وَغَيَّرَ أُسْلُوبَ الْكَلَامِ مِنَ الْخِطَابِ الْمُوَجَّهِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ: أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ [الْقَمَر: ٤٣] إِلَخْ إِلَى أُسْلُوبِ الْغَيْبَةِ رُجُوعًا إِلَى الْأُسْلُوبِ الْجَارِي مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ فِي قَوْلِهِ:
Sözün üslubu; { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ } [el-Kamer: 43] buyruğu ile müşriklere hitap edilerek uyarma görevi yerine getirildikten sonra, surenin başından itibaren { وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا } [el-Kamer: 2] buyruğunda cereyan eden üsluba geri dönülerek,
وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا [الْقَمَر: ٢] بَعْدَ أَنْ قُضِيَ حَقُّ الْإِنْذَارِ بِتَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِ: أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ [الْقَمَر: ٤٣] .
{ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ } [el-Kamer: 43] vd. buyruğunda müşriklere yöneltilen muhataplık üslubundan gaib (üçüncü şahıs) üslubuna çevrilmiştir.
وَالكَّلَامُ بِشَارَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَتَعْرِيضٌ بِالنِّذَارَةِ لِلْمُشْرِكِينَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّهُمْ تُحَدِّثُهُمْ نُفُوسُهُمْ بِذَلِكَ وَأَنَّهُمْ لَا يَحْسَبُونَ حَالَهُمْ وَحَالَ الْأُمَمِ الَّتِي سِيقَتْ إِلَيْهِمْ قِصَصُهَا مُتَسَاوِيَةً، أَيْ نَحْنُ مُنْتَصِرُونَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّهُ لَيْسَ رَسُولَ اللَّهِ فَلَا يُؤَيِّدُهُ اللَّهُ.
Bu söz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir müjde, müşrikler için ise üstü kapalı bir uyarıdır (tarizdir). Bu da onların içlerinden böyle geçirmelerine ve kendi durumları ile kendilerine kıssaları aktarılan ümmetlerin durumunu bir tutmamalarına dayanmaktadır; yani [onlara göre]: «Biz Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı galip geleceğiz, çünkü o Allah'ın elçisi değildir, dolayısıyla Allah ona yardım etmeyecektir» [demektedirler].
وجَمِيعٌ اسْمٌ لِلجَّمَاعَةِ الَّذِينَ أَمْرُهُمْ وَاحِدٌ، وَلَيْسَ هُوَ بِمَعْنَى الْإِحَاطَةِ، وَنَظِيرُهُ مَا وَقَعَ فِي خبر عمر مَعَ عَليّ وَعَبَّاسٍ ﵃ فِي قَضِيَّةِ مَا تَرَكَهُ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ أَرْضِ فَدَكَ، قَالَ لَهُمَا: «ثُمَّ جِئْتُمَانِي وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ» ، وَقَوْلُ لَبِيدٍ:
{ جَمِيعٌ } kelimesi, amaçları/işleri bir olan topluluğun ismidir; yoksa ihata (bütünlük) anlamında değildir. Bunun benzeri, Ömer'in radıyallâhu anh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fedek arazisinden bıraktığı miras meselesinde Ali ve Abbâs radıyallâhu anhümâ ile olan hadisesinde her ikisine söylediği şu sözde geçer: «Sonra amacınız bir, sözünüz bir olarak bana geldiniz.» Lebîd'in şu sözü de böyledir:
عَرِيَتْ وَكَانَ بِهَا الْجَمِيعُ فَأَبْكَرُوا ... مِنْهَا وَغُودِرَ نُؤْيُهَا وَثُمَامُهَا
«O yurt boşaldı; oysa orada topluluk vardı, sabah erkenden göçtüler / Oradan geriye sadece siper hendekleri ve sümâm otları kaldı.»
وَالْمَعْنَى: بَلْ أَيَدَّعُونَ أَنَّهُمْ يُغَالِبُونَ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابه وَأَنَّهُمْ غالبونهم لِأَنَّهُمْ جَمِيعٌ لَا يُغْلَبُونَ.
Anlam şudur: Yoksa onlar, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına üstün geleceklerini ve yenilmez bir topluluk oldukları için onları mağlup edeceklerini mi iddia ediyorlar?
وَمُنْتَصِرٌ: وَصْفُ جَمِيعٌ، جَاءَ بِالْإِفْرَادِ مُرَاعَاةً لِلَفْظِ جَمِيعٌ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ مُتَعَدِّدًا.
{ مُنْتَصِرٌ } kelimesi { جَمِيعٌ } kelimesinin sıfatıdır; anlamı çoğul olsa bile { جَمِيعٌ } kelimesinin lafzına riayet edilerek tekil gelmiştir.
وَتَغْيِيرُ أُسْلُوبِ الْكَلَامِ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ هَذَا هُوَ ظَنُّهُمْ وَاغْتِرَارُهُمْ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ: «نَحْنُ نَنْتَصِرُ الْيَوْمَ مِنْ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ» . فَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ كَانَتِ الْآيَةُ مِنَ الْإِعْجَازِ الْمُتَعَلِّقِ بِالْإِخْبَارِ بِالْغَيْبِ.
Sözün üslubunun hitaptan gaibe dönüştürülmesi, bunun onların zannı ve aldanışı olduğunu hissettirmektedir. Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil Bedir günü: «Biz bugün Muhammed'den ve ashabından intikamımızı alacağız/onlara galip geleceğiz» demiştir. Şayet bu rivayet sahih ise, bu ayet gaybı haber verme ile ilgili mucizelerdendir.
وَلَعَلَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْقَى فِي نُفُوسِ الْمُشْرِكِينَ هَذَا الْغُرُورَ بِأَنْفُسِهِمْ وَهَذَا الْاِسْتِخْفَافُ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَأَتْبَاعِهِ لِيَشْغِلَهُمْ عَنْ مُقَاوَمَتِهِ بِالْيَدِّ وَيُقْصِرَهُمْ عَلَى تَطَاوُلِهِمْ عَلَيْهِ بِالْأَلْسِنَةِ حَتَّى تَكْثُرَ أَتْبَاعُهُ وَحَتَّى يَتَمَكَّنَ مِنَ الْهِجْرَةِ وَالْاِنْتِصَارِ بِأَنْصَارِ اللَّهِ.
Muhtemelen Allah Teâlâ, müşrikleri fiilî olarak Peygamber'e karşı koymaktan alıkoyup sadece dilleriyle sataşmakla sınırlandırmak; böylece onun tâbilerinin çoğalmasını, hicret edebilmesini ve Allah'ın yardımcılarıyla (ensarla) zafer kazanmasını sağlamak için onların içlerine bu kibri ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tâbilerini hafife alma duygusunu yerleştirmiştir.
فَقَوْلُهُ: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ: نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ فَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفِ الْجُمْلَةُ عَلَى الَّتِي قَبِلَهَا. وَهَذَا بِشَارَةٌ لِرَسُولِهِ ﷺ بِذَلِكَ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ
{ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } buyruğu, onların: { نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } sözlerine bir cevaptır; bundan dolayı bu cümle bir öncekine atfedilmemiştir. Bu, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta bir müjdedir. O, Allah'ın
مُنْجَزُ وَعْدِهِ وَلَا يَزِيدُ ذَلِكَ الْكَافِرِينَ إِلَّا غُرُورًا فَلَا يُعِيرُوهُ جَانِبَ اهْتِمَامِهِمْ وَأَخْذَ الْعُدَّةِ لِمُقَاوَمَتِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي نَحْوِ ذَلِكَ: وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا [الْأَنْفَال: ٤٤] .
vaadini yerine getireceğini bilmektedir. Bu durum kâfirlere ancak aldanış katar, böylece buna önem vermezler ve Allah Teâlâ'nın buna benzer şekilde buyurduğu gibi ona karşı koymak için hazırlık yapmazlar: { وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا } [el-Enfâl: 44] “Allah, gerçekleşmesi gereken bir emri yerine getirmek için onları sizin gözünüzde azaltıyordu.”
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْجَمْعُ للْعهد، أَيِ الْجَمْعِ الْمَعْهُودِ مِنْ قَوْلِهِ: نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ وَالْمَعْنَى: سَيُهْزَمُ جَمْعُهُمْ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ النُّحَاةِ: اللَّامُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ.
{ الْجَمْعُ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-ahd) içindir; yani: { نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } sözünden bilinen topluluktur. Anlam: «Onların topluluğu hezimete uğrayacaktır» demektir. Nahivcilerin: «Harf-i tarif (el-), muzafun ileyhin yerini tutmuştur» sözlerinin anlamı da budur.
وَالْهَزْمُ: الْغَلْبُ، وَالسِّينُ لِتَقْرِيبِ الْمُسْتَقْبَلِ، كَقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ [آل عمرَان: ١٢] . وَبُنِيَ الْفِعْلُ لِلْمَجْهُولِ لِظُهُورِ أَنَّ الْهَازِمَ الْمُسْلِمُونَ.
Hezm (الْهَزْمُ); yenmek, mağlup etmektir. Sîn (س) harfi ise, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ } [Âl-i İmrân: 12] “İnkâr edenlere de ki: Yakında yenileceksiniz” buyruğunda olduğu gibi geleceği yakınlaştırmak içindir. Fiil, hezimete uğratacak olanların Müslümanlar olduğu aşikâr olduğu için meçhul (edilgen) olarak kurulmuştur.
ويُوَلُّونَ: يَجْعَلُونَ غَيْرَهُمْ يَلِيَ، فَهُوَ يَتَعَدَّى بِالتَّضْعِيفِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَقَدْ حُذِفَ مَفْعُولُهُ الْأَوَّلُ هُنَا لِلْاِسْتِغْنَاءِ عَنْهُ إِذِ الْغَرَضُ الْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ إِذَا جَاءَ الْوَغَى يَفِرُّونَ وَيُوَلُّونَكُمُ الْأَدْبَارَ.
{ يُوَلُّونَ } ifadesi, başkasını arkasından takip eder/arkasını görür kılmak demektir; dolayısıyla şedde (tef'îl babı) sebebiyle iki mef'ûle (nesneye) geçişli olur. Buradaki birinci mef'ûl, ona ihtiyaç duyulmadığı için hazfedilmiştir; zira amaç, savaş geldiğinde onların kaçıp size arkalarını döneceklerini haber vermektir.
والدُّبُرَ: الظَّهْرُ، وَهُوَ مَا أَدْبَرَ، أَيْ كَانَ وَرَاءً، وَعَكْسُهُ الْقُبُلُ.
Dübür (الدُّبُرُ); sırt demektir, o da geride kalan şeydir; zıddı ise “kubul” (ön taraf)dür.
وَالْآيَةُ: إِخْبَارٌ بِالْغَيْبِ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ هُزِمُوا يَوْمَ بَدْرٍ، وَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ يَوْمَئِذٍ، وَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ فِي جَمْعٍ آخَرَ وَهُوَ جَمْعُ الْأَحْزَابِ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ فَفَرُّوا بِلَيْلٍ كَمَا مَضَى فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ
Ayet gaybdan bir haberdir. Nitekim müşrikler Bedir günü hezimete uğramış ve o gün arkalarını dönüp kaçmışlardır; Hendek Gazvesi'nde Ahzâb topluluğu olan diğer bir toplulukta da arkalarını dönüp kaçmışlar ve Ahzâb Suresi'nde geçtiği üzere geceleyin firar etmişlerdir.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمَّا خَرَجَ لِصَفِّ الْقِتَالِ يَوْمَ بَدْرٍ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ قَبْلَ الْقِتَالِ، إِيمَاءً إِلَى تَحْقِيقِ وَعْدِ اللَّهِ بِعَذَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا.
«Sahîh»te sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Bedir günü savaş safına çıktığında, Allah'ın onlara dünyada azap edeceği vaadini gerçekleştireceğine işaret ederek savaştan önce bu ayeti okumuştur.
وَأَفْرَدَ الدُّبُرَ، وَالْمُرَادُ الْجَمْعُ لِأَنَّهُ جِنْسٌ يَصْدُقُ بِالْمُتَعَدِّدِ، أَيْ يُوَلِّي كُلُّ أَحَدٍ مِنْهُمْ دُبُرَهُ، وَذَلِكَ لِرِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ وَمُزَاوَجَةُ الْقَرَائِنِ، عَلَى أَنَّ انْهِزَامَ الْجَمْعِ انْهِزَامَةً وَاحِدَةً وَلِذَلِكَ الْجَيْشِ جِهَةُ تَوَلٍّ وَاحِدَةٌ. وَهَذَا الْهَزْمُ وَقَعَ يَوْمَ بَدْرٍ.
Dübür kelimesi tekil getirilmiştir, ancak kastedilen çoğuldur; çünkü o çokluk için de geçerli olan bir cins isimdir. Yani «onlardan her biri arkasını dönecektir» demektir. Bu da fasılaya riayet etmek ve kafiyeleri uyumlu kılmak içindir; ayrıca topluluğun hezimeti tek bir hezimet olup o ordunun kaçış yönü de tek bir yöndür. Bu hezimet Bedir günü gerçekleşmiştir.
رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ جَعَلْتُ أَقُولُ: أَيُّ جَمْعٍ يُهْزَمُ؟ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ رَأَيْتُ النَّبِيءَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
İkrime'den rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: «{ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } ayeti indiğinde, ‘Hangi topluluk hezimete uğrayacak ki?’ deyip duruyordum. Bedir günü olunca Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem
يَثِبُ فِي الدِّرْعِ، وَيَقُولُ: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ»
zırhı içinde ileri atılıp: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } ‘O topluluk mutlaka hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklardır’ dediğini gördüm.»
اه، أَيْ لَمْ يَتَبَيَّنُ لَهُ الْمُرَادُ بِالْجَمْعِ الَّذِي سَيُهْزَمُ وَيُوَلِّي الدُّبُرَ فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ قِتَالٌ وَلَا كَانَ يَخْطُرُ لَهُم ببال.
[Rivayet burada] bitti. Yani hezimete uğrayıp arkasını dönecek olan topluluk ile neyin kastedildiği ona açık olmamıştı; çünkü o gün ortada bir savaş yoktu ve akıllarına bile gelmiyordu.
[سُورَة الْقَمَر (٥٤) : آيَة ٤٦]
[Kamer Suresi (54): 46. Ayet]
بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦)
{ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦) } “Asıl onların buluşma zamanı o kıyamet saatidir. O saat ise daha dehşetli ve daha acıdır.”
بَلِ لِلْإِضْرَابِ الْاِنْتِقَالِيِّ، وَهُوَ انْتِقَالٌ مِنَ الْوَعِيدِ بِعَذَابِ الدُّنْيَا كَمَا حَلَّ بِالْأُمَمِ قَبْلَهُمْ، إِلَى الْوَعِيدِ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ. قَالَ تَعَالَى: وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ
{ بَلِ } edatı intikâlî ıdrâb içindir; bu da kendilerinden önceki ümmetlerin başına geldiği gibi dünya azabıyla tehdit etmekten ahiret azabıyla tehdit etmeye geçiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ }
الْعَذابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
{ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler diye, onlara o en büyük azaptan önce mutlaka en yakın azaptan da tattıracağız.”
[السَّجْدَة: ٢١] ، وَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَعْظَمُ فَلِذَلِكَ قَالَ: وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ وَقَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى [طه: ١٢٧] وَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزى [فصلت: ١٦] .
[es-Secde: 21] “Belki dönerler diye, o en büyük azaptan önce onlara mutlaka en yakın azaptan da tattıracağız.” Ahiret azabı daha büyüktür, bu sebeple: { وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } buyurmuş, diğer ayette: { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى } [Tâhâ: 127] “Ahiret azabı ise kesinlikle daha şiddetli ve daha kalıcıdır”, bir başka ayette ise: { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزى } [Fussilet: 16] “Ahiret azabı ise elbette daha rezil edicidir” buyurmuştur.
والسَّاعَةُ: عِلْمٌ بِالْغَلَبَةِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى يَوْمِ الْجَزَاءِ.
{ السَّاعَةُ } kelimesi, Kur'an'da ceza günü (kıyamet) için galebe yoluyla özel isim (alem bi'l-galebe) olmuştur.
وَالْمَوْعِدُ: وَقْتُ الْوَعْدِ، وَهُوَ هُنَا وَعْدُ سُوءٍ، أَيْ وَعِيدٌ. وَالْإِضَافَةُ عَلَى مَعْنَى اللَّامِ أَيْ مَوْعِدٌ لَهُمْ. وَهَذَا إِجْمَالٌ بِالْوَعِيدِ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ مَا يَفْصِلُهُ وَهُوَ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ. وَوَجْهُ الْعَطْفِ أَنَّهُ أُرِيدَ جَعْلُهُ خَبَرًا مُسْتَقِلًّا.
Mev'id (الْمَوْعِدُ); vadelendirilen vakittir, burada ise kötü bir vaattir, yani tehdittir (vaîddir). Tamlama lâm harf-i cerri anlamındadır; yani «onlar için bir buluşma vaktidir». Bu, tehdidin özet olarak verilmesidir (icmâldir); ardından onu açıklayan { وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } ifadesi buna atfedilmiştir. Atfedilme gerekçesi ise onun müstakil bir haber yapılmak istenmesidir.
وأَدْهى: اسْمُ تَفْضِيلٍ مَنْ دَهَاهُ إِذَا أَصَابَهُ بِدَاهِيَةٍ، أَيِ السَّاعَةُ أَشَدُّ إِصَابَةً بِدَاهِيَةِ الْخُلُودِ فِي النَّارِ مِنْ دَاهِيَةِ عَذَابِ الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ.
{ أَدْهى } kelimesi, «başına büyük felaket geldi» manasındaki «deha» fiilinden ism-i tafdildir; yani o saat, öldürülme ve esir edilmeyle gelen dünya azabı felaketine nispetle cehennemde ebedî kalma felaketi bakımından daha şiddetli isabet edicidir.
وَأَمَرُّ: أَيْ أَشَدُّ مَرَارَةً. وَاسْتُعِيرَتِ الْمَرَارَةُ لِلْإِحْسَاسِ بِالْمَكْرُوهِ عَلَى طَرِيقَةِ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ الْغَائِبِ بِالْمَحْسُوسِ الْمَعْرُوفِ.
{ أَمَرُّ } ise acılığı daha şiddetli demektir. Acılık; bilinen somut bir şeyin bilinmeyen akli bir şeye benzetilmesi yoluyla hoşlanılmayan şeyi hissetmek için istiare kılınmıştır.
وَأُعِيدَ اسْمُ السَّاعَةُ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّاعَةُ أَدْهى دُونَ أَنْ يُؤْتَى بِضَمِيرِهَا لِقَصْدِ التَّهْوِيلِ، وَلِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا فَتَسِيرَ مسير الْمثل.
Korku ve dehşeti hissettirmek (tehvîl) kastıyla ve cümlenin tek başına bağımsız olup bir mesel (atasözü) gibi yaygınlaşması için { وَالسَّاعَةُ أَدْهى } ifadesinde { السَّاعَةُ } ismi zamir getirilmek yerine açıkça tekrarlanmıştır.
[سُورَة الْقَمَر (٥٤) : الْآيَات ٤٧ إِلَى ٤٨]
[Kamer Suresi (54): 47-48. Âyetler]
إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨)
{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) } “Şüphesiz suçlular, bir sapkınlık ve çılgın alevler içindedirler. (47) Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün: «Tadın cehennemin dokunuşunu!» [denir]. (48)”
هَذَا الكَّلَامُ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ [الْقَمَر: ٤٦] . وَاقْتِرَانُ الْكَلَامِ بِحَرْفِ إِنَّ لِفَائِدَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا: الْاِهْتِمَامُ بِصَرِيحِهِ الْإِخْبَارِيِّ، وَثَانِيهُمَا: تَأْكِيدُ مَا تَضَمَّنَهُ مِنَ التَّعْرِيضِ بِالْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ الكَّلَامَ وَإِنْ كَانَ مُوَجَّهًا لِلنَّبِيءِ ﷺ وَهُوَ لَا يُشَكُّ فِي ذَلِكَ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ يَبْلُغُهُمْ وَيَشِيعُ بَيْنَهُمْ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ فَكَانُوا جَدِيرِينَ بِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ فِي جَانِبِ التَّعْرِيضِ فَتَكُونَ إِنَّ مُسْتَعْمَلَةً فِي غَرَضَيْهَا مِنَ التَّوْكِيدِ وَالْاِهْتِمَامِ.
Bu söz; { وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } [el-Kamer: 46] “O saat ise daha dehşetli ve daha acıdır” buyruğunun açıklamasıdır. Cümlenin «inne» (إِنَّ) harfiyle başlaması iki fayda içindir: Birincisi, lafzın açıkça bildirdiği habere önem vermek; ikincisi ise müşriklere yönelik üstü kapalı dokundurmayı (ta'riz) pekiştirmektir. Çünkü hitap her ne kadar Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olsa ve o bundan asla şüphe etmese de, bu söz müşriklere ulaşacak ve aralarında yayılacaktır. Onlar ise ahiret azabına inanmadıklarından, kendilerine yönelik ta'riz boyutunda haberin tekit edilmesine layıktılar. Dolayısıyla «inne» edatı, tekit ve önem verme şeklindeki iki gayesi doğrultusunda kullanılmıştır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِ الْمُجْرِمِينَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِإِلْصَاقِ وُصْفِ الْإِجْرَامِ بِهِمْ.
Onlardan { الْمُجْرِمِينَ } “suçlular” şeklinde bahsedilmesi, suçluluk vasfını üzerlerine yapıştırmak amacıyla zamir makamında açık isim (izhar fi makami'l-izmar) getirilmesidir.
وَالضَّلَالُ: يُطْلَقُ عَلَى ضِدِّ الْهُدَى وَيُطْلَقُ عَلَى الْخُسْرَانِ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ هُنَا الْمَعْنَى الثَّانِي. فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ الْخُسْرَانُ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ طرف لِلْكَوْنِ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ [النازعات: ٦- ٨] ، وَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ
Dalâl (الضَّلَالُ) kelimesi, hidayetin zıddı için kullanıldığı gibi hüsran anlamında da kullanılır. Müfessirlerin çoğuna göre burada kastedilen ikinci anlamdır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre murat, ahiretteki hüsrandır. Zira zahir olan, { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ } “ateşte sürüklenecekleri gün” ifadesinin, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ } [en-Nâziât: 6-8] “O gün sarsan sarsar, arkasından da bir diğeri gelir. O gün kalpler korkudan titrer” buyruğu ve: { وَيَوْمَ
الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ
الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “Kıyamet gününde de onlar iğrenç kılınanlardan (dışlananlardan) olacaklardır”
[الْقَصَص: ٤٢] فَلَا يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ الضَّلَالُ ضِدَّ الْهُدَى.
[el-Kasas: 42] buyruğu gibi { فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “bir sapkınlık ve çılgın alevler içinde” oluşun zarfı olmasıdır. Bu durumda dalâlin hidayetin zıddı olması uygun düşmez.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يَوْمَ يُسْحَبُونَ ظَرْفًا لِلْكَوْنِ الَّذِي فِي خَبَرِ إِنَّ، أَيْ كَائِنُونَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ. فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وسُعُرٍ جَمْعُ سَعِيرٍ، وَهُوَ النَّارُ، وَجَمْعُ السَّعِيرِ لِأَنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدٌ.
{ يَوْمَ يُسْحَبُونَ } ifadesinin, «inne»nin haberinde müstetir olan «kâinûn» (oluş) takdirine zarf olması da caizdir; yani «ateşte sürüklenecekleri gün sapkınlık ve çılgın alevler içindedirler». Anlam şudur: Onlar kıyamet gününde sapkınlık ve çılgın alevler içindedirler. Süur (سُعُرٍ) kelimesi, «seîr» (ateş) kelimesinin çoğuludur; ateşin şiddetli ve güçlü olmasından ötürü çoğul getirilmiştir.
وَالسَّحْبُ: الْجَرُّ، وَهُوَ فِي النَّارِ أَشَدُّ مِنْ مُلَازمَة الْمَكَان لِأَنَّهُ بِهِ يَتَجَدَّدُ مُمَاسَّةُ نَارٍ أُخْرَى فَهُوَ أَشَدُّ تَعْذِيبًا.
Sahb (السَّحْبُ); sürüklemek demektir. Ateşte sürüklenmek, tek bir mekânda sabit kalmaktan daha şiddetlidir; çünkü sürüklenmekle başka bir ateşle temas sürekli yenilenir, bu da azabı daha şiddetli kılar.
وَجُعِلَ السَّحْبُ عَلَى الْوُجُوهِ إِهَانَةً لَهُمْ.
Sürüklenmenin yüzüstü kılınması, onları aşağılamak içindir.
وذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ. وَالذَّوْقُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِحْسَاسِ.
{ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Tadın cehennemin dokunuşunu!” sözü, hazfedilmiş bir «kavl» (söyleme) fiilinin mekulüdür (söylenen sözdür) ve cümle istînâfiyyedir (yeni bir başlangıçtır). Tatmak (zevk), hissetmek manasında istiare kılınmıştır.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِهَانَةِ وَالْمُجَازَاةِ.
Emir kipi, aşağılama ve cezalandırma anlamında kullanılmıştır.
وَالْمَسُّ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِصَابَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ.
Mess (الْمَسُّ - dokunma) kelimesi, mecaz-ı mürsel yoluyla isabet etme / çarpma anlamında kullanılmıştır.
وَسَقَرُ: عَلَمٌ عَلَى جَهَنَّمَ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ السَّقَرِ بِسُكُونِ القَّافِ وَهُوَ الْتِهَابٌ فِي النَّارِ، فَ سَقَرَ وُضِعَ عَلَمًا لِجَهَنَّمَ، وَلِذَلِكَ فَهُوَ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ لِلْعَلَمِيَّةِ وَالتَّأْنِيثِ، لِأَنَّ جَهَنَّمَ اسْمٌ مُؤَنَّثٌ مَعْنًى اعْتَبَرُوا فِيهِ أَنَّ مُسَمَّاهُ نَارٌ وَالنَّارُ مُؤَنَّثَةٌ.
Sekar (سَقَرُ); cehennemin özel ismidir (alemidir). Kaf harfinin sükûnuyla «sekr» kökünden türemiştir ki o da ateşteki alevlenmedir. Böylece { سَقَرَ } cehennem için özel isim yapılmıştır; bu sebeple de özel isim (alemiyyet) ve müenneslik gerekçesiyle gayrimunsarıftır. Çünkü cehennem manaca müennes bir isimdir; onun isimlendirdiği şeyin ateş olduğu ve ateşin de (semâî) müennes olduğu kabul edilmiştir.
وَالْآيَةُ تَتَحَمَّلُ مَعْنًى آخَرَ، وَهُوَ أَنْ يُرَادَ بِالضَّلَالِ ضِدُّ الْهُدَى وَأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى هُدًى، وَأَنَّ مَا هُمْ فِيهِ بَاطِلٌ وَضَلَالٌ، وَذَلِكَ فِي الدُّنْيَا، وَأَنْ يُرَادَ بِالسُّعُرِ نِيرَانُ جَهَنَّمَ وَذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ فَيَكُونَ الكَّلَامُ عَلَى التَّقْسِيمِ.
Ayet bir başka anlamı da taşımaktadır: Dalâl ile hidayetin zıddının kastedilmiş olması ve suçluların doğru yolda olmadıklarının, içinde bulundukları halin batıl ve sapkınlık olduğunun haber verilmesidir ki bu dünyadadır; süur ile de cehennem ateşlerinin kastedilmesidir ki bu da ahirettedir. Böylece kelam taksim üzere kurulu olur.
أَوْ يَكُونَ السُّعُرُ بِمَعْنَى الْجُنُونِ، يُقَالُ: سُعُرٌ بِضَمَّتَيْنِ وَسُعُرٌ بِسُكُونِ الْعَيْنِ، أَيْ جُنُونٌ، مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ نَاقَةٌ مَسْعُورَةٌ، أَيْ شَدِيدَةُ السُّرْعَةِ كَأَنَّ بِهَا جُنُونًا كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٢٤] .
Veya süur (السُّعُرُ) delilik manasında olabilir. İki ötre ile «su'ur» ve ayn harfinin sükûnuyla «su'r» şeklinde delilik anlamında kullanılır. Nitekim Arapların «nâkatün mes'ûrah» (sanki delirmiş gibi son derece hızlı koşan dişi deve) sözünden gelir. Bu surede geçen: { إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } [24] “O takdirde biz mutlaka apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içinde kalmış oluruz” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَفَسَّرَ بِهِ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ قَائِلًا: لِأَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا فِي السَّعِيرِ لَمْ يَكُونُوا فِي ضَلَالٍ لِأَنَّ الْأَمْرَ قَدْ كُشِفَ لَهُمْ وَإِنَّمَا وَصَفَ حَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَعَلَيْهِ فَالضَّلَالُ وَالسُّعُرُ حَاصِلَانِ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا.
Bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş ve Ebû Ali el-Fârisî de bunu şöyle tefsir etmiştir: «Çünkü onlar cehennem ateşinde olsalardı sapkınlık içinde olmazlardı, zira gerçek kendilerine açığa kavuşmuş olurdu; dolayısıyla bu ifade onların dünyadaki halini nitelemiştir.» Buna göre sapkınlık ve delilik, onlar için dünyada gerçekleşmiş iki durumdur.
[سُورَة الْقَمَر (٥٤) : آيَة ٤٩]
[Kamer Suresi (54): 49. Âyet]
إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (٤٩)
{ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (٤٩) } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçü ve hikmetle) yarattık. (49)”
اسْتِئْنَافٌ وَقَعَ تَذْيِيلًا لِمَا قَبْلَهُ مِنَ الْوَعِيدِ وَالْإِنْذَارِ وَالْاِعْتِبَارِ بِمَا حَلَّ بِالْمُكَذِّبِينَ، وَهُوَ أَيْضًا تَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ [الْقَمَر: ٥٠] إِلَخْ.
Bu, önceki tehdit, uyarı ve yalanlayanların başına gelenlerden ibret alma beyanlarına tezyîl (pekiştirici fezleke) olarak gelmiş bir istînâftır. Aynı zamanda: { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ } [el-Kamer: 50] “Bizim buyruğumuz bir tek [sözden] başkası değildir” vb. buyruğuna bir hazırlıktır.
وَالْمَعْنَى: إِنَّا خَلَقْنَا وَفَعَلْنَا كُلَّ مَا ذُكِرَ مِنَ الْأَفْعَال وأسبابها وآلالتها وَسَلَّطْنَاهُ عَلَى مُسْتَحِقِّيهِ لِأَنَّا خَلَقَنَا كُلُّ شَيْءٍ بِقَدَرٍ، أَيْ فَإِذَا عَلِمْتُمْ هَذَا فَانْتَبَهُوا إِلَى أَنَّ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ التَّكْذِيبِ وَالْإِصْرَارِ مُمَاثِلٌ لِمَا كَانَتْ عَلَيْهِ الْأُمَمُ السَّالِفَةُ.
Anlamı şudur: Zikredilen bütün fiilleri, onların sebeplerini ve aletlerini biz yarattık, yaptık ve bunu hak edenlerin başına musallat kıldık; çünkü biz her şeyi bir ölçüyle yarattık. Yani bunu bildiğinizde, içinde bulunduğunuz yalanlama ve ısrarın geçmiş ümmetlerin durumunun aynısı olduğuna dikkat kesilin.
وَاقْتِرَانُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ (إِنَّ) يُقَالُ فِيهِ مَا قُلْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ [الْقَمَر: ٤٧] .
Haberin «inne» (إِنَّ) edatıyla gelmesi hususunda, { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } [el-Kamer: 47] “Şüphesiz suçlular, bir sapkınlık ve çılgın alevler içindedirler” buyruğunda söylediklerimiz geçerlidir.
وَالْخَلْقُ أَصْلُهُ: إِيجَادُ ذَاتٍ بِشَكْلٍ مَقْصُودٍ فَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي إِيجَادِ الذَّوَاتِ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى إِيجَادِ الْمَعَانِي الَّتِي تُشْبِهُ الذَّوَاتِ فِي التَّمَيُّزِ وَالْوُضُوحِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً [العنكبوت: ١٧] .
Halk (الْخَلْقُ) kelimesinin aslı: Bir zatı kastedilen bir biçimde var etmektir. Dolayısıyla o, zatları var etmede hakikattir; belirginlik ve açıklık bakımından zatlara benzeyen manaları (kavramları) var etmede ise mecazen kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً } [el-Ankebût: 17] “ve asılsız yalanlar uyduruyorsunuz” buyurmuştur.
فَإِطْلَاقُهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ مِنِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
{ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” buyruğundaki kullanımı ise lafzın hem hakiki hem mecazi anlamında birlikte kullanılması kabilindendir.
وشَيْءٍ مَعْنَاهُ مَوْجُودٌ مِنَ الْجَوَاهِرِ وَالْأَعْرَاضِ، أَيْ خَلَقْنَا كُلَّ الْمَوْجُودَاتِ جِوَاهِرُهَا وَأَعْرَاضُهَا بِقَدَرٍ.
{ شَيْءٍ } kelimesinin anlamı, cevher ve arazlardan mevcut olan her varlıktır; yani biz bütün varlıkları cevherleri ve arazlarıyla bir ölçüyle yarattık.
وَالْقَدَرُ: بِتَحْرِيكِ الدَّالِ مُرَادِفُ الْقَدْرِ بِسُكُونِهَا وَهُوَ تَحْدِيدُ الْأُمُورِ وَضَبْطُهَا.
Kader (الْقَدَرُ) kelimesi, dâl harfinin harekesiyle, sükûnuyla okunan «kadr» (الْقَدْرِ) kelimesinin eş anlamlısıdır; o da işlerin sınırlandırılması ve zapturapt altına alınmasıdır.
وَالْمُرَادُ: أَنَّ خَلْقَ اللَّهِ الْأَشْيَاءَ مُصَاحِبٌ لِقَوَانِينٍ جَارِيَةٍ عَلَى الْحِكْمَةِ، وَهَذَا الْمَعْنَى قَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٨] وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ وَمِمَّا يَشْمَلُهُ عُمُومُ كُلِّ شَيْءٍ خَلْقُ جَهَنَّمَ لِلْعَذَابِ.
Murat şudur: Allah'ın varlıkları yaratması, hikmete dayalı olarak işleyen kanunlarla beraberdir. Bu mana Kur'an'da tekrarlanmıştır; nitekim Ra'd Suresi'nde [8]: { وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” buyrulmuştur. «Her şey» ifadesinin umumi kapsamına giren hususlardan biri de cehennemin azap için yaratılmış olmasıdır.
وَقَدْ أَشَارَ إِلَى أَنَّ الْجَزَاءَ مِنْ مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] وَقَوْلُهُ: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ [الْحجر: ٨٥، ٨٦] وَقَوْلُهُ: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ
Cezalandırmanın hikmetin gereği olduğuna Allah Teâlâ'nın şu buyrukları işaret etmiştir: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } [el-Mü'minûn: 115] “Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?”, { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ } [el-Hicr: 85-86] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık. O saat (kıyamet) mutlaka gelecektir; öyleyse güzel bir hoşgörüyle muamele et. Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi yaratan ve her şeyi bilendir” ve { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ }
[الدُّخان: ٣٨- ٤٠] فَتَرَى هَذِهِ الْآيَاتِ وَأَشْبَاهَهَا تُعَقِّبُ ذِكْرَ كَوْنِ الْخَلْقِ كُلِّهِ لِحِكْمَةٍ بِذِكْرِ السَّاعَةِ وَيَوْمِ الْجَزَاءِ.
[ed-Duhân: 38-40] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık, fakat onların çoğu bilmezler. Şüphesiz o hüküm günü, hepsinin buluşma vaktidir.” Görüyorsun ki bu ayetler ve benzerleri, yaratılışın tamamının bir hikmete dayalı olduğunu zikretmenin ardından kıyameti ve ceza gününü anmaktadır.
فَهَذَا وَجْهُ تَعْقِيبِ آيَاتِ الْإِنْذَارِ وَالْعِقَابِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِالتَّذْيِيلِ بِقَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ بَعْدَ قَوْلِهِ: أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ [الْقَمَر: ٤٣] وَسَيَقُولُ: وَلَقَدْ
İşte bu surede geçen uyarı ve azap ayetlerinin peşinden, { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ } [el-Kamer: 43] “Sizin kâfirleriniz bunlardan daha mı hayırlı?” buyruğunun ardından tezyîl olarak { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” buyruğunun getirilme gerekçesi budur. İleride ise: { وَلَقَدْ
أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ
أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ } “Andolsun ki biz sizin benzerlerinizi helak ettik”
[الْقَمَر: ٥١] .
[el-Kamer: 51] buyuracaktır.
فَالْبَاءُ فِي بِقَدَرٍ لِلْمُلَابَسَةِ، وَالْمَجْرُورُ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ، فَهُوَ فِي حُكْمِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِفِعْلِ خَلَقْناهُ لِأَنَّهُ مَقْصُودٌ بِذَاتِهِ، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ الْإِعْلَامَ بِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْإِعْلَامِ بِهِ بَلْهَ تَأْكِيدَهُ بَلِ الْمَقْصُودُ إِظْهَارُ مَعْنَى الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ فِي الْجَزَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٨] وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ.
{ بِقَدَرٍ } ifadesindeki «bâ» harf-i cerri birliktelik (mülâbese) içindir; mecrur olan kelime ise zarf-ı müstekardır ve bizzat kastedilen mana olduğu için { خَلَقْناهُ } fiilinin ikinci mefulü hükmündedir. Zira asıl maksat her şeyin Allah'ın yaratığı olduğunu bildirmek değildir; çünkü bunun bildirilmeye, hele hele tekit edilmeye ihtiyacı yoktur. Bilakis asıl maksat, Ra'd Suresi'nde [8]: { وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” buyrulduğu gibi cezalandırmadaki ilim ve hikmet manasını ortaya koymaktır.
وَمِمَّا يَسْتَلْزِمُهُ مَعْنَى الْقَدَرِ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مَخْلُوقٍ هُوَ جَارٍ عَلَى وَفْقِ عِلْمِ اللَّهِ وَإِرَادَتِهِ لِأَنَّهُ خَالِقُ أُصُولِ الْأَشْيَاءِ وَجَاعِلُ الْقُوَى فِيهَا لِتَنْبَعِثَ عَنْهَا آثَارُهَا وَمُتَوَلِّدَاتُهَا، فَهُوَ عَالِمٌ بِذَلِكَ وَمُرِيدٌ لِوُقُوعِهِ. وَهَذَا قَدْ سُمِّيَ بِالْقَدَرِ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرِيعَةِ كَمَا
Kader manasının gerektirdiği hususlardan biri de yaratılan her şeyin Allah'ın ilmi ve iradesine uygun olarak cereyan etmesidir; çünkü O, eşyanın asıllarının yaratıcısı ve eserleri ile semerelerinin kendisinden doğması için onlara güçleri yerleştirendir. Dolayısıyla O bunu bilmekte ve vuku bulmasını irade etmektedir. Bu durum şeriat ıstılahında «kader» olarak isimlendirilmiştir; nitekim
جَاءَ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ الصَّحِيحِ فِي ذِكْرِ مَا يَقَعُ بِهِ الْإِيمَانُ: «وَتُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ» .
sahih Cibrîl hadisinde imanın ne ile gerçekleştiği zikredilirken: «Ve hayrıyla şerriyle kadere inanmandır» buyrulmuştur.
وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: «جَاءَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ يُخَاصِمُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي الْقَدَرِ فَنَزَلَتْ: يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ
Müslim ve Tirmizî, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: «Kureyş müşrikleri gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile kader konusunda tartıştılar; bunun üzerine: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ }
[الْقَمَر: ٤٨، ٤٩] . وَلَمْ يَذْكُرْ رَاوِي الحَدِيث تعْيين مَعْنَى الْقَدَرِ الَّذِي خَاصَمَ فِيهِ كُفَّارُ قُرَيْشٍ فَبَقِيَ مُجْمَلًا وَيَظْهَرُ أَنَّهُمْ خَاصَمُوا جَدَلًا لِيَدْفَعُوا عَنْ أَنْفُسِهِمُ التَّعْنِيفَ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ كَمَا قَالُوا: لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] ، أَيْ جَدَلًا لِلنَّبِيءِ ﷺ بِمُوجَبِ مَا يَقُولُهُ مِنْ أَنَّ كُلَّ كَائِنٍ بِقَدَرِ اللَّهِ جَهْلًا مِنْهُمْ بِمَعَانِي الْقَدَرِ.
[el-Kamer: 48-49] “Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün: «Tadın cehennemin dokunuşunu!» [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayetleri indi.» Hadis ravisi, Kureyş kâfirlerinin tartıştığı kaderin ne manaya geldiğini tayin etmemiş, böylece ifade mücmel kalmıştır. Görünen o ki onlar, { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } [ez-Zuhruf: 20] “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” dedikleri gibi putlara tapmalarından ötürü kınanmayı savuşturmak için diyalektik (cedel) yapmışlardır; yani kaderin manalarından habersiz oldukları için Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «var olan her şey Allah'ın takdiri iledir» sözünün gereğini öne sürerek onunla cedelleşmişlerdir.
قَالَ عِيَاضٌ فِي «الْإِكْمَالِ» «ظَاهِرُهُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَدَرِ هَنَا مُرَادُ اللَّهِ وَمَشِيئَتُهُ وَمَا سِيقَ بِهِ قَدَرُهُ مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ دَلِيلُ مَسَاقِ الْقِصَّةِ الَّتِي نَزَلَتْ بِسَبَبِهَا الْآيَةُ» اه. وَقَالَ الْبَاجِيُّ فِي «الْمُنْتَقَى» : «يَحْتَمِلُ مِنْ جِهَةِ اللُّغَةِ مَعَانِي:
İyâz, el-İkmâl'de şöyle der: «Zahir olan, buradaki kaderden maksadın Allah'ın muradı, dilemesi ve O'nun takdirinin buna sevk ettiği şey olduğudur; ayetin inişine sebep olan kıssanın akışı da buna delildir.» el-Bâcî ise el-Müntekâ'da şöyle demiştir: «Dil açısından şu manalara ihtimali vardır:
أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْقَدَرُ هَاهُنَا بِمَعْنَى مُقَدَّرٍ لَا يُزَادُ عَلَيْهِ وَلَا يَنْقُصُ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Birincisi: Buradaki kaderin, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi ne artırılan ne de eksiltilen mukadder (takdir edilmiş ölçü) anlamında olmasıdır:
قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً [الطَّلَاق: ٣] .
{ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً } [et-Talâk: 3] “Gerçekten Allah her şey için bir ölçü koymuştur”.
وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ بِقُدْرَتِهِ، كَمَا قَالَ: بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ [الْقِيَامَة:
İkincisi: Murâdın O'nun kudretiyle olmasıdır; nitekim: { بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ } [el-Kıyâme:
٤] .
4] “Evet, bizim onun parmak uçlarını dahi düzeltip yeniden yapmaya gücümüz yeter” buyurmuştur.
وَالثَّالِثُ: بِقَدَرٍ، أَيْ نَخْلُقُهُ فِي وَقْتِهِ، أَيْ نُقَدِّرُ لَهُ وَقْتًا نَخْلُقُهُ فِيهِ» اه.
Üçüncüsü: Bir kaderle; yani onu kendi vaktinde yaratırız, yani onu yaratacağımız bir vakit takdir ederiz manasındadır.»
قلت: وَإِذ كَانَ لَفْظُ (قَدَرٍ) جِنْسًا، وَوَقَعَ مُعَلَّقًا بِفِعْلٍ مُتَعَلِّقٍ بِضَمِيرِ كُلَّ شَيْءٍ الدَّالِّ عَلَى الْعُمُومِ كَانَ ذَلِكَ اللَّفْظُ عَامًّا لِلْمَعَانِي كُلِّهَا فَكُلُّ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ فَخَلَقَهُ بِقَدَرٍ، وَسَبَبُ النُّزُولِ لَا يُخَصِّصُ الْعُمُومَ، وَلَا يُنَاكِدُ مَوْقِعَ هَذَا التَّذْيِيلِ عَلَى أَنَّ السَّلَفَ كَانُوا يُطْلِقُونَ
Derim ki: { قَدَرٍ } lafzı bir cins ismi olduğunda ve umumilik bildiren { كُلَّ شَيْءٍ } lafzının zamirine bağlı bir fiille irtibatlı kılındığında, bu lafız bütün manaları kapsayıcı (âm) olur. Dolayısıyla Allah'ın yarattığı her ne varsa onu bir kaderle yaratmıştır. İniş sebebi genel hükmü daraltmaz (tahsis etmez) ve bu tezyîlin konumunu zedelemez; kaldı ki selef,
سَبَبَ النُّزُولِ عَلَى كُلِّ مَا نَزَلَتِ الْآيَةُ لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهِ وَلَوْ كَانَتِ الْآيَةُ سَابِقَةٌ عَلَى مَا عَدُّوهُ مِنَ السَّبَبِ.
ayet sebep saydıkları husustan önce inmiş olsa bile, ayetin delalet etmek üzere indiği her duruma «nüzul sebebi» derlerdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ كُلَّ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ كَانَ بِضَبْطٍ جَارِيًا عَلَى حِكْمَةٍ،
Bil ki bu ayet, Allah'ın yarattığı her şeyin bir zapturapt altında ve bir hikmete uygun olarak cereyan ettiği hususunda açıktır.
وَأَمَّا تَعْيِينٌ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ مِمَّا لَيْسَ مَخْلُوقًا لَهُ مِنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ مَثَلًا عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِخَلْقِ الْعِبَادِ أفعالهم كالمعتزلة أَو الْقَائِلين بِكَسْبِ الْعَبْدِ كَالْأَشْعَرِيَّةِ، فَلَا حُجَّةَ بِالْآيَةِ عَلَيْهِمْ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ مَصَبُّ الْإِخْبَارِ هُوَ مَضْمُونُ خَلَقْناهُ أَوْ مَضْمُونُ بِقَدَرٍ، وَلِاحْتِمَالِ عُمُومِ كُلَّ شَيْءٍ لِلتَّخْصِيصِ، وَلِاحْتِمَالِ الْمُرَادِ بِالشَّيْءِ مَا هُوَ، وَلَيْسَ نَفْيُ حُجِّيَّةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِثْبَاتِ الْقَدَرِ الَّذِي هُوَ مَحَلُّ النِّزَاعِ بَيْنَ النَّاسِ بِمُبْطِلِ ثُبُوتِ الْقَدَرِ مِنْ أَدِلَّةٍ أُخْرَى.
Fakat kulların fiillerini bizzat kendilerinin yarattığını savunan Mu'tezile'ye göre veya kulun kesbini savunan Eş'ariyye'ye göre kulların fiilleri gibi Allah'ın yarattığı şeyler ile O'nun yaratmadığı şeylerin belirlenmesine gelince; haberin odak noktasının { خَلَقْناهُ } ifadesinin içeriği veya { بِقَدَرٍ } ifadesinin içeriği olması ihtimalinden, { كُلَّ شَيْءٍ } ifadesinin umumiliğinin tahsise açık olmasından ve «şey» ile neyin kastedildiğinin ihtimalli bulunmasından ötürü bu ayet onlar aleyhine kesin bir delil teşkil etmez. Ancak insanlar arasında tartışma konusu olan kaderin ispatı konusunda bu ayetin delil getirilmesinin reddedilmesi, başka delillerle kaderin sabit olmasını geçersiz kılmaz.
وَحَقِيقَةُ الْقَدَرِ الْاِصْطِلَاحِيِّ خَفِيَّةٌ فَإِنَّ مِقْدَارَ تَأَثُّرِ الْكَائِنَاتِ بِتَصَرُّفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِتَسَبُّبِ أَسْبَابِهَا وَنُهُوضِ مَوَانِعِهَا لَمْ يَبْلُغْ عِلْمُ الْإِنْسَانِ إِلَى كَشْفِ غَوَامِضِهِ وَمَعْرِفَةِ مَا مَكَّنَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ مِنْ تَنْفِيذٍ لِمَا قَدَّرَهُ اللَّهُ، وَالْأَدِلَّةُ الشَّرْعِيَّةُ وَالْعَقْلِيَّةُ تَقْتَضِي أَنَّ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَالْأَعْمَالَ السَّيِّئَةَ سَوَاءٌ فِي التَّأَثُّرِ لِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَعَلُّقِ قُدْرَتِهِ إِذَا تَعَلَّقَتْ بِشَيُءٍ، فَلَيْسَتْ نِسْبَةُ آثَارِ الْخَيْرِ إِلَى اللَّهِ دُونَ نِسْبَةِ أَثَرِ الشَّرِّ إِلَيْهِ إِلَّا أَدَبًا مَعَ الْخَالِقِ لَقَّنَهُ اللَّهُ عَبِيدَهُ، وَلَوْلَا أَنَّهَا مَنْسُوبَةٌ فِي التَّأَثُّرِ لِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَكَانَتِ التَّفْرِقَةُ بَيْنَ أَفْعَالِ الْخَيْرِ وَأَفْعَالِ الشَّرِّ فِي النِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ مُلْحَقَةً بِاعْتِقَادِ الْمَجُوسِ بِأَنَّ لِلْخَيْرِ إِلَهًا وَلِلشَّرِّ إِلَهًا، وَذَلِكَ بَاطِلٌ
Istılahî anlamdaki kaderin mahiyeti gizlidir. Zira varlıkların Allah Teâlâ'nın tasarruflarından, sebeplerin sebep olmasından ve engellerin ortaya çıkmasından ne ölçüde etkilendiğinin kapalı noktalarını çözmeye ve Allah'ın takdir ettiğini yerine getirme hususunda insana ne derecede imkân verdiğini bilmeye insanın ilmi erişememiştir. Şer'î ve aklî deliller; Allah Teâlâ'nın iradesi ve kudreti bir şeye taalluk ettiğinde, onun etkilenmesi bakımından iyi ameller ile kötü amellerin eşit olmasını gerektirir. Dolayısıyla hayırların eserlerinin Allah'a nispet edilip şerrin eserinin O'na nispet edilmemesi, ancak Allah'ın kullarına öğrettiği Yaratıcı'ya karşı bir edepten ibarettir. Eğer ameller etkilenme bakımından Allah Teâlâ'nın iradesine nispet edilmemiş olsaydı, Allah'a nispet hususunda hayır fiilleri ile şer fiilleri arasındaki ayrım, Mecûsîlerin hayrın ayrı bir tanrısı ve şerrin ayrı bir tanrısı olduğu yönündeki inancına dahil olurdu ki bu batıldır;
لقَوْل النبيء ﷺ: «وتؤمن بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ»
çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayrıyla ve şerriyle kadere inanmandır» buyurmuştur.
، وَقَوْلِهِ: «الْقَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ» رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِسَنَدِهِ إِلَى ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا
ve onun: «Kaderiyye bu ümmetin Mecûsîleridir» sözüdür. Bunu Ebû Dâvûd, İbn Ömer'e ulaşan senediyle merfû olarak rivayet etmiştir.
. وَانْتَصَبَ كُلَّ شَيْءٍ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِ خَلَقْناهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْاِشْتِغَالِ، وَتَقْدِيمُهُ عَلَى خَلَقْناهُ لِيَتَأَكَّدَ مَدْلُولُهُ بِذِكْرِ اسْمِهِ الظَّاهِرِ ابْتِدَاءً، وَذِكْرَ ضَمِيرِهِ ثَانِيًا، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَقْتَضِي الْعُدُولَ إِلَى الْاِشْتِغَالِ فِي فَصِيحِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ فَيَحْصُلُ تَوْكِيدٌ لِلْمَفْعُولِ بَعْدَ أَنْ حَصَلَ تَحْقِيقُ نِسْبَةِ الْفِعْلِ إِلَى فَاعِلِهِ بِحَرْفِ إِنَّ الْمُفِيدِ لِتَوْكِيدِ الْخَبَرِ وَلِيَتَّصِلَ قَوْلُهُ:
{ كُلَّ شَيْءٍ } ifadesi iştigâl kuralı gereğince { خَلَقْناهُ } fiilinin mefulü (nesnesi) olarak mansub olmuştur. { خَلَقْناهُ } fiilinden öne alınması ise, önce zahir isminin, ardından da zamirinin zikredilmesi suretiyle delalet ettiği anlamın pekiştirilmesi içindir. Fasih Arap kelamında iştigâle yönelmeyi gerektiren husus da budur. Böylece, haberi pekiştirmeye yarayan { إِنَّ } harfiyle fiilin failine nispetinin tahkiki sağlandıktan sonra meful için de bir tekit meydana gelmiş olur. Ayrıca O'nun şu sözünün:
بِقَدَرٍ بِالْعَامِلِ فِيهِ وَهُوَ خَلَقْناهُ، لِئَلَّا يَلْتَبِسُ بِالنَّعْتِ لِشَيْءٍ لَوْ قِيلَ: إِنَّا خَلَقَنَا كُلُّ شَيْءٍ بِقَدَرٍ، فَيَظُنَّ أَنَّ الْمُرَادَ: أَنَّا خَلَقْنَا كُلَّ شَيْءٍ مُقَدَّرٍ فَيَبْقَى السَّامِعُ مُنْتَظِرًا لخَبر إِن.
{ بِقَدَرٍ } sözünün, kendisinde amel eden âmile, yani { خَلَقْناهُ } fiiline bitişmesi içindir; ta ki «İnnâ halaknâ külle şey'in bi-kaderin» denilseydi { بِقَدَرٍ } ifadesinin { شَيْءٍ } kelimesinin sıfatı ile karışmaması sağlansın. Zira [öyle denseydi] anlamın «Biz takdir edilmiş her şeyi yarattık» şeklinde olduğu zannedilir ve dinleyen { إِنَّ }'nin haberini bekler durumda kalırdı.
[سُورَة الْقَمَر (٥٤) : آيَة ٥٠]
[Kamer Suresi (54), Ayet 50]
وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠)
{ وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim emrimiz ancak göz açıp kapama gibi tek bir [sözden] ibarettir.” (50)
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَر: ٤٩] فَهُوَ دَاخِلٌ فِي التَّذْيِيلِ، أَيْ
{ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık.” [Kamer: 49] ayetine matuftur ve tezyil (fezleke) kapsamındadır; yani,
خَلَقْنَا كُلَّ شَيْءٍ بِعِلْمٍ، فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ وَمَا يَصْلُحُ لَهُ مَعْلُومٌ لَنَا فَإِذَا جَاءَ وَقْتُهُ الَّذِي أَعْدَدْنَاهُ
biz her şeyi bir ilimle yarattık; dolayısıyla ondan kastedilen ve onun neye elverişli olduğu tarafımızca bilinmektedir. Onun için hazırladığımız vakti geldiğinde ise,
حَصَلَ دُفْعَةً وَاحِدَةً لَا يَسْبِقُهُ اخْتِبَارٌ وَلَا نَظَرٌ وَلَا بِدَاءٌ. وَسَيَأْتِي تَحْقِيقُهُ فِي آخِرِ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
öncesinde bir deneme, düşünme veya önceden bilinmeyenin sonradan belirmesi (bedâ) olmaksızın bir defada meydana gelir. Bunun tahlili bu ayetin tefsirinin sonunda gelecektir.
وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا تَحْذِيرُهُمْ مِنْ أَنْ يَأْخُذَهُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً فِي الدُّنْيَا عِنْدَ وُجُودِ مِيقَاتِهِ وَسَبْقِ إِيجَادِ أَسْبَابِهِ وَمُقَوِّمَاتِهِ الَّتِي لَا يَتَفَطَّنُونَ لِوُجُودِهَا، وَفِي الْآخِرَةِ بِحُلُولِ الْمَوْتِ ثُمَّ بِقِيَامِ السَّاعَةِ.
Bundan maksat; dünyada vakti geldiğinde, farkında olmadıkları sebepleri ve unsurları önceden yaratıldığında azabın onları ansızın yakalamasından; ahirette ise ölümün gelmesi ve ardından kıyametin kopmasıyla [ansızın yakalamasından] onları sakındırmaktır.
وَعَطْفُ هَذَا عَقِبَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَر: ٤٩] مشْعر بترتب مَضْمُونِهِ عَلَى مَضْمُونِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فِي التَّنْبِيهِ وَالْاِسْتِدْلَالِ حَسَبِ مَا هُوَ جَارٍ فِي كَلَامِ الْبُلَغَاءِ مِنْ مُرَاعَاةٍ تُرَتِّبُ مَعَانِيَ الْكَلَامِ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ حَتَّى قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ: الْفَرَّاءُ وَثَعْلَبٌ وَالرَّبَعِيُّ وَقُطْرُبٌ وَهِشَامٌ وَأَبُو عَمْرٍو الزَّاهِدُ: إِنَّ الْعَطْفَ بِالْوَاوِ يُفِيدُ التَّرْتِيبَ، وَقَالَ ابْنُ مَالِكٍ: الْأَكْثَرُ إِفَادَتُهُ التَّرْتِيبَ.
Bunun { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık.” [Kamer: 49] ayetinin hemen peşinden atfedilmesi, beliğ kimselerin kelamında sözün anlamlarının birbiri ardınca dizilmesine riayet edilmesi kuralı uyarınca, uyarma ve delil getirme hususunda bunun içeriğinin matuf aleyhin içeriğine terettüp ettiğini hissettirir. Hatta dil imamlarından bir topluluk —Ferrâ, Sa'leb, Rebaî, Kutrub, Hişâm ve Ebû Amr ez-Zâhid— vâv harfiyle yapılan atfın tertip (sıralama) ifade ettiğini söylemişler; İbn Mâlik de: «Çoğunlukla tertip ifade eder» demiştir.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: وَما أَمْرُنا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الشَّأْنِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِهِ الشَّأْنُ الْمُنَاسِبُ لِسِيَاقِ الْكَلَامِ، وَهُوَ شَأْنُ الْخَلْقِ وَالتَّكْوِينِ، أَيْ وَمَا شَأْنُ خَلْقِنَا الْأَشْيَاءَ.
{ وَما أَمْرُنا } “Bizim emrimiz...” ifadesindeki «emr» kelimesinin «iş/durum (şe'n)» manasında olması caizdir. Bu durumda onunla kastedilen, sözün bağlamına uygun olan durumdur ki o da yaratma ve var etme (tekvin) işidir; yani «Bizim eşyayı yaratma işimiz...» demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْإِذْنِ فَيُرَادُ بِهِ أَمْرُ التَّكْوِينِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِكَلِمَةِ «كُنْ» وَالْمَآلُ وَاحِدٌ.
İzin/buyruk manasında olması da caizdir ki bununla var etme (tekvin) emri kastedilir ve bu da «kün (ol)» kelimesiyle ifade edilen şeydir; netice ise birdir.
وَعَلَى الْاِحْتِمَالَيْنِ فَصِفَةٌ واحِدَةٌ وَصْفٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الكَّلَامُ هُوَ خَبَرٌ عَنْ أَمْرُنا. وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ كَلِمَةُ (كُنْ) كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس: ٨٢] .
Her iki ihtimale göre de { واحِدَةٌ } sıfatı, kelamın delalet ettiği hazfedilmiş bir mevsubun sıfatıdır ve { أَمْرُنا } kelimesinin haberidir. Takdiri şöyledir: «İllâ kelimetün vâhidetün (ancak tek bir kelimedir)»; o da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece ona 'Ol' demektir, o da hemen oluverir.” [Yâsîn: 82] buyurduğu gibi «kün» kelimesidir.
وَالْمَقْصُودُ الْكِنَايَةُ عَنْ أَسْرَعِ مَا يُمَكِنُ مِنَ السُّرْعَةِ، أَيْ وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ.
Maksat, mümkün olan en hızlı süratten kinayedir; yani: «Bizim emrimiz ancak tek bir kelimedir».
وَذَلِكَ فِي تَكْوِينِ الْعَنَاصِرِ وَالْبَسَائِطِ وَكَذَلِكَ فِي تَكْوِينِ الْمُرَكَّبَاتِ لِأَنَّ أَمْرَ التَّكْوِينِ يَتَوَجَّهُ إِلَيْهَا بَعْدَ أَنْ تَسْبِقَهُ أَوَامِرٌ تَكْوِينِيَّةٌ بِإِيجَادِ أَجْزَائِهَا، فَلِكُلِّ مُكَوَّنٍ مِنْهَا أَمْرُ تَكْوِينٍ يَخُصُّهُ هُوَ كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ فَتَبَيَّنَ أَنَّ أَمْرَ اللَّهِ التَّكْوِينِيَّ كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ وَلَا يُنَافِي هَذَا قَوْلُهُ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [ق: ٣٨] وَنَحْوَهُ، فَخَلْقُ ذَلِكَ قَدِ انْطَوَى عَلَى مَخْلُوقَاتٍ كَثِيرَةٍ لَا يُحْصَرُ عَدَدُهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Bu, elementlerin ve basit varlıkların yaratılışında olduğu gibi mürekkep (bileşik) varlıkların yaratılışında da böyledir; zira var etme (tekvin) emri, öncesinde parçalarının var edilmesine yönelik tekvinî emirler geçtikten sonra onlara yönelir. Dolayısıyla onlardan var edilen her bir varlık için kendisine mahsus olan var etme emri tek bir kelimedir. Böylece Allah'ın tekvinî emrinin tek bir kelime olduğu açıklığa kavuşmuş olur. O'nun: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Andolsun biz, gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları altı günde yarattık.” [Kâf: 38] vb. buyrukları buna aykırı değildir; zira bunların yaratılması, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi sayısı sayılamayacak kadar çok yaratılmışı kapsamaktadır:
يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ [الزمر: ٦] فَكُلُّ خَلْقٍ مِنْهَا يَحْصُلُ بِكَلِمِةٍ وَاحِدَةٍ كَلَمْحِ الْبَصَرِ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْمَخْلُوقَاتِ تَتَوَلَّدُ مِنْهُ أَشْيَاءُ وَآثَارٌ فَيُعْتَبَرُ تَكْوِينُهُ عِنْدَ إِيجَادِ أَوَّلِهِ.
{ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ } “Sizi annelerinizin karınlarında yaratılıştan yaratılışa [geçirerek] yaratır.” [Zümer: 6]. Dolayısıyla bu yaratılışların her biri, göz açıp kapama gibi tek bir kelimeyle gerçekleşir; şu kadar var ki bazı yaratılmışlardan başka şeyler ve eserler doğar, bu yüzden onun var edilmesi ilkinin icat edilmesi anında itibar olunur.
وَصَحَّ الْإِخْبَارُ عَنْ (أَمْرٍ) وَهُوَ مُذَكَّرٌ بِ واحِدَةٌ وَهُوَ مُؤَنَّثٌ بِاعْتِبَارِ أَنَّ مَا صَدَّقَ الْأَمْرَ هُنَا هُوَ أَمْرُ التَّسْخِيرَ وَهُوَ الْكَلِمَةُ، أَيْ كَلِمَةِ (كُنْ) .
Müzekker olan { أَمْرٍ } kelimesinden, müennes olan { واحِدَةٌ } ile haber verilmesi; buradaki emrin mâsadakının (karşılığının) teshîr emri, yani kelime —«kün» kelimesi— olması itibarıyla sahih olmuştur.
وَقَوْلُهُ: كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ أَمْرُنا بِاعْتِبَارِ الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِأَنَّهُ كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ، أَيْ حُصُولُ مُرَادُنَا بِأَمْرِنَا كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ، وَهُوَ تَشْبِيهٌ فِي سُرْعَةِ الْحُصُولِ، أَيْ مَا أَمْرُنَا إِلَّا كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ سَرِيعَةُ التَّأْثِيرِ فِي الْمُتَعَلِّقَةِ هِيَ بِهِ كَسُرْعَةِ لَمْحِ الْبَصَرِ.
{ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Göz açıp kapama gibi” ifadesi, onun tek bir kelime olduğu şeklinde haber verilmesi itibarıyla { أَمْرُنا } kelimesinden hâl konumundadır; yani emrimizle muradımızın hasıl olması göz açıp kapama gibidir. Bu, hasıl olmanın sürati hususunda bir teşbihtir; yani «Bizim emrimiz, göz açıp kapama süratinde, taalluk ettiği şey üzerinde tesiri pek hızlı olan tek bir kelimeden ibarettir» demektir.
وَهَذَا التَّشْبِيهُ فِي تَقْرِيبِ الزَّمَانِ أَبْلَغُ مَا جَاءَ فِي الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ وَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِ زُهَيْرٍ:
Zamanın yakınlaştırılması hususundaki bu benzetme, Arap kelamında vârit olan en beliğ ifadedir ve Züheyr'in şu sözünden daha beliğdir:
فَهُنَّ وَوَادِي الرَّسِّ كَالْيَدِ لِلْفَمِ وَقَدْ جَاءَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٧٧] وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ فَزِيدَ هُنَالِكَ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ لِأَنَّ الْمَقَامَ لِلتَّحْذِيرِ مِنْ مُفَاجَأَةِ النَّاسِ بِهَا قَبْلَ أَنْ يَسْتَعِدُّوا لَهَا فَهُوَ حَقِيقٌ بِالْمُبَالَغَةِ فِي التَّقْرِيبِ، بِخِلَافِ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهُ لِتَمْثِيلِ أَمْرِ اللَّهِ وَذَلِكَ يَكْفِي فِيهِ مُجَرَّدُ التَّنْبِيهِ إِذْ لَا يَتَرَدَّدُ السَّامِعُ فِي التَّصْدِيقِ بِهِ.
«Onlar ve Ress Vadisi, el ile ağız gibidir.» Nahl Suresi'nde [77] ise: { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “Kıyametin kopması da ancak bir göz açıp kapama gibi veya daha yakındır.” şeklinde buyrulmuştur. Orada { أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } ziyade kılınmıştır; zira o makam, insanların hazırlıksız yakalanmasından sakındırma makamıdır ve dolayısıyla yakınlaştırmada mübalağa yapılmaya layıktır. Bu ayetteki durum ise farklıdır; zira bu, Allah'ın emrini tasvir etmek içindir ve dinleyen kimse bunu tasdikte tereddüt etmeyeceği için bunda sadece dikkat çekmek yeterlidir.