ أَزْكِيَاءُ فَيَدْخُلَكُمُ الْعُجْبُ بِأَعْمَالِكُمْ وَيَشْمَلُ ذَلِكَ ذِكْرَ الْمَرْءِ أَعْمَالَهُ الصَّالِحَةَ لِلتَّفَاخُرِ بِهَا، أَوْ إِظْهَارِهَا لِلنَّاسِ، وَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانَ فِيهِ جَلْبُ مَصْلَحَةٍ عَامَّةٍ كَمَا قَالَ يُوسُفُ:
Manası: Kendinizi tertemiz ve kusursuz saymayın, Allah'a yakınlığı artırmayı arzulayın veya kendinizin temiz olduğuna güvenip de amellerinizle kibre kapılmayın. Bu yasak, kişinin övünmek veya insanlara gösteriş yapmak için salih amellerini zikretmesini de kapsar. Yûsuf'un:
اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ [يُوسُف: ٥٥] . وَعَنِ الْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِل: كَانَ نَاس يَعْمَلُونَ أَعْمَالًا حَسَنَةً ثُمَّ يَقُولُونَ: صَلَاتُنَا وَصِيَامُنَا وَحَجُّنَا وَجِهَادُنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
{ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Beni yeryüzünün hazinelerine tayin et; çünkü ben iyi koruyan ve iyi bilenim” [Yûsuf: 55] dediği gibi genel bir maslahat temini bulunması hali müstesna, bu caiz değildir. Kelbî ve Mukâtil'den rivayet edildiğine göre: Bazı insanlar güzel ameller işler, sonra da: «Namazımız, orucumuz, haccımız ve cihadımız...» derlerdi; bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi.
وَيَشْمَلُ تَزْكِيَةَ الْمَرْءِ غَيْرَهُ فَيَرْجِعُ أَنْفُسَكُمْ إِلَى مَعْنَى قَوْمِكُمْ أَوْ جَمَاعَتِكُمْ مِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] أَيْ لِيُسَلِّمَ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ.
Bu [yasak], kişinin başkasını tezkiye etmesini (övüp temize çıkarmasını) de kapsar. Bu takdirde { أَنْفُسَكُمْ } kelimesi, Yüce Allah'ın: { فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Evlere girdiğiniz zaman birbirinize selâm verin” [en-Nûr: 61] yani birbirinize selâm verin buyruğunda olduğu gibi kavminiz veya cemaatiniz anlamına raci olur.
وَالْمَعْنَى: فَلَا يُثْنِي بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ بِالصَّلَاحِ وَالطَّاعَةِ لِئَلَّا يُغَيِّرَهُ ذَلِكَ.
Manası şudur: Birbirinizi iyi oluş ve itaatle övmeyin ki bu durum onu değiştirip [kibre düşürmesin].
وَقَدْ وَرَدَ النَّهْيُ فِي أَحَادِيثَ عَنْ تَزْكِيَةِ النَّاسِ بِأَعْمَالِهِمْ. وَمِنْهُ
Hadislerde de insanların amelleriyle övülüp temize çıkarılmasından nehiy varid olmuştur. Bu kabildendir ki,
حَدِيثُ أُمِّ عَطِيَّةَ حِينَ مَاتَ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ فِي بَيْتِهَا وَدَخَلَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ: «رَحْمَةُ
Ümmü Atıyye'nin hadisinde şöyle geçmektedir: Osmân b. Maz'ûn onun evinde vefat ettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanına girdi. Ümmü Atıyye:
اللَّهِ عَلَيْكَ أَبَا السَّائِبِ (كُنْيَةُ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ) فَشَهَادَتِي عَلَيْكَ لَقَدْ أَكْرَمَكَ اللَّهُ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَمَا يُدْرِيكِ أَنَّ اللَّهَ أَكْرَمُهُ، فَقَالَتْ: إِذَا لَمْ يُكْرِمْهُ اللَّهُ فَمَنْ يُكْرِمُهُ اللَّهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَمَّا هُوَ فَقَدْ جَاءَهُ الْيَقِينُ وَإِنِّي لَأَرْجُو لَهُ الْخَيْرَ وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَدْرِي وَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَا يُفْعَلُ بِي»
«Allah'ın rahmeti üzerine olsun ey Ebü's-Sâib (Osmân b. Maz'ûn'un künyesi)! Senin hakkındaki şahitliğim şudur ki, Allah sana kesinlikle ikramda bulunmuştur» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Allah'ın ona ikram ettiğini nereden biliyorsun?» buyurdu. Kadın: «Allah ona ikram etmezse kime ikram eder ki?» deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ona gelince, şüphesiz ona kesin gerçek (ölüm) gelmiştir; ben de onun için hayır ummaktayım. Vallahi ben Allah'ın elçisi olduğum halde bana ne yapılacağını bile bilmiyorum» buyurdu.
. قَالَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ: فَلَا أُزَكِّي أَحَدًا بَعْدَ مَا سَمِعْتُ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَدْ شَاعَ مِنْ آدَابِ عَصْرِ النُّبُوَّةِ بَيْنَ الصَّحَابَةِ التَّحَرُّزُ مِنَ التَّزْكِيَةِ وَكَانُوا يَقُولُونَ إِذَا أَثْنَوْا عَلَى أَحَدٍ لَا أَعْلَمُ عَلَيْهِ إِلَّا خَيْرًا وَلَا أُزَكِّي عَلَى اللَّهِ أَحَدًا.
Ümmü Atıyye dedi ki: «Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittikten sonra artık hiç kimseyi tezkiye etmedim (temize çıkarmadım).» Sahabe arasında nübüvvet çağının edeplerinden biri olarak tezkiyeden kaçınmak yaygınlaşmıştı; birini övecekleri zaman: «Onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyorum ve Allah'a karşı kimseyi temize çıkarmam» derlerdi.
وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ مُحَمَّدِ بن عَمْرو بْنِ عَطَاءٍ قَالَ: «سَمَّيْتُ ابْنَتِي بَرَّةَ فَقَالَتْ لِي زَيْنَب بنت بن سَلَمَةَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ نَهَى عَنْ هَذَا الِاسْمِ، وَسُمِّيتُ بَرَّةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِأَهْلِ الْبِرِّ مِنْكُمْ، قَالُوا: بِمَ نُسَمِّيهَا؟ قَالَ: سَمُوُّهَا زَيْنَبَ»
Müslim, Muhammed b. Amr b. Atâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Kızıma Berre adını koymuştum. Zeyneb bint Ebî Seleme bana: 'Resûlullah bu ismi yasakladı. Benim adım da Berre konulmuştu, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { لَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi temize çıkarmayın! İyilik ehlini sizden daha iyi Allah bilir” buyurdu. Dediler ki: 'Ona ne isim verelim?' Resûlullah: 'Ona Zeyneb adını verin' buyurdu' dedi.»
. وَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ النَّهْيَ مُتَوَجِّهٌ إِلَى أَنْ يَقُولَ أَحَدٌ مَا يُفِيدُ زَكَاءَ النَّفْسِ، أَيْ طَهَارَتَهَا وَصَلَاحَهَا، تَفْوِيضًا بِذَلِكَ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّ لِلنَّاسِ بَوَاطِنَ مُخْتَلِفَةَ الْمُوَافَقَةِ لِظَوَاهِرِهِمْ وَبَيْنَ أَنْوَاعِهَا بَوْنٌ. وَهَذَا مِنَ التَّأْدِيبِ عَلَى التَّحَرُّزِ فِي الْحُكْمِ وَالْحِيطَةِ فِي الْخِبْرَةِ وَاتِّهَامِ الْقَرَائِنِ وَالْبَوَارِقِ.
Açıkça ortaya çıkmıştır ki nehiy, nefsin zekâvetini, yani onun temizliğini ve salahını ifade eden bir söz söylemeye yöneliktir; bu husus Allah'a havale edilmelidir. Çünkü insanların iç dünyaları, dış görünüşleriyle farklı derecelerde örtüşür ve bu türler arasında büyük farklar vardır. Bu da hüküm vermede sakınmayı, tecrübede ihtiyatlı olmayı, karinelere ve parlak aldatıcı görüntülere şüpheyle yaklaşmayı öğreten bir terbiyedir.