وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ (٣٢) لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ (٣٣) وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ (٣٤)
{ وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ (٣٢) لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ (٣٣) وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ (٣٤) } “Ve tükenmeyen, yasaklanmayan pek çok meyve ve yükseltilmiş döşekler içindedirler.”
عَوْدٌ إِلَى نَشْرِ مَا وَقَعَ لَفُّهُ فِي قَوْلِهِ: وَكُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً [الْوَاقِعَة: ٧] كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ [الْوَاقِعَة: ٨] .
{ فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ } [Vâkıa: 8] kavlinde geçtiği üzere, { وَكُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً } “Ve sizler üç sınıf olduğunuz zaman” [Vâkıa: 7] kavlinde toptan zikredilen (leff) hususun ayrıntılı olarak açıklanmasına (neşr) bir dönüştür.
وَعَبَّرَ عَنْهُمْ هُنَا بِ أَصْحابُ الْيَمِينِ وَهُنَالِكَ بِ أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ لِلتَّفَنُّنِ.
Üslup çeşitliliği (tefennün) gayesiyle burada onlardan { أَصْحابُ الْيَمِينِ } diye, orada ise { أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ } diye bahsedilmiştir.
فَجُمْلَةُ وَأَصْحابُ الْيَمِينِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ [الْوَاقِعَة: ٨] عطف الْقِصَّة عل الْقِصَّةِ.
Dolayısıyla { وَأَصْحابُ الْيَمِينِ } cümlesi, { أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } [Vâkıa: 8] cümlesi üzerine bir kıssanın diğer bir kıssaya atfedilmesidir.
وَجُمْلَةُ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ خَبَرٌ عَنْ أَصْحابُ الْيَمِينِ بِإِبْهَامٍ يُفِيدُ التَّنْوِيَهَ بِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ [الْوَاقِعَة: ٨] . وَأَتْبَعَ هَذَا الْإِبْهَامَ بِمَا يُبَيِّنُ بَعْضَهُ بِقَوْلِهِ: فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ إِلَخْ.
{ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ } cümlesi, { فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ } [Vâkıa: 8] kavlinde daha önce geçtiği gibi onların şanını yüceltmeyi ifade eden bir kapalılıkla { أَصْحابُ الْيَمِينِ } ifadesinin haberidir. { فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ } ilh. buyruğuyla da bu kapalılığı, onun bir kısmını açıklayan şeylerle devam ettirmiştir.
وَالسِّدْرُ: شَجَرٌ مِنْ شَجَرِ الْعِضَاهِ ذُو وَرَقٍ عَرِيضٍ مُدَوَّرٍ وَهُوَ صِنْفَانِ: عُبْرِيٌّ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الْمُوَحَّدَةِ وَيَاءِ نَسَبٍ نِسْبَةً إِلَى الْعِبْرِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الْمُوَحَّدَةِ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ وَهُوَ عِبْرُ النَّهْيِ، أَيْ ضَفَّتِهِ، لَهُ شَوْكٌ ضَعِيفٌ فِي غُصُونِهِ لَا يَضِيرُ.
Sidr (السِّدْرُ), idâh (dikenli bodur ağaçlar) cinsinden geniş ve yuvarlak yapraklı bir ağaçtır. İki çeşittir: Birincisi, aykırı bir kıyasla (kıyasa uymaksızın) nehrin kıyısı manasına gelen 'ıbr'a nispetle aynın zammesi, bânın sükûnu ve nisbet yâsı ile 'ubrî (عُبْرِيٌّ) denilen çeşittir; dallarında zarar vermeyen zayıf dikenleri vardır.
وَالصِّنْفُ الثَّانِي الضَّالُّ (بِضَادٍ سَاقِطَةٍ وَلَامٍ مُخَفَّفَةٍ) وَهُوَ ذُو شَوْكٍ. وَأَجْوَدُ السِّدْرِ الَّذِي يَنْبُتُ عَلَى الْمَاءِ وَهُوَ يُشْبِهُ شَجَرَ الْعُنَّابِ، وَوَرَقُهُ كَوَرَقِ الْعُنَّابِ وَوَرَقُهُ يُجْعَلُ غَسُولًا يُنَظَّفُ بِهِ، يُخْرِجُ مَعَ الْمَاءِ رَغْوَةً كَالصَّابُونِ.
İkinci çeşit ise dâl (الضَّالُّ) olup (noktalı dâd ve şeddesiz lâm ile) dikenlidir. Sidrin en kalitelisi su kenarında yetişendir; hünnap ağacına benzer, yaprağı hünnap yaprağı gibidir ve yaprağı temizlenmek için yıkama suyu/sabun yerine kullanılır, suyla birlikte sabun gibi köpük çıkarır.
وَثَمَرُ هَذَا الصِّنْفِ هُوَ النَّبْقُ- بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْمُوَحَّدَةِ وَقَافٍ- يُشْبِهُ ثَمَرَ الْعُنَّابِ إِلَّا أَنَّهُ أَصْفَرُ مُزٌّ (بِالزَّايِ) يُفَوِّحُ الْفَمَّ وَيُفَوِّحُ الثِّيَابَ وَيُتَفَكَّهُ بِهِ، وَأَمَّا الضَّالُّ وَهُوَ السِّدْرُ الْبَرِّيُّ الَّذِي لَا يَنْبُتُ عَلَى الْمَاءِ فَلَا يَصْلُحُ وَرَقُهُ لِلْغَسُولِ وَثَمَرُهُ عَفِصٌ لَا يَسُوغُ فِي الْحَلْقِ وَلَا يَنْتَفِعُ بِهِ وَيَخْبِطُ الرُّعَاةُ وَرَقَهُ لِلرَّاعِيَةِ، وَأَجْوَدُ ثَمَرِ السِّدْرِ ثَمَرُ سِدْرِ هَجَرَ أَشَدُّ نَبِقَ حَلَاوَةٍ
Bu çeşidin meyvesi nûn'un fethası, bâ'nın kesresi ve kaf harfi ile nebıktır (النَّبْقُ). Hünnap meyvesine benzer, ancak sarı ve mayhoştur; ağza güzel koku verir, elbiselere hoş koku yayar ve meyve olarak yenir. Yabani sidr olan ve su kenarında bitmeyen dâl'a gelince; yaprağı temizlik için elverişli değildir, meyvesi buruk olup boğazdan kolay geçmez, ondan faydalanılmaz; çobanlar hayvanların otlaması için yaprağını silkelerler. Sidr meyvesinin en iyisi ise tatlılık bakımından nebıkın en tatlısı olan
وَأَطْيَبُهُ رَائِحَةً.
ve kokusu en hoş olan Hecer sidrinin meyvesidir.
وَلَمَّا كَانَ السِّدْرُ مِنْ شَجَرِ الْبَادِيَةِ وَكَانَ مَحْبُوبًا لِلْعَرَبِ وَلَمْ يَكُونُوا مُسْتَطِيعِينَ أَنْ يَجْعَلُوا مِنْهُ فِي جَنَّاتِهِمْ وَحَوَائِطِهِمْ لِأَنَّهُ لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْبَادِيَةِ فَلَا يَنْبُتُ فِي جَنَّاتِهِمْ خُصَّ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ شَجَرِ الْجَنَّةِ إِغْرَابًا بِهِ وَبِمَحَاسِنِهِ الَّتِي كَانَ مَحْرُومًا مِنْهَا مَنْ لَا يَسْكُنُ الْبَوَادِي وَبِوَفْرَةِ ظِلِّهِ وَتَهَدُّلِ أَغْصَانِهِ وَنَكْهَةِ ثَمَرِهِ.
Sidr çöl ağaçlarından olduğu, Araplar tarafından çok sevildiği ve sadece çölde yetişip bahçelerinde bitmediği için onu bahçelerine ve bostanlarına dikemediklerinden; çölde yaşamayanların mahrum kaldığı güzellikleri, bol gölgesi, sarkan dalları ve meyvesinin lezzetiyle dikkat çekmek üzere cennet ağaçları arasından özellikle zikredilmiştir.
وَوُصِفِ بِالْمِخْضُودِ، أَيِ الْمُزَالِ شَوْكَهُ فَقَدْ كَمُلَتْ مَحَاسِنُهُ بِانْتِفَاءِ مَا فِيهِ مِنْ أَذًى.
{ مَخْضُودٍ } (dikensiz) diye nitelenmiştir ki bu, dikeni giderilmiş demektir; böylece içindeki eza verici şeyin yok edilmesiyle güzellikleri kemale ermiştir.
وَالطَّلْحُ: شَجَرٌ مِنْ شَجَرِ الْعِضَاهِ وَاحِدُهُ طَلْحَةٌ، وَهُوَ مِنْ شَجَرِ الْحِجَازِ يَنْبُتُ فِي بُطُونِ الْأَوْدِيَةِ، شَدِيدُ الطُّولِ، غَلِيظُ السَّاقِ. مِنْ أَصْلَبِ شَجَرِ الْعِضَاهِ عُودًا، وَأَغْصَانُهُ طُوَالٌ عِظَامٌ شَدِيدَةُ الْاِرْتِفَاعِ فِي الْجَوِّ وَلَهَا شَوْكٌ كَثِيرٌ قَلِيلَةُ الْوَرَقِ شَدِيدَةُ الْخُضْرَةِ كَثِيرَةُ الظِّلِّ مِنَ الْتِفَافِ أَغْصَانِهَا، وَصَمْغُهَا جَيِّدٌ وَشَوْكُهَا أَقَلُّ الشَّوْكِ أَذًى، وَلَهَا نُورٌ طَيِّبُ الرَّائِحَةِ، وَتُسَمَّى هَذِهِ الشَّجَرَةُ أُمَّ غَيْلَانَ، وَتُسَمَّى فِي صَفَاقُسَ غِيلَانَ وَفِي أَحْوَازِ تُونُسَ تُسَمَّى مِسْكَ صَنَادِقَ.
Talh (الطَّلْحُ), idâh türü dikenli ağaçlardandır, tekili talhadır (طَلْحَةٌ). Vadi tabanlarında yetişen Hicaz ağaçlarındandır; oldukça uzun boylu, kalın gövdelidir. İdâh ağaçları içinde odunu en sert olanıdır; dalları uzun, kalın ve göğe doğru oldukça yüksektir, çok dikenli, az yapraklı, koyu yeşildir; dallarının birbirine sarılmasından dolayı gölgesi boldur, reçinesi kalitelidir, dikeni ise dikenlerin en az zarar verenidir; hoş kokulu çiçekleri vardır. Bu ağaca ümmü gaylân, Safakes'te gīlân, Tunus civarında ise miskü sanâdık denir.
وَالْمَنْضُودُ: الْمُتَرَاصُّ الْمُتَرَاكِبُ بِالْأَغْصَانِ لَيْسَتْ لَهُ سُوقٌ بَارِزَةٌ، أَوِ الْمُنَضَّدُ بِالْحِمْلِ، أَيِ النُّوَّارِ فَتَكْثُرُ رَائِحَتُهُ.
Menzûd (الْمَنْضُودُ), belirgin bir gövdesi olmaksızın dalları birbirine girmiş, üst üste dizilmiş olandır; yahut çiçek yüküyle donatılmış, böylece kokusu artmış olandır.
وَعَلَى ظَاهِرِ هَذَا اللَّفْظِ يَكُونُ الْقَوْلُ فِي الْبِشَارَةِ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ بِالطَّلْحِ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرَ فِي قَوْلِهِ: فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ وَيُعْتَاضُ عَنْ نِعْمَةِ نَكْهَةِ ثَمَرِ السِّدْرِ بِنِعْمَةِ عَرْفِ نَوْرِ الطَّلْحِ.
Bu lafzın zahirine göre, ashâb-ı yemîne talh ile müjde verilmesi hakkındaki açıklama, { فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ } kavlinde kararlaştırılan minval üzere olur; sidr meyvesinin lezzet nimetine karşılık talh çiçeğinin hoş kokusu nimeti verilmiş olur.
وَفُسِّرَ الطَّلْحُ بِشَجَرِ الْمَوْزِ رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ كَثِيرٍ، وَنُسِبَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ.
Talh, muz ağacı olarak da tefsir edilmiştir; bu İbn Abbâs'tan ve İbn Kesîr'den rivayet edilmiş, Ali b. Ebî Tâlib'e de nispet edilmiştir.
وَالْاِمْتِنَانُ بِهِ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ امْتِنَانٌ بِثَمَرِهِ لِأَنَّهُ ثَمَر طيب لذيد وَلِشَجَرِهِ مِنْ حُسْنِ الْمَنْظَرِ، وَلَمْ يَكُنْ شَائِعًا فِي بِلَادِ الْعَرَبِ لِاحْتِيَاجِهِ إِلَى كَثْرَةِ الْمَاءِ.
Bu tefsire göre onunla minnettar kılınış, meyvesi sebebiyledir; zira o hoş ve lezzetli bir meyvedir ve ağacının da güzel bir manzarası vardır. Çok suya ihtiyaç duymasından dolayı Arap diyarlarında yaygın değildi.
وَالظِّلُّ الْمَمْدُودُ: الَّذِي لَا يَتَقَلَّصُ كَظِلِّ الدُّنْيَا، وَهُوَ ظِلٌّ حَاصِلٌ مِنَ الْتِفَافِ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ وَكَثْرَةِ أَوْرَاقِهَا.
{ الظِّلُّ الْمَمْدُودُ } (uzamış gölge), dünya gölgesi gibi çekilip kısalmayan gölgedir; cennet ağaçlarının birbirine sarılmasından ve yapraklarının çokluğundan hâsıl olan bir gölgedir.
وَسَكْبُ الْمَاءِ: صَبَّهُ، وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى جَرْيِهِ بِقُوَّةٍ يُشْبِهُ السَّكْبَ وَهُوَ مَاءُ أَنْهَارِ الْجَنَّةِ.
Suyun sekbi (سَكْبُ الْمَاءِ), dökülmesidir; burada suyun dökülmeye benzeyen güçlü akışı kastedilmiştir ki bu da cennet nehirlerinin suyudur.
وَالْفَاكِهَةُ: تَقَدَّمَتْ آنِفًا.
Fâkihe (meyve) kelimesi az önce geçmişti.
وَوُصِفَتْ بِ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ وَصْفًا بِانْتِفَاءِ ضِدِّ الْمَطْلُوبِ إِذِ الْمَطْلُوبُ أَنَّهَا
{ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ } ile nitelenmesi, istenenin zıddının nefyedilmesi yoluyla yapılan bir nitelemedir; zira istenen şey, onların
دَائِمَةٌ مَبْذُولَةٌ لَهُمْ. وَالنَّفْيُ هُنَا أَوْقَعُ مِنَ الْإِثْبَاتِ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَة وصف وتوكيده، وَهُمْ لَا يَصِفُونَ بِالنَّفْيِ إِلَّا مَعَ التَّكْرِيرِ بِالْعَطْفِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ [النُّور:
daimi ve onlara bolca sunulmuş olmasıdır. Buradaki nefy (olumsuzlama), ispat etmekten daha etkilidir; çünkü bir nitelik ve onun teyidi mesabesindedir. [Araplar], Allah Teâlâ'nın: { زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından...” [Nûr:
٣٥] . وَفِي حَدِيثِ أَمِّ زَرْعٍ: «قَالَتِ الْمَرْأَةُ الرَّابِعَةُ: زَوْجِي كَلَيْلِ تِهَامَةَ لَا حَرٌّ وَلَا قُرٌّ وَلَا مَخَافَةٌ وَلَا سَآمَةٌ» .
35] . Ve Ümmü Zer' hadisinde: “Dördüncü kadın şöyle dedi: Kocam Tihâme gecesi gibidir; ne sıcaktır ne soğuk, ne korku vardır ne de bıkkınlık” şeklinde geçtiği üzere, atıfla tekrarlamadıkça nefy ile sıfat yapmazlar.
ثُمَّ تَارَةً يَقْصِدُ بِهِ إِثْبَاتَ حَالَةٍ وُسْطَى بَيْنَ حَالَيِ الْوَصْفَيْنِ الْمَنْفِيَّيْنِ كَمَا فِي قَوْلِ أَمِّ زَرْعٍ: «لَا حَرٌّ وَلَا قُرٌّ» ، وَفِي آيَةِ: لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ [النُّور: ٣٥] وَهَذَا هُوَ الْغَالِبُ وَتَارَةً يُقْصَدُ بِهِ نَفْيُ الْحَالَيْنِ لِإِثْبَاتِ ضِدَّيْهِمَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ وَقَوْلُهُ الْآتِي: لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ [الْوَاقِعَة: ٤٤] ، وَقَوْلُ الْمَرْأَةِ الرَّابِعَةِ فِي حَدِيثِ أَمِّ زَرْعٍ: «وَلَا مَخَافَةَ وَلَا سَآمَةَ» .
Sonra bazen bununla, Ümmü Zer'in “ne sıcak ne soğuk” sözünde ve { لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } [Nûr: 35] ayetinde olduğu gibi nefyedilen iki sıfatın durumları arasında orta bir hâlin ispatı kastedilir ki çoğunlukla böyledir; bazen de { لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ } kavlinde, ileride gelecek olan { لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ } [Vâkıa: 44] kavlinde ve Ümmü Zer' hadisindeki dördüncü kadının “ne korku ne bıkkınlık” sözünde olduğu gibi zıtlarını ispat etmek amacıyla her iki durumun nefyedilmesi kastedilir.
وَجَمَعَ بَيْنَ الْوَصْفَيْنِ لِأَنَّ فَاكِهَةَ الدُّنْيَا لَا تَخْلُو مِنْ أَحَدِ ضِدِّي هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ فَإِنَّ أَصْحَابَهَا يَمْنَعُونَهَا فَإِنْ لَمْ يَمْنَعُوهَا فَإِنَّ لَهَا إِبَّانًا تَنْقَطِعُ فِيهِ.
İki sıfat bir arada zikredilmiştir; çünkü dünya meyvesi bu iki sıfatın zıtlarından birinden uzak kalmaz; zira sahipleri ya onu menederler yahut menetmeseler bile onun kesintiye uğradığı (tükendiği) bir mevsimi olur.
وَالْفُرُشُ: جَمْعُ فِرَاشٍ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَهُوَ مَا يُفْرَشُ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ.
Furuş (الْفُرُشُ), fânın kesresiyle firâşın çoğuludur; serilen şey (döşek/yatak) demektir ve Rahmân Suresi'nde geçmişti.
ومَرْفُوعَةٍ: وَصْفٌ لِ فُرُشٍ، أَيْ مَرْفُوعَةٍ عَلَى الْأَسِرَّةِ، أَيْ لَيْسَتْ مَفْرُوشَةً فِي الْأَرْضِ.
{ مَرْفُوعَةٍ } kelimesi { فُرُشٍ } için sıfattır; yani sedirler üzerine yükseltilmiş olup yere serilmiş değildir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْفُرُشِ الْأَسِرَّةُ مِنْ تَسْمِيَةِ الشَّيْءِ بِاسْمِ مَا يحل فِيهِ.
Bir şeyin içine konulduğu şeyin adıyla adlandırılması kabilinden, furuş ile sedirlerin/karyolaların kastedilmiş olması da caizdir.
[٣٥- ٣٨]
[35-38]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٣٥ إِلَى ٣٨]
[VÂKıA SURESİ (56): 35 İLÂ 38. AYETLER]
إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً (٣٥) فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً (٣٦) عُرُباً أَتْراباً (٣٧) لِأَصْحابِ الْيَمِينِ (٣٨)
{ إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً (٣٥) فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً (٣٦) عُرُباً أَتْراباً (٣٧) لِأَصْحابِ الْيَمِينِ (٣٨) } “Şüphesiz biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık. Onları bakireler kıldık; eşlerine tutkun, yaşıtlar olarak ashâb-ı yemîn için.”
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْفُرُشِ وَهِيَ مِمَّا يُعَدُّ لِلْاِتِّكَاءِ وَالْاِضْطِجَاعِ وَقْتَ الرَّاحَةِ فِي الْمَنْزِلِ يخْطر بالبال بادىء ذِي بَدْءٍ مُصَاحَبَةُ الْحُورِ الْعِينِ مَعَهُمْ فِي تِلْكَ الْفُرُشِ فَيَتَشَوَّفُ إِلَى
Evde dinlenme vaktinde yaslanmak ve uzanmak için hazırlanan döşekler zikredilince, ilk olarak akla o döşeklerde hûr-i înin onlara eşlik edeceği gelir; dolayısıyla
وَصْفِهِنَّ، فَكَانَتْ جُمْلَةُ: إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً بَيَانًا لِأَنَّ الْخَاطِرَ بِمَنْزِلَةِ السُّؤَالِ عَنْ صِفَاتِ الرَّفِيقَاتِ.
onların niteliklerini öğrenme arzusu doğar. İşte { إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً } cümlesi bir açıklama olmuştur; çünkü akla gelen bu düşünce, o eşlerin niteliklerine dair sorulan bir soru mesabesindedir.
فَضَمِيرُ الْمُؤَنَّثِ مِنْ أَنْشَأْناهُنَّ عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ وَلَكِنَّهُ مَلْحُوظٌ فِي الْأَفْهَامِ كَقَوْلِ أَبِي تَمَامٍ فِي طَالِعِ قَصِيدَةِ:
{ أَنْشَأْناهُنَّ } fiilindeki müennes zamir, kelamda açıkça zikredilmemiş olmakla birlikte zihinlerde mülahaza edilen bir şeye racidir; nitekim Ebû Temmâm'ın kasidesinin başında:
هُنَّ عَوَادِي يُوسُفٍ وَصَوَاحِبِهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] . وَهَذَا أَحْسَنُ وَجْهٍ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، فَيَكُونُ لفظ فُرُشٍ [الْوَاقِعَة: ٣٤] فِي الْآيَةِ مُسْتَعْمَلًا فِي معنييه وَيكون مَرْفُوعَةٍ
“Onlar Yûsuf'un musibetleri ve kadın arkadaşlarıdır” demesi ve Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” [Sâd: 32] kavli de böyledir. Ayetin tefsirinde en güzel vecih budur; böylece ayetteki { فُرُشٍ } [Vâkıa: 34] lafzı her iki manasında kullanılmış, { مَرْفُوعَةٍ }
[الْوَاقِعَة: ٣٤] مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، أَيْ فِي الرَّفْعِ الْحِسِّيِّ وَالرَّفْعِ الْمَعْنَوِيِّ.
[Vâkıa: 34] lafzı da hem hakiki hem de mecazi manasında, yani hem hissi yükseltilme hem de manevi yükseltilme (kadir ve kıymetin yüceliği) manasında kullanılmış olur.
وَالْإِنْشَاءُ: الْخَلْقُ وَالْإِيجَادُ فَيَشْمَلُ إِعَادَةَ مَا كَانَ مَوْجُودًا وَعُدِمَ، فَقَدْ سَمَّى اللَّهُ الْإِعَادَةَ إِنْشَاءً فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ [العنكبوت: ٢٠] فَيَدْخُلُ نسَاء الْمُؤمنِينَ اللاء كُنَّ فِي الدُّنْيَا أَزْوَاجًا لِمَنْ صَارُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَيَشْمَلُ إِيجَادَ نِسَاءٍ أُنُفًا يُخْلَقْنَ فِي الْجَنَّةِ لِنَعِيمِ أَهْلِهَا.
İnşâ (الْإِنْشَاءُ), yaratmak ve var etmektir; dolayısıyla daha önce var olup sonra yok olan şeyin yeniden iade edilmesini de kapsar. Nitekim Allah Teâlâ: { ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ } “Sonra Allah ahiret yaratılışını da var edecektir” [Ankebût: 20] kavlinde yeniden diriltmeyi de inşâ olarak adlandırmıştır. Böylece cennete girenlerin dünyadaki eşleri olan mümin kadınlar da bu kapsama girer; cennet ehlinin nimeti için cennette sıfırdan yaratılan yeni kadınların var edilmesi de buna dâhildir.
وَقَوْلُهُ: فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً شَامِلٌ لِلصِّنْفَيْنِ.
{ فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً } kavli her iki sınıfı da kapsamaktadır.
وَالْعُرُبُ: جَمْعُ عَرُوبٍ بِفَتْحِ الْعَيْنِ، وَيُقَالُ: عَرِبَهُ بِفَتْحٍ فَكَسْرٍ فَيُجْمَعُ عَلَى عَرَبَاتٍ كَذَلِكَ، وَهُوَ اسْمٌ خَاصٌّ بِالْمَرْأَةِ. وَقَدِ اخْتَلَفَتْ أَقْوَالُ أَهْلِ اللُّغَةِ فِي تَفْسِيرِهِ. وَأحسن مَا يجمعها أَن العروب: الْمَرْأَةُ الْمُتَحَبِّبَةُ إِلَى الرِّجُلِ، أَوِ الَّتِي لَهَا كَيْفِيَّةُ الْمُتَحَبِّبَةِ، وَإِنْ لَمْ تَقْصِدِ التَّحَبُّبَ، بِأَنْ تُكْثِرَ الضَّحِكَ بِمَرْأَى الرَّجُلِ أَوِ الْمِزَاحَ أَوِ اللَّهْو أَو الخضوع فِي الْقَوْلِ أَوِ اللَّثَغَ فِي الْكَلَامِ بِدُونِ عِلَّةٍ أَوِ التَّغَزُّلَ فِي الرَّجُلِ والمساهلة فِي مُجَالَسَتِهِ وَالتَّدَلُّلَ وَإِظْهَارَ مُعَاكَسَةِ أَمْيَالِ الرَّجُلِ لَعِبًا لَا جِدًّا وَإِظْهَارَ أَذَاهُ كَذَلِكَ كَالْمُغَاضَبَةِ من غير غصب بَلْ لِلتَّوَرُّكِ عَلَى الرِّجْلِ، قَالَ نَبِيهُ بْنُ الْحَجَّاجِ:
'Urub (الْعُرُبُ), aynın fethasıyla 'arûbun (عَرُوبٍ) çoğuludur; aynın fethi ve râ'nın kesri ile 'aribe (عَرِبَة) de denir ve çoğulu yine 'arabât olarak gelir; bu kadına mahsus bir isimdir. Dilcilerin bunu tefsirindeki sözleri farklılık göstermiştir. Bunları toparlayan en güzel izah şudur: 'Arûb; erkeğine sevgisini gösteren ya da -sevgi göstermeyi bizzat kastetmese bile- erkeğin gözü önünde çokça gülmek, şakalaşmak, eğlenmek, konuşmada cilveli/tatlı bir eda takınmak, sebepsiz yere konuşurken pelteklik yapmak, erkeğe iltifat ve kur yapmak, onunla oturup kalkmada yumuşak ve müsamahakâr davranmak, nazlanmak, ciddiyetle değil oyun olsun diye erkeğin isteklerine ters düşer gibi görünmek ve yine kızgınlık olmaksızın sırf nazlanıp erkeğe sitem etmek için öfkelenmiş gibi yaparak sıkıntı gösterisinde bulunmak suretiyle cilveli kadının tavırlarına sahip olan kadındır. Nebîh b. el-Haccâc şöyle demiştir:
تِلْكَ عَرِيسَيْ غَضْبَى تُرِيدُ زِيَالِي ... أَلِبَيْنٍ أَرَدْتِ أَمْ لِدَلَالِ
“Şu benim gelinimdir, öfkelenmiş, benden ayrılmak istiyor; sahiden ayrılık için mi istedin yoksa nazlanmak için mi?”
الشَّاهِدُ فِي قَوْلِهِ: أَمْ لِدَلَالِ، قَالَ تَعَالَى:
Şahit (delil), şairin “yoksa nazlanmak için mi?” sözündedir. Nitekim Allah Teâlâ:
فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً [الْأَحْزَاب: ٣٢] ، وَقَالَ: وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ [النُّور: ٣١] . وَإِنَّمَا فَسَّرُوهَا بِالْمُتَحَبِّبَةِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوْا هَاتِهِ الْأَعْمَالَ تَجْلِبُ مَحَبَّةَ الرَّجُلِ لِلْمَرْأَةِ ظَنُّوا أَنَّ الْمَرْأَةَ تَفْعَلُهَا لِاكْتِسَابِ مَحَبَّةِ الرَّجُلِ. وَلِذَلِكَ فَسَّرَ بَعْضُهُمْ: الْعَرُوبُ بِأَنَّهَا الْمُغْتَلِمَةُ، وَإِنَّمَا تِلْكَ حَالَةٌ مِنْ أَحْوَالِ بَعْضِ الْعَرُوبِ. وَعَنْ عِكْرِمَةَ الْعَرُوبُ: الْمَلِقَةُ.
{ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Sözü yumuşak/cilveli bir eda ile söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha düşmesin; uygun söz söyleyin” [Ahzâb: 32] buyurmuş ve yine: { وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } “Gizledikleri süsleri bilinsin diye ayaklarını vurmasınlar” [Nûr: 31] buyurmuştur. Dilcilerin bunu “sevgisini gösteren kadın” diye tefsir etmeleri ise, bu tür hareketlerin erkeğin kadına olan sevgisini celbettiğini gördüklerinde, kadının bunları erkeğin sevgisini kazanmak için yaptığını düşünmelerindendir. Bundan dolayı bazısı 'arûbu şehveti coşkun kadın olarak tefsir etmiştir; oysa bu, bazı 'arûb kadınların durumlarından yalnızca biridir. İkrime'den nakledildiğine göre 'arûb, cilveli ve yaltaklanan (sevgi gösterisinde bulunan) kadındır.
وَالْعَرُوبُ: اسْمٌ لِهَذِهِ الْمَعَانِي مُجْتَمِعَةٍ أَوْ مُفْتَرِقَةٍ أَجْرَوْهُ مَجْرَى الْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى الْأَوْصَافِ دُونَ الْمُشْتَقَّةِ مِنَ الْأَفْعَالِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَذْكُرُوا لَهُ فِعْلًا وَلَا مَصْدَرًا وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَأْخُوذٌ مِنَ الْإِعْرَابِ وَالتَّعْرِيبِ وَهُوَ التَّكَلُّمُ بِالْكَلَامِ الْفُحْشِ.
'Arûb, bir arada ya da ayrı ayrı bu anlamların tümünü ifade eden bir isimdir; onu fiillerden türetilmiş isimler gibi değil, vasıflara delalet eden (camid) isimler konumunda tutmuşlardır. Bu sebeple onun için bir fiil veya masdar zikretmemişlerdir. Aslında ise müstehcen söz söylemek manasına gelen i'râb ve ta'rîbden alınmıştır.
وَالْعِرَابَةُ: بِكَسْرِ الْعَيْنِ: اسْمٌ مِنَ التَّعْرِيبِ وَفِعْلُهُ: عَرَّبَتْ وَأَعْرَبَتْ، فَهُوَ مِمَّا يُسْنَدُ إِلَى ضَمِيرِ الْمَرْأَةِ غَالِبًا. كَأَنَّهُمُ اعْتَبَرُوهُ إِفْصَاحًا عَمَّا شَأْنُهُ أَنْ لَا يُفْصَحُ عَنْهُ ثُمَّ تُنُوسِيَ هَذَا الْأَخْذُ فَعُومِلَ الْعَرُوبُ مُعَامَلَةَ الْأَسْمَاءِ غَيْرِ الْمُشْتَقَّةِ، وَيُقَالُ: عَرِبَةٌ. مِثْلُ عَرُوبٍ. وَجَمْعُ الْعَرُوبِ عُرُبٌ وَجَمْعُ عَرِبَةٍ عَرَبَاتٌ.
Aynın kesresiyle 'ırâbe (الْعِرَابَةُ), ta'rîb kökünden bir isimdir; fiili 'arrabet ve a'rabet şeklinde gelir ve çoğunlukla kadının zamirine isnad edilen fiillerdendir. Sanki onlar bunu, açığa vurulmaması gereken şeyi açıkça söylemek olarak değerlendirmişler, ardından bu türetme kökeni unutulmuş ve 'arûb türetilmemiş isimler gibi muamele görmüştür. 'Arûb gibi 'aribe de denir. 'Arûbun çoğulu 'urub, 'aribenin çoğulu ise 'arabâttır.
وَيُقَالُ لِلْعَرُوبِ بِلُغَةِ أَهْلِ مَكَّةَ الْعَرِبَةُ وَالشَّكِلَةُ. وَيُقَالُ لَهَا بِلُغَةِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ: الْغَنِجَةُ.
Mekke ehlinin lehçesinde 'arûb için el-'aribe ve eş-şekile denir. Medine ehlinin lehçesinde ise ona el-ğanice (işveli kadın) denir.
وَبِلُغَةِ الْعِرَاقِ: الشَّكِلَةُ، أَيْ ذَاتِ الشَّكْلِ بِفَتْحِ الْكَافِ وَهُوَ الدَّلَالُ وَالتَّعَرُّبُ.
Irak lehçesinde ise eş-şekiledir; yani kâfın fethasıyla naz, cilve ve 'arûbluk manasına gelen şekl sahibesi demektir.
وَالْأَتْرَابُ: جَمْعُ تِرْبٍ بِكَسْرِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ وَسُكُونِ الرَّاءِ وَهِيَ الْمَرْأَةُ الَّتِي سَاوَى سَنُّهَا سَنَّ مَنْ تُضَافُ هِيَ إِلَيْهِ مِنَ النِّسَاءِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ التِّرْبَ خَاصٌّ بِالْمَرْأَةِ، وَأَمَّا الْمُسَاوِي فِي السِّنِّ مِنَ الرِّجَالِ فَيُقَالُ لَهُ: قَرْنُ وِلْدَةٍ.
Etrâb (الْأَتْرَابُ), üstten iki noktalı tânın kesresi ve râ'nın sükûnu ile tirbin (تِرْبٍ) çoğuludur; bu, yaşı diğer bir kadının yaşına denk olan kadın demektir. Tirb lafzının kadınlara mahsus olduğu, erkeklerden yaşça denk olana ise karnu vildetin dendiği de söylenmiştir.
فَالْمَعْنَى: أَنَّهُنَّ جُعِلْنَ فِي سِنٍّ مُتَسَاوِيَةٍ لَا تَفَاوُتَ بَيْنَهُنَّ، أَيْ هُنَّ فِي سِنِّ الشَّبَابِ الْمُسْتَوِي فَتَكُونُ مَحَاسِنُهُنَّ غَيْرَ مُتَفَاوِتَةٍ فِي جَمِيعِ جِهَاتِ الْحُسْنِ، وَعَلَى هَذَا فَنِسَاءُ الْجَنَّةِ هُنَّ الْمَوْصُوفَاتُ بِأَنَّهُنَّ «أَتْرَابٌ» بَعْضُهُنَّ لِبَعْضٍ.
Mana şudur: Onlar aralarında hiçbir fark olmaksızın eşit bir yaşta kılınmışlardır; yani dengeli bir gençlik çağındadırlar ve böylece güzelliğin bütün yönlerinde meziyetleri birbirine denktir. Buna göre cennet kadınları birbirleriyle “yaşıtlar” (etrâb) olarak nitelenmişlerdir.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ عُرُباً بِسُكُونِ الرَّاءِ سُكُونِ تَخْفِيفٍ وَهُوَ مُلْتَزَمٌ فِي لُغَةِ تَمِيمٍ فِي هَذَا اللَّفْظِ.
Hamza, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef, hafifletme sükûnu olarak râ'nın sükûnuyla { عُرْباً } şeklinde okumuşlardır; bu telaffuz bu lafızda Temîm lehçesinde iltizam edilmiştir (sürekli uygulanır).
وَاللَّامُ فِي لِأَصْحابِ الْيَمِينِ يتنازعها أَنْشَأْناهُنَّ وفَجَعَلْناهُنَّ لِإِفَادَةِ
{ لِأَصْحابِ الْيَمِينِ } ibaresindeki lâm harfi, ... ifade etmek üzere { أَنْشَأْناهُنَّ } ve { فَجَعَلْناهُنَّ } fiilleri arasında mütenâzaun fîhtir (her iki fiil de ona taalluk edebilir).
تَوْكِيدِ الْاِعْتِنَاءِ بِأَصْحَابِ الْيَمِينِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ الْمَقَامِ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَصْحابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ [الْوَاقِعَة: ٢٧] الْآيَةِ.
{ وَأَصْحابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ } “Sağın adamları; nedir o sağın adamları!” ayetindeki makamdan anlaşılan, amel defteri sağdan verilenlere gösterilen ihtimamı pekiştirmeyi [ifade etmek içindir].
وَاعْلَمْ أَنَّ مَا أُعْطِي لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ لَيْسَ مُخَالِفًا لِأَنْوَاعِ مَا أُعْطِيَ لِلسَّابِقِينَ وَلَا أَنَّ مَا أُعْطِيَ لِلسَّابِقِينَ مُخَالِفٌ لِمَا أُعْطِيَ أَصْحَابُ الْيَمِينِ فَإِنَّ الظِّلَّ وَالْمَاءَ الْمَسْكُوبَ وَكَوْنَ أَزْوَاجِهِمْ عُرُبَا أَتْرَابًا لَمْ يَذْكَرْ مِثْلُهُ لِلسَّابِقِينَ وَهُوَ ثَابِتٌ لَهُمْ لَا مَحَالَةَ إِذْ لَا يَقْصُرُونَ عَنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ، وَكَذَلِكَ مَا ذُكِرَ لِلسَّابِقِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَكْوَابِهِمْ وَأَبَارِيقِهِمْ وَلَحْمِ الطَّيْرِ وَكَوْنِ أَزْوَاجِهِمْ حُورًا عِينًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا، لَمْ يَذْكُرْ مَثَلَهُ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ مَعَ أَنَّ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ. وَقَدْ ذُكِرَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَنَّهُمْ أُعْطُوا أَشْيَاءَ لَمْ يُذْكَرْ إِعْطَاؤُهَا لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ [يُونُس: ١٠] ، فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ تَوْزِيعَ النَّعِيمِ وَلَا قَصْرَهُ وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ تَعْدَادُهُ وَالتَّشْوِيقُ إِلَيْهِ مَعَ أَنَّهُ قَدْ عُلِمَ أَنَّ السَّابِقِينَ أَعْلَى مَقَامًا مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ بِمُقْتَضَى السِّيَاقِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى تَفَاوُتِ الْمَقَامَيْنِ أَنَّهُ ذَكَرَ فِي نَعِيمِ السَّابِقِينَ أَنَّهُ جَزَاءٌ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ لِلْوَجْهِ الَّذِي بَيَّنَّاهُ فِيهَا وَلَمْ يُذْكَرْ مِثْلُهُ فِي نَعِيمِ أَصْحَابِ الْيَمِينِ وَجُمَاعُ الْغَرَضِ مِنْ ذَلِكَ التَّنْوِيهُ بكلا الْفَرِيقَيْنِ.
Bil ki amel defteri sağdan verilenlere bağışlananlar, öne geçenlere (sâbikûn) verilenlerin türlerine aykırı olmadığı gibi, öne geçenlere verilenler de amel defteri sağdan verilenlere bahşedilenlerden farklı değildir. Nitekim gölge, dökülen su ve eşlerinin sevimli yaşıtlar olması gibi hususlar öne geçenler için anılmamışsa da, onların amel defteri sağdan verilenlerden geride kalmayacakları gerçeği gereğince şüphesiz onlar için de sabittir. Aynı şekilde öne geçenler için zikredilen hizmetçi gençler, kadehler, ibrikler, kuş eti, eşlerinin iri gözlü huriler olması ve boş söz işitmeyip sadece selam işitecekleri gibi hususlar da amel defteri sağdan verilenler için sayılmamıştır; oysa cennet ehline canlarının çektiği ve gözlerin zevk aldığı her şey verilecektir. Nitekim pek çok ayette onlara, bu ayette zikredilmeyen şeylerin verildiği bildirilmiştir; { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Orada onların dirlik temennileri selamdır” buyruğu gibi. Dolayısıyla buradaki maksat nimetleri paylaştırmak yahut belli bir zümreye has kılmak değil; aksine nimetleri sayıp dökmek ve onlara teşvik etmektir. Bununla birlikte bağlam gereğince öne geçenlerin derecesinin amel defteri sağdan verilenlerden daha üstün olduğu bilinmektedir. İki makam arasındaki bu derece farkına, öne geçenlerin nimetleri anlatılırken daha önce açıkladığımız veçhile { جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarına karşılık bir mükâfat olarak” ifadesiyle bunun amellerine karşılık olduğunun belirtilmesi, buna mukabil amel defteri sağdan verilenlerin nimetinde böyle bir kaydın düşülmemiş olması da işaret etmektedir. Bütün bunlardan asıl gaye ise her iki zümrenin de kadrini yüceltmektir.
[٣٩، ٤٠]
[39, 40]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٣٩ إِلَى ٤٠]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 39-40]
ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ (٤٠)
{ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ (٤٠) } “Birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir.”
أَيْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ: ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ، وَالكَّلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ
Yani amel defteri sağdan verilenler: Öncekilerden bir topluluk ve sonrakilerden bir topluluktur. Buradaki izahat,
فِي قَوْلِهِ: ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ [الْوَاقِعَة: ١٣، ١٤] فَاذْكُرْهُ. وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ: أَنَّ كِلْتَا الثُّلَّتَيْنِ مِنَ الْأُمَّةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ ثُلَّةٌ مِنْ صَدْرِهَا وَثُلَّةٌ مِنْ بَقِيَّتِهَا وَلَمْ يُنَبِّهْ عَلَى سَنَدِ هَذَا النَّقْلِ.
{ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ } “Birçoğu öncekilerden, birazı da sonrakilerdendir” ayetindeki izahat gibidir, oraya bakınız. Kurtubî Tefsiri'nde Ebû Bekir es-Sıddîk'tan [şöyle nakledilmiştir]: Bu iki topluluğun her ikisi de Muhammed ümmetindendir; bir topluluk onun ilk devrinden, bir topluluk da geri kalanındandır. Ancak bu naklin senedine dair bir açıklamada bulunmamıştır.
وَإِنَّمَا أَخَّرَ هَذَا عَنْ ذِكْرِ مَا لَهُمْ مِنَ النَّعِيمِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ عِزَّةَ هَذَا الصِّنْفِ وَقِلَّتِهِ دُونَ عِزَّةِ صِنْفِ السَّابِقِينِ، فَالسَّابِقُونَ أَعَزُّ، وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنْ تَرْتِيبِ نظم الْكَلَام.
Bu hususun onlara verilecek nimetlerin zikrinden sonraya bırakılması, bu zümrenin azlığı ve seçkinliğinin öne geçenler zümresinin seçkinliği ve azlığı seviyesinde olmadığını hissettirmek içindir; zira öne geçenler daha seçkindir. Bu delalet, kelamın diziliş tertibinden elde edilen terkiplerin tabiî gerekliliklerindendir.
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٤]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 41-44]
وَأَصْحابُ الشِّمالِ مَا أَصْحابُ الشِّمالِ (٤١) فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ (٤٢) وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ (٤٣) لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ (٤٤)
{ وَأَصْحابُ الشِّمالِ مَا أَصْحابُ الشِّمالِ (٤١) فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ (٤٢) وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ (٤٣) لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ (٤٤) } “Solun adamları; nedir o solun adamları! Sam yeli ve kaynar su içindedirler. Kapkara dumandan bir gölge altındadırlar; ne serindir ne de faydalı.”
إفضاء إِلَى الصِّنْف الثَّالِثِ مِنَ الْأَزْوَاجِ الثَّلَاثَةِ، وَهُمْ أَصْحَابُ الْمَشَاقَّةِ. وَالْقَوْلُ فِي جُمْلَةِ: مَا أَصْحابُ الشِّمالِ وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ فِي سَمُومٍ بَعْدَهَا كَالْقَوْلِ فِي جُمْلَةِ وَأَصْحابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ [الْوَاقِعَة: ٢٧، ٢٨] .
Üç sınıftan üçüncüsüne, yani bedbahtlara (ashâb-ı meş'eme) geçiştir. { مَا أَصْحابُ الشِّمالِ } cümlesi ile bunun ardından gelen { فِي سَمُومٍ } cümlesinin konumu hakkındaki izahat, { وَأَصْحابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ } “Sağın adamları; nedir o sağın adamları! Dikensiz sedir ağaçları altındadırlar” cümleleri hakkındaki izahat gibidir.
وَالسُّمُومُ: الرِّيحُ الشَّدِيدُ الْحَرَارَةِ الَّذِي لَا بَلَلَ مَعَهُ وَكَأَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ السُّمِّ، وَهُوَ مَا يهْلك إِذْ لَاقَى الْبَدَنَ.
Semûm (السَّمُومُ), nem barındırmayan son derece sıcak rüzgârdır; sanki bedene temas ettiğinde helak eden şey demek olan semm (zehir) kökünden alınmıştır.
وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الشَّدِيدُ الْحَرَارَةِ.
Hamîm (الْحَمِيمُ) ise son derece sıcak olan sudur.
وَالْيَحْمُومُ: الدُّخَّانُ الْأَسْوَدُ عَلَى وَزْنِ يَفْعُولَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْحُمَمِ بِوَزْنِ صُرَدٍ اسْمٌ لِلْفَحْمِ. وَالْحُمَمَةُ: الْفَحْمَةُ، فَجَاءَتْ زِنَةُ يفعول فِيهِ اسْمًا مَلْحُوظًا فِيهِ هَذَا الْاِشْتِقَاقُ وَلَيْسَ يَنْقَاسُ.
Yahmûm (الْيَحْمُومُ), yef'ûl vezninde siyah duman demektir; surad vezninde kömür ismi olan humemden türetilmiştir. Humeme ise kömür parçası demektir. Dolayısıyla buradaki yef'ûl vezni, bu türetmenin gözetildiği bir isim olarak gelmiştir ve kıyasa dayanmaz.
وَحَرْفُ مِنْ بَيَانِيَّةٌ إِذِ الظِّلُّ هُنَا أُرِيدُ بِهِ نَفْسُ الْيَحْمُومَ، أَيِ الدُّخَّانِ الْأَسْوَدِ.
{ مِنْ } harfi beyaniyedir (açıklama bildirir); zira buradaki gölgeden bizzat yahmûmun, yani kara dumanın kendisi kastedilmiştir.
وَوَصَفَ ظِلٍّ بِأَنَّهُ مِنْ يَحْمُومٍ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُ ظِلُّ دُخَّانِ لَهَبِ جَهَنَّمَ، وَالدُّخَّانُ الْكَثِيفُ لَهُ ظِلٌّ لِأَنَّهُ بِكَثَافَتِهِ يَحْجُبُ ضَوْءَ الشَّمْسِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ مِنَ الدُّخَانِ ظِلُّهُ لِمُقَابَلَتِهِ بِالظِّلِّ الْمَمْدُودِ الْمُعَدِّ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ فِي قَوْلِهِ: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ [الْوَاقِعَة: ٣٠] ، أَيْ لَا ظِلَّ لِأَصْحَابِ الشَّمَالِ سِوَى ظِلِّ الْيَحْمُومِ. وَهَذَا مِنْ قَبِيلِ التَّهَكُّمِ.
Gölgenin kara dumandan (yahmûm) olarak nitelenmesi, onun cehennem alevinin dumanının gölgesi olduğunu hissettirmek içindir. Yoğun dumanın bir gölgesi olur; zira yoğunluğu sebebiyle güneş ışığını engeller. Dumandan gölge olarak bahsedilmesi ise { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } “Uzanmış bir gölge” ayetinde amel defteri sağdan verilenler için hazırlanan uzatılmış gölgeye bir mukabelede bulunmak içindir; yani amel defteri soldan verilenler için yahmûm gölgesinden başka gölge yoktur. Bu ise tehekküm (ince bir alay) kabilindendir.
وَلِتَحْقِيقِ مَعْنَى التَّهَكُّمِ وُصِفَ هَذَا الظِّلُّ بِمَا يُفِيدُ نَفْيَ الْبَرْدِ عَنْهُ وَنَفْيَ الْكَرَمِ، فَبَرْدُ الظِّلِّ مَا يَحْصُلُ فِي مَكَانِهِ مِنْ دَفْعِ حَرَارَةِ الشَّمْسِ، وَكَرَمُ الظِّلِّ مَا فِيهِ مِنَ الصِّفَاتِ الْحَسَنَةِ فِي الظِّلَالِ مِثْلَ سَلَامَتِهِ مِنْ هُبُوبِ السَّمُومِ عَلَيْهِ، وَسَلَامَةِ الْمَوْضِعِ الَّذِي يَظِلُّهُ مِنَ الْحَشَرَاتِ
Tehekküm manasını pekiştirmek amacıyla bu gölge, serinliğin ve iyiliğin kendisinden nefyedildiğini ifade eden vasıflarla nitelenmiştir. Zira gölgenin serinliği, bulunduğu yerde güneşin sıcaklığını savmasıyla hasıl olur; gölgenin kerameti (fayda ve güzelliği) ise gölgelerde bulunan güzel vasıflardır; örneğin üzerine sam yelinin esmemesi, gölgelediği yerin haşerelerden
وَالْأَوْسَاخِ، وَسَلَامَةِ أَرْضِهِ مِنَ الْحِجَارَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ إِذِ الْكَرِيمُ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ هُوَ الْجَامِعُ لِأَكْثَرِ مَحَاسِنِ نَوْعِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَة سُلَيْمَان [٢٩] ، فَوَصَفَ ظِلَّ الْيَحْمُومِ بِوَصْفٍ
ve pisliklerden arınmış olması, zemininin taş ve benzeri şeylerden temiz bulunması gibi. Çünkü her türün kerîmi, o türün güzelliklerinin çoğunu kendinde toplayan şeydir. Nitekim Süleyman suresinde yer alan { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana çok değerli bir mektup bırakıldı” [Neml: 29] ayetinde geçtiği gibidir. Böylece yahmûm gölgesi,
خَاصٍّ وَهُوَ انْتِفَاءُ الْبُرُودَةِ عَنْهُ وَاتْبَعَ بِوَصْفٍ عَامٍّ وَهُوَ انْتِفَاءُ كَرَامَةِ الظِّلَالِ عَنْهُ، فَفِي الصِّفَةِ بِنَفْيِ مَحَاسِنِ الظِّلَالِ تَذْكِيرٌ لِلسَّامِعِينَ بِمَا حُرِمَ مِنْهُ أَصْحَابُ الشِّمَالِ عَسَى أَنْ يَحْذَرُوا أَسْبَابَ الْوُقُوعِ فِي الْحِرْمَانِ، وَلِإِفَادَةِ هَذَا التَّذْكِيرِ عَدَلَ عَنْ وَصْفِ الظِّلِّ بِالْحَرَارَةِ وَالْمَضَرَّةِ إِلَى وَصْفِهِ بِنَفْيِ الْبَرْدِ وَنفي الْكَرم.
özel bir vasıfla, yani kendisinden serinliğin olumsuzlanmasıyla nitelenmiş ve ardından genel bir vasıf, yani gölgelerin iyilik ve kerametinin onda bulunmadığı eklenmiştir. Gölgelerin güzelliklerinin nefyedilmesi nitelendirmesinde, amel defteri soldan verilenlerin nelerden mahrum bırakıldığını işitenlere bir hatırlatma vardır; ta ki bu mahrumiyete düşme sebeplerinden sakınsınlar. Bu hatırlatmayı sağlamak gayesiyle, gölgeyi sıcaklık ve zararla nitelemek yerine; serinliği ve kerameti nefyetme vasfına başvurulmuştur.
[٤٥- ٤٨]
[45-48]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٨]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 45-48]
إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ (٤٥) وَكانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ (٤٦) وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٤٧) أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ (٤٨)
{ إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ (٤٥) وَكانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ (٤٦) وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٤٧) أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ (٤٨) } “Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımarmışlardı. Büyük günah üzerinde ısrar ediyorlardı. Ve diyorlardı ki: 'Biz ölüp toprak ve kemik olduktan sonra mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Önceki atalarımız da mı?'”
تَعْلِيلٌ لِمَا يَلْقَاهُ أَصْحَابُ الشَّمَالِ مِنَ الْعَذَابِ، فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ مَا تَضَمَّنَهُ هَذَا التَّعْلِيلُ كَانَ مِنْ أَحْوَالِ كُفْرِهِمْ وَأَنَّهُ مِمَّا لَهُ أَثَرٌ فِي إِلْحَاقِ الْعَذَابِ بِهِمْ بِقَرِينَةِ عَطْفِ وَكانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ ... وَكانُوا يَقُولُونَ إِلَخْ عَلَيْهِ.
Amel defteri soldan verilenlerin göreceği azabın gerekçesidir. Dolayısıyla bu gerekçenin içerdiği durumların onların küfür hallerinden olduğu ve azabın onlara ulaşmasında payı bulunduğu, { وَكانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ } ve { وَكانُوا يَقُولُونَ } ifadelerinin buna atfedilmesi karinesiyle kesinlik kazanır.
فَأَمَّا إِصْرَارُهُمْ عَلَى الْحِنْثِ وَإِنْكَارُهُمُ الْبَعْثَ فَلَا يَخْفَى تَسَبُّبُهُ فِي الْعَذَابِ لِأَنَّ اللَّهَ تَوَعَّدَهُمْ عَلَيْهِ فَلَمْ يُقْلِعُوا عَنْهُ، وَإِنَّمَا يَبْقَى النَّظَرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ فَإِنَّ التَّرَفَ فِي الْعَيْشِ لَيْسَ جَرِيمَةً فِي ذَاتِهِ وَكَمْ مِنْ مُؤْمِنٍ عَاشَ فِي تَرَفٍ، وَلَيْسَ كُلُّ كَافِرٍ مُتْرَفًا فِي عَيْشِهِ، فَلَا يَكُونُ التَّرَفُ سَبَبًا مُسْتَقِلًّا فِي تَسَبُّبِ الْجَزَاءِ الَّذِي عُومِلُوا بِهِ.
Onların günah üzerinde ısrar etmeleri ve dirilişi inkâr etmelerinin azaba sebep olduğu açıktır; çünkü Allah onları bundan dolayı tehdit etmiş, fakat onlar vazgeçmemişlerdir. Ancak { إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ } buyruğu üzerinde düşünmek gerekir. Zira refah içinde yaşamak (taraf) başlı başına bir suç değildir; nice mümin refah içinde yaşamıştır, her kâfir de refah içinde yaşıyor değildir. Dolayısıyla refah, gördükleri bu cezanın müstakil bir sebebi olamaz.
فَتَأْوِيلُ هَذَا التَّعْلِيلِ: إِمَّا بِأَنْ يَكُونُ الْإِتْرَافُ سَبَبًا بِاعْتِبَارِ ضَمِيمَةِ مَا ذُكِرَ بَعْدَهُ إِلَيْهِ بِأَنْ كَانَ إِصْرَارُهُمْ عَلَى الْحِنْثِ وَتَكْذِيبُهُمْ بِالْبَعْثِ جريمتين عظمتين لِأَنَّهُمَا مَحْفُوفَتَانِ بِكُفْرِ نِعْمَةِ التَّرَفِ الَّتِي خَوَّلَهُمُ اللَّهُ إِيَّاهَا عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَة: ٨٢] فَيَكُونُ الْإِتْرَافُ جُزْءَ سَبَبٍ وَلَيْسَ سَبَبًا مُسْتَقِلًّا، وَفِي هَذَا مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu gerekçelendirmenin yorumu şöyledir: Ya refah hali, ardından zikredilen hususların ona eklenmesi bakımından bir sebeptir; şöyle ki, onların günah üzerindeki ısrarları ve dirilişi yalanlamaları, Allah'ın kendilerine lütfettiği refah nimetine nankörlükle kuşatıldığı için iki büyük suç teşkil etmiştir. Bu durum, Yüce Allah'ın { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Verilen rızka karşı şükrünüzü yalanlamakla mı yerine getiriyorsunuz?” [Vâkıa: 82] buyruğu gibidir. Böylece refah müstakil bir sebep değil, sebebin bir cüzü olur. Bu hususta Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamı da vardır:
وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا [المزمل: ١١] .
{ وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا } “O nimet sahibi yalanlayıcıları bana bırak ve onlara biraz mühlet ver” [Müzzemmil: 11].
وَإِمَّا بِأَن يُرَاد أَنْ التَّرَفَ فِي الْعَيْشِ عَلَّقَ قُلُوبَهُمْ بِالدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا فَكَانَ ذَلِكَ مُمْلِيًا عَلَى خَوَاطِرِهِمْ إِنْكَارَ الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ التَّرَفَ الَّذِي هَذَا الْإِنْكَارُ عَارِضٌ لَهُ وَشَدِيدُ الْمُلَازمَة لَهُ، فوزانه وزان قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ [مُحَمَّد: ١٢] .
Yahut refah içindeki yaşantının kalplerini dünyaya bağladığı ve onunla yetinip tatmin oldukları, bunun da zihinlerine ahiret hayatını inkâr etmeyi telkin ettiği kastedilmiştir. Dolayısıyla murat edilen, bu inkârın kendisine ârız olduğu ve ayrılmaz bir parçası haline geldiği refahtır. Bunun dengi Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } “İnkâr edenler ise zevklenirler ve hayvanların yediği gibi yerler; onların barınağı ateştir” [Muhammed: 12].
وَفَسَّرَ مُتْرَفِينَ بِمَعْنَى مُتَكَبِّرِينَ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ. وَالْمُتْرَفُ: اسْمُ مَفْعُولٍ مَنْ أَتْرَفَهُ، أَيْ جَعْلِهِ ذَا تُرْفَةٍ بِضَمِّ التَّاءِ وَسُكُونِ الرَّاءِ، أَيْ نِعْمَةٍ وَاسِعَةٍ، وَبِنَاؤُهُ لِلْمَجْهُولِ لِعَدَمِ
Mütrafîn (مُتْرَفِينَ), hakkı kabul etmekten kibirlenenler manasıyla tefsir edilmiştir. Mütraf (الْمُتْرَفُ), tânın zammesi ve râ'nın sükûnu ile geniş nimet demek olan turfe (تُرْفَة) sahibi kılınan kimse manasında etrafehû (أَتْرَفَهُ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür. Fiilin meçhul (edilgen) kalıpta getirilmesi,
الْإِحَاطَةِ بِالْفَاعِلِ الْحَقِيقِيِّ لِلْإِتْرَافِ كَشَأْنِ الْأَفْعَالِ الَّتِي الْتُزِمَ فِيهَا الْإِسْنَادُ الْمَجَازِيُّ الْعَقْلِيُّ الَّذِي لَيْسَ لِمِثْلِهِ حَقِيقَةٌ عَقْلِيَّةٌ، وَلَا يُقَدَّرُ بِنَحْوِ: أَتْرَفَهُ اللَّهُ، لِأَنَّ الْعَرَبَ لَمْ يَكُونُوا يُقَدِّرُونَ ذَلِكَ فَهَذَا مِنْ بَابِ: قَالَ قَائِلٌ، وَسَأَلَ سَائِلٌ.
benzeri durumlarda aklî bir hakikati bulunmayan aklî mecazî isnadın iltizam edildiği fiillerde olduğu gibi, refahı veren gerçek failin kuşatılamamasındandır. Burada "Allah onu refaha erdirdi" şeklinde bir takdir yapılmaz; çünkü Araplar böyle bir takdir yapmazlardı; bu durum kâle kâilün (bir söyleyen dedi ki) ve seele sâilün (bir soran sordu) kabilindendir.
وَإِنَّمَا جُعِلَ أَهْلُ الشَّمَالِ مُتْرَفِينَ لِأَنَّهُمْ لَا يَخْلُو وَاحِدٌ مِنْهُمْ عَنْ تَرَفٍ وَلَوْ فِي بَعْضِ أَحْوَالِهِ وَأَزْمَانِهِ مِنْ نَعَمِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالنِّسَاءِ وَالْخَمْرِ، وَكُلِّ ذَلِكَ جَدِيرٌ بِالشُّكْرِ لِوَاهِبِهِ، وَهُمْ قَدْ لَابَسُوا ذَلِكَ بِالْإِشْرَاكِ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ، أَوْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا قَصَرُوا أَنْظَارَهُمْ عَلَى التَّفْكِيرِ فِي الْعِيشَةِ الْعَاجِلَةِ صَرْفَهُمْ ذَلِكَ عَنِ النَّظَرِ وَالْاِسْتِدْلَالِ عَلَى صِحَّةِ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ الرَّسُولُ ﷺ فَهَذَا وَجْهُ جَعْلِ التَّرَفِ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَسْبَابِ جَزَائِهِمُ الْجَزَاءَ الْمَذْكُورَ.
Sol ehlinin 'şımartılmış refah sahipleri' kılınması, onların hiçbirinin yeme, içme, kadın ve içki gibi nimetler açısından -bazı hallerinde ve zamanlarında da olsa- bir refahtan uzak kalmaması sebebiyledir. Bütün bunlar ise onu bağışlayana şükretmeyi gerektirir; oysa onlar her hallerinde bu nimetleri şirke bulaştırmışlardır. Yahut bakışlarını sadece peşin dünya hayatını düşünmeye hasrettiklerinden, bu durum onları Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini davet ettiği şeyin doğruluğu üzerinde düşünüp delil aramaktan alıkoymuştur. İşte dünyadaki refahın, anılan cezaya çarptırılmalarının sebeplerinden kılınmasının veçhi budur.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: قَبْلَ ذلِكَ إِلَى سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ [الْوَاقِعَة:
{ قَبْلَ ذلِكَ } sözündeki işaret; zikredilen duruma yorumlanmasıyla { سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ } “Sam yeli, kaynar su ve kapkara dumandan bir gölge”
٤٢، ٤٣] بِتَأْوِيلِهَا بِالْمَذْكُورِ، أَيْ كَانُوا قَبْلَ الْيَوْمِ وَهُوَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.
[Vâkıa: 42-43] ifadelerinedir; yani bugünden önce, dünya hayatında bulundukları hal üzerindeydiler demektir.
وَالْحِنْثُ: الذَّنْبُ وَالْمَعْصِيَة وَمَا يتَخَرَّج مِنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: حَنِثَ فِي يَمِينِهِ، أَيْ أَهْمَلَ مَا حَلَفَ عَلَيْهِ فَجَرَّ لِنَفْسِهِ حَرَجًا.
Hins (الْحِنْثُ); günah, isyan ve bundan doğan sorumluluktur. Hanise fî yemînihî (yemininde hıns işledi) sözü de buradan gelir; yani yemin ettiği şeyi terk edip kendine vebal yükledi demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْحِنْثُ حِنْثَ الْيَمِينِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُقْسِمُونَ عَلَى أَنْ لَا بَعْثَ، قَالَ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [النَّحْل: ٣٨] ، فَلذَلِك مَنْ الْحِنْثِ الْعَظِيمِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها [الْأَنْعَام: ١٠٩] وَقَدْ جَاءَتْهُمْ آيَةُ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ.
Hins lafzının yemin bozmak olması da caizdir; zira onlar dirilişin olmayacağına dair yemin ediyorlardı. Nitekim Yüce Allah: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [Nahl: 38] buyurmuştur. İşte bu, büyük günahtandır (hıns-ı azîm). Yine Yüce Allah: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “Kendilerine bir mucize gelirse mutlaka ona inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [En'âm: 109] buyurmuştur; oysa Kur'an'ın icaz mucizesi kendilerine gelmiş fakat inanmamışlardır.
وَالْعَظِيمُ: الْقَوِيُّ فِي نَوْعِهِ، أَيِ الذَّنْبِ الشَّدِيدِ وَالْحِنْثُ الْعَظِيمِ هُوَ الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ.
Azîm (الْعَظِيمُ), kendi türünde güçlü olan demektir; yani şiddetli günahtır. Büyük günah (el-hınsü'l-azîm) ise Allah'a şirk koşmaktır.
وَفِي حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: «قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ؟ قَالَ: أَنْ تَدْعُوَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ»
İbn Mes'ûd'un hadisinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: “'Ey Allah'ın Resulü, hangi günah daha büyüktür?' dedim. 'Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk koşmandır' buyurdu.”
وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] .
Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13].
وَمَعْنَى يُصِرُّونَ: يَثْبُتُونَ عَلَيْهِ لَا يَقْبَلُونَ زَحْزَحَةً عَنْهُ، أَيْ لَا يَضَعُونَ لِلدَّعْوَةِ إِلَى النَّظَرِ فِي بُطْلَانِ عَقِيدَةِ الشِّرْكِ.
{ يُصِرُّونَ } lafzının manası: Onda sebat ederler, ondan asla vazgeçmeyi kabul etmezler; yani şirk inancının batıllığı üzerinde düşünme çağrısına kulak asmazlar demektir.
وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي يُصِرُّونَ ويَقُولُونَ تُفِيدُ تَكَرُّرَ الْإِصْرَار وَالْقَوْل مِنْهُم. وَذِكْرُ فِعْلِ كانُوا لِإِفَادَةِ أَنَّ ذَلِكَ دَيْدَنُهُمْ.
{ يُصِرُّونَ } ve { يَقُولُونَ } fiillerindeki muzari kipi, onlardan bu ısrarın ve sözün tekerrür ettiğini ifade eder. { كانُوا } fiilinin zikredilmesi ise bunun onların âdeti haline geldiğini belirtmek içindir.
وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً إِلَخْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ اسْتِحَالَةَ الْبَعْثِ بَعْدَ تِلْكَ الْحَالَةِ. وَيُنَاظِرُونَ فِي ذَلِكَ بِأَنَّ الْقَوْلَ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ اسْتِحَالَةَ الْبَعْثِ.
{ وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً } sözünden maksat, bu durumdan sonra dirilişin imkânsız olduğuna inanmalarıdır. Bu hususta münazara ederek böyle bir sözün dirilişin imkânsızlığına inanmayı gerektirdiğini savunurlar.
وَالْاِسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِحَالَةِ وَالْاِسْتِبْعَادِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً إِلَخْ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Soru (istifham) inkârî olup imkânsız görmekten ve uzak bulmaktan kinayedir. { أَإِذا مِtْنا وَكُنَّا تُراباً } ifadesinin benzeri Sâffât suresinde geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَإِذا مِتْنا بِإِثْبَاتِ الْاِسْتِفْهَامِ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي، أَيْ إِذَا مِتْنَا أَإِنَّا. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِالْاِسْتِفْهَامِ فِي أَإِذا مِتْنا وَالْإِخْبَارُ فِي إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ.
Cumhur, hem birinci hem de ikinci istifhamı sabit tutarak { أَإِذا مِتْنا } şeklinde; yani { إِذَا مِتْنَا أَإِنَّا } olarak okumuştur. Nâfi', Kisâî ve Ebû Ca'fer ise { أَإِذا مِتْنا } lafzında istifhamla, { إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } lafzında ise haber kalıbıyla okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَوَآباؤُنَا، بِفَتْحِ الْوَاوِ عَلَى أَنَّهَا وَاوَ عَطْفٍ عَطَفَتِ اسْتِفْهَامًا عَلَى اسْتِفْهَامٍ، وَقُدِّمَتْ هَمْزَةُ الْاِسْتِفْهَامِ على حرف الْعَطف لِصَدَارَةِ الْاِسْتِفْهَامِ، وَأُعِيدَ الْاِسْتِفْهَامُ تَوْكِيدًا لِلْاِسْتِبْعَادِ. وَالْمُرَادُ بِالْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ: وَكانُوا يَقُولُونَ إِلَخْ أَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ اسْتِجَابَةَ مَدْلُولِ ذَلِك الِاسْتِفْهَام.
Cumhur, vâv'ı istifhamı istifhama bağlayan bir atıf vâv'ı kılarak vâv'ın fethasıyla { أَوَآباؤُنَا } şeklinde okumuştur. İstifham hemzesi, cümlenin başında yer alma hakkından (sadaret) ötürü atıf harfinden öne geçirilmiş ve uzak görmeyi tekit etmek için istifham tekrarlanmıştır. { وَكانُوا يَقُولُونَ } kavlindeki sözden murat, bu istifhamın delalet ettiği hükmün tahakkuk ettiğine inanmalarıdır.
[٤٩، ٥٠]
[49, 50]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٤٩ إِلَى ٥٠]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 49-50]
قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠)
{ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠) } “De ki: 'Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.'”
لِمَا جَرَى تَعْلِيلُ مَا يُلَاقِيهِ أَصْحَابُ الشِّمَالِ مِنَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ كُفْرَانِ النِّعْمَةِ، وَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ وَعِيدَ الْمُشْرِكِينَ وَكَانَ إِنْكَارُهُمُ الْبَعْثَ أَدْخَلَ فِي اسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يُخَاطِبَهُمْ بِتَحْقِيقِ وُقُوعِ الْبَعْثِ وَشُمُولِهِ لَهُمْ وَلِآبَائِهِمْ وَلِجَمِيعِ النَّاسِ، أَيْ أَنْبِئْهُمْ بِأَنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ، أَيْ هُمْ
Amel defteri soldan verilenlerin göreceği azap, içinde bulundukları nimet nankörlüğüyle gerekçelendirilip bundan maksat da müşrikleri tehdit etmek olunca ve onların dirilişi inkâr etmeleri küfürde ısrarlarına daha fazla zemin hazırlayınca; Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, dirilişin gerçekleşmesinin kesinliğini ve kendilerini, atalarını ve bütün insanları kapsadığını hitap etmesini emretti. Yani onlara öncekilerin ve sonrakilerin, yani kendilerinin
وَآبَاؤُهُمْ يُبْعَثُونَ فِي الْيَوْمِ الْمُعَيَّنِ عِنْدَ اللَّهِ، فَقَدِ انْتَهَى الْخَبَرُ عَنْ حَالِهِمْ يَوْمَ تُرَجُّ الْأَرْضُ وَمَا يَتْبَعُهُ.
ve atalarının Allah katında belirlenmiş bir günde diriltileceklerini haber ver [buyruldu]. Böylece yer sarsıldığı gün onların durumu ve ardından gelecekler hakkındaki haber tamamlanmış oldu.
وَافْتَتَحَ الكَّلَامَ بِالْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِلْاِهْتِمَامِ بِهِ كَمَا افْتَتَحَ بِهِ نَظَائِرَهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ لِيَكُونَ ذَلِكَ تَبْلِيغًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى. فَيَكُونُ قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ إِلَخِ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِمُنَاسَبَةِ حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً [الْوَاقِعَة: ٤٧] الْآيَةِ.
Kelama, Yüce Allah'tan bir tebliğ olsun diye pek çok ayetteki benzerlerinde olduğu gibi, konuya verilen önemi göstermek için emir kipiyle 'De ki' (Kul) şeklinde başlanmıştır. Dolayısıyla { قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ } sözü, onların { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً } “Biz ölüp toprak olduğumuz zaman mı?” [Vâkıa: 47] sözünün hikâye edilmesine uygun düşen bir ibtidaî istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir).
وَالْمُرَادُ بِ الْأَوَّلِينَ: مَنْ يَصْدُقُ عَلَيْهِ وَصْفُ (أَوَّلِ) بِالنِّسْبَةِ لِمَنْ بَعْدَهُمْ، وَالْمُرَادُ بِ الْآخِرِينَ: مَنْ يَصْدُقُ عَلَيْهِ وَصْفٌ آخَرُ بِالنِّسْبَةِ لِمَنْ قبله.
{ الْأَوَّلِينَ } ifadesinden maksat, kendilerinden sonrakilere nispetle 'önceki' vasfı doğru olan kimselerdir. { الْآخِرِينَ } ifadesinden maksat ise, kendilerinden öncekilere nispetle 'sonraki' vasfı doğru olan kimselerdir.
وَمعنى لَمَجْمُوعُونَ: أَنَّهُمْ يُبْعَثُونَ وَيُحْشَرُونَ جَمِيعًا، وَلَيْسَ الْبَعْثُ عَلَى أَفْوَاجٍ فِي أَزْمَانٍ مُخْتَلِفَةٍ كَمَا كَانَ مَوْتُ النَّاسِ بَلْ يُبْعَثُ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ. وَهَذَا إِبْطَالٌ لِمَا اقْتَضَاهُ عَطْفُ أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ فِي كَلَامِهِمْ مِنِ اسْتِنْتَاجِ اسْتِبْعَادِ الْبَعْثِ لِأَنَّهُمْ عَدُّوا سَبْقَ مَنْ سُبِقَ مَوْتُهُمْ أَدُلُّ عَلَى تَعَذُّرِ بَعْثِهِمْ بَعْدَ أَنْ مَضَتْ عَلَيْهِمُ الْقُرُونُ وَلَمْ يُبْعَثْ فَرِيقٌ مِنْهُمْ إِلَى يَوْمِ هَذَا الْقِيلِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ.
{ لَمَجْمُوعُونَ } ifadesinin anlamı şudur: Onlar hep birlikte diriltilip mahşerde toplanacaklardır. Diriliş, insanların ölümü gibi farklı zamanlarda gruplar halinde değil; aksine öncekiler ve sonrakiler tek bir günde diriltileceklerdir. Bu, onların sözlerindeki { أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ } “Önceki atalarımız da mı?” atfının gerektirdiği, dirilişi akıldan uzak görme çıkarımını iptal etmektir. Çünkü onlar, kendilerinden önce ölenlerin ölümünün üzerinden asırlar geçmiş olmasını ve bu sözün söylendiği güne kadar onlardan hiçbir grubun diriltilmemiş bulunmasını, diriltilmelerinin imkânsızlığına daha güçlü bir delil saymışlardı. Dolayısıyla anlam şöyledir: Siz...