وَبِذَلِكَ كَانَ هَذَا ابْتِدَاءَ تَفْصِيل لجزاء الْأَصْنَاف الثَّلَاثَةِ عَلَى طَرِيقَةِ النَّشْرِ بَعْدَ اللَّفِّ، نَشْرًا مُشَوَّشًا تَشْوِيشًا اقْتَضَتْهُ مُنَاسِبَةُ اتِّصَالِ الْمَعَانِي بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ صِنْفٍ أَقْرَبَ ذِكْرًا، ثُمَّ مُرَاعَاةُ الْأَهَمِّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الصِّنْفَيْنِ الْبَاقِيَيْنِ فَكَانَ بَعْضُ الْكَلَامِ آخِذًا بِحُجُزِ بَعْضٍ.
Böylece bu [kısım], leff ü neşir usulü üzere üç sınıfın mükâfatının detaylandırılmasının başlangıcı olmuştur; bu, zikri en yakın olan her bir sınıfa nispetle manaların birbirine bağlanmasının gerektirdiği, ardından da kalan iki sınıfa nispetle en önemli olanın gözetildiği gayrimuntazam (müşevveş) bir neşirdir. Böylece sözün bir kısmı diğerinin eteğine tutunmuştur.
وَالْمُقَرَّبُ: أَبْلَغُ من الْقَرِيب لِدَلَالَةِ صِيغَتِهِ عَلَى الْاِصْطِفَاءِ وَالْاِجْتِبَاءِ، وَذَلِكَ قُرْبٌ مَجَازِيٌّ، أَيْ شُبِّهَ بِالْقُرْبِ فِي مُلَابَسَةِ الْقَرِيب والاهتمام بشؤونه فَإِن الْمُطِيع بمجاهدته فِي الطَّاعَةِ يَكُونُ كَالْمُتَقَرِّبِ إِلَى اللَّهِ، أَيْ طَالِبِ الْقُرْبِ مِنْهُ فَإِذَا بَلَغَ مَرْتَبَةً عَالِيَةً مِنْ ذَلِكَ قَرَّبَهُ اللَّهُ، أَيْ عَامَلَهُ مُعَامَلَةَ الْمُقَرَّبِ الْمَحْبُوبِ، كَمَا جَاءَ: «وَلَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبُّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بهَا وَرجله الَّذِي يَمْشِي بِهَا وَلَئِنْ سَأَلَنِي لَأُعْطِيَنَّهُ وَلَئِنِ اسْتَعَاذَنِي لَأُعِيذَنَّهُ» وَكُلُّ هَذِهِ الْأَوْصَافِ مَجَازِيَّةٌ تَقْرِيبًا لِمَعْنَى التَّقْرِيبِ.
Mukarreb (yaklaştırılmış), sîgasının seçilme ve ihtisas kılınmaya delalet etmesi sebebiyle karîb (yakın) kelimesinden daha beliğdir. Bu, mecazi bir yakınlıktır; yani yakının durumuna dahil olma ve onun işleriyle ilgilenmedeki yakınlığa benzetilmiştir. Zira itaatkâr kimse itaatteki mücahedesiyle Allah'a yaklaşan, yani O'na yakın olmayı talep eden kimse gibi olur; bundan yüksek bir mertebeye ulaştığında ise Allah onu yaklaştırır, yani ona yaklaştırılmış ve sevilen bir kimse muamelesi yapar. Nitekim şöyle buyrulmuştur: «Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder, ta ki ben onu severim. Onu sevdiğim zaman da onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum. Benden bir şey isterse mutlaka veririm, bana sığınırsa mutlaka onu korurum». Bu vasıfların tamamı yaklaştırma (takrîb) manasını somutlaştırmak için mecazidir.
وَلَمْ يَذْكُرْ مُتَعَلِّقَ الْمُقَرَّبُونَ لِظُهُورِ أَنَّهُ مُقَرَّبٌ مِنَ اللَّهِ، أَيْ مِنْ عِنَايَتِهِ وَتَفْضِيلِهِ، وَكَذَلِكَ لَمْ يُذْكَرْ زَمَانُ التَّقْرِيبِ وَلَا مَكَانُهُ لِقَصْدِ تَعْمِيمِ الْأَزْمَانِ وَالْبِقَاعِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
{ الْمُقَرَّبُونَ } kelimesinin müteallakı, Allah'a, yani O'nun inayetine ve lütfuna yaklaştırıldığı açık olduğu için zikredilmemiştir. Aynı şekilde dünyada ve ahiretteki itibari zamanları ve mekânları genelleştirmek maksadıyla yaklaştırmanın zamanı ve mekânı da zikredilmemiştir.
وَفِي جَعْلِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ اسْمَ إِشَارَةٍ تَنْبِيهً عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا يُخْبِرُ عَنْهُ مِنْ أَجْلِ الْوَصْفِ الْوَارِدِ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَهُوَ أَنهم السَّابِقُونَ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Müsnedün ileyhin işaret ismi kılınmasında, işaret isminden önce geçen vasıf sebebiyle —ki bu da onların Sâbikûn oluşudur— haber verilen şeye son derece layık olduklarına bir dikkat çekme vardır; nitekim Bakara Suresi'ndeki şu kavlinde geçtiği gibidir:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Bakara Suresi'nde: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinden bir hidayet üzeredirler”.
وَقَوْلُهُ: فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ أَوْ حَالٌ مِنْهُ.
{ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Naim cennetlerindedirler” kavli ise { أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } için ikinci bir haber veya ondan bir hâldir.
وَإِيقَاعُهُ بَعْدَ وَصْفِ الْمُقَرَّبُونَ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ مَضْمُونَهُ مِنْ آثَارِ التَّقْرِيب الْمَذْكُور.
Bunun { الْمُقَرَّبُونَ } vasfından sonra getirilmesi, onun muhtevasının mezkûr yaklaştırmanın eserlerinden olduğuna işaret etmektedir.
[١٣، ١٤]
[13, 14]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٤]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler: 13-14]
ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٣) وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ (١٤)
{ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٣) وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ (١٤) } “Birçoğu öncekilerden, birazı da sonrakilerdendir.”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ [الْوَاقِعَة: ١٢] وَجُمْلَةِ عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ [الْوَاقِعَة: ١٥] .
{ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } [Vâkıa: 12] cümlesi ile { عَلى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ } [Vâkıa: 15] cümlesi arasında bir itirâzdır (ara cümledir).
وثُلَّةٌ خَبَرٌ عَنْ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: هُمْ ثُلَّةٌ، وَمُعَادُ الضَّمِيرِ الْمُقَدَّرِ «السَّابِقُونَ» ، أَيِ السَّابِقُونَ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ.
{ ثُلَّةٌ } kelimesi, takdiri «هُمْ ثُلَّةٌ» (onlar bir topluluktur) şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdir edilen zamirin mercii 'es-Sâbikûn'dur; yani öne geçenler öncekilerden bir topluluk ve sonrakilerden de az bir kısımdır.
وَهَذَا الْاِعْتِرَاضُ يُقْصَدُ مِنْهُ التَّنْوِيهُ بِصِنْفِ السَّابِقين وتفضيلهم بطرِيق الْكِنَايَةِ عَنْ ذَلِكَ بِلَفْظَيْ ثُلَّةٌ وقَلِيلٌ الْمُشْعِرَيْنَ بِأَنَّهُمْ قُلٌّ مِنْ كُثُرٍ، فَيَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ أَنَّهُمْ صِنْفٌ عَزِيزٌ نَفِيسٌ
Bu itirazla, onların çoğunluk içinden az bir kısım olduğunu hissettiren { ثُلَّةٌ } ve { قَلِيلٌ } lafızlarıyla buna kinaye yoluyla sâbikûn sınıfının şanını yüceltmek ve onları üstün kılmak kastedilmiştir. Bu da onların az bulunur ve pek kıymetli bir sınıf olmasını gerektirir;
لِمَا عُهِدَ فِي الْعُرْفِ مِنْ قِلَّةِ الْأَشْيَاءِ النَّفِيسَةِ وَكَقَوْلِ السَّمَوْأَلِ- وَقِيلَ غَيْرُهُ-:
çünkü örfte kıymetli şeylerin azlığı bilinmektedir; nitekim Semev'el'in —başkasına ait olduğu da söylenmiştir— şu sözünde olduğu gibi:
تُعَيِّرُنَا أَنَّا قَلِيلٌ عَدِيدُنَا ... فَقُلْتُ لَهَا: إِنَّ الْكِرَامَ قَلِيلُ
Bizi sayımızın azlığıyla ayıplıyor ... Ben de ona dedim ki: Şüphesiz şerefli kimseler azdır.
مَعَ بِشَارَةِ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ حَظَّهُمْ فِي هَذَا الصِّنْفِ كَحَظِّ الْمُؤْمِنِينَ السَّالِفِيِّنَ أَصْحَابِ الرُّسُلِ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا قَدْ سَمِعُوا فِي الْقُرْآنِ وَفِي أَحَادِيثِ الرَّسُولِ ﷺ تَنْوِيهًا بِثَبَاتِ الْمُؤْمِنَيْنِ السَّالِفِيِّنَ مَعَ الرُّسُلِ وَمُجَاهَدَتِهِمْ فَرُبَّمَا خَامَرَ نُفُوسَهُمْ أَنَّ تِلْكَ صِفَةٌ لَا تُنَالُ بَعْدَهُمْ فَبَشَّرَهُمُ اللَّهُ بِأَنَّ لَهُمْ حَظًّا مِنْهَا مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ [آل عمرَان: ١٤٤- ١٤٦] وَغَيْرِهَا، تَلْهِيبًا لِلْمُسْلِمِينَ وَإِذْكَاءً لِهِمَمِهِمْ فِي الْأَخْذِ بِمَا يَلْحَقُهُمْ بِأَمْثَالِ السَّابِقِينَ مِنَ الْأَوَّلِينَ فَيَسْتَكْثِرُوا مِنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ.
Bununla birlikte Müslümanlara, bu sınıftaki nasiplerinin geçmiş müminlerin ve peygamberlerin ashabının nasibi gibi olduğu müjdelenmektedir. Çünkü Müslümanlar Kur'an'da ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadislerinde geçmiş müminlerin peygamberlerle birlikteki sebatı ve mücahedelerinin övüldüğünü işitmişlerdi; bu sebeple gönüllerine bunun kendilerinden sonra ulaşılamayacak bir sıfat olduğu düşüncesi gelebilirdi. Bu yüzden Allah Teâlâ, Müslümanları gayrete getirmek ve onları öncekilerden olan sâbikûn misallerine eriştirecek şeyleri benimsemeleri hususunda himmetlerini alevlendirip bu amelleri çoğaltmalarını sağlamak için, Yüce Allah'ın şu kavli ve benzerlerinde olduğu gibi onlara bundan bir nasipleri olduğunu müjdelemiştir: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } kavlinden şu kavline kadar: { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ } “Muhammed ancak bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?... Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok samimi dindar kimseler savaştı da Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever.” [Âl-i İmrân: 144-146].
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَقَدْ كَانَ مِنْ قَبْلِكُمْ يُوضَعُ الْمِنْشَارُ عَلَى أَحَدِهِمْ فَيُنْشَرُ إِلَى عَظْمِهِ لَا يَصُدُّهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sizden öncekilerden bir kimsenin [başına] testere konur, kemiğine kadar kesilirdi de bu onu dininden döndürmezdi».
. وَالثُّلَّةُ: بِضَمِّ الثَّاءِ لَا غَيْرَ: اسْمٌ لِلجَّمَاعَةِ مِنَ النَّاسِ مُطْلَقًا قَلِيلًا كَانُوا أَوْ
Sülle (ثُلَّةٌ) kelimesi sadece se harfinin ötresiyledir; az olsun veya çok olsun
كَثِيرًا، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَأَهْلِ اللُّغَةِ وَالرَّاغِبِ وَصَاحِبِ «لِسَانِ الْعَرَبِ» وَصَاحِبِ «الْقَامُوسِ» وَالزَّمَخْشَرِيِّ فِي «الْأَسَاسِ» ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» إِنَّ الثُّلَّةَ: الْأُمَّةُ الْكَثِيرَةُ مِنَ النَّاسِ وَمَحْمَلُهُ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ بِهِ تَفْسِيرَ مَعْنَاهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا تَفْسِيرَ الْكَلِمَةِ فِي اللُّغَةِ.
mutlak olarak insan topluluğunun adıdır. Ferrâ'nın, lügat ehlinin, Râgıb'ın, Lisânu'l-Arab sahibinin, el-Kâmûs sahibinin ve el-Esâs'ta Zemahşerî'nin görüşü budur. Zemahşerî el-Keşşâf'ta sülle'nin 'insanlardan büyük bir topluluk' olduğunu söylemiştir; bunun, kelimenin lügatteki tefsirini değil, bu ayetteki anlamının tefsirini kastettiği şeklinde yorumlanması gerekir.
وَلِمَا فِي هَذَا الْاِعْتِرَاضِ مِنَ الْإِشْعَارِ بِالْعِزَّةِ قَدَّمَ عَلَى ذِكْرِ مَا لَهُمْ مِنَ النَّعِيمِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى عَظِيمِ كَيْفِيَّتِهِ الْمُنَاسِبَةِ لوصفهم ب (السَّابِقين) بِخِلَافِ مَا يَأْتِي فِي أَصْحَابِ الْيَمِينِ.
Bu itirazda yücelik ve az bulunurluk hissi bulunduğundan, ashâb-ı yemîn hakkında gelecek olanın aksine, onların 'sâbikûn' vasfına layık olan muazzam keyfiyetine işaret etmek üzere onlar için olan nimetin zikrinden öne alınmıştır.
وَمَعْنَى: الْأَوَّلِينَ قَوْمٌ مُتَقَدِّمُونَ عَلَى غَيْرِهِمْ فِي الزَّمَانِ لِأَنَّ الْأَوَّلَ هُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي صِفَةِ مَا كَالْوُجُودِ أَوِ الْأَحْوَالِ عَلَى غَيْرِ الَّذِي هُوَ الْآخَرِ أَوِ الثَّانِي، فَالْأَوَّلِيَّةُ أَمْرٌ نِسْبِيٌّ يُبَيِّنُهُ سِيَاقُ الْكَلَامِ حَيْثُمَا وَقَعَ.
{ الْأَوَّلِينَ } ifadesinin manası, zamanda başkalarından önce gelen bir topluluktur; çünkü 'evvel' (ilk/önceki), varlık veya durumlar gibi herhangi bir vasıfta, 'âhir' (son) veya 'sânî' (ikinci) olandan önce gelendir. Dolayısıyla öncelik, geçtiği her yerde sözün bağlamının açıkladığı izafi bir durumdur.
فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَوَّلِينَ هَنَا مُرَادٌ بِهِمُ الْأُمَمَ السَّابِقَةَ قَبْلَ الْإِسْلَامِ بِنَاءً عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: وَكُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً [الْوَاقِعَة: ٧] خِطَابٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ بِعُنْوَانِ أَنَّهُمْ نَاسٌ لِأَنَّ الْمُنْقَرِضِينَ الَّذِينَ يَتَقَدَّمُونَ مِنْ أَمَةٍ أَوْ قَبِيلَةٍ أَوْ أَهْلِ نحلة يدعونَ بالأوليين كَمَا قَالَ الْفَرَزْدَقُ:
Görünen o ki burada { الْأَوَّلِينَ } ile kastedilen, daha önce geçtiği üzere { وَكُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً } [Vâkıa: 7] kavlindeki hitabın insan olmaları unvanıyla bütün insanlara yönelik bir hitap olmasına binaen, İslam'dan önceki geçmiş ümmetlerdir. Zira bir ümmetten, kabileden veya din mensuplarından önce gelip geçmiş olanlara 'evvelûn' (öncekiler) denir; nitekim Ferezdek şöyle demiştir:
وَمُهَلْهَلُ الشُّعَرَاءِ ذَاكَ الْأَوَّلُ وَقَالَ تَعَالَى: أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ [الْوَاقِعَة: ٤٨] الَّذِينَ هُمْ يَخْلِفُونَهُمْ وَيَكُونُونَ
Ve şairlerin Mühelhil'i işte o ilktir. Allah Teâlâ da: { أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ } “Yoksa önceki atalarımız da mı?” [Vâkıa: 48] buyurmuştur. Onların ardından gelip
مَوْجُودِينَ، أَوْ فِي تَقْدِيرِ الْمَوْجُودِينَ يُدْعَوْنَ الْآخِرِينَ.
mevcut olanlara veya mevcut hükmünde bulunanlara ise 'âhirûn' (sonrakiler) denir.
وَقَدْ وُصِفَ أَهْلُ الْإِسْلَامِ بِالْآخِرِينَ
İslam ehli de 'âhirûn' olarak nitelenmiştir;
فِي حَدِيثِ فَضْلِ الْجُمْعَةِ «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا»
cumanın fazileti hadisinde: «Bizler sonuncularız, kıyamet gününde ise öne geçenleriz; şu kadar var ki kitap onlara bizden önce verildi»
الْحَدِيثَ. وَإِذْ قَدْ وُصِفَ السَّابِقُونَ بِمَا دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ أَهْلُ السَّبْقِ إِلَى الْخَيْرِ وَوُصِفَتْ حَالُهُمْ فِي الْقِيَامَةِ عَقِبَ ذَلِكَ فَقَدْ عُلِمَ أَنَّهُمْ أَفْضَلُ الصَّالِحِينَ مِنْ أَصْحَابِ الْأَدْيَانِ الْإِلَهِيَّةِ ابْتِدَاءً مِنْ عَصْرِ آدَمَ إِلَى بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُمُ الَّذِينَ جَاءَ فِيهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ [النِّسَاء: ٦٩] .
hadisi böyledir. Sâbikûn, hayra öne geçen kimseler olduklarına delalet eden vasıflarla nitelenip hemen ardından kıyametteki hâlleri de tavsif edilince, onların Âdem çağından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilişine kadar ilahî dinlerin mensupları içindeki salihlerin en faziletlileri olduğu anlaşılmıştır. Onlar haklarında Allah Teâlâ'nın: { مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler” [Nisâ: 69] kavli gelen kimselerdir.
فَلَا جَرَمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِ الْأَوَّلِينَ الْأُمَمُ الْأُولَى كُلُّهَا، وَكَانَ مُعْظَمُ تِلْكَ الْأُمَمِ
Şüphe yok ki { الْأَوَّلِينَ } ile kastedilen bütün önceki ümmetlerdir. Bu ümmetlerin çoğu
أَهْلَ عِنَادٍ وَكُفْرٍ وَلَمْ يَكُنِ الْمُؤْمِنُونَ فِيهِمْ إِلَّا قَلِيلا كَمَا تنبىء بِهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ.
inat ve küfür ehliydi; içlerindeki müminler ise Kur'an'daki pek çok ayetin bildirdiği üzere ancak pek az idi.
وَوُصِفَ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ بَعْضِ الْأُمَمِ عِنْدَ أَقْوَامِهِمْ بِالْمُسْتَضْعَفِينَ، وَبِالْأَرْذَلِينَ، وَبِالْأَقَلِّينَ.
Bazı ümmetlerin müminleri, kavimleri nezdinde mustaz'aflar (zayıf bırakılanlar), erâzil (en bayağılar) ve ekallûn (en azlar) olarak nitelenmiştir.
وَلَا جَرَمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآخِرِينَ الْأُمَّةُ الْأَخِيرَةُ وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ.
Şüphe yok ki 'âhirîn' ile kastedilen son ümmettir, onlar da Müslümanlardır.
فَالسَّابِقُونَ طَائِفَتَانِ طَائِفَةٌ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِينَ وَمَجْمُوعُ عَدَدِهَا فِي مَاضِي الْقُرُونِ كَثِيرٌ مِثْلُ أَصْحَابِ مُوسَى ﵇ الَّذِينَ رَافَقُوهُ فِي التِّيهِ، وَمِثْلُ أَصْحَابِ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَمِثْلُ الْحَوَارِيِّينَ، وَطَائِفَةٌ قَلِيلَةٌ مِنَ الْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَهُمُ الَّذِينَ أَسْرَعُوا لِلدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ وَصَحِبُوا النَّبِيءَ ﷺ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ [التَّوْبَة:
Dolayısıyla sâbikûn iki taifedir: Bir taife geçmiş ümmetlerdendir ki geçmiş asırlardaki toplam sayıları; Musa aleyhisselâm'a Tîh sahrasında eşlik eden ashabı, İsrailoğulları peygamberlerinin ashabı ve Havariler gibi çoktur. [Diğeri ise] İslam ümmetinden az bir taifedir ki onlar da Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ } “Muhacirlerden ve Ensardan ilk öne geçenler” [Tevbe: 100] buyurduğu gibi, İslam'a girmekte acele eden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arkadaşlık eden kimselerdir.
١٠٠] ، وَإِذْ قَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ قَبْلَ الْهِجْرَةِ فَهِيَ لَا يَتَحَقَّقُ مُفَادُهَا إِلَّا فِي الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ بِمَكَّةَ.
Bu ayet hicretten önce indiğine göre, ifade ettiği mana ancak Mekke'deki Müslümanlar hakkında gerçekleşir.
ومِنَ تَبْعِيضِيَّةٌ كَمَا هُوَ بَيِّنٌ، فَاقْتَضَى أَنَّ السَّابِقِينَ فِي الْأَزْمِنَةِ الْمَاضِيَةِ وَزَمَانِ الْإِسْلَامِ حَاضِرِهِ وَمُسْتَقْبَلِهِ بَعُضٌ مَنْ كَلٍّ، وَالْبَعْضِيَّةُ تَقْتَضِي الْقِلَّةَ النِّسْبِيَّةَ وَلَفَظُ ثُلَّةٌ مُشْعِرٌ بِذَلِكَ وَلَفْظُ قَلِيلٌ صَرِيحٌ فِيهِ.
Açık olduğu üzere { مِنْ } teb'îziyyedir (parça bildiren); dolayısıyla geçmiş zamanlardaki ve İslam zamanının hâzır ve geleceğindeki sâbikûn'un bütünden bir parça olmasını gerektirmiştir. Parça olmak ise nispi bir azlığı iktiza eder; { ثُلَّةٌ } lafzı bunu hissettirir, { قَلِيلٌ } lafzı ise bu hususta sarihtir.
وَإِنَّمَا قُوبِلَ لَفْظُ ثُلَّةٌ بِلَفْظِ قَلِيلٌ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الثُّلَّةَ أَكْثَرُ مِنْهُ. وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: سَابِقُو مَنْ مَضَى أَكْثَرُ مِنْ سَابِقِينَا.
{ ثُلَّةٌ } lafzı, sülle'nin ondan daha çok olduğuna işaret etmek için { قَلِيلٌ } lafzıyla karşılanmıştır. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Geçmişlerin öne geçenleri, bizim öne geçenlerimizden daha çoktur.
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ «أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ: ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيءِ ﷺ وَحَزِنُوا وَقَالُوا: إِذَنْ لَا يَكُونُ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ إِلَّا قَلِيلٌ، فَنَزَلَتْ نِصْفُ النَّهَارِ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ [الْوَاقِعَة: ٣٩، ٤٠] فَنَسَخَتْ:
Ebu Hüreyre'den rivayet edildiğine göre: «{ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ } ayeti indiğinde bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ağır geldi, üzüldüler ve: 'Öyleyse Muhammed ümmetinden ancak pek az kimse olacak' dediler. Bunun üzerine gün ortasında: { ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ } [Vâkıa: 39, 40] ayeti indi de:
وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ» .
{ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ } ayetini nesh etti».
وَهَذَا الْحَدِيثُ مُشْكِلٌ وَمُجْمَلٌ فَإِنَّ هُنَا قِسْمَيْنِ مُشْتَبِهَيْنِ، وَالْآيَةُ الَّتِي فِيهَا وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ [الْوَاقِعَة: ٤٠] لَيْسَتْ وَارِدَةً فِي شَأْنِ السَّابِقِينَ فَلَيْسَ فِي الْحَدِيثِ دَلِيلٌ عَلَى
Bu hadis müşkil ve mücmeldir; zira burada birbirine benzeyen iki kısım söz konusudur. İçinde { وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ } [Vâkıa: 40] ifadesi bulunan ayet ise sâbikûn (önde gelenler) hakkında inmiş değildir. Dolayısıyla hadiste,
أَنَّ عَدَدَ أَهْلِ مَرْتَبَةِ السَّابِقِينَ فِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ مُسَاوٍ لِعَدَدِ أَهْلِ تِلْكَ الْمَرْتَبَةِ فِي الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّ قَوْلَ أَبِي هُرَيْرَةَ: «فَنَسَخَتْ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ» يُرِيدُ نَسَخَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةَ. فَمُرَادُهُ أَنَّهَا أَبْطَلَتْ أَنْ يَكُونَ التَّفَوُّقُ مُطَّرِدًا فِي عَدَدِ الصَّالِحِينَ فَبَقِيَ التَّفَوُّقُ فِي الْعَدَدِ خَاصًّا بِالسَّابِقِينَ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ دُونَ الصَّالِحِينَ الَّذِينَ هُمْ أَصْحَابُ الْيَمِينِ، وَالْمُتَقَدِّمُونَ يُطْلِقُونَ النَّسْخَ عَلَى مَا يَشْمَل الْبَيَان فَإِنَّهُ مَوْرِدَ آيَةِ: ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ [الْوَاقِعَة: ٣٩، ٤٠] فِي شَأْنِ صِنْفِ أَصْحَابِ الْيَمِينِ وَمَوْرِدُ الْآيَةِ الَّتِي فِيهَا: وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ هُوَ صِنْفُ السَّابِقِينَ فَلَا يُتَصَوَّرُ مَعْنَى النَّسَخِ بِالْمَعْنَى الْاِصْطِلَاحِيِّ مَعَ تَغَايُرِ مَوْرِدِ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ وَلَكِنَّهُ أُرِيدَ بِهِ الْبَيَانُ وَهُوَ بَيَانٌ بِالْمَعْنَى الْأَعَمّ.
geçmiş ümmetlerdeki sâbikûn mertebesi ehlinin sayısının, Müslümanlardaki bu mertebe ehlinin sayısına eşit olduğuna dair bir delil yoktur. Ebu Hüreyre'nin: «{ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ } ayetini nesh etti» sözüyle bu ifadeyi nesh ettiğini kastetmektedir. Muradı, salihlerin sayısındaki üstünlüğün her grupta genel olmasını iptal ettiğidir; böylece sayıdaki üstünlük, ashâb-ı yemîn olan salihler hariç tutularak iki fırkanın sâbikûn'una mahsus kalmıştır. Mütekaddimûn âlimleri nesh lafzını açıklamayı (beyânı) da kapsayacak şekilde kullanırlar; zira { ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ } [Vâkıa: 39, 40] ayetinin konusu ashâb-ı yemîn sınıfı hakkındadır, { وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ } ifadesinin bulunduğu ayetin konusu ise sâbikûn sınıfıdır. Dolayısıyla nâsih ve mensûhun konusu farklıyken ıstılahî manada nesh tasavvur edilemez; fakat bununla açıklama kastedilmiştir ki bu da daha genel anlamıyla bir beyândır.
[١٥- ٢٦]
[15-26]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ١٥ إِلَى ٢٦]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler: 15-26]
عَلى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ (١٥) مُتَّكِئِينَ عَلَيْها مُتَقابِلِينَ (١٦) يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ (١٧) بِأَكْوابٍ وَأَبارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ (١٨) لَا يُصَدَّعُونَ عَنْها وَلا يُنْزِفُونَ (١٩)
{ عَلى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ (١٥) مُتَّكِئِينَ عَلَيْها مُتَقابِلِينَ (١٦) يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ (١٧) بِأَكْوابٍ وَأَبارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ (١٨) لَا يُصَدَّعُونَ عَنْها وَلا يُنْزِفُونَ (١٩) } “Özenle işlenmiş tahtlar üzerindedirler. Karşılıklı olarak onların üzerine yaslanırlar. Çevrelerinde ölümsüz gençler dolaşır; pınardan doldurulmuş kadehler, ibrikler ve kadehle. Ondan ne başları ağrıtılır ne de akılları giderilir.”
وَفاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ (٢٠) وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٢١) وَحُورٌ عِينٌ (٢٢) كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ (٢٣) جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤)
{ وَفاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ (٢٠) وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٢١) وَحُورٌ عِينٌ (٢٢) كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ (٢٣) جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) } “Beğendikleri meyveler, canlarının çektiği kuş etleri ve saklı inci gibi iri gözlü huriler; yaptıklarına karşılık bir mükâfat olarak.”
لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً (٢٥) إِلاَّ قِيلاً سَلاماً سَلاماً (٢٦)
{ لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً (٢٥) إِلاَّ قِيلاً سَلاماً سَلاماً (٢٦) } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokacak bir şey işitirler. Ancak 'Selam, selam!' sözü işitirler.”
الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ خَبَرٌ ثَالِثٌ عَنْ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ [الْوَاقِعَة: ١١] أَوْ حَالٌ ثَانِيَةٌ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَهَذَا تَبْشِيرٌ بِبَعْضِ مَا لَهُمْ مِنَ النَّعِيمِ مِمَّا تَشْتَاقُ إِلَيْهِ النُّفُوسُ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِتَشْوِيقِهِمْ إِلَى هَذَا الْمَصِيرِ فَيَسْعَوْا لِنَوَالِهِ بِصَالِحِ الْأَعْمَالِ، وَلَيْسَ الْاِقْتِصَارُ عَلَى الْمَذْكُورِ هُنَا بِمُقْتَضٍ حَصْرَ النَّعِيمِ فِيمَا ذَكَرَ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزخرف: ٧١] .
Câr ve mecrûr, { أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } [Vâkıa: 11] için üçüncü bir haber veya işaret isminden ikinci bir hâldir. Bu, bu dünya hayatında nefislerin arzuladığı nimetlerden onlar için olanların bir kısmını müjdelemektir; ta ki onları bu akıbete şevklendirsin ve salih amellerle ona ulaşmaya gayret etsinler. Burada zikredilenlerle yetinilmesi, nimetin zikredilenlere hasredilmesini gerektirmez; nitekim Allah Teâlâ: { وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır” [Zuhruf: 71] buyurmuştur.
وَالسُّرُرُ: جَمْعُ سَرِيرٍ، وَهُوَ كُرْسِيٌّ طَوِيلٌ مُتَّسِعٌ يَجْلِسُ عَلَيْهِ الْمُتَّكِئُ وَالْمُضْطَجِعُ، لَهُ سُوقٌ أَرْبَعٌ مُرْتَفِعٌ عَلَى الْأَرْضِ بِنَحْوِ ذِرَاعٍ يُتَّخَذُ مِنْ مُخْتَلِفِ الْأَعْوَادِ وَيَتَّخِذُهُ الْمُلُوكُ مِنْ ذهب وَمن فضَّة وَمِنْ عَاجٍ وَمِنْ نَفِيسِ الْعُودِ كَالْأَبَنُوسِ وَيَتَّخِذُهُ
Surur (السُّرُرُ), serîr (سَرِير) kelimesinin çoğuludur; o, yaslanan ve uzanan kimsenin üzerine oturduğu uzun, geniş bir koltuktur. Dört bacağı vardır, yerden yaklaşık bir arşın yüksekliktedir, muhtelif ağaçlardan yapılır; krallar onu altından, gümüşten, fildişinden ve abanoz gibi kıymetli ağaçlardan edinirler; refah içindeki
الْعُظَمَاءُ الْمُتَرَفِّهُونَ مِنَ
büyükler ise
الْحَدِيدِ الصِّرْفِ وَمِنَ الْحَدِيدِ الْمُلَوَّنِ أَوِ الْمُزَيَّنِ بِالذَّهَبِ. وَالسَّرِيرُ مَجْلِسُ الْعُظَمَاءِ وَالْمُلُوكِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٤٤] .
sırf demirden yahut renkli veya altınla süslenmiş demirden edinirler. Serîr, büyüklerin ve kralların meclisidir (oturduğu yerdir). Sâffât Suresi'ndeki: { عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } “Tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar” [Sâffât: 44] kavlinde geçmişti.
وَالْمَوْضُونَةُ: الْمَسْبُوكُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ كَمَا تُسْبَكُ حِلَقُ الدُّرُوعِ وَإِنَّمَا تُوضَنُ سُطُوحُهَا وَهِيَ مَا بَيْنَ سُوقِهَا الْأَرْبَعِ حَيْثُ تُلْقَى عَلَيْهَا الطَّنَافِسُ أَوِ الزَّرَابِيُّ لِلجُّلُوسِ وَالْاِضْطِجَاعِ لِيَكُونَ ذَلِكَ الْمَفْرَشُ وَثِيرًا فَلَا يُؤْلِمُ الْمُضْطَجِعَ وَلَا الْجَالِسَ. وَفَسَّرَ بَعْضُهُمْ مَوْضُونَةٍ بِمَرْمُولَةٍ، أَيْ مَنْسُوجَةٍ بِقُضْبَانِ الذَّهَبِ.
Mevzûne (الْمَوْضُونَةُ), zırh halkalarının birbirine kenetlendiği gibi birbiri içine örülüp işlenmiş olandır; sadece oturmak ve uzanmak için üzerine şiltelerin veya halıların serildiği dört bacağı arasındaki üst yüzeyleri örülür; ta ki o döşek yumuşak olsun da yatanı ve oturanı incitmesin. Bazıları mevzûne'yi 'mermûle' (مَرْمُولَة), yani altın çubuklarla örülmüş olarak tefsir etmişlerdir.
وَالْاِتِّكَاءُ: اضْطِجَاعٌ مَعَ تَبَاعُدِ أَعْلَى الْجَنْبِ، وَالْاِعْتِمَادِ عَلَى الْمِرْفَقِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَة الرَّحْمَن.
İttikâ (الْاِتِّكَاءُ); yan tarafın üst kısmını ayırarak ve dirseğe dayanarak uzanmaktır. Rahmân Suresi'nde geçmişti.
وَالتَّقَابُلُ: مِنْ تَمَامِ النَّعِيمِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْأُنْسِ بِمُشَاهَدَةِ الْأَصْحَابِ وَالْحَدِيثِ مَعَهُمْ.
Karşılıklı olmak (التَّقَابُلُ), nimetin tamamındandır; zira bunda dostları görüp onlarla sohbet etmekten kaynaklanan bir cana yakınlık vardır.
وَقَوْلُهُ: يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ [الْوَاقِعَة: ١٢] وَتَقَدَّمَ قَرِيبٍ مِنْهُ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
{ يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ } “Çevrelerinde ölümsüz genç hizmetçiler dolaşır” kavli, { فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } [Vâkıa: 12] cümlesinin bir açıklamasıdır ve Sâffât Suresi'nde buna yakın olanı geçmişti.
وَالطَّوَافُ: الْمَشْيُ الْمُكَرَّرُ حَوْلَ شَيْءٍ وَهُوَ يَقْتَضِي الْمُلَازِمَةَ لِلشَّيْءِ. وَوُصِفُ الْوِلْدَانِ بِالْمُخَلَّدِينَ، أَيْ دَائِمَيْنِ عَلَى الطَّوَافِ عَلَيْهِمْ وَمُنَاوَلَتِهِمْ لَا يَنْقَطِعُونَ عَنْ ذَلِكَ. وَإِذْ قَدْ أَلِفُوا رُؤْيَتَهُمْ فَمِنَ النِّعْمَةِ دَوَامُهُمْ مَعَهُمْ. وَقَدْ فُسِّرَ مُخَلَّدُونَ بِأَنَّهُمْ مُخَلَّدُونَ فِي صِفَةِ الْوِلْدَانِ، أَيْ بِالشَّبَابِ وَالْغَضَاضَةِ، أَيْ لَيْسُوا كَوِلْدَانِ الدُّنْيَا يَصِيرُونَ قَرِيبًا فِتْيَانًا فَكُهُولًا فَشُيُوخًا.
Tavâf (الطَّوَافُ), bir şeyin etrafında tekrar tekrar yürümektir ve o şeye sürekli bağlı kalmayı gerektirir. Hizmetçi gençlerin muhalledûn (ölümsüzler) olarak nitelendirilmesi; onların etrafında dönüp dolaşmaya ve kendilerine hizmet sunmaya devam ettikleri, bundan hiç kesilmedikleri anlamına gelir. Onları görmeye alıştıklarından ötürü, onların kendileriyle beraber sürekli kalması da bir nimettir. Muhalledûn kelimesi, onların hizmetçi gençlik vasfında ebedî kılınmaları, yani gençlik ve tazelik üzere kalmaları şeklinde de tefsir edilmiştir; yani dünya çocukları gibi kısa sürede delikanlı, sonra orta yaşlı, sonra da ihtiyar olmazlar.
وَفَسَّرَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ بِأَنَّهُمْ مُقَرَّطُونَ بِالْأَقْرَاطِ. وَالْقُرْطُ يُسَمَّى خُلْدًا وَخَلَدًا وَجَمْعُهُ خِلَدَةٌ كَقِرْدَةٍ وَهِيَ لُغَةٌ حِمْيَرِيَّةٌ اسْتَعْمَلَهَا الْعَرَبُ كُلُّهُمْ وَكَانُوا يُحْسِّنُونَ غِلْمَانَهُمْ بِالْأَقْرَاطِ فِي الْآذَانِ.
Ebû Ubeyde ise bunu, kulaklarına küpeler takılmış kimseler olarak tefsir etmiştir. Küpeye huld (خُلْد) ve haled (خَلَد) denir; çoğulu kırede (قِرْدَة) vezninde hılede (خِلَدَة) gelir. Bu, bütün Arapların kullandığı Himyerî bir lehçedir; onlar da hizmetçi çocuklarını kulaklarındaki küpelerle güzelleştirirlerdi.
وَالْأَكْوَابُ: جَمْعُ كُوبٍ، وَهُوَ إِنَاءُ الْخَمْرِ لَا عُرْوَة لَهُ وَله خُرْطُومَ وَفِيهِ اسْتِدَارَةٌ مُتَّسِعٌ مَوْضِعُ الشُّرْبِ مِنْهُ فَهُوَ كَالْقَدَحِ.
Ekvâb (الْأَكْوَابُ), kûb (كُوب) kelimesinin çoğuludur; o, kulpu ve emziği (akıtacağı) olmayan, yuvarlaklığı bulunan ve içilecek kısmı geniş olan şarap kabıdır; kadeh gibidir.
وَالْأَبَارِيقُ: جَمْعُ إِبْرِيقَ وَهُوَ إِنَاءٌ تُحْمَلُ فِيهِ الْخَمْرُ لِلشَّارِبِينَ فَتُصَبُّ فِي الْأَكْوَابِ، وَالْإِبْرِيقُ لَهُ خُرْطُومٌ وَعُرْوَةٌ.
Ebârîk (الْأَبَارِيقُ), ibrîk (إِبْرِيق) kelimesinin çoğuludur; o, içenlere sunulmak üzere içinde şarap taşınan ve kadehlere dökülen kaptır. İbriğin emziği ve kulpu vardır.
وَالْكَأْسُ: إِنَاءٌ لِلْخَمْرِ كَالْكُوبِ إِلَّا أَنَّهُ مُسْتَطِيلٌ ضَيِّقٌ الْمَشْرَبُ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Ke's (الْكَأْسُ), kûb gibi bir şarap kabıdır; ancak o, uzuncadır ve içme yeri dardır. Sâffât Suresi'nde geçmişti.
وَالْكَأْسُ جِنْسٌ يَصْدُقُ بِالْوَاحِدِ وَالْمُتَعَدِّدِ فَلَيْسَ إِفْرَادُهُ هُنَا لِلْوَحْدَةِ فَإِن المُرَاد كؤوس
Ke's (الْكَأْسُ) tekil ve çoğul için geçerli olan bir cins isimdir. Dolayısıyla buradaki tekil gelişi teklik için değildir; zira murad edilen, çok sayıda
كَثِيرَةٌ كَمَا اقْتَضَاهُ جَمْعُ أَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ، فَإِذَا كَانَتْ آنِيَةُ حَمْلِ الْخَمْرِ كَثِيرَة كَانَت كؤوس الشَّارِبِينَ أَكْثَرَ، وَإِنَّمَا أُوثِرَتْ صِيغَةُ الْمُفْرَدِ لِأَنَّ فِي لفظ كؤوس ثِقَلًا بِوُجُودِ هَمْزَةٍ مَضْمُومَةٍ فِي وَسَطِهِ مَعَ ثِقَلِ صِيغَةِ الْجَمْعِ.
kadehtir; nitekim ekvâb ve ebârîk kelimelerinin çoğul olması da bunu gerektirmektedir. Şarap taşıma kapları çok olunca, içenlerin kadehleri daha da çok olur. Tekil lafzın tercih edilme sebebi ise; kü'ûs lafzının ortasında öteli bir hemzenin bulunmasıyla çoğul kalıbının ağırlığının birleşmesinden doğan ağırlıktır.
وَالْمُعَيَّنُ: الْجَارِي، وَالْمُرَادُ بِهِ الْخَمْرُ الَّتِي لِكَثْرَتِهَا تَجْرِي فِي الْمَجَارِي كَمَا يَجْرِي الْمَاءُ وَلَيْسَتْ قَلِيلَةٌ عَزِيزَةٌ كَمَا هِيَ فِي الدُّنْيَا، قَالَ تَعَالَى: وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ [مُحَمَّد: ١٥] .
Maîn (الْمُعَيَّنُ); akıp duran demektir. Bununla kastedilen, çokluğundan ötürü suyun aktığı gibi yataklarında akan şaraptır; dünyadaki gibi az ve kıt değildir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } “İçenlere lezzet veren şarap ırmakları” [Muhammed: 15] buyurmuştur.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْمُعَيَّنِ الْمَاءَ لِأَنَّ الْكَأْسَ لَيْسَتْ مِنْ آنِيَةِ المَاء وَإِنَّمَا آنيتهما الْأَقْدَاحُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٤٥، ٤٧] يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ لَا فِيها غَوْلٌ وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ وَتِلْكَ صِفَاتُ الْخَمْرِ.
Maîn ile kastedilen su değildir; çünkü ke's su kaplarından değildir, suyun kapları ancak kadehlerdir (akdâh). Nitekim Sâffât Suresi'nde [45, 47] geçen: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ لَا فِيها غَوْلٌ وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ } “Onlara pınardan doldurulmuş kadehler dolaştırılır; berraktır, içenlere lezzet verir. Onda ne bir baş ağrısı vardır ne de onlar ondan dolayı sarhoş olurlar” ifadeleri şarabın sıfatlarıdır.
وَالتَّصْدِيعُ: الْإِصَابَةُ بِالصُّدَاعِ، وَهُوَ وَجَعُ الرَّأْسِ مِنَ الْخُمَارِ النَّاشِئِ عَنِ السُّكْرِ، أَيْ لَا تُصِيبُهُمُ الْخَمْرُ بِصُدَاعٍ.
Tasdî' (التَّصْدِيعُ); baş ağrısına uğramaktır. O da sarhoşluktan kaynaklanan humârın (akşamdan kalmalığın) sebep olduğu baş ağrısıdır; yani şarap onların başına ağrı vermez.
وَمَعْنَى (عَنْهَا) مُجَاوِزِينَ لَهَا، أَيْ لَا يَقَعُ لَهُم صداع ناشىء عَنْهَا، أَيْ فَهِيَ مُنَزَّهَةٌ عَنْ ذَلِكَ بِخِلَافِ خُمُورِ الدُّنْيَا فَاسْتُعْمِلَتْ (عَنْ) فِي مَعْنَى السَّبَبِيَّةَ.
{ عَنْها } ifadesinin manası; 'ondan uzaktırlar', yani ondan kaynaklanan bir baş ağrısı onlara isabet etmez; dünya şaraplarının aksine o, bundan münezzehtir. Dolayısıyla 'an (عَنْ) edatı sebebiyet manasında kullanılmıştır.
وَعُطِفَ وَلا يُنْزِفُونَ عَلَى لَا يُصَدَّعُونَ عَنْها فَيُقَدَّرُ لَهُ مُتَعَلِّقٌ دَلَّ عَلَيْهِ مُتَعَلِّقُ لَا يُصَدَّعُونَ فَقَدْ قَالَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٤٧] ، وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ أَيْ لَا يَعْتَرِيهِمْ نَزْفٌ بِسَبَبِهَا كَمَا يَحْصُلُ لِلشَّارِبِينَ فِي الدُّنْيَا.
{ وَلا يُنْزِفُونَ } kavli, { لَا يُصَدَّعُونَ عَنْها } üzerine matuftur. Dolayısıyla { لَا يُصَدَّعُونَ }'nin müteallakının delalet ettiği bir müteallak buna takdir edilir. Nitekim Sâffât Suresi'nde [47]: { وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ } “Ve onlar ondan dolayı sarhoş da edilmezler” buyurmuştur; yani dünyadaki içicilerin başına geldiği gibi, onun sebebiyle akıllarına bir karışıklık gelmez.
وَالنَّزْفُ: اخْتِلَاطُ الْعَقْلِ، وَفِعْلُهُ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ يُقَالُ: نُزِفَ عَقْلُهُ مِثْلُ: عُنِيَ فَهُوَ مَنْزُوفٌ.
Nezf (النَّزْفُ); aklın karışmasıdır. Fiili meçhûl olarak kullanılır; 'uniya (عُنِيَ) gibi, nuzife akluhû (نُزِفَ عَقْلُهُ - aklı başından gitti) denir, kendisi de menzûftur (مَنْزُوف).
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُنْزِفُونَ بِفَتْحِ الزَّايِ مَنْ أَنْزَفَ الَّذِي هَمْزَتُهُ لِلتَّعْدِيَةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَة وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِكَسْرِ الزَّايِ مِنْ أَنْزَفَ الْمَهْمُوزِ الْقَاصِرِ إِذا سكر وذهر عَقْلُهُ.
Cumhur, hemzesi geçişlilik için olan enzafe (أَنْزَفَ) fiilinden zâ harfinin fethasıyla { يُنْزَفُونَ } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise sarhoş olup aklı gittiği zaman kullanılan hemzeli lâzım fiil enzafe'den (أَنْزَفَ) zâ'nın kesrasıyla { يُنْزِفُونَ } şeklinde okumuşlardır.
والفاكهة: الثِّمَار والنقول كَاللَّوْزِ وَالْفُسْتُقِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَة الرَّحْمَن. وَعَطْفُ فاكِهَةٍ على بِأَكْوابٍ، أَيْ وَيَطُوفُونَ عَلَيْهِمْ بِفَاكِهَةٍ وَذَلِكَ أَدْخَلُ فِي الدَّعَةِ وألذّ من التَّنَاوُل بِأَيْدِيهِمْ، عَلَى أَنَّهُمْ إِنِ اشْتَهَوُا اقْتِطَافَهَا بِالْأَيْدِي دَنَتْ لَهُمُ الْأَغْصَانُ فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَشْتَهِي تَنَاوُلَ الثَّمَرَةِ من أَغْصَانهَا.
Fâkihe (الفاكهة); badem ve fıstık gibi meyveler ve çerezlerdir. Rahmân Suresi'nde geçmişti. { فاكِهَةٍ } kelimesinin { بِأَكْوابٍ } üzerine atfedilmesi, 've onlara meyve de dolaştırırlar' demektir. Bu, rahatlık bakımından daha ileri ve elleriyle almalarından daha lezzetlidir; bununla birlikte elleriyle koparmayı arzu ederlerse dallar kendilerine yaklaşır; zira insan meyveyi bizzat dallarından koparıp almayı da arzulayabilir.
ومِمَّا يَتَخَيَّرُونَ: الْجِنْسُ الَّذِي يَخْتَارُونَهُ وَيَشْتَهُونَهُ، أَيْ يَطُوفُونَ عَلَيْهِمْ بِفَاكِهَةٍ مِنَ الْأَنْوَاعِ الَّتِي يَخْتَارُونَهَا، فَفِعْلُ يَتَخَيَّرُونَ يُفِيدُ قُوَّة الِاخْتِيَار.
{ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ } “Seçip beğendiklerinden”; seçtikleri ve canlarının çektiği cinstir; yani onlara seçip beğendikleri türlerden olan meyveler dolaştırırlar. { يَتَخَيَّرُونَ } fiili seçimin güçlü oluşunu ifade eder.
و «لحم الطَّيْرِ» : هُوَ أَرْفَعُ اللُّحُومِ وَأَشْهَاهَا وَأَعَزُّهَا.
Kuş eti (لحم الطَّيْرِ); etlerin en üstünü, en iştah çekicisi ve en kıymetlisidir.
وَعَطْفُ وَلَحْمِ طَيْرٍ عَلَى فاكِهَةٍ كَعَطْفِ فاكِهَةٍ عَلَى (أَكْوَابٍ) .
{ وَلَحْمِ طَيْرٍ } kavlinin { فاكِهَةٍ } üzerine atfedilmesi, { فاكِهَةٍ }'nin { أَكْوَابٍ } üzerine atfedilmesi gibidir.
وَالْاِشْتِهَاءُ: مَصْدَرُ اشْتَهَى، وَهُوَ افْتِعَالٌ مِنَ الشَّهْوَةِ الَّتِي هِيَ مَحَبَّةُ نَيْلِ شَيْءٍ مَرْغُوبٍ فِيهِ مِنْ مَحْسُوسَاتٍ وَمَعْنَوِيَّاتٍ، يُقَالُ: شَهِيٌّ كَرَضِيٌّ، وَشَهَا كَدَعَا. وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُقَالَ:
İştihâ (الْاِشْتِهَاءُ); iştehâ (اشْتَهَى) fiilinin masdarıdır. O da somut veya soyut arzu edilen bir şeye ulaşmayı sevmek demek olan şehvetten (Ş-H-V) ifti'âl kalıbıdır. Radiye (رَضِيَ) gibi şehiye (شَهِيَ) ve de'â (دَعَا) gibi şehâ (شَهَا) da denir. En yaygın olanı ise
اشْتَهَى، وَالْاِفْتِعَالُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ.
iştehâ (اشْتَهَى) denmesidir; buradaki ifti'âl kalıbı mübalağa içindir.
وَتَقْدِيمُ ذِكْرِ الْفَاكِهَةِ عَلَى ذِكْرِ اللَّحْمِ قَدْ يَكُونُ لِأَنَّ الْفَوَاكِهَ أَعَزُّ. وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَجْهُ الْمُخَالَفَةِ بَيْنَ الْفَاكِهَةِ وَلَحْمِ طَيْرٍ فَجُعِلَ التَّخْيِرُ لِلْأَوَّلِ. وَالْاِشْتِهَاءُ لِلثَّانِي وَلِأَنَّ الْاِشْتِهَاءَ أَعْلَقُ بِالطَّعَامِ مِنْهُ بِالْفَوَاكِهِ، فَلَذَّةُ كَسْرِ الشَّاهِيَةِ بِالطَّعَامِ لَذَّةٌ زَائِدَةٌ عَلَى لَذَّةِ حُسْنِ طَعْمِهِ، وَكَثْرَةُ التَّخَيُّرِ لِلْفَاكِهَةِ هِيَ لَذَّةُ تَلْوِينِ الْأَصْنَافِ.
Meyvenin etten önce zikredilmesi, meyvelerin daha kıymetli olmasından ötürü olabilir. Bununla meyve ile kuş eti arasındaki farkın yönü ortaya çıkar; öyle ki birincisi için seçip beğenme (tahayyür), ikincisi için ise can çekmesi (iştihâ) kılınmıştır. Çünkü iştah, meyvelerden ziyade yemekle daha çok ilgilidir; zira yemeğe duyulan açlığı kırmanın lezzeti, onun tadının güzelliğinin lezzetine ilave bir lezzettir; meyvede seçip beğenmenin çokluğu ise çeşit çeşit türlerin lezzetidir.
وحُورٌ عِينٌ عَطْفٌ عَلَى وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ، أَيْ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ حُورٌ عِينٌ.
{ وحُورٌ عِينٌ } “Ve iri gözlü huriler” kavli, { وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ } üzerine matuftur; yani çevrelerinde iri gözlü huriler de dolaşır.
وَالْحُورُ الْعِينُ: النِّسَاءُ ذَوَاتُ الْحَوَرِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ. وَذَوَاتُ الْعَيْنِ وَهُوَ سِعَةُ الْعَيْنِ وَتَقَدُّمٌ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Hûr-i 'în (الْحُورُ الْعِينُ); haver sahibi kadınlardır; Rahmân Suresi'nde geçmişti. Ayrıca 'ayn sahibi, yani iri gözlü olan kadınlardır; Sâffât Suresi'nde geçmişti.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَحُورٌ عِينٌ بِالْكَسْرِ فِيهِمَا عَلَى أَنَّ حُورٌ عطف على بِأَكْوابٍ عُطِفَ مَعْنَى مِنْ بَابِ قَوْلِهِ:
Hamza, Kisâî ve Ebû Ca'fer, { وَحُورٍ عِينٍ } lafzını her ikisinde de kesra ile okumuşlardır; buna göre { حُورٍ } kelimesi { بِأَكْوابٍ } üzerine matuftur. Bu, şairin şu sözü kabilinden manevi bir atıftır:
وَزَجَّجْنَ الْحَوَاجِبَ وَالْعُيُونَا بِتَقْدِيرِ: وَكَحَّلْنَ الْعُيُونَ، أَوْ يُعْطَفُ عَلَى جَنَّاتِ، أَيْ وَفِي حُورٍ عِينٍ، أَيْ هُمْ فِي حُورٍ عِينٍ أَوْ مُحَاطُونَ بِهِنَّ وَمُحَدِّقُونَ بِهِنَّ.
“Kaşları inceltip gözleri de [sürmelediler]” sözünde olduğu gibi 've gözleri sürmelediler' takdirindedir. Yahut { جَنَّاتِ } üzerine matuftur; yani onlar iri gözlü huriler içindedirler veya o huriler tarafından kuşatılmış ve çevrelenmişlerdir.
وَالْمُرَادُ: أَزْوَاجُ السَّابِقَيْنِ فِي الْجَنَّةِ وَهُنَّ الْمَقْصُورَاتُ فِي الْخِيَامِ.
Murad edilen; cennette sabikûnun (önde gelenlerin) eşleridir ve onlar çadırlarda saklı tutulanlardır.
وَالْأَمْثَالُ: الْأَشْبَاهُ. وَدُخُولُ كَافِ التَّشْبِيهِ عَلَى (أَمْثَالِ) لِلتَّأْكِيدِ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Emsâl (الْأَمْثَالُ); benzerler demektir. Teşbih kâf'ının (أَمْثَالِ) üzerine girmesi, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi tekit içindir:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] . وَالْمَعْنَى: هُنَّ أَمْثَالُ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ.
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri gibisi hiçbir şey yoktur” [Şûrâ: 11]. Manası şudur: Onlar saklı incilerin benzerleridirler.
واللُّؤْلُؤِ: الدُّرُّ، وَتَقَدَّمَ تَبْيِينُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٢٣] .
Lü'lü' (اللُّؤْلُؤِ); incidir. Hac Suresi'ndeki: { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً } “Orada altından bilezikler ve inciler takınırlar” [Hac: 23] kavlinde açıklaması geçmişti.
والْمَكْنُونِ: الْمَخْزُونُ الْمُخَبَّأُ لِنَفَاسَتِهِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Meknûn (الْمَكْنُونِ); kıymetinden ötürü saklanıp muhafaza edilen şeydir; Sâffât Suresi'nde geçmişti.
وَانْتَصَبَ جَزاءً عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ لِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْله: الْمُقَرَّبُونَ
{ جَزاءً } lafzı, { الْمُقَرَّبُونَ } kavlinin delalet ettiği mukadder bir fiilin mef'ûlün lieclih'i olarak mensûb olmuştur.
[الْوَاقِعَة: ١١] ، أَيْ أَعْطَيْنَاهُمْ ذَلِكَ جَزَاءً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَزاءً مَصْدَرًا جَاءَ بَدَلًا عَنْ فِعْلِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: جَازَيْنَاهُمْ جَزَاءً.
[Vâkıa: 11] kavlinin delalet ettiği mukadder bir fiilin mef'ûlün lieclih'i olarak mensûb olmuştur; yani 'onlara bunu bir mükâfat olarak verdik'. { جَزاءً } lafzının kendi fiilinin yerine geçen bir masdar olması da caizdir; takdiri: 'onları bir mükâfatla mükâfatlandırdık' (cezeynâhüm cezâen) şeklindedir.
وَالْجُمْلَةُ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ اعْتِرَاضٌ تُفِيدُ إِظْهَارَ كَرَامَتِهِمْ بِحَيْثُ جَعَلَتْ أَصْنَاف النَّعيم الَّذين حَظُوا بِهِ جَزَاءً عَلَى عَمَلٍ قَدَّمُوهُ وَذَلِكَ إِتْمَامٌ لِكَوْنِهِمْ مُقَرَّبِينَ.
Cümle her iki takdire göre de bir itirâziyyedir; nâil oldukları nimet çeşitlerini daha önce takdim ettikleri bir amelin karşılığı kılarak onların şeref ve kerametini ortaya koymayı ifade eder ve bu da onların mukarrebûn (yakınlaştırılmışlar) olmalarının bir tamamlayıcısıdır.
ثُمَّ أَكْمَلَ وَصْفَ النَّعِيمِ بِقَوْلِهِ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً، وَهِيَ نِعْمَةٌ رُوحِيَّةٌ فَإِنَّ سَلَامَةَ النَّفْسِ مِنْ سَمَاعِ مَا لَا يُحِبُّ سَمَاعَهُ وَمِنْ سَمَاعِ مَا يَكْرَهُ سَمَاعَهُ مِنَ الْأَذَى نِعْمَةٌ بِرَاحَةِ الْبَالِ وَشُغْلِهِ بِسَمَاعِ الْمَحْبُوبِ.
Sonra: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokacak bir şey işitirler” buyurarak nimetin vasfını tamamladı. Bu rûhî bir nimettir; zira insanın nefsinin işitmeyi sevmediği şeylerden ve eziyet verici olup işitmekten hoşlanmadığı şeylerden uzak ve esenlikte olması, zihnin huzuru ve sevilen şeyleri işitmekle meşgul olması açısından bir nimettir.
وَاللَّغْوُ: الكَّلَامُ الَّذِي لَا يُعْتَدُّ بِهِ كَالْهَذَيَانِ، وَالكَّلَامُ الَّذِي لَا مُحَصِّلَ لَهُ.
Lağv (اللَّغْوُ); hezeyan gibi dikkate alınmayan, bir faydası ve neticesi olmayan sözdür.
وَالتَّأْثِيمُ: اللَّوْمُ وَالْإِنْكَارُ، وَهُوَ مَصْدَرُ أَثَّمَ، إِذَا نَسَبَ غَيْرَهُ إِلَى الْإِثْمِ.
Te'sîm (التَّأْثِيمُ); kınamak ve yermektir. Bir kimse başkasını günaha nispet ettiğinde kullanılan essame (أَثَّمَ) fiilinin masdarıdır.
وَضَمِيرُ فِيها عَائِدٌ إِلَى جَنَّاتِ النَّعِيمِ [الْوَاقِعَة: ١٢] .
{ فِيها } lafzındaki zamir, { جَنَّاتِ النَّعِيمِ }'e [Vâkıa: 12] râcidir.
وَأَتْبَعَ ذِكْرَ هَذِهِ النِّعْمَةِ بِذِكْرِ نِعْمَةٍ أُخْرَى مِنَ الْأَنْعَامِ بِالْمَسْمُوعِ الَّذِي يُفِيدُ الْكَرَامَةَ لِأَنَّ الْإِكْرَامَ لَذَّةٌ رُوحِيَّةٌ يُكْسِبُ النَّفْسَ عزة وإدلالا بقوله: إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً. وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ لَغْواً- وتَأْثِيماً بِطَرِيقَةِ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ الْمُشْتَهِرَ فِي الْبَدِيعِ بِاسْمِ تَأْكِيدِ الْمَدْحِ لِمَا يُشْبِهُ الذَّمَّ، وَلَهُ مَوْقِعٌ عَظِيم من البلاغة كَقَوْلِه النَّابِغَةِ:
Bu nimetin zikrinin ardından; ikramın nefse izzet ve nazlanma payı kazandıran rûhî bir lezzet olması hasebiyle, şeref ve ikramı ifade eden işitilen şeylerle nimetlendirilmeye dair başka bir nimeti: { إِلَّا قِيلاً سَلاماً سَلاماً } “Ancak 'Selam, selam!' sözü işitirler” kavliyle eklemiştir. Bu, bedî' ilminde yergiye benzer ifadeyle övgüyü tekit etme (te'kîdü'l-medh bimâ yüşbihü'z-zemm) adıyla meşhur olan, bir şeyi zıddına benzeyenle pekiştirme yoluyla { لَغْواً } ve { تَأْثِيماً }'den yapılmış bir istisnadır. Bunun belagatte Nâbiğa'nın şu sözü gibi pek büyük bir yeri vardır:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
“Onlarda, kılıçlarında ordularla vuruşmaktan ötürü çentikler bulunmasından başka hiçbir ayıp yoktur.”
فَالْاِسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ ادِّعَاءً وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْاِسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ بِحَسَبِ حَاصِلِ الْمَعْنَى، وَعَلَيْهِ فَإِنَّ انْتِصَابَ قِيلًا عَلَى الْاِسْتِثْنَاءِ لَا عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِنْ لَغْواً.
Dolayısıyla istisna iddia yoluyla muttasıldır; mananın hasılı bakımından ise inkıtâî (kesintili) istisna olarak ifade edilen türdendir. Buna göre { قِيلاً } kelimesinin nasbı, { لَغْواً } lafzından bedel olmak üzere değil, istisna iledir.
وسَلاماً الْأَوَّلُ مَقُولُ قِيلًا أَيْ هَذَا اللَّفْظِ الَّذِي تَقْدِيرُهُ: سَلَّمْنَا سَلَامًا، فَهُوَ جُمْلَةٌ مَحْكِيَّةٌ بِالْقَوُلِ.
Birinci { سَلاماً } lafzı, { قِيلاً } kelimesinin makūlüdür (söylenen sözdür); yani takdiri 'selam verdik' (sellemnâ selâmen) olan bu lafızdır; dolayısıyla söz ile aktarılan hikâye edilmiş bir cümledir.
وسَلاماً الثَّانِي تَكْرِيرٌ لِ سَلاماً الْأَوَّلِ تَكْرِيرًا لَيْسَ لِلتَّأْكِيدِ بَلْ لِإِفَادَةِ التَّعَاقُبِ، أَيْ سَلَامًا إِثْرَ سَلَامٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا [الْفجْر: ٢١] وَقَوْلُهُمْ:
İkinci { سَلاماً } ise pekiştirme için değil, ardışıklığı ifade etmek için birinci { سَلاماً } lafzının tekrarıdır; yani Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا } “Hayır! Yer parça parça darmadağın edildiği zaman” [Fecr: 21] kavlinde ve Arapların:
قَرَأَتُ النَّحْوَ بَابًا بَابًا، أَوْ مُشَارًا بِهِ إِلَى كَثْرَةِ الْمُسَلِّمِينَ فَهُوَ مُؤْذِنٌ مَعَ الْكَرَامَةِ بِأَنَّهُمْ مُعَظَّمُونَ مُبَجَّلُونَ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْوَجْهَيْنِ أَنَّ الْأَوَّلَ يُفِيدُ التَّكْرِيرَ بِتَكْرِيرِ الْأَزْمِنَةِ، وَالثَّانِي يُفِيد التّكْرَار بتكرار الْمُسْلِمِينَ.
“Nahvi bölüm bölüm okudum” sözlerinde olduğu gibi selam ardına selam demektir; yahut selam verenlerin çokluğuna bir işarettir. Dolayısıyla bu, ikramla beraber onların yüceltilip saygı gördüklerini bildirir. İki vecih arasındaki fark şudur: Birincisi zamanların tekrarlanmasıyla tekrarı ifade eder; ikincisi ise selam verenlerin tekrarlanmasıyla tekrarı ifade eder.
وَهَذَا الْقِيلُ يَتَلَقَّوْنَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِالْجَنَّةِ، قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ [الرَّعْد: ٢٣، ٢٤] وَيَتَلَقَّاهُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ كَمَا
Bu sözü cennette görevli meleklerden alırlar; nitekim Allah Teâlâ: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ } “Melekler de her kapıdan yanlarına girip 'Sabretmenize karşılık sizlere selam olsun' [derler]” [Ra'd: 23-24] buyurmuştur. Birbirlerinden de alırlar; nitekim
قَالَ تَعَالَى: وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ [يُونُس: ١٠] .
Allah Teâlâ: { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Oradaki esenleşmeleri 'Selam!'dır” [Yûnus: 10] buyurmuştur.
وَإِنَّمَا جِيءَ بِلَفْظِ: سَلاماً مَنْصُوبًا دُونَ الرَّفْعِ مَعَ كَوْنِ الرَّفْعِ أَدَلَّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ كَمَا ذَكَرُوهُ فِي قَوْلِهِ: قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [٦٩] وَسُورَةِ الذَّارِيَاتِ [٢٥] لِأَنَّهُ أُرِيدَ جَعْلُهُ بَدَلًا من قِيلًا.
{ سَلاماً } lafzı -Hûd Suresi'nde [69] ve Zâriyât Suresi'nde [25] geçen { قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } kavlinde zikrettikleri üzere merfû oluşu mübalağaya daha çok delalet ettiği halde- merfû değil de sırf { قِيلاً } lafzından bedel yapılmak istendiği için mensûb getirilmiştir.
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٣٤]
[VÂKıA SURESİ (56): 27 İLÂ 34. AYETLER]
وَأَصْحابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ (٢٧) فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (٢٨) وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ (٢٩) وَظِلٍّ مَمْدُودٍ (٣٠) وَماءٍ مَسْكُوبٍ (٣١)
{ وَأَصْحابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ (٢٧) فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (٢٨) وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ (٢٩) وَظِلٍّ مَمْدُودٍ (٣٠) وَماءٍ مَسْكُوبٍ (٣١) } “Ve ashâb-ı yemîn (sağdakiler), ne kutludur o ashâb-ı yemîn! Dikensiz sidr ağaçları, meyveleri üst üste dizilmiş muz (talh) ağaçları, uzamış gölgeler ve dökülen/çağlayan sular altındadırlar.”