Binûn

54- Kamer Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ أَفَادَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِحَاطَةَ عِلْمِ اللَّهِ بِكُلِّ مَوْجُودٍ وَإِيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ بِحِكْمَةٍ، وَصُدُورِهَا عَنْ إِرَادَةٍ وَقُدْرَةٍ.

Bu ayet; Allah'ın ilminin her varlığı kuşattığını, varlıkların bir hikmetle icat edildiğini, irade ve kudretten sâdır olduğunu ifade etmiştir.

وَاللَّمْحُ: النّظر السَّرِيع وإخلاس النَّظَرُ، يُقَالُ: لَمَحَ الْبَصَرَ، وَيُقَالُ: لَمَحَ الْبَرْقَ كَمَا يُقَالُ: لَمَعَ الْبَرْقُ. وَلَمَّا كَانَ لَمْحُ الْبَصَرِ أَسْرَعَ مِنْ لَمْحِ الْبَرْقِ قَالَ تَعَالَى: كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٧٧] إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ.

Lemh (لَمْح): Hızlı bakış ve göz ucuyla gizlice bakmaktır; «lemeha'l-basaru» denir. Şimşek parıldadığında «leme'a'l-berku» denildiği gibi «lemeha'l-berku» da denir. Gözün bakışı şimşeğin parıltısından daha hızlı olduğu için Allah Teâlâ: Nahl Suresi'nde [77] { إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ } “ancak bir göz açıp kapama gibi” buyurduğu gibi burada da { كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “göz açıp kapama gibi” buyurmuştur.

[سُورَة الْقَمَر (٥٤) : آيَة ٥١]

[Kamer Suresi (54), Ayet 51]

وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١)

{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz sizin benzerlerinizi helak ettik; hiç düşünüp öğüt alan var mı?” (51)

الْتَفَتَ مِنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ وَمَرْجِعُ الْخِطَابِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ لِظُهُورِ أَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ بِالتَّهْدِيدِ، وَهُوَ تَصْرِيحٌ بِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ [الْقَمَر: ٤٣] فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ النَّتِيجَةِ لِقَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ إِلَى كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ [الْقَمَر: ٤٩، ٥٠] .

Gaip üslubundan hitap üslubuna iltifat yapılmıştır. Tehdit ile kastedilenlerin onlar olduğu açık olduğundan, hitabın merci müşriklerdir. Bu, { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz bunlardan daha mı hayırlıdır?” [Kamer: 43] buyruğunun içerdiği hususun açıkça ifade edilmesidir; dolayısıyla { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } ile başlayıp { كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } ifadesine kadar süren [Kamer: 49, 50] ayetlerin bir neticesi mesabesindedir.

وَهَذَا الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهْدِيدِ بِالْإِهْلَاكِ وَبِأَنَّهُ يُفَاجِئُهُمْ قِيَاسًا عَلَى إِهْلَاكِ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ، وَهَذَا الْمَقْصِدُ هُوَ الَّذِي لِأَجْلِهِ أَكَّدَ الْخَبَرَ بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ (قَدْ) . أَمَّا إِهْلَاكُ مَنْ قَبْلِهِمْ فَهُوَ مَعْلُومٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَأْكِيدٍ.

Bu haber, önceki ümmetlerin helak edilmesine kıyasla, helak ile ve [helakin] onları ansızın yakalayacağı ile tehdit etme amacıyla kullanılmıştır. Haberin kasem lâmı ve { قَدْ } harfiyle tekit edilmesinin sebebi de bu maksattır. Onlardan öncekilerin helak edilmesi ise zaten bilinen bir husustur, tekide muhtaç değildir.

وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَنَاطَ التَّأْكِيدِ إِثْبَاتَ أَنَّ إِهْلَاكَهُمْ كَانَ لِأَجْلِ شِرْكِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ.

Tekidin dayanağını, onların helak edilmelerinin şirk koşmaları ve peygamberleri yalanlamaları sebebiyle olduğunu ispat etmek şeklinde kılman da mümkündür.

وَتَفْرِيعُ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ قَرِينَةٌ عَلَى إِرَادَةِ الْمَعْنَيَيْنِ فَإِنَّ قَوْمَ نُوحٍ بَقُوا أَزْمَانًا فَمَا أَقْلَعُوا عَنْ إِشْرَاكِهِمْ حَتَّى أَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ بَغْتَةً. وَكَذَلِكَ عَادٌ وَثَمُودُ كَانُوا غَيْرَ مُصَدِّقِينَ بِحُلُولِ الْعَذَابِ

{ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Hiç düşünüp öğüt alan var mı?” ifadesinin bunun üzerine getirilmesi, her iki anlamın da kastedildiğine bir karinedir. Nitekim Nûh kavmi uzun zaman kalmışlar ve tufan onları ansızın yakalayıncaya kadar şirklerinden vazgeçmemişlerdir. Âd ve Semûd da aynı şekilde azabın kendilerine ineceğini tasdik etmiyorlardı.

بِهِمْ فَلَمَّا حَلَّ بِهِمُ الْعَذَابُ حَلَّ بِهِمْ بَغْتَةً، وَقَوْمُ فِرْعَوْنَ خَرَجُوا مُقْتَفِينَ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ وَاثِقِينَ بِأَنَّهُمْ مُدْرِكُوهُمْ وَاقْتَرَبُوا مِنْهُمْ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ تَمَكَّنُوا مِنْهُمْ فَمَا رَاعَهُمْ إِلَّا أَنْ أَنْجَى اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَانْطَبَقَ الْبَحْرُ عَلَى الْآخَرِينَ.

Azap başlarına indiğinde ise onları ansızın yakaladı. Firavun kavmi de Mûsâ ve İsrâiloğulları'nın peşine düşüp onlara yetişeceklerinden emin olarak yola çıktılar, onlara yaklaştılar ve onları ele geçirdiklerini sandılar; derken ansızın Allah'ın İsrâiloğulları'nı kurtarması ve denizin diğerlerinin üzerine kapanmasıyla dehşete düştüler.

وَالْمَعْنَى: فَكَمَا أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ نُهْلِكُكُمْ، وَكَذَلِكَ كَانَ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا حَلُّوا بِبَدْرٍ وَهُمْ أَوْفَرُ عَدَدًا وَعُدَدًا كَانُوا وَاثِقِينَ بِأَنَّهُمْ مُنْقِذُونَ عِيرَهُمْ وَهَازِمُونَ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَقَدْ ضَرَبَ فَرَسَهُ وَتَقَدَّمَ إِلَى الصَّفِّ «الْيَوْمُ نَنْتَصِرُ مِنْ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ» فَلَمْ تَجُلِ الْخَيْلُ جَوْلَةً حَتَّى شَاهَدُوا صَنَادِيدَهُمْ صَرْعَى بِبَدْرٍ: أَبَا جَهْلٍ، وَشَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَعُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَأُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ وَغَيْرَهُمْ فِي سَبْعِينَ رَجُلًا وَلَمْ تَقُمْ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ قَائِمَةٌ.

Anlamı şöyledir: «Sizin benzerlerinizi helak ettiğimiz gibi sizi de helak ederiz.» Nitekim öyle de oldu; çünkü müşrikler Bedir'e geldiklerinde sayı ve mühimmat bakımından daha üstün idiler, kervanlarını kurtaracaklarından ve Müslümanları hezimete uğratacaklarından emindiler. Ebû Cehil atını mahmuzlayıp safın önüne çıkarak: «Bugün Muhammed'den ve ashabından intikamımızı alacağız» dedi; fakat atlar daha bir tur bile dönmeden Bedir'de ileri gelenlerinin cansız bedenlerini gördüler: Ebû Cehil, Şeybe b. Rebîa, Utbe b. Rebîa, Ümeyye b. Halef ve diğerleri olmak üzere yetmiş kişi... Ve bundan sonra bir daha da bellerini doğrultamadılar.

وَالْأَشْيَاعُ: جَمْعُ شِيعَةٍ. وَالشِّيعَةُ: الْجَمَاعَةُ الَّذِينَ يُؤَيِّدُونَ مَنْ يُضَافُونَ إِلَيْهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ

«El-Eşyâ' (الْأَشْيَاعُ)», «şîa (شِيعَة)» kelimesinin çoğuludur. Şîa; kendilerine nispet edildikleri kimseyi destekleyen topluluktur. Bu, En'âm Suresi'nin sonunda Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar...” buyruğunda geçmişti.

وَأَطْلَقَ الْأَشْيَاعَ هُنَا عَلَى الْأَمْثَالِ وَالْأَشْبَاهِ فِي الْكُفْرِ عَلَى طَرِيقِ الْاِسْتِعَارَةِ بِتَشْبِيهِهِمْ وَهُمْ مُنْقَرَضُونَ بِأَشْيَاعٍ مَوْجُودِينَ.

Burada «eşyâ'» kelimesi, yok olup gitmiş olan kimselerin mevcut yandaşlara benzetilmesi suretiyle, istiare yoluyla küfürdeki benzerler ve emsaller için kullanılmıştır.

وَفَرَّعَ عَلَى هَذَا الْإِنْذَارِ قَوْلَهُ: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي هَذِه السُّورَة.

Bu uyarının üzerine { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Hiç düşünüp öğüt alan var mı?” sözü getirilmiştir; bunun benzeri bu surede daha önce geçmişti.

[سُورَة الْقَمَر (٥٤) : آيَة ٥٢]

[Kamer Suresi (54), Ayet 52]

وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢)

{ وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “İşledikleri her şey kitaplarda (amel defterlerinde)dir.” (52)

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ فِي قَوْلِهِ: فَعَلُوهُ عَائِدًا إِلَى أَشْياعَكُمْ [الْقَمَر:

{ فَعَلُوهُ } “İşledikleri” kelimesindeki merfû zamirin [Kamer:

٥١] ، وَالْمَعْنَى: أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابِ الدُّنْيَا وَهَيَّأْنَا لَهُمْ عَذَابَ الْآخِرَةِ فَكُتِبَ فِي صَحَائِفِ الْأَعْمَالَ كُلُّ مَا فَعَلُوهُ مِنَ الْكُفْرِ وَفُرُوعِهِ، فَالْكِنَايَةُ فِي الزُّبُرِ وَقعت هُنَا كِنَايَة عَنْ لَازِمِهَا وَهُوَ الْمُحَاسَبَةُ بِهِ فِيمَا بَعْدُ وَعَنْ لَازِمٍ لَازَمَهَا وَهُوَ الْعِقَابُ بَعْدَ الْمُحَاسَبَةِ.

51] { أَشْياعَكُمْ } “sizin benzerleriniz” ifadesine dönmesi caizdir. Anlamı şöyledir: Onları dünya azabıyla helak ettik ve onlar için ahiret azabını hazırladık; nitekim küfür ve onun kollarından işledikleri her şey amel defterlerine yazılmıştır. Dolayısıyla { فِي الزُّبُرِ } “kitaplardadır” ifadesindeki kinaye, burada kendi lâzımı olan 'daha sonra onunla hesaba çekilme'den ve bu lâzımın da lâzımı olan 'hesaba çekilmenin ardından cezalandırılma'dan kinaye olarak vaki olmuştur.

وَهَذَا الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْرِيضِ بِالْمُخَاطَبِينَ بِأَنَّهُمْ إِذَا تَعَرَّضُوا لِمَا يُوقِعُ عَلَيْهِمُ الْهَلَاكَ فِي الدُّنْيَا فَلَيْسَ ذَلِكَ قُصَارَى عَذَابِهِمْ فَإِنَّ بَعْدَهُ حِسَابًا عَلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ يُعَذَّبُونَ بِهِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ [الطّور: ٤٧] .

Bu haber, muhataplara yönelik bir tariz (dolaylı anlatım) olarak kullanılmıştır; zira onlar dünyada kendilerine helaki getirecek şeylere maruz kaldıklarında azapları bundan ibaret kalmayacaktır, çünkü bunun ardından ahirette hesaba çekilecekleri ve kendisiyle azap görecekleri bir hesap vardır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ } “Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır.” [Tûr: 47] buyruğu gibidir.

وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الْجَمْعِ مِنْ قَوْلِهِ: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ [الْقَمَر:

Bana göre zamirin [Kamer:

٤٥] أَو إِلَى الْمُجْرِمِينَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ [الْقَمَر: ٤٧] إِلَخْ، وَالْمَعْنَى كُلُّ شَيْءٍ فَعَلَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ شِرْكٍ وَأَذًى لِلنَّبِيءِ ﷺ وَلِلْمُسْلِمِينَ مَعْدُودٌ عَلَيْهِمْ مُهَيَّأٌ عِقَابُهُمْ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ إِحْصَاءِ أَعمال الْأُمَم الماضين قَدْ أَغْنَى عَنْهُ الْإِخْبَارُ عَنْ

45] { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ } “O topluluk hezimete uğrayacak” ayetindeki topluluğa ya da [Kamer: 47] { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular sapıklık ve çılgın alevler içindedirler” ayetindeki suçlulara dönmesi de caizdir. Anlamı şudur: Müşriklerin işledikleri şirk, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara verdikleri eziyet gibi her şey aleyhlerine sayılmıştır ve cezaları kendileri için hazırlanmıştır. Çünkü geçmiş ümmetlerin amellerinin sayıldığının haber verilmesi ihtiyacını,

إِهْلَاكِهِمْ، فَالْأَجْدَرُ تَحْذِيرُ الْحَاضِرِينَ مِنْ سُوءِ أَعْمَالِهِمْ.

onların helak edildiğinin haber verilmesi zaten karşılamıştır; dolayısıyla daha uygun olan, hazır bulunanların kötü amellerinden sakındırılmasıdır.

والزُّبُرِ: جَمْعُ زَبُورٍ وَهُوَ الْكِتَابُ مُشْتَقٌّ مِنَ الزُّبُرِ، وَهُوَ الْكِتَابَةُ، وَجُمِعَتِ الزُّبُرُ لِأَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ كِتَابَ أَعْمَالِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ [الْإِسْرَاء: ١٣، ١٤] الْآيَةَ.

Ez-Zübür (الزُّبُرِ): «Zebûr (زَبُور)» kelimesinin çoğuludur; o da kitaptır ve yazmak anlamına gelen «zebr (الزَّبْر)» kökünden türemiştir. «Zübür»ün çoğul getirilmesi, herkesin ayrı bir amel defteri bulunmasındandır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ } “Her insanın amelini (kaderini) boynuna doladık. Kıyamet günü onun için, açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. 'Kitabını oku!' [deriz]” [İsrâ: 13-14].

وَعُمُومُ كُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ مُرَادٌ بِهِ خُصُوصَ مَا كَانَ مِنَ الْأَفْعَالِ عَلَيْهِ مُؤَاخَذَةٌ فِي الْآخِرَة.

{ كُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ } “İşledikleri her şey” ifadesinin umumiliği ile ahirette hesaba çekilmeye konu olan fiillerin özeli kastedilmiştir.

[سُورَة الْقَمَر (٥٤) : آيَة ٥٣]

[Kamer Suresi (54), Ayet 53]

وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣)

{ وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır.” (53)

هَذَا كَالتَّذْيِيلِ لِقَوْلِهِ: وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ [الْقَمَر: ٥٢] فَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ أَعَمُّ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ، وَالْمَعْنَى: وكل شَيْءٍ حَقِيرٍ أَوْ عَظِيمٍ مُسْتَطَرٌ، أَيْ مَكْتُوبٌ مَسْطُورٌ، أَيْ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ كُلُّ ذَلِكَ يَعْلَمُهُ اللَّهُ وَيُحَاسِبُ عَلَيْهِ، فَمُسْتَطَرٌ: اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ سَطَرَ إِذَا كَتَبَ سُطُورًا قَالَ تَعَالَى: وَكِتابٍ مَسْطُورٍ [الطّور: ٢] .

Bu, { وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “İşledikleri her şey kitaplardadır.” [Kamer: 52] ayeti için bir fezleke (tezyil) gibidir. Nitekim «küçük büyük her şey», «işledikleri her şey» ifadesinden daha geneldir. Anlamı şudur: Önemsiz veya büyük her şey «müstetar»dır; yani yazılmış, satırlara geçirilmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın ilminde demektir; yani Allah bütün bunları bilir ve bunlardan hesaba çeker. «Müstetar (مُسْتَطَرٌ)» kelimesi, satırlar halinde yazmak manasındaki «setara (سَطَرَ)» fiilinin ism-i mefulüdür. Nitekim Allah Teâlâ: { وَكِتابٍ مَسْطُورٍ } “Satır satır yazılmış kitaba...” [Tûr: 2] buyurmuştur.

وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ [الْأَنْعَام: ٥٩] وَقَوْلُهُ: لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ [سبأ: ٣] .

Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıkları içindeki tek bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır.” [En'âm: 59] ve { لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şey O'ndan gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitaptadır.” [Sebe': 3].

فَالصَّغِيرُ: مُسْتَعَارٌ لِلشَّيْءِ الَّذِي لَا شَأْنَ لَهُ وَلَا يَهْتَمُّ بِهِ النَّاسُ وَلَا يُؤَاخَذُ عَلَيْهِ فَاعِلُهُ، أَوْ لَا يُؤَاخَذُ عَلَيْهِ مُؤَاخَذَةً عَظِيمَةً. وَالْكَبِيرُ: مُسْتَعَارٌ لِضِدِّهِ وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَا لَهُ شَأْنٌ مِنَ الصَّلَاحِ وَمَا لَهُ شَأْنٌ مِنَ الْفَسَادِ وَمَا هُوَ دُونَ ذَلِكَ، وَذَلِكَ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَمَا دُونَهُ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَكَذَلِكَ كَبَائِرُ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشِ وَمَا دُونَهَا مِنَ اللَّمَمِ وَالصَّغَائِرِ.

«Küçük (es-sağîr)», ehemmiyetsiz olan, insanların önemsemediği ve failinin hesaba çekilmediği yahut ağır bir hesaba çekilmediği şeyler için istiare edilmiştir. «Büyük (el-kebîr)» ise bunun zıddı için istiare edilmiştir. Buna iyi olma yönünden mühim olan şeyler, kötü olma yönünden mühim olan şeyler ve bunlardan daha aşağıda bulunanlar dahildir. Bu da salih amellerin en faziletlisini ve ondan daha aşağı derecedeki salih amelleri kapsadığı gibi aynı şekilde büyük günahları, çirkin hayasızlıkları (fevâhiş) ve bunlardan daha aşağı derecedeki küçük günahları (lemem ve sağâir) kapsar.

وَالْمُسْتَطَرُ: كِنَايَةٌ عَنْ عِلْمِ اللَّهِ بِهِ وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ مَكَانَ ذَلِكَ جَامِعًا للتبشير والإنذار.

«Müstetar» (satır satır yazılmış olmak), Allah'ın onu bilmesinden kinayedir; bu da onun karşılığının verileceğinden kinayedir; böylece bu [ifade], hem müjdelemeyi hem de uyarmayı kendinde toplamıştır.

[٥٤، ٥٥]

[54, 55]

[سُورَة الْقَمَر (٥٤) : الْآيَات ٥٤ إِلَى ٥٥]

[Kamer Suresi (54), Ayetler 54-55]

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤) فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥)

{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmaklar kenarındadırlar;” (54) { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Güçlü ve kudretli bir hükümdarın katında, doğruluk meclisindedirler.” (55)

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ كُلَّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطِرٌ عَلَى إِرَادَةِ أَنَّهُ مَعْلُومٌ وَمُجَازَى عَلَيْهِ وَقَدْ عُلِمَ جَزَاءُ الْمُجْرِمِينَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ [الْقَمَر: ٤٧] كَانَتْ نَفْسُ السَّامِعِ بِحَيْثُ تَتَشَوَّفُ إِلَى مُقَابِلِ ذَلِكَ مِنْ جَزَاءِ الْمُتَّقِينَ وَجَرْيًا عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ مِنْ

Bu, beyânî bir istinaftır (açıklayıcı bir başlangıçtır). Çünkü küçük büyük her şeyin yazılmış olduğunu, bununla da onun bilindiğini ve karşılığının verileceğini zikredip; suçluların cezasının da: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular sapıklık ve çılgın alevler içindedirler.” [Kamer: 47] buyruğundan anlaşıldığı üzere, dinleyenin nefsi bunun karşılığı olan takva sahiplerinin mükafatını öğrenmeye iştiyak duymuştu. Ayrıca bu, Kur'an'ın

تَعْقِيبِ النِّذَارَةِ بِالْبِشَارَةِ وَالْعَكْسُ.

uyarının ardından müjdeyi getirme ve bunun aksini yapma [adetine uygun olarak getirilmiştir].

وَافْتِتَاحُ هَذَا الْخَبَرِ بِحَرْفِ إِنَّ لِلْاِهْتِمَامِ بِهِ.

Bu haberin «inne (إِنَّ)» harfiyle başlatılması, ona önem vermek içindir.

و (فِي) مِنْ قَوْلِهِ: فِي جَنَّاتٍ لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ الَّتِي هِيَ بِمَعْنَى التَّلَبُّسِ الْقَوِيِّ كَتَلَبُّسِ الْمَظْرُوفِ بِالظَّرْفِ، وَالْمُرَادُ فِي نَعِيمِ جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ فَإِنَّ لِلجَّنَّاتِ وَالْأَنْهَارِ لَذَّاتٌ مُتَعَارَفَةٌ مِنَ اللَّهْوِ وَالْأُنْسِ وَالْمُحَادَثَةِ، وَاجْتِنَاءِ الْفَوَاكِه، ورؤية جَرَيَان الْجَدَاوِلِ وَخَرِيرِ الْمَاءِ، وَأَصْوَاتِ الطُّيُورِ، وَأَلْوَانِ السَّوَابِحِ.

{ فِي جَنَّاتٍ } ifadesindeki «fî (فِي)» edatı, kabın içindekini bütünüyle sarması gibi güçlü bir şekilde iç içe olma (telebbüs) anlamındaki mecazî zarfiyyet içindir. Kastedilen ise cennetlerin ve ırmakların nimetleri içindedir. Çünkü bahçelerin ve ırmakların; eğlence, ünsiyet, sohbet, meyve devşirme, derelerin akışını ve suyun şırıltısını seyretme, kuş sesleri ve suda yüzenlerin renkleri gibi bilinen lezzetleri vardır.

وَبِهَذَا الْاِعْتِبَارِ عَطَفَ نَهَرٍ عَلَى جَنَّاتٍ إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ الْإِخْبَارَ بِأَنَّهُمْ سَاكِنُونَ جَنَّاتٍ فَإِنَّ ذَلِك يُغني عَنهُ قَوْلِهِ بَعْدَ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ، وَلَا أَنَّهُمْ مُنْغَمِسُونَ فِي أَنْهَارٍ إِذْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِمَّا يَقْصِدُهُ السَّامِعُونَ.

İşte bu mülahazayla «neher (نَهَرٍ)» kelimesi «cennât (جَنَّاتٍ)» üzerine atfedilmiştir. Zira maksat onların cennetlerde oturduklarını haber vermek değildir; çünkü bundan sonra gelen { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } buyruğu bunu karşılamaktadır. Ne de onların ırmaklara daldıklarını [haber vermektir]; çünkü dinleyicilerin kastettiği şey bu değildir.

ونهر: بِفَتْحَتَيْنِ لُغَةٌ فِي نَهْرٍ بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ. وَالْمُرَادُ بِهِ اسْمُ الْجِنْس الصَّادِق بالمتعدد لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ [الْأَعْرَاف: ٤٣] ، وَقَوْلِهِ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ إِمَّا فِي مَحَلِّ الْحَالِ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَإِمَّا فِي مَحَلِّ الْخَبَرِ الثَّانِي لِ إِنَّ.

İki fetha ile okunan «neher (نَهَر)», fetha ve sükûn ile olan «nehr (نَهْر)» kelimesinin bir lügatidir. Bununla, Allah Teâlâ'nın: { مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar [akar]” [A'râf: 43] buyruğu gereğince çoğula da delalet eden cins ismi kastedilmiştir. { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } ifadesi ise ya «el-müttakîn»den hâl konumundadır ya da «inne»nin ikinci haberi konumundadır.

وَالْمَقْعَدُ: مَكَانُ الْقُعُودِ. وَالْقُعُودُ هُنَا بِمَعْنَى الْإِقَامَةِ الْمُطَمْئِنَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

«Mak'ad (el-mak'ad)», oturma yeridir. Buradaki «kuûd (oturma)» ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi huzurlu ve güvenli ikamet anlamındadır:

اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ [التَّوْبَة: ٤٦] .

{ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ } “Oturanlarla beraber oturun.” [Tevbe: 46].

وَالصِّدْقُ: أَصْلُهُ مُطَابَقَةُ الْخَبَرِ لِلْوَاقِعِ ثُمَّ شَاعَتْ لَهُ اسْتِعْمَالَاتٌ نَشَأَتْ عَنْ مَجَازٍ أَوِ اسْتِعَارَةٍ تَرْجَعُ إِلَى مَعْنَى مُصَادَفَةِ أَحَدِ الشَّيْءِ عَلَى مَا يُنَاسِبُ كَمَالَ أَحْوَالِ جِنْسِهِ، فَيُقَالُ:

«Sıdk (es-sıdk)» kelimesinin aslı, haberin gerçeğe uygun olmasıdır. Daha sonra mecaz veya istiareden doğan ve bir şeyin kendi cinsinin en mükemmel hallerine uygun olarak bulunması manasına dönen kullanımları yaygınlaşmıştır. Nitekim şöyle denir:

هُوَ رَجُلُ صِدْقٍ، أَيْ تَمَامٌ رُجْلَةٌ، وَقَالَ تَأَبَّطَ شَرًّا:

«Huve raculu sıdkın (O tastamam bir adamdır)», yani erkekliği eksiksizdir. Teabbata Şerran şöyle demiştir:

إِنِّي لَمُهْدٍ مِنْ ثَنَائِي فَقَاصِدٌ ... بِهِ لِابْنِ عَمِّ الصِّدْقِ شُمْسِ بْنِ مَالِكٍ

«Şüphesiz ben övgümü sunuyor ve onunla / Gerçek amcaoğlu Şems b. Mâlik'i kastediyorum.»

أَيِ ابْنِ الْعَمِّ حَقًّا، أَيْ مُوفٍ بِحَقِّ الْقَرَابَةِ.

Yani gerçek bir amcaoğlu, akrabalık hakkını tastamam yerine getiren [demektir].

وَقَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ [يُونُس: ٩٣] وَقَالَ فِي دُعَاءِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاء: ٨٤] وَيُسَمَّى الْحَبِيبُ الثَّابِتُ الْمَحَبَّةِ صَدِيقًا وَصِدِّيقًا.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ } “Andolsun biz İsrailoğullarını çok güzel bir yere yerleştirdik.” [Yûnus: 93]. İbrahim (aleyhisselâm)'ın duasında da şöyle buyurmuştur: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Bana sonraki [nesiller] arasında güzel bir nam nasip eyle.” [Şuarâ: 84]. Sevgisi sabit olan dosta da «sadîk (صَدِيق)» ve «sıddîk (صِدِّيق)» denir.

فَمَقْعَدُ صِدْقٍ، أَيْ مَقْعَدٌ كَامِلٌ فِي جِنْسِهِ مَرْضِيٌّ لِلْمُسْتَقِرِّ فِيهِ فَلَا يَكُونُ فِيهِ اسْتِفْزَازٌ وَلَا زَوَالٌ، وَإِضَافَةُ مَقْعَدِ إِلَى صِدْقٍ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى صِفَتِهِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي تَمَكُّنِ الصِّفَةِ مِنْهُ.

«Mak'ad-i sıdk (مَقْعَدُ صِدْقٍ)»; kendi türünde mükemmel olan, orada yerleşen kimsenin hoşnut kaldığı, dolayısıyla içinde rahatsız edilme ve yerinden çıkarılma bulunmayan bir mekandır. «Mak'ad» kelimesinin «sıdk»a tamlanan yapılması (izafeti), sıfatın onda tam olarak yerleştiğini mübalağayla ifade etmek için mevsufun sıfatına izafe edilmesidir.

وَالْمَعْنَى: هُمْ فِي مقْعد يشْتَمل على كُلَّ مَا يَحْمَدُهُ الْقَاعِدُ فِيهِ.

Anlamı şudur: Onlar, orada oturan kimsenin öveceği her şeyi kapsayan bir mekandadırlar.

وَالْمَلِيكُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى الْمَالِكِ مُبَالَغَةً وَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ مَلِكَ، وَمُقْتَدِرٌ: أَبْلَغُ مِنْ قَادِرٍ، وَتَنْكِيرُهُ وَتَنْكِيرُ مُقْتَدِرٍ لِلتَّعْظِيمِ.

«Melîk (الْمَلِيكُ)», mübalağa ifade eden faîl (فَعِيل) vezninde «mâlik (sahip/hükümdar)» anlamındadır ve «melik (مَلِك)» kelimesinden daha beliğdir. «Muktedir (مُقْتَدِرٌ)» de «kâdir (قَادِر)»den daha beliğdir. Onun ve «muktedir» kelimesinin tenvinli (nekre) gelmesi ise tazim (yüceltme) içindir.

وَالْعِنْدِيَّةُ عِنْدِيَّةُ تَشْرِيفٍ وَكَرَامَةٍ، وَالظَّرْفُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ.

«İndiyyet (katında olma ifadesi)», şeref ve ikram indiyyetidir; bu zarf ise haberden sonra gelen diğer bir haberdir.