Binûn

55- Rahmân Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : الْآيَات ٧٠ إِلَى ٧٤]

[Rahmân Suresi (55), Âyetler 70-74]

فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧١) حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٧٤)

{ فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧١) حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٧٤) } “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır. Şimdi Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz? Çadırlarda [eşlerine] has kılınmış huriler vardır. Şimdi Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz? Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.”

ضَمِيرُ فِيهِنَّ عَائِدٌ إِلَى الْجَنَّاتِ الْأَرْبَعِ الْجَنَّتَيْنِ الْأَوَّلِيَّيْنِ وَالْجَنَّتَيْنِ اللَّتَيْنِ مِنْ دُونِهِمَا فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لصَاحب الجنتين الْأَوَّلين جَنَّتَانِ أُخْرَيَانِ فَصَارَتْ لَهُ أَرْبَعُ جَنَّاتٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَوْزِيعًا عَلَى مَنْ خَافُوا رَبَّهُمْ كَمَا تَقَدَّمَ.

{ فِيهِنَّ } zamiri dört cennete; yani ilk iki cennete ve onların berisindeki iki cennete dönmektedir. Dolayısıyla ilk iki cennetin sahibinin diğer iki cenneti daha olup dört cennete sahip olması caizdir. Daha önce geçtiği gibi Rablerinden korkanlar arasında bir taksim olması da caizdir.

وخَيْراتٌ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ يُنَاسِبُ صِيغَةَ الْوَصْفِ، أَيْ نِسَاءٌ خَيْرَاتٌ، وَخَيْرَاتٌ مُخَفَّفٌ مِنْ خَيِّرَاتٍ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ مُؤَنَّثُ خَيْرٍ وَهُوَ الْمُخْتَصُّ بِأَنَّ صِفَتَهُ الْخَيْرُ ضِدُّ الشَّرِّ.

{ خَيْراتٌ } kelimesi, vasfın kalıbına uygun düşen mahzuf bir kelimenin sıfatıdır; yani 'hayırlı kadınlar (nisâun hayrât)' demektir. { خَيْراتٌ }, şerrin zıddı olup niteliği hayır olan şey için kullanılan hayyir (خَيِّر) kelimesinin müennesi olan ve yâ harfinin şeddesiyle okunan hayyirât (خَيِّرَات) kelimesinin hafifletilmiş (şeddesiz) hâlidir.

وَخَفَّفَ فِي الْآيَةِ طَلَبًا لِخِفَّةِ اللَّفْظِ مَعَ السَّلامَة من اللَّبْسِ بِمَا أَتْبَعَ بِهِ من وَصْفِ حِسانٌ الَّذِي هُوَ جَمْعُ حَسْنَاءَ كَمَا خَفَّفَ هَيِّنَ وَلَيِّنَ فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

Şairin sözünde heyîn ve leyîn kelimelerini hafiflettiği gibi,

هَيْنُونَ لَيْنُونَ وَمَعْنَى خَيْراتٌ أَنَّهُنَّ فَاضِلَاتُ النَّفْسِ كَرَائِمُ الْأَخْلَاقِ.

«heynûne leynûne (kolay ve yumuşak huyludurlar)» diyerek hafiflettiği gibi, ayette de lafzın hafifliği talebiyle ve hasnâ (güzel kadın) kelimesinin çoğulu olan { حِسانٌ } sıfatının peşinden getirilmesiyle karışıklıktan emin olunduğu için hafifletilmiştir. { خَيْراتٌ } kelimesinin anlamı, onların faziletli nefislere ve asil ahlaka sahip olmalarıdır.

وَمَعْنَى حِسَانٌ: أَنَّهُمْ حِسَانُ الْخَلْقِ، أَيْ صِفَاتِ الذَّوَاتِ.

{ حِسانٌ } kelimesinin anlamı ise onların yaratılışça, yani bedeni vasıfları bakımından güzel olmalarıdır.

وحُورٌ بَدَلٌ مِنْ خَيْراتٌ. والحور: جَمْعُ حَوْرَاءَ وَهِيَ ذَاتُ الْحَوَرِ بِفَتْحِ الْوَاوِ،

{ حُورٌ } kelimesi, { خَيْراتٌ } kelimesinden bedeldir. Hûr (الحور), vâv harfinin fethasıyla haver (حَوَر) sahibi kadın anlamına gelen havrâ (حَوْرَاء) kelimesinin çoğuludur.

وَهُوَ وَصْفٌ مُرَكَّبٌ مِنْ مَجْمُوعِ شِدَّةٍ بَيَاضِ أَبْيَضِ الْعَيْنِ وَشِدَّةِ سَوَادِ أَسْوَدِهَا وَهُوَ مِنْ مَحَاسِنِ النِّسَاءِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ فِي سُورَةِ الدُّخَانِ

Bu ise, gözün beyazının son derece beyaz, siyahının da son derece siyah olmasının birlikteliğinden oluşan bir vasıftır ve kadınların güzelliklerindendir. Duhan Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ } [54] sözü tefsir edilirken geçmişti.

وَوَصَفَ نِسَاءَ الْجَنَّتَيْنِ الْأَوَّلِيَّيْنِ بِ قاصِراتُ الطَّرْفِ. وَوَصَفَ نِسَاءَ الْجَنَّاتِ الْأَرْبَعِ بِأَنَّهُنَ حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيَامِ، فَعُلِمَ أَنَّ الصِّفَاتَ الثَّابِتَةَ لِنِسَاءِ الْجَنَّتَيْنِ وَاحِدَة.

İlk iki cennetin kadınlarını { قاصِراتُ الطَّرْفِ } ile nitelemiş; dört cennetin kadınlarını ise { حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } olarak nitelemiştir. Buradan iki cennetin kadınları için sabit olan sıfatların tek (aynı) olduğu anlaşılmıştır.

والمقصورات: اللّاء قُصِرَتْ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ لَا يَعُدُّونَ الْأُنْسَ مَعَ أَزْوَاجِهِنَّ، وَهُوَ مِنْ صِفَاتِ التَّرَفِ فِي نِسَاءِ الدُّنْيَا فهنّ اللاء لَا يَحْتَجْنَ إِلَى مُغَادَرَةِ بِيُوتِهِنَّ لِخِدْمَةٍ أَوْ وِرْدٍ أَوِ اقْتِطَافِ ثِمَارٍ، أَيْ هُنَّ مَخْدُومَاتٌ مُكَرَّمَاتٌ كَمَا قَالَ أَبُو قَيْسِ بْنُ الْأَسْلَتِ:

Maksûrât (çadırlara kapanmış / has kılınmışlar), eşlerine has kılınmış, eşleriyle olan ünsiyetten ötesini aramayan kadınlardır. Bu, dünya kadınlarında refah ve lüks sıfatlarındandır; yani onlar hizmet, su getirme veya meyve toplama için evlerini terk etmeye ihtiyaç duymayan, kendilerine hizmet edilen ve ikram gören kadınlardır. Nitekim Ebû Kays b. el-Eslet şöyle demiştir:

وَيُكْرِمُهَا جَارَاتُهَا فَيَزُرْنَهَا ... وَتَعْتَلَّ عَنْ إِتْيَانِهِنَّ فَتُعَذَرْ

Komşuları ona ikram eder ve onu ziyaret ederler, O ise onların yanına gitmekten mazur sayılır da özrü kabul edilir.

وَالْخِيَامُ: جَمْعُ خَيْمَةٍ وَهِيَ الْبَيْتُ، وَأَكْثَرُ مَا تُقَالُ عَلَى الْبَيْتِ مَنْ أَدَمٍ أَوْ شَعْرٍ تُقَامُ عَلَى الْعَمَدِ وَقَدْ تُطْلَقُ عَلَى بَيْتِ الْبِنَاءِ.

{ الْخِيامِ } kelimesi çadır/ev anlamına gelen hayme (خَيْمَة) kelimesinin çoğuludur. Çoğunlukla deri veya kıldan yapılıp direkler üzerine kurulan ev için kullanılır; bazen de yapılmış binalar için kullanılır.

وَاعْتَرَضَ بِجُمْلَةِ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ بَيْنَ الْبَدَلِ وَالْمُبْدَلِ مِنْهُ وَبَيْنَ الصِّفَتَيْنِ لِقَصْدِ التَّكْرِيرِ فِي كُلِّ مَكَانٍ يَقْتَضِيهِ.

Gerektirdiği her yerde tekrar etme kastıyla bedel ile mübdelün minh arasına ve iki sıfatın arasına { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } cümlesiyle itiraz (ara cümle) yapılmıştır.

وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ آنِفا [٥٦] .

{ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } hakkındaki açıklama az önce [56. ayette] geçmişti.

[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٧٥]

[Rahmân Suresi (55), Âyet 75]

فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٥)

{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٥) } “Şimdi Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?”

تَكْرِيرٌ فِي آخِرِ الْأَوْصَافِ لِزِيَادَةِ التَّقْرِير والتوبيخ.

Pekiştirmeyi ve kınamayı artırmak için vasıfların sonunda [yapılmış bir] tekrardır.

[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٧٦]

[Rahmân Suresi (55), Âyet 76]

مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ (٧٦)

{ مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ (٧٦) } “Yeşil yastıklara ve harikulade güzel döşeklere yaslanırlar.”

ومُتَّكِئِينَ: حَالٌ مِنْ وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ كُرِّرَتْ بِدُونَ عَطْفٍ لِأَنَّهَا فِي مَقَامِ تَعْدَادِ النِّعَمِ وَهُوَ مَقَامٌ يَقْتَضِي التَّكْرِيرَ اسْتِئْنَافًا.

{ مُتَّكِئِينَ } kelimesi, { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } ifadesinden hâldir; nimetlerin sayıldığı bir makamda bulunması ve bu makamın istînâf yoluyla tekrarı gerektirmesi sebebiyle atıfsız olarak tekrar edilmiştir.

وَالرَّفْرَفُ: ضَرْبٌ مِنَ الْبُسُطِ، وَهُوَ اسْمٌ جَمْعُ رفرفة، وَهِي مَا يُبْسَطُ عَلَى الْفِرَاشِ لِيُنَامَ عَلَيْهِ، وَهِيَ تُنْسَجُ عَلَى شِبْهِ الرِّيَاضِ وَيَغْلُبُ عَلَيْهَا اللَّوْنُ الْأَخْضَرُ، وَلِذَلِكَ شَبَّهَ ذُو الرُّمَّةِ الرِّيَاضَ بِالْبُسُطِ الْعَبْقَرِيَّةِ فِي قَوْلِهِ:

Rafraf (الرَّفْرَفُ), bir tür yaygıdır/döşektir; rafrafe (رفرفة) kelimesinin ism-i cem'idir (topluluk ismidir) ki o da üzerine uyunmak için yatağın üzerine serilen şeydir. Bahçeler şeklinde dokunur ve üzerinde yeşil renk hâkimdir. Bu sebeple Zü'r-Rumme şu sözünde bahçeleri Abkar kumaşından yaygılara benzetmiştir:

حَتَّى كَأَنَّ رِيَاضَ الْقُفِّ أَلْبَسَهَا ... مِنْ وَشْيِ عَبْقَرٍ تَجْلِيلٌ وَتَنْجِيدُ

Öyle ki sanki tepelerin bahçelerine, Abkar nakışından örtüler ve süslemeler giydirilmiştir.

فَوَصْفُهَا فِي الْآيَةِ بِأَنَّهَا خُضْرٍ وَصْفٌ كَاشِفٌ لِاسْتِحْضَارِ اللَّوْنِ الْأَخْضَرِ لِأَنَّهُ يَسُرُّ النَّاظِرَ.

Dolayısıyla ayette onların yeşil ({ خُضْرٍ }) olarak nitelenmesi, bakanı sevindirdiği için yeşil rengi zihinde canlandırmaya yönelik açıklayıcı bir nitelemedir (vasf-ı kâşiftir).

وَكَانَتِ الثِّيَابُ الْخُضْرُ عَزِيزَةٌ وَهِيَ لِبَاسُ الْمُلُوكِ وَالْكُبَرَاءِ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Yeşil elbiseler kıymetliydi ve kralların ile ileri gelenlerin giysisiydi. Nâbiğa şöyle demiştir:

يَصُونُونَ أَجْسَادًا قَدِيمًا نَعِيمُهَا ... بِخَالِصَةِ الْأَرْدَانِ خُضْرِ الْمَنَاكِبِ

Eski zamandan beri refah içinde olan bedenlerini korurlar, Tertemiz kollu, omuzları yeşil [elbiselerle].

وَكَانَت الثِّيَاب المصبوغة بِالْأَلْوَانِ الثَّابِتَةِ الَّتِي لَا يزيلها الْغسْل نادرة لِقِلَّةِ الْأَصْبَاغِ الثَّابِتَةِ وَلَا تَكَادُ تَعْدُو الْأَخْضَرَ وَالْأَحْمَرَ وَيُسَمَّى الْأُرْجُوَانِيَّ.

Yıkamanın gidermediği kalıcı renklerle boyanmış elbiseler, kalıcı boyaların azlığından dolayı nadirdi; yeşil ile erguvanî denen kırmızıyı pek aşmazdı.

وَأَمَّا الْمُتَدَاوَلُ مِنْ أَصْبَاغِ الثِّيَابِ عِنْدَ الْعَرَبِ فَهُوَ مَا صُبِغَ بِالْوَرَسِ وَالزَّعْفَرَانِ فَيَكُونُ أَصْفَرَ، وَمَا عَدَا ذَلِكَ فَإِنَّمَا لَوْنُهُ لَوْنُ مَا يُنْسَجُ مِنْهُ مِنْ صُوفِ الْغَنَمِ أَبْيَضَ أَوْ أَسْوَدَ أَوْ مِنْ وَبَرٍ أَوْ مِنْ كَتَّانٍ أَبْيَضَ أَوْ كَانَ مِنْ شِعْرِ الْمَعِزِ الْأَسْوَدِ.

Araplar arasında yaygın olan elbise boyaları ise veres (sarı boya otu) ve safran ile boyananlardı ve sarı olurdu. Bunun dışındakilerin rengi ise dokunduğu maddenin rengiydi; beyaz veya siyah koyun yünü, deve tüyü, beyaz keten yahut siyah keçi kılı gibi.

وحِسانٍ: جَمْعُ حَسْنَاءُ وَهُوَ صِفَةٌ لِ رَفْرَفٍ إِذْ هُوَ اسْمُ جَمْعٍ.

{ حِسانٍ } kelimesi *hasnâ*nın (حَسْنَاءُ) çoğuludur ve ism-i cem (topluluk ismi) olduğu için { رَفْرَفٍ } kelimesinin sıfatıdır.

وَعَبْقَرِيٍّ: وَصْفٌ لِمَا كَانَ فَائِقًا فِي صِنْفِهِ عَزِيزَ الْوُجُودِ وَهُوَ نِسْبَةٌ إِلَى عَبْقَرٍ بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ فَفَتَحَ اسْمَ بِلَادِ الْجِنِّ فِي مُعْتَقَدِ الْعَرَبِ فَنَسَبُوا إِلَيْهِ كُلَّ مَا تَجَاوَزَ الْعَادَةَ فِي الْإِتْقَانِ وَالْحُسْنِ، حَتَّى كَأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْأَصْنَافِ الْمَعْرُوفَةِ فِي أَرْضِ الْبَشَرِ، قَالَ زُهَيْرٌ:

{ عَبْقَرِيٍّ } kendi türünde üstün ve ender bulunan şeyler için kullanılan bir vasıftır. Bu, fetha, sükûn ve fetha ile okunan *Abkar*a (عَبْقَر) nisbettir; [Abkar] Arapların inancında cinlerin memleketinin adıdır. Bundan dolayı sağlamlık ve güzellikte alışılmışın ötesine geçen, hatta sanki insanların yeryüzünde bildiği türlerden değilmiş gibi olan her şeyi ona nisbet etmişlerdir. Züheyr şöyle demiştir:

بِخَيْلٍ عَلَيْهَا جِنَّةٌ عَبْقَرِيَّةٌ ... جَدِيرُونَ يَوْمًا أَنْ يَنَالُوا وَيَسْتَعْلُوا

Üzerinde Abkarlı cinler [gibi yiğitler] bulunan atlarla... Onlar bir gün [zafere] ulaşıp üstün gelmeye lâyıktırlar.

فَشَاعَ ذَلِكَ فَصَارَ الْعَبْقَرِيُّ وَصْفًا لِلْفَائِقِ فِي صِنْفِهِ كَمَا

Bu kullanım yaygınlaşmış, böylece *abkarî* kendi türünde üstün olan için bir sıfat haline gelmiştir. Nitekim

قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِيمَا حَكَاهُ مِنْ رُؤْيَا الْقَلِيبِ الَّذِي اسْتَسْقَى مِنْهُ «ثُمَّ أَخَذَهَا (أَيِ الذُّنُوبِ) عُمَرُ فَاسْتَحَالَتْ غَرْبًا فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِي فَرِيَّهُ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, su çektiği kuyu rüyasını anlatırken şöyle buyurmuştur: “Sonra onu (yani kovayı) Ömer aldı; kova [büyük] bir kovaya dönüştü. Onun gibi harikulade iş yapan bir dâhi/üstün kimse (abkarî) görmedim.”

. وَإِلَى هَذَا أَشَارَ الْمَعَرِّيُّ بِقَوْلِهِ:

Maarrî de şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَقَدْ كَانَ أَرْبَابُ الْفَصَاحَةِ كُلَّمَا ... رَأَوْا حُسْنًا عَدُّوهُ مِنْ صَنْعَةِ الْجِنِّ

Fesahat ehli ne zaman bir güzellik görseler, Onu mutlaka cinlerin işi sayarlardı.

فَضَرَبَهُ الْقُرْآنُ مَثَلًا لِمَا هُوَ مَأْلُوفٌ عِنْدَ الْعَرَبِ فِي إِطْلَاقه.

Kur'an da Arapların kullanımında alışılagelmiş olana uygun olarak bunu darbımesel yapmıştır.

[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٧٧]

[Rahmân Suresi (55), Âyet 77]

فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٧)

{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٧) } “Şimdi Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ آخِرُ الْجُمَلِ الْمُكَرَّرَةِ وَبِهَا انْتَهَى الكَّلَامُ الْمَسُوقُ لِلْاِسْتِدْلَالِ عَلَى تَفَرُّدِ اللَّهِ بالإنعام وَالتَّصَرُّف.

Bu cümle, tekrar edilen cümlelerin sonuncusudur ve Allah'ın nimet vermede ve tasarrufta tek olduğuna delil getirmek üzere sevk edilen söz bununla sona ermiştir.

[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٧٨]

[Rahmân Suresi (55), Âyet 78]

تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٧٨)

{ تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٧8) } “Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı pek yücedir.”

إِيذَانٌ بِانْتِهَاءِ الْكَلَامِ وَفَذْلَكَةً لِمَا بُنِيَتْ عَلَيْهِ السُّورَةُ مِنَ التَّذْكِيرِ بِعَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَنَعْمَائِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

[Bu ayet], sözün bittiğini bildirmekte ve surenin üzerine bina edildiği Yüce Allah'ın azametini ve dünya ile ahiretteki nimetlerini hatırlatmanın bir fezlekesi (özeti) niteliğindedir.

وَالكَّلَامُ: إِنْشَاءُ ثَنَاءٍ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مَبَالِغٍ فِيهِ بِصِيغَةِ التَّفَعُّلِ الَّتِي إِذَا كَانَ فِعْلُهَا غَيْرَ صَادِرٍ مِنِ اثْنَيْنِ فَالْمَقْصُودُ مِنْهَا الْمُبَالَغَةُ.

Bu söz, fiili iki kişiden meydana gelmediğinde mübalağa bildiren tefe''ul kalıbıyla Yüce Allah'a yapılmış mübalağalı bir övgü inşasıdır.

وَالْمَعْنَى: وَصَفُهُ تَعَالَى بِكَمَالِ الْبَرَكَةِ، وَالْبَرَكَةُ: الْخَيْرُ الْعَظِيمُ وَالنَّفْعُ، وَقَدْ تُطْلَقُ الْبَرَكَةُ عَلَى عُلُوِّ الشَّأْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفُرْقَانِ.

Anlamı; O'nu (Teâlâ) bereketin kemali ile vasfetmektir. Bereket, büyük hayır ve faydadır. Bereket bazen şanın yüceliği için de kullanılır; bu açıklama Furkan Suresi'nin başında geçmişti.

وَالْاِسْمُ مَا دَلَّ عَلَى ذَاتٍ سَوَاءَ كَانَ عَلَمًا مِثْلَ لَفْظِ «اللَّهِ» أَوْ كَانَ صِفَةً مِثْلَ الصِّفَاتِ الْعُلَى وَهِيَ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى، فَأَيُّ اسْمٍ قَدَّرْتَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ فَهُوَ دَالٌّ عَلَى ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.

İsim; ister “Allah” lafzı gibi bir özel isim (alem) olsun, ister en güzel isimler (esmâ-i hüsnâ) olan yüce sıfatlar gibi bir sıfat olsun, bir zata delalet eden şeydir. Dolayısıyla Allah'ın isimlerinden hangi ismi takdir edersen et, o Yüce Allah'ın zatına delalet eder.

وَأَسْنَدَ تَبارَكَ إِلَى اسْمُ وَهُوَ مَا يُعْرَفُ بِهِ الْمُسَمَّى دُونَ أَنْ يَقُولَ: تَبَارَكَ رَبُّكَ، كَمَا قَالَ: تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ [الْفُرْقَانَ: ١] وَكَمَا قَالَ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] لقصد الْمُبَالغَة فِي وَصفه تَعَالَى بِصِفَةِ الْبَرَكَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ لِأَنَّهَا أَبْلَغُ مِنَ التَّصْرِيحِ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي، وَأَطْبَقَ عَلَيْهِ الْبُلَغَاءُ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ اسْمُهُ قَدْ تَبَارَكَ فَإِنَّ ذَاتَهُ تَبَارَكَتْ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ الْاِسْمَ دَالٌّ عَلَى الْمُسَمَّى، وَهَذَا عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ } [Furkan 1] ve { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn 14] buyurduğu gibi “tebâreke Rabbuke” (Rabbin yücedir) demeyip, { تَبارَكَ } fiilini kendisiyle müsemmânın bilindiği { اسْمُ } kelimesine isnat etmiştir; çünkü meâni ilminde yerleştiği ve belagat ehlinin üzerinde ittifak ettiği üzere kinaye yoluyla O'nu bereket sıfatıyla nitelemede mübalağa kastetmiştir; zira kinaye açıkça söylemekten daha beliğdir. Çünkü eğer O'nun ismi mübarek/yüce olmuşsa, isim müsemmâya delalet ettiğinden zatı da şüphesiz mübarektir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğunun üslubu üzeredir:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ التَّنْزِيهُ مُتَعَلِّقًا بِاسْمِهِ فَتَعَلُّقُ التَّنْزِيهِ بِذَاتِهِ أَوْلَى وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ [المدثر: ٤] عَلَى التَّأْوِيلِ الشَّامِلِ، وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ:

{ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [A'lâ 1]; zira tenzih O'nun ismiyle ilgili olunca, tenzihin O'nun zatıyla ilgili olması evleviyetle geçerlidir. Kapsamlı yoruma göre Yüce Allah'ın { وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ } [Müddessir 4] buyruğu ve Antere'nin şu sözü de böyledir:

فَشَكَكْتُ بِالرُّمْحِ الْأَصَمِّ ثِيَابَهُ ... لَيْسَ الْكَرِيمُ عَلَى الْقَنَا بِمُحْرِمٍ

Sert mızrakla onun elbiselerini delip geçtim, Değerli kişi mızraklara karşı dokunulmaz değildir.

أَرَادَ: فَشَكَكْتُهُ بِالرُّمْحِ.

“Onu mızrakla delip geçtim” demek istemiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ [الْوَاقِعَة: ٩٦] فَهُوَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَبِيلِ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ [النَّصْر: ٣] عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يَقُولَ كَلَامًا فِيهِ تَنْزِيهٌ اللَّهِ فَيكون من قبيل قَوْله: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، [الْفَاتِحَة: ١] وَيَحْتَمِلُ زِيَادَةَ الْبَاءِ فَيَكُونُ مُسَاوِيًا لِقَوْلِهِ:

{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } [Vâkıa 96] ayetine gelince; bunun, maksadın Allah'ı tenzih içeren bir söz söylemek olması bakımından { فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } [Nasr 3] kabilinden olması muhtemeldir ki bu takdirde { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } [Fâtiha 1] sözü kabilinden olur. Bâ harfinin zâid olması da muhtemeldir; bu durumda şu buyrukla denk olur:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] .

{ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [A‘lâ 1] “Yüce Rabbinin adını tesbih et.”

وَهَذِهِ الْكِنَايَةُ مِنْ دَقَائِقِ الْكَلَامِ كَقَوْلِهِمْ: لَا يَتَعَلَّقُ الشَّكُّ بِأَطْرَافِهِ وَقَوْلِ ... :

Bu kinaye, [Arapçadaki] “Şüphe onun etrafına bile yanaşmaz” sözü ve şu şairin sözü gibi sözün inceliklerindendir:

يَبِيتُ بِنَجَاةٍ مِنَ اللُّؤْمِ بَيْتُهَا ... إِذَا مَا بُيُوتٌ بِالْمَلَامَةِ حَلَّتْ

Kınanacak evler konakladığı zaman, Onun evi alçaklıktan uzakta geceler.

وَنَظِيرُ هَذَا فِي التَّنْزِيهِ أَنَّ الْقُرْآنَ يَقْرَأُ أَلْفَاظَهُ من لَيْسَ بمتوضىء وَلَا يُمْسِكُ الْمُصْحَفَ إِلَّا الْمُتَوَضِّئُ عِنْدَ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ.

Tenzih konusunda bunun benzeri şudur: Cumhur fukahaya göre abdestli olmayan kimse Kur'an'ın lafızlarını okuyabilir, fakat Mushaf'ı ancak abdestli olan tutabilir.

فَذِكْرُ اسْمُ فِي قَوْلِهِ: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ مُرَاعًى فِيهِ أَنَّ مَا عدّد من شؤون اللَّهِ

{ تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ } buyruğunda { اسْمُ } kelimesinin zikredilmesinde, Allah Teâlâ'nın sayılan şanlarının,

تَعَالَى وَنِعَمِهِ وَإِفْضَالِهِ لَا تُحِيطُ بِهِ الْعِبَارَةُ، فَعَبَّرَ عَنْهُ بِهَذِهِ الْمُبَالَغَةِ إِذْ هِيَ أَقْصَى مَا تَسْمَحُ بِهِ اللُّغَةُ فِي التَّعْبِيرِ، لِيَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّهُمْ مَحْقُوقُونَ لِلَّهِ تَعَالَى بِشُكْرٍ يُوَازِي عِظَمَ نِعَمِهِ عَلَيْهِمْ.

nimetlerinin ve lütuflarının ifadeye sığmayacağı gözetilmiştir. Dildeki ifadenin elverdiği en son sınır olduğu için bu mübalağa ile ifade edilmiştir; tâ ki insanlar, üzerlerindeki nimetlerinin büyüklüğüne denk bir şükürle Yüce Allah'a karşı borçlu olduklarını bilsinler.

وَفِي اسْتِحْضَارِ الْجَلَالَةِ بِعُنْوَانِ (رَبِّ) مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطب وَهُوَ النَّبِي ﷺ إِشَارَةٌ إِلَى مَا فِي مَعْنَى الرَّبِّ مِنَ السِّيَادَةِ الْمَشُوبَةِ بِالرَّأْفَةِ وَالتَّنْمِيَةِ، وَإِلَى مَا فِي الْإِضَافَةِ مِنَ التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَإِلَى كَوْنِ النَّبِيءِ ﷺ هُوَ الْوَاسِطَةُ فِي حُصُولِ تِلْكَ الْخَيِّرَاتِ لِلَّذِينِ خَافُوا مَقَامَ رَبِّهِمْ بِمَا بَلَّغَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ مِنَ الْهُدَى.

Muhatap olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine muzaf olarak celâl sıfatının (Rab) unvanıyla zikredilmesinde; "Rab" kelimesinin anlamında bulunan şefkat ve yetiştirmeyle karışık efendiliğe, bu tamlamada muzafun ileyhin şanını yüceltmeye ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tebliğ ettiği hidayet sayesinde Rablerinin makamından korkan kimseler için bu hayırların elde edilmesinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıta olduğuna işaret vardır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ ذِي الْجَلَالِ بِالْيَاءِ مَجْرُورًا صِفَةً لِ رَبِّكَ وَهُوَ كَذَلِكَ مَرْسُومٌ فِي غَيْرِ الْمُصْحَفِ الشَّامِيِّ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ ذُو الْجَلالِ صِفَةً لِ اسْمَ كَمَا فِي قَوْلِهِ:

Cumhur { ذِي الْجَلالِ } kelimesini { رَبِّكَ } kelimesinin sıfatı olarak ye ile mecrur okumuştur ve Şam mushafı dışındaki mushaflarda bu şekilde yazılmıştır. İbn Âmir ise şu buyrukta olduğu gibi { اسْمُ } kelimesinin sıfatı olarak { ذُو الْجَلالِ } şeklinde okumuştur:

وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَن: ٢٧] . وَكَذَلِكَ هُوَ مَرْسُومٌ فِي غَيْرِ مُصْحَفِ أَهْلِ الشَّامِ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ عَلَى الْاِعْتِبَارَيْنِ.

{ وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } [Rahmân 27]. Şam ehlinin mushafı dışındakilerde de böyle yazılmıştır. Her iki değerlendirmeye göre de anlam birdir.

وَلَكِنَّ إِجْمَاعَ الْقُرَّاءِ عَلَى رَفْعِ ذُو الْجَلالِ الْوَاقِعِ مَوْقِعَ وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ وَاخْتِلَافُ الرِّوَايَةِ فِي جَرِّ ذِي الْجَلالِ هُنَا يُشْعِرُ بِأَنَّ لَفْظَ وَجْهُ أَقْوَى دَلَالَةٍ عَلَى الذَّاتِ مَنْ لَفْظِ اسْمُ لِمَا عَلِمْتَ مِنْ جَوَازِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى جَرَيَانَ الْبَرَكَةِ

Fakat { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } yerinde geçen { ذُو الْجَلالِ } lafzının ref'i üzerinde kurrânın icmâ etmesi ve burada { ذِي الْجَلالِ } lafzının cerri hususunda rivayetin ihtilaflı olması; { وَجْهُ } lafzının zata delaletinin { اسْمُ } lafzından daha güçlü olduğunu hissettirmektedir. Zira anlamın, Allah'ın isimlerinin telaffuz edilmesinde bereketin tecelli etmesi olmasının caiz olduğunu bilmiş bulunmaktasın;

عَلَى التَّلَفُّظِ بِأَسْمَاءِ اللَّهِ بِخِلَافِ قَوْلِهِ: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ فَذَلِكَ مِنْ حِكْمَةِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ.

{ وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } buyruğu ise bunun aksinedir. İşte bu, Kur'an'ın yedi harf üzere indirilmesinin hikmetlerindendir.

وَالْجَلَالُ: الْعَظَمَةُ، وَهُوَ جَامِعٌ لِصِفَاتِ الْكَمَالِ اللَّائِقَةِ بِهِ تَعَالَى.

Celâl (الْجَلَالُ), azamet demektir ve O'na (Teâlâ) yaraşan kemal sıfatlarını kendisinde toplayandır.

وَالْإِكْرَامُ: إِسْدَاءُ النِّعْمَةِ وَالْخَيْرِ، فَهُوَ إِذْنٌ حَقِيقٌ بِالثَّنَاءِ وَالشُّكْرِ.

İkrâm (الْإِكْرَامُ) ise nimet ve hayır bahşetmektir; dolayısıyla O, övgüye ve şükre lâyıktır.