وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (أَنَّ) وَاللَّامِ لِرَّدِ إِنْكَارِهِمْ مَضْمُونَهُ.
Haberin (inne) ve lâm harfi ile tekit edilmesi, onların cümlenin muhtevasını inkârlarını reddetmek içindir.
وَالْمِيقَاتُ: هُنَا لِمَعْنَى الْوَقْتِ وَالْأَجَلِ، وَأَصْلُهُ اسْمُ آلَةٍ لِلْوَقْتِ وَتَوَسَّعُوا فِيهِ فَأَطْلَقُوهُ عَلَى الْوَقْتِ نَفْسِهِ بِحَيْثُ تُعْتَبَرُ الْمِيمُ وَالْأَلْفُ غَيْرَ دَالَّتَيْنِ عَلَى مَعْنًى، وَتَوَسَّعُوا فِيهِ تَوَسُّعًا آخَرَ فَأَطْلَقُوهُ عَلَى مَكَانٍ لِعَمَلٍ مَا. وَلَعَلَّ ذَلِكَ مُتَفَرِّعٌ عَلَى اعْتِبَارِ مَا فِي التَّوْقِيف مِنَ التَّحْدِيدِ وَالضَّبْطِ، وَمِنْهُ مَوَاقِيتُ الْحَجِّ، وَهِيَ أَمَاكِنٌ يُحْرِمُ الْحَاجُّ بِالْحَجِّ عِنْدَهَا لَا يَتَجَاوَزُهَا حَلَالًا. وَمِنْهُ
Buradaki mîkāt (belirlenmiş vakit), vakit ve ecel anlamındadır. Aslı vakit için alet ismidir; dilde genişletilerek doğrudan vaktin kendisi için kullanılmış, böylece mim ve elif [ekleri] müstakil bir anlama delalet etmez sayılmıştır. Dilde bir başka genişletmeyle de herhangi bir eylemin yapılacağı mekân için kullanılmıştır. Bu da muhtemelen tevkitteki (vakit tayinindeki) sınırlandırma ve belirleme niteliğinin dikkate alınmasından türemiştir. Hac mikatları da böyledir; bunlar hacı adayının ihrama girdiği ve ihramsız olarak geçemeyeceği yerlerdir. Yine bu kabildendir ki
قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: «لَمْ يُوَقِّتُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْخَمْرِ حَدًّا مُعَيَّنًا»
İbn Abbâs şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içki konusunda belirlenmiş muayyen bir had (ceza miktarı) tayin etmemiştir.”
. وَيَصِحُّ حَمْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ على معنى الْمَكَان.
Bu ayette de [mîkāt kelimesinin] mekân anlamına hamledilmesi sahihtir.
وَقد ضمن لَمَجْمُوعُونَ مَعْنَى مَسُوقُونَ، فَتَعَلَّقَ بِهِ مَجْرُورُهُ بِحَرْفِ إِلى لِلْاِنْتِهَاءِ، وَإِلَّا فَإِنَّ ظَاهِرَ مَجْمُوعُونَ أَنْ يُعَدَّى بِحَرْفِ (فِي) .
{ لَمَجْمُوعُونَ } lafzı 'sevk edilecekler' (mesûkûn) anlamını tazammun etmiştir (içermiştir); bu yüzden gayeyi bildiren { إِلى } harfiyle mecrur olan kelime ona bağlanmıştır. Aksi takdirde { مَجْمُوعُونَ } lafzının zahiri, { فِي } harfiyle geçişli kılınmasıdır.
وَأَفَادَ تَعْلِيقُ مَجْرُورِهِ بِهِ بِوَاسِطَةِ (إِلَى) أَنَّهُ مُسَيَّرٌ إِلَيْهِ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَيْهِ، فَدَلَّ عَلَى مَكَانٍ.
Mecrurunun { إِلَى } vasıtasıyla ona bağlanması, nihayetine varıncaya kadar oraya doğru yürütüleceğini ifade etmiş, dolayısıyla bir mekâna delalet etmiştir.
وَهَذَا مِنَ الْإِيجَازِ.
Bu da îcâzdandır (az sözle çok şey anlatma sanatındandır).
وَإِضَافَةُ مِيقاتِ إِلَى يَوْمٍ مَعْلُومٍ لِأَنَّ التَّجَمُّعَ وَاقِعٌ فِي ذَلِك الْيَوْم. وَإِذ كَانَ التَّجَمُّعُ الْوَاقِعُ فِي الْيَوْمِ وَاقِعًا فِي ذَلِكَ الْمِيقَاتِ كَانَتْ بَيْنَ الْمِيقَاتِ وَالْيَوْمِ مُلَابَسَةٌ صَحَّحَتْ إِضَافَةَ الْمِيقَاتِ إِلَيْهِ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ وَهَذَا أَدَقُّ مِنْ جَعْلِ الْإِضَافَةِ بَيَانِيَّةٌ. وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ بِمَا يَلْقَوْنَهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ الَّذِي جحدوه.
{ مِيقاتِ } kelimesinin { يَوْمٍ مَعْلُومٍ } tamlamasına izafe edilmesi, toplanmanın o günde gerçekleşecek olmasındandır. O günde vuku bulan toplanma aynı zamanda o mikatta da vuku bulduğuna göre, mikat ile gün arasında en ufak bir irtibat sebebiyle mikatın güne izafesini sahih kılan bir irtibat (mülâbese) vardır. Bu izah, izafeti beyâniyye yapmaktan daha dakiktir. Bu ifade, inkâr ettikleri o günde karşılaşacakları şeylerle üstü kapalı bir tehdittir (ta‘rîzdir).
[٥١- ٥٥]
[51-55]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٥١ إِلَى ٥٥]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 51-55]
ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥)
{ ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) } “Sonra siz, ey sapkınlar ve yalanlayıcılar! Mutlaka zakkum ağacından yiyeceksiniz. Karınlarınızı onunla dolduracaksınız. Üzerine de kaynar sudan içeceksiniz. Susuzluktan içi yanan develerin içişi gibi içeceksiniz.”
هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا أَمَرَ النَّبِيءُ ﷺ أَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ.
Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara söylemesi emredilen sözler cümlesindendir.
وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتَبِيِّ فَإِن فِي التَّصْرِيح بتفصيل جَزَائِهِمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مَا هُوَ أَعْظَمُ وَقْعًا فِي النُّفُوسِ مِنَ التَّعْرِيضِ الْإِجْمَالِيِّ بِالْوَعِيدِ الَّذِي اسْتُفِيدَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ [الْوَاقِعَة: ٤٩، ٥٠] .
{ ثُمَّ } (sümme) rütbece tertip (derece sıralaması) içindir. Zira o gündeki cezalarının ayrıntılı olarak açıkça belirtilmesinde, { إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ } “Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de mutlaka toplanacaklardır” [Vâkıa: 49-50] sözünden anlaşılan üstü kapalı genel tehditten nefisler üzerinde daha büyük bir etki vardır.
وَهَذَا التَّرَاخِي الرُّتَبِيُّ مِثْلُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ [التغابن: ٧] بِمَنْزِلَةِ الْاِعْتِرَاضِ بَيْنَ جُمْلَةِ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ [الْوَاقِعَة: ٤٩] وَجُمْلَةِ: خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ [الْوَاقِعَة: ٥٧] .
Bu rütbece gecikme (terâhî-i rütebî), Yüce Allah'ın: { قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ } “De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki mutlaka diriltileceksiniz, sonra yaptıklarınız size mutlaka haber verilecektir'” [Teğâbün: 7] kavlindeki gibi olup, { إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ } [Vâkıa: 49] cümlesi ile { خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ } [Vâkıa: 57] cümlesi arasında bir ara cümle (i'tirâz) mesabesindedir.
وَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ لِلْمَقُولِ إِلَيْهِمْ مَا أُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ فَلَيْسَ فِي هَذَا الْخِطَابِ الْتِفَاتٌ كَمَا قَدْ يُتَوَهَّمُ، وَفِي نِدَائِهِمْ بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُمَا سَبَبُ مَا
Hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerine söylemesi emredilen muhataplara yöneliktir; dolayısıyla zannedilebileceğinin aksine bu hitapta bir iltifat sanatı yoktur. Onlara bu iki sıfatla nida edilmesinde, bu iki sıfatın başlarına gelen kötü
لَحِقَهُمْ مِنَ الْجَزَاءِ السَّيِّئِ، وَوَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمْ: ضَالُّونَ مُكَذِّبُونَ، نَاظِرٌ إِلَى قَوْلهم: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً [الْوَاقِعَة: ٤٧] إِلَخ.
cezanın sebebi olduğuna bir işaret vardır. Onların { ضَالُّونَ مُكَذِّبُونَ } “sapkınlar ve yalanlayıcılar” olarak nitelendirilmesi, { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً } “Biz ölüp toprak olduğumuz zaman mı?” [Vâkıa: 47] şeklindeki sözlerine bakmaktadır.
وَقدم وَصَفَ الضَّالُّونَ عَلَى وَصْفِ الْمُكَذِّبُونَ مُرَاعَاةً لِتَرْتِيبِ الْحُصُولِ لِأَنَّهُمْ ضَلُّوا عَنِ الْحَقِّ فَكَذَّبُوا بِالْبَعْثِ لِيَحْذَرُوا مِنَ الضَّلَالِ وَيَتَدَبَّرُوا فِي دَلَائِلِ الْبَعْثِ وَذَلِكَ مُقْتَضَى خِطَابِهِمْ بِهَذَا الْإِنْذَارِ بِالْعَذَابِ الْمُتَوَقَّعِ.
{ الضَّالُّونَ } vasfı, meydana geliş sırasını gözetmek amacıyla { الْمُكَذِّبُونَ } vasfından öne geçirilmiştir. Çünkü onlar önce haktan saptılar, ardından dirilişi yalanladılar. [Bu sıralama], sapkınlıktan sakınmaları ve diriliş delillerini etraflıca düşünmeleri içindir; bu da kendilerine beklenen azapla yapılan bu uyarının gereğidir.
وَشَجَرُ الزَّقُّومِ: مِنْ شَجَرِ الْعَذَابِ، تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الدُّخَّانِ.
Zakkum ağacı, azap ağaçlarındandır; Duhan Suresi'nde geçmişti.
وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الشَّدِيدُ الْغَلَيَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٠] وَتَقَدَّمَ قَرِيبًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
{ الْحَمِيمُ }, son derece kaynar sudur. En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ } “Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır” [70] kavlinde geçmiş ve bu surede de az önce geçmişti.
وَالْمَقْصُودُ من قَوْله: فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ تَفْظِيعُ حَالِهِمْ فِي جَزَائِهِمْ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ من الترف فِي الدُّنْيَا بِمَلْءِ بُطُونِهِمْ بِالطَّعَامِ وَالشَّرَابِ مَلْئًا أَنْسَاهُمْ إِقْبَالَهُمْ عَلَيْهِ وَشُرْبَهُمْ مِنَ التَّفَكُّرِ فِي مَصِيرِهِمْ.
{ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } sözünden maksat, dünyadayken zevküsefa içinde yeme ve içmeyle karınlarını, sonlarını düşünmekten kendilerini alıkoyacak ve unutturacak derecede doldurmalarına karşılık verilecek cezadaki durumlarının korkunçluğunu vurgulamaktır.
وَقَدْ زيد تفظيعا بالتشبيه فِي قَوْلِهِ: فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ، كَمَا سَيَأْتِي، وَإِعَادَةُ فِعْلِ (شَارِبُونَ) لِلتَّأْكِيدِ وَتَكْرِيرِ اسْتِحْضَارِ تِلْكَ الصُّورَةِ الفظيعة. وَمعنى فَشارِبُونَ عَلَيْهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (عَلَى) فِيهِ لِلْاِسْتِعْلَاءِ، أَيْ شَارِبُونَ فَوْقَهُ الْحَمِيمَ، وَيَجُوزُ مَعَ ذَلِكَ اسْتِفَادَةُ مَعْنَى (مَعَ) مِنْ حَرْفِ (عَلَى) تعجيبا من فظاعة حَالِهِمْ، أَيْ يَشْرَبُونَ هَذَا الْمَاءَ الْمُحْرِقَ مَعَ مَا طَعِمُوهُ مِنْ شَجَرِ الزَّقُّومِ الْمَوْصُوفَةِ فِي آيَةٍ أُخْرَى بِأَنَّهَا يَغْلِي فِي الْبُطُونِ كَغَلْيِ الْحَمِيمِ [الدُّخان:
Gelecekte açıklanacağı üzere { فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } kavlindeki benzetmeyle bu korkunçluk daha da artırılmıştır. { شَارِبُونَ } kelimesinin tekrarlanması, tekit ve o korkunç manzarayı zihinde yeniden canlandırmak içindir. { فَشارِبُونَ عَلَيْهِ } ifadesinin anlamına gelince, buradaki { عَلَى } harfinin istilâ (üzerine) anlamında olması caizdir; yani 'onun üzerine kaynar suyu içecekler' demektir. Bununla birlikte, durumlarının korkunçluğuna hayret bildirmek için { عَلَى } harfinden 'birlikte' (ma'a) anlamının çıkarılması da caizdir; yani başka bir ayette karınlarda kaynar suyun kaynaması gibi kaynayacağı bildirilen [Duhan:
٤٥، ٤٦] فَيُفِيدُ أَنَّهُمْ يَتَجَرَّعُونَهُ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ امْتِنَاعًا.
45-46] zakkum ağacından yedikleriyle birlikte bu yakıcı suyu da içeceklerdir. Bu da onların bunu yudum yudum içeceklerini ve bundan kaçınamayacaklarını ifade eder.
ومِنْ الدَّاخِلَةُ عَلَى شَجَرٍ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ آكِلُونَ أَكْلًا يُؤْخَذُ مِنْ شَجَرِ الزَّقُّومِ، ومِنْ الثَّانِيَة الدَّاخِلَة عَلَى زَقُّومٍ بَيَانِيَّةٌ لِأَنَّ الشَّجَرَ هُوَ الْمُسَمَّى بِالزَّقُّومِ.
{ شَجَرٍ } lafzının başına gelen { مِنْ } ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); yani zakkum ağacından alınan bir yemeyi yiyeceklerdir. { زَقُّومٍ } lafzının başına gelen ikinci { مِنْ } ise beyâniyyedir (açıklama bildirir), çünkü o ağaç zakkum diye isimlendirilen şeydir.
وَتَأْنِيثُ ضَمِيرِ الشَّجَرِ فِي قَوْله: فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ لِأَنَّ ضَمَائِرَ الْجَمْعِ لِغَيْرِ الْعَاقِلِ تَأْتِي مُؤَنَّثَةً غَالِبًا.
{ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } kavlinde ağaca ait zamirin müennes getirilmesi, gayriakil çoğul zamirlerinin çoğunlukla müennes gelmesindendir.
وَأَمَّا ضَمِيرُ عَلَيْهِ فَإِنَّمَا جَاءَ بِصِيغَةِ الْمُذَكَّرِ لِأَنَّهُ عَائِدٌ عَلَى الْأَكْلِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: لَآكِلُونَ، أَيْ عَلَى ذَلِكَ الْأَكْلِ بِتَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ بِاسْمِ الْمَفْعُولِ مِثْلِ الْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ.
{ عَلَيْهِ } lafzındaki zamire gelince; o, { لَآكِلُونَ } ifadesinden anlaşılan 'yeme' (ekl) lafzına döndüğü için müzekker sığada gelmiştir; yani 'halk' lafzının 'mahlûk' anlamında kullanılması gibi masdarın ism-i mef'ûl teviliyle 'o yenen şeyin üzerine' demektir.
وَالْهِيمُ: جَمْعُ أَهْيَمَ، وَهُوَ الْبَعِيرُ الَّذِي أَصَابَهُ الْهُيَامُ بِضَمِّ الْهَاءِ، وَهُوَ دَاءٌ يُصِيبُ
{ الْهِيمُ }, ehyemin çoğuludur; o da hiyâm illetine tutulmuş devedir. Hiyâm (hâ harfinin zammesiyle);
الْإِبِلَ يُورِثُهَا حُمَّى فِي الْأَمْعَاءِ فَلَا تَزَالُ تَشْرَبُ وَلَا تُرْوَى، أَيْ شَارِبُونَ مِنَ الْحَمِيمِ شُرْبًا لَا يَنْقَطِعُ فَهُوَ مُسْتَمِرَّةُ آلَامَهُ.
develere isabet eden, bağırsaklarında hummaya yol açan, bu yüzden sürekli içip suya kanamadıkları bir hastalıktır. Yani kaynar sudan hiç kesilmeyen bir içişle içeceklerdir, dolayısıyla acısı süreklidir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَأَبُو جَعْفَرٍ شُرْبَ بِضَمِّ الشِّينِ اسْمَ مَصْدَرِ شَرِبَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الشِّينِ وَهُوَ الْمَصْدَرُ لِشَرِبَ. وَرُوِيَتْ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِسَنَدٍ صَحَّحَهُ الْحَاكِمُ، وَخَبَرُ الْوَاحِدِ لَا يَزِيدُ الْمُتَوَاتِرَ قُوَّةً فَكِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ مُتَوَاتِرٌ.
Nâfi', Âsım, Hamza ve Ebû Ca'fer { شُرْبَ } kelimesini şîn harfinin ötresiyle (şürb) 'şeribe' fiilinin ism-i masdarı olarak okumuşlardır. Diğerleri ise şîn harfinin fethasıyla (şerb) okumuşlardır ki bu da 'şeribe' fiilinin masdarıdır. İbn Ömer'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Hâkim'in sahih gördüğü bir senetle rivayet edilmiştir; ancak haber-i vâhid mütevâtir olana fazladan bir kuvvet katmaz, zira her iki kıraat de mütevâtirdir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ عَطْفٌ عَلَى لَآكِلُونَ لِإِفَادَةِ تَعْقِيبِ أَكْلِ الزَّقُّومِ بِ شُرْبَ الْهِيمِ دُونَ فَتْرَةٍ وَلَا اسْتِرَاحَةٍ.
{ فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ } kavlindeki fâ harfi, zakkum yemenin ardından hiçbir ara ve dinlenme olmaksızın susuz develerin içişi gibi içmenin geleceğini bildirmek için { لَآكِلُونَ } lafzına atıftır.
وَإِعَادَةُ فَشارِبُونَ تَوْكِيدٌ لَفْظِيٌّ لِنَظِيرِهِ، وَفَائِدَةُ هَذَا التَّوْكِيدِ زِيَادَةُ تَقْرِيرِ مَا فِي هَذَا الشُّرْبِ مِنَ الْأُعْجُوبَةِ وَهِيَ أَنَّهُ مَعَ كَرَاهَتِهِ يَزْدَادُونَ مِنْهُ كَمَا تَرَى الْأَهْيَمَ، فَيَزِيدُهُمْ تَفْظِيعًا لِأَمْعَائِهِمْ لِإِفَادَةِ التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ تَعْجِيبًا ثَانِيًا بَعْدَ الْأَوَّلِ، فَإِنَّ كَوْنَهُمْ شَارِبِينَ لِلْحَمِيمِ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنْ تَنَاهِي الْحَرَارَةِ أَمْرٌ عَجِيبٌ، وَشُرْبُهُمْ لَهُ كَمَا تَشْرَبُ الْإِبِلُ الْهِيمُ فِي الْإِكْثَارِ أَمْرٌ عَجِيبٌ أَيْضًا، فَكَانَتَا صفتين مختلفتين.
{ فَشارِبُونَ } lafzının tekrarlanması benzeri için lafzî tekit olup, bu tekitin faydası bu içişteki akıl almaz durumu daha da pekiştirmektir. O da şudur: Nefret etmelerine rağmen tıpkı hasta deveyi gördüğün gibi ondan daha fazla içerler; bu da bağırsakları için korkunçluğu artırır ve ilk hayretten sonra durumlarına ikinci bir hayret bildirmeyi sağlar. Çünkü son derece kaynar olmasına rağmen kaynar suyu içmeleri şaşılacak bir şeydir; bunu susuz develerin içtiği gibi çokça içmeleri de ayrı bir şaşılacak şeydir. Dolayısıyla bunlar iki farklı nitelik olmuştur.
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : آيَة ٥٦]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 56]
هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦)
{ هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦) } “İşte ceza gününde onlara sunulacak ziyafet budur!”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمَلِ الْخِطَابِ مُوَجَّهٌ إِلَى السَّامِعِينَ غَيْرَهُمْ فَلَيْسَ فِي ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ الْتِفَاتٌ.
Hitap cümleleri arasında, onların dışındaki dinleyicilere yöneltilmiş bir ara cümledir (i'tirâzdır); dolayısıyla gaip zamirinde bir iltifat yoktur.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: هَذَا إِلَى مَا ذُكِرَ مِنْ أَكْلِ الزَّقُّومِ وَشُرْبِ الْهِيمِ.
{ هَذَا } kavlindeki işaret, zikredilen zakkum yemeğe ve susuz develer gibi içmeye yöneliktir.
وَالنُّزُلُ بِضَمِّ النُّونِ وَضَمِّ الزَّايِ وَسُكُونِهَا مَا يُقَدَّمُ لِلضَّيْفِ مِنْ طَعَامٍ. وَهُوَ هُنَا تَشْبِيهٌ تَهَكُّمِيٌّ كَالْاِسْتِعَارَةِ التَّهَكُّمِيَّةِ فِي قَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
{ النُّزُلُ } (nüzül/nüzl - nûn harfinin zammesi, zây harfinin zammesi veya sükûnu ile), misafire ikram edilen yiyecektir. Buradaki kullanım, Amr b. Kulsûm'un şu beytindeki alay yollu istiare (istiâre-i tehekkümiyye) gibi alay yollu bir teşbihtir (teşbîh-i tehekkümî):
نَزَلْتُمْ مَنْزِلَ الْأَضْيَافِ مِنَّا ... فَعَجَّلْنَا الْقِرَى أَن تشتمونا
Bize misafir konağı gibi indiniz ... Bize sövmeyesiniz diye ziyafeti acele sunduk
قرينانكم فَعَجَّلْنَا قِرَاكُمْ ... قُبَيْلَ الصُّبْحِ مِرْدَاةً طَحُونَا
Sizi ağırladık da sabahın hemen öncesinde ... Değirmen taşı gibi öğütücü bir ziyafeti acele yetiştirdik.
وَقَوْلُ أَبِي الشَّعْرِ الضَّبِّيِّ، وَاسْمُهُ مُوسَى بْنُ سُحَيْمٍ:
Ve adı Mûsâ b. Suhaym olan Ebu'ş-Şa'r ed-Dabbî'nin şu sözü gibidir:
وَكُنَّا إِذَا الْجَبَّارُ بِالْجَيْشِ ضَافَنَا ... جَعَلْنَا الْقَنَا وَالْمُرْهَفَاتِ لَهُ نُزْلَا
Zorba bir hükümdar orduyla bize konuk olduğunda ... Mızrakları ve keskin kılıçları ona ziyafet kılardık.
و (يَوْمَ الدِّينِ) يَوْمَ الْجَزَاءِ، أَيْ هَذَا جَزَاؤُهُمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ نَظِيرَ قَوْلِهِ آنِفًا جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الْوَاقِعَة: ٢٤] . وَجَعَلَ يَوْمَ الدِّينِ وَقْتًا لِنُزُلِهِمْ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ ذَلِكَ الَّذِي عُبِّرَ عَنْهُ بِالنُّزُلِ جَزَاءً عَلَى أَعْمَالِهِمْ. وَهَذَا تَجْرِيدٌ لِلتَّشْبِيهِ التَّهَكُّمِيِّ وَهُوَ قَرِينَةٌ عَلَى التَّهَكُّمِ كَقَوْلِ
{ يَوْمَ الدِّينِ } ceza günüdür; yani bu, az önce geçen { جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarına bir karşılık olarak” [Vâkıa: 24] kavlinin benzeri şekilde amellerinin karşılığıdır. Ceza gününün ziyafetlerine vakit kılınması, 'nüzül' (ziyafet) diye tabir edilen şeyin amellerinin cezası olduğunu bildirir. Bu da alay yollu teşbihin tecrit edilmesidir (tezrid) ve tıpkı şu sözdeki gibi
عَمْرِو بن كُلْثُوم: «مُرَادة طحونا» .
Amr b. Kulsûm'un: “Öğütücü bir değirmen taşı” sözünde olduğu gibi tehekkümün (alay etmenin) karinesidir.
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : آيَة ٥٧]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 57]
نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ (٥٧)
{ نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ (٥٧) } “Sizi biz yarattık; hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?”
أَعْقَبَ إبِْطَال نفيهم الْبَعْث بِالْاِسْتِدْلَالِ عَلَى إِمْكَانِهِ وَتَقْرِيبِ كَيْفِيَّةِ الْإِعَادَةِ الَّتِي أَحَالُوهَا فَاسْتَدَلَّ عَلَى إِمْكَانِ إِعَادَةِ الْخَلْقِ بِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُعِيدَ خَلْقَهُمْ، قَالَ تَعَالَى: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يُنْكِرُونَ ذَلِكَ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ إِثْبَاتَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ.
Onların dirilişi nefyetmelerinin iptal edilmesinin hemen ardından, dirilişin imkânına ve imkânsız gördükleri yeniden yaratmanın keyfiyetinin zihinlere yaklaştırılmasına dair delil getirildi. Yaratmanın iadesinin imkânına, Allah'ın onları ilk defa yarattığı, dolayısıyla onları yeniden yaratmasının uzak bir ihtimal olmadığı ile delil getirildi. Nitekim Yüce Allah: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu iade edeceğiz” [Enbiyâ: 104] buyurmuştur; çünkü onlar bunu inkâr etmiyorlardı. Yoksa maksat Allah'ın onları yarattığını ispat etmek değildir.
وَهَذَا الكَّلَامُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ تَمَامِ مَا أُمِرَ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا مُسْتَقِلًّا. وَالْخِطَابُ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ مُوَجَّهٌ لِلسَّامِعِينَ فَلَيْسَ فِي ضَمِيرِ خَلَقْناكُمْ الْتِفَات.
Bu sözün, kendilerine söylemesi emredilen sözün tamamlayıcısı olması caiz olduğu gibi bağımsız bir istînâf (yeni bir başlangıç) olması da caizdir. Hitap her iki ihtimale göre de dinleyicilere yöneliktir; bu sebeple { خَلَقْناكُمْ } zamirinde iltifat yoktur.
وَتقدم الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةٍ تُقَوِّي الْحُكْمَ رَدًّا عَلَى إِحَالَتِهِمْ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ قَادِرًا عَلَى إِعَادَةِ خَلْقِهِمْ بَعْدَ فَنَاءِ مُعْظَمِ أَجْسَادِهِمْ حِينَ يَكُونُونَ تُرَابًا وَعِظَامًا، فَهَذَا تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِمَا ذُهِلُوا عَنْهُ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ خلقهمْ أول مرّة وَهُوَ الَّذِي يُعِيد خلقهمْ ثَانِي مرّة، فَإِنَّهُم وَإِن كَانُوا يعلمُونَ أَن الله خَلَقَهُمْ لَمَّا لَمْ يَجْرُوا عَلَى مُوجَبِ ذَلِكَ الْعلم بإحالتهم إِعَادَة الْخَلْقِ نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَشُكُّ فِي أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ، فَالْمَقْصُودُ بِتَقَوِّي الْحُكْمِ الْإِفْضَاءُ إِلَى مَا سَيُفَرَّعُ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ إِلَى قَوْلِهِ: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ [الْوَاقِعَة: ٥٨- ٦١] . وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي نَسْجِ نَظْمِهَا وَالتَّرْتِيبِ عَلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلًا فِي سُورَةِ الْإِنْسَانِ [٢٨] .
Müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne geçirilmesi, bedenlerinin büyük kısmı yok olup toprak ve kemik haline geldiklerinde Allah'ın onları yeniden yaratmaya kadir olmasını imkânsız görmelerine bir reddiye olarak hükmün kuvvetlendirilmesini ifade etmek içindir. Bu, Allah'ın onları ilk defa yaratan ve ikinci defa da yaratacak olan olduğunu gaflet ettikleri şeyleri onlara bir hatırlatmadır. Zira onlar Allah'ın kendilerini yarattığını bilseler de yeniden yaratmayı imkânsız görerek bu bilginin gereğine göre hareket etmedikleri için, Allah'ın kendilerini yarattığından şüphe eden kimseler konumuna indirilmişlerdir. Hükmün kuvvetlendirilmesinden maksat, { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } “Döktüğünüz meniyi gördünüz mü?” kavlinden { وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ } “Benzerlerinizi yerinize getirmek konusunda önümüze geçilemez” [Vâkıa: 58-61] kavline kadar bundan dallanıp budaklanacak hususlara ulaşmaktır. Nazmının örgüsü ve üzerine yapılan tertip bakımından bu ayetin benzeri, İnsan Suresi'nde yer alan: { نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلًا } “Onları biz yarattık ve mafsallarını sımsıkı bağladık; dilediğimiz zaman da benzerleriyle tamamen değiştiririz” [28] kavlidir.
وَمَوْقِعُهَا اسْتِدْلَالٌ وَعِلَّةٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ [الْوَاقِعَة: ٤٩، ٥٠] وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ.
Bu cümlenin konumu, { إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ } “Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de mutlaka toplanacaklardır” [Vâkıa: 49-50] cümlesinin muhtevası için bir delil ve illet olmasıdır; bundan dolayı atfedilmemiştir.
وَفرع على هَذَا التَّذْكِيرِ تَحْضِيضُهُمْ عَلَى التَّصْدِيقِ، أَيْ بِالْخَلْقِ الثَّانِي وَهُوَ الْبَعْثُ فَإِنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي لَمْ يصدقُوا بِهِ.
Bu hatırlatmanın üzerine, tasdik etmeye yani ikinci yaratılış olan dirilişe teşvikleri dallandırılıp bağlandı; çünkü onların inanmadıkları şey buydu.
[٥٨، ٥٩]
[58, 59]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٥٨ إِلَى ٥٩]
[Vâkıa Suresi (56), 58 ila 59. Ayetler]
أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ (٥٩)
{ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ (٥٩) } “(Rahimlere) akıttığınız meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratanlar biz miyiz?”
تَفْرِيعٌ عَلَى نَحْنُ خَلَقْناكُمْ [الْوَاقِعَة: ٥٧] ، أَيْ خَلَقْنَاكُمُ الْخَلْقَ الَّذِي لَمْ تَرَوْهُ وَلَكِنَّكُمْ تُوقِنُونَ بِأَنَّا خَلَقْنَاكُمْ فَتَدَبَّرُوا فِي خَلْقِ النَّسْلِ لِتَعْلَمُوا أَنَّ إِعَادَةَ الْخَلْقِ تُشْبِهُ ابْتِدَاءَ الْخَلْقِ.
{ نَحْنُ خَلَقْناكُمْ } [Vâkıa: 57] ayetine bir tefri'dir; yani 'Gözünüzle görmediğiniz o yaratılışla sizi biz yarattık, fakat siz bizim yarattığımıza kesin olarak inanıyorsunuz; o halde neslin yaratılışı üzerinde tefekkür edin ki yeniden yaratmanın ilk yaratılışa benzediğini bilesiniz.'
وَذُكِرَتْ كَائِنَاتٌ خَمْسَةٌ مُخْتَلِفَةُ الْأَحْوَالِ مُتَّحِدَةُ الْمَآلِ إِذْ فِي كُلِّهَا تَكْوِينٌ لِمَوْجُودٍ مِمَّا كَانَ عَدَمًا، وَفِي جَمِيعِهَا حُصُولُ وُجُودٍ مُتَدَرِّجٍ إِلَى أَنْ تَتَقَوَّمَ بِهَا الْحَيَاةُ وَابْتُدِئَ بِإِيجَادِ النَّسْلِ مِنْ مَاءٍ مَيِّتٍ، وَلَعَلَّهُ مَادَّةُ الْحَيَاةِ بِنَسْلِكُمْ فِي الْأَرْحَامِ مِنَ النُّطَفِ تَكْوِينًا مَسْبُوقًا بِالْعَدَمِ.
Durumları farklı, fakat akıbetleri bir olan beş varlık zikredilmiştir; zira hepsinde yokluktan bir varlığın meydana getirilmesi söz konusudur ve hepsinde, hayatın onunla ayakta duracağı aşamaya kadar kademeli bir varoluş gerçekleşmektedir. İlk olarak, yokluktan sonra meydana gelen bir varoluşla, rahimlerde nutfelerden nesliniz olarak hayat maddesi kılınan ölü bir sudan neslin meydana getirilmesiyle başlanmıştır.
وَالْاِسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ بِتَعْيِينِ خَالِقِ الْجَنِينِ مِنَ النُّطْفَةِ إِذْ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا أَنْ يُقِرُّوا بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُ النَّسْلِ مِنَ النُّطْفَةِ وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ قُدْرَتَهُ عَلَى مَا هُوَ مِنْ نَوْعِ إِعَادَةِ الْخَلْقِ.
İstifham (soru), nutfeden cenini yaratanın tayin edilmesi hususunda ikrar ettirme (takrir) amaçlıdır; zira Allah'ın nutfeden nesli yaratan olduğunu ikrar etmekten başka çareleri yoktur ve bu da O'nun yeniden yaratma kabilinden olan şeye kadir olmasını gerektirir.
وَإِنَّمَا ابْتُدِئَ الْاِسْتِدْلَالُ بِتَقْدِيمِ جُمْلَةِ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ زِيَادَةً فِي إِبْطَالِ شُبْهَتِهِمْ إِذْ قَاسُوا الْأَحْوَالَ الْمُغَيَّبَةِ عَلَى الْمُشَاهَدَةِ فِي قُلُوبِهِمْ لَا نُعَادُ بَعْدَ أَنْ كُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا، وَكَانَ حَقُّهُمْ أَنْ يَقِيسُوا عَلَى تَخَلُّقِ الْجَنِينِ مِنْ مَبْدَأِ مَاءِ النُّطْفَةِ فيقولوا: لَا تتخلق من النُّطْفَة الْميتَة أجسام حَيَّة كَمَا قَالُوا: لَا تَصِيرُ الْعِظَامُ الْبَالِيَةُ ذَوَاتًا حَيَّةً، وَإِلَّا فَإِنَّهُمْ لَمْ يَدَّعُوا قَطُّ أَنَّهُمْ خَالِقُونَ، فَكَانَ قَوْلُهُ: أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ تَمْهِيدًا لِلْاِسْتِدْلَالِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ خَالِقُ الْأَجِنَّةِ بِقُدْرَتِهِ، وَأَنَّ تِلْكَ الْقُدْرَة لَا تقصر عَن الْخَلْقِ الثَّانِي عِنْدَ الْبَعْثِ.
Delillendirmeye { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ } cümlesinin öne geçirilmesiyle başlanması, onların şüphelerini daha fazla çürütmek içindir. Zira onlar gaybî halleri kalplerinde müşahede edilen durumlara kıyas ederek 'Biz toprak ve kemik olduktan sonra yeniden diriltilmeyiz' demişlerdi. Oysa onların hakkı, ceninin nutfe suyunun başlangıcından yaratılışını kıyas edip: 'Tıpkı çürümüş kemiklerin canlı varlıklara dönüşemeyeceğini söylediğimiz gibi, ölü nutfeden de canlı bedenler yaratılamaz' demeleriydi. Aksi takdirde, onlar hiçbir zaman kendilerinin yaratıcı olduğunu iddia etmemişlerdi. Bu sebeple O'nun { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ } kavli, ceninleri kudretiyle yaratanın Allah olduğuna ve bu kudretin diriliş sırasındaki ikinci yaratılıştan da aciz kalmayacağına delil getirmeye bir hazırlık olmuştur.
وَفِعْلُ الرُّؤْيَةِ فِي «أَرَأَيْتُمْ» مِنْ بَابِ (ظَنَّ) لِأَنَّهُ لَيْسَ رُؤْيَةَ عَيْنٍ. وَقَالَ الرَّضِيُّ: هُوَ فِي مِثْلِهِ مَنْقُولٌ مَنْ رَأَيْتَ، بِمَعْنَى أَبْصَرْتَ أَوْ عَرَفْتَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَأَبْصَرْتَ حَالَهُ الْعَجِيبَةَ أَوْ أَعَرَفْتَهَا، أَخْبِرْنِي عَنْهَا، فَلَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الْاِسْتِخْبَارِ عَنْ حَالَةٍ عَجِيبَةٍ لِشَيْءٍ اه، أَيْ لِأَنَّ أَصْلَ فِعْلِ الرُّؤْيَةِ مِنْ أَفْعَالِ الْجَوَارِحِ لَا مِنْ أَفْعَالِ الْعَقْلِ.
«أَرَأَيْتُمْ» ifadesindeki görme fiili, gözle görme olmadığı için (zannetmek) babındandır. Radî şöyle demiştir: 'Bu ve benzeri yerlerde o, gördün veya bildin anlamında olan (رَأَيْتَ) fiilinden aktarılmıştır; sanki şöyle denilmiştir: Onun hayret verici durumunu gördün mü veya bildin mi, bana ondan haber ver! Dolayısıyla bu, ancak bir şeyin hayret verici durumunu sormada kullanılır' [sözü bitti]; yani çünkü görme fiilinin aslı akıl fiillerinden değil, duyu organlarının fiillerindendir.
ومَا تُمْنُونَ مَفْعُولٌ أَوَّلُ لِفِعْلِ أَفَرَأَيْتُمْ. وَفِي تَعْدِيَةِ فِعْلِ «أَرَأَيْتُمْ» إِلَيْهِ إِجْمَالٌ إِذْ مَوْرِدُ فِعْلِ الْعِلْمَ عَلَى حَالٍ مِنْ أَحْوَالِ مَا تُمْنُونَ، فَفِعْلُ «رَأَيْتُمْ» غَيْرُ وَارِدٍ عَلَى نَفْسِ مَا تُمْنُونَ. فَكَانَتْ جُمْلَةُ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ بَيَانًا لِجُمْلَةِ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ، وَأُعِيدَ حَرْفُ الْاِسْتِفْهَامِ لِيُطَابِقَ الْبَيَانُ مُبَيَّنَهُ.
{ مَا تُمْنُونَ } ifadesi, { أَفَرَأَيْتُمْ } fiilinin birinci mefulüdür. «أَرَأَيْتُمْ» fiilinin ona geçişli kılınmasında bir kapalılık (icmâl) vardır; zira bilme fiilinin yöneldiği yer { مَا تُمْنُونَ } ifadesinin hallerinden bir haldir; dolayısıyla «رَأَيْتُمْ» fiili bizzat { مَا تُمْنُونَ } ifadesinin kendisine yönelmemiştir. Bu yüzden { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ } cümlesi, { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } cümlesi için bir beyan (açıklama) olmuştur ve açıklayanın açıklanana uyması için istifham (soru) edatı tekrarlanmıştır.
وَبِهَذَا الْاِسْتِفْهَامِ صَار فعل أَفَرَأَيْتُمْ مُعَلَّقًا عَنِ الْعَمَلِ فِي مَفْعُولٍ ثَانٍ لِوُجُودِ مُوجَبِ التَّعْلِيقِ وَهُوَ الْاِسْتِفْهَامُ. قَالَ الرضيّ: إِذْ صُدِّرَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي بِكَلِمَةِ الْاِسْتِفْهَامِ فَالْأَوْلَى أَنْ لَا يُعَلَّقُ فِعْلُ الْقَلْبِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ نَحْوُ: علمت زيدا أَي من هُوَ» . اه.
Bu istifham ile { أَفَرَأَيْتُمْ } fiili, ta'lik sebebi olan istifhamın bulunması dolayısıyla ikinci mefulde amel etmekten askıya alınmıştır (ta'lik edilmiştir). Radî şöyle demiştir: 'İkinci mefulün başına istifham kelimesi geldiğinde, kalp fiilini birinci mefulden ta'lik etmemek daha evladır; tıpkı: عَلِمْتُ زَيْدًا أَيْ مَنْ هُوَ [Zeyd'in kim olduğunu bildim] örneğinde olduğu gibi.' [Sözü bitti].
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ لِإِفَادَةِ التَّقَوِّي لِأَنَّهُمْ لَمَّا نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَزْعُمُ ذَلِكَ كَمَا عَلِمْتَ صِيغَتْ جُمْلَةُ نَفْيِهِ بِصِيغَةٍ دَالَّةٍ عَلَى زَعْمِهِمْ تُمَكِّنُ التَّصَرُّفَ فِي تَكْوِينِ النَّسْلِ.
{ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ } cümlesinde müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne geçirilmesi hükmü kuvvetlendirmek içindir; zira bildiğin gibi onlar bunu iddia eden kimseler konumuna indirildiklerinde, onu nefyeden cümle, onların neslin meydana getirilmesinde tasarruf sahibi oldukları iddialarını gösteren bir sîga ile kurulmuştur.
وَقَدْ حَصَلَ مِنْ نَفْيِ الْخَلْقِ عَنْهُمْ وَإِثْبَاتِهِ لِلَّهِ تَعَالَى مَعْنَى قَصْرِ الْخَلْقِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Yaratmanın onlardan nefyedilip Yüce Allah'a ispat edilmesinden, yaratmanın yalnızca Yüce Allah'a has kılınması (kasr) anlamı hasıl olmuştur.
وأَمْ مُتَّصِلَة معادلة الْهَمْزَةِ، وَمَا بَعْدَهَا مَعْطُوفٌ لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنْ لَا يُذْكَرُ لَهُ خَبَرٌ اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ خَبَرِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْمَحْذُوفِ، وَهَاهُنَا أُعِيدَ الْخَبَرُ فِي قَوْلِهِ: أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ زِيَادَةً فِي تَقْرِيرِ إِسْنَادِ الْخَلْقِ إِلَى اللَّهِ فِي الْمَعْنَى وَلِلْإِيفَاءِ بِالْفَاصِلَةِ وَامْتِدَادِ نَفْسِ الْوَقْفِ، وَيَجُوزُ أَنْ نَجْعَلَ أَمْ مُنْقَطِعَةً بِمَعْنَى (بَلْ) لِأَنَّ الْاِسْتِفْهَامَ لَيْسَ بِحَقِيقِيٍّ فَلَيْسَ مِنْ غَرَضِهِ طَلَبُ تَعْيِينِ الْفَاعِلِ وَيَكُونُ الكَلَامُ قَدْ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: تَخْلُقُونَهُ.
{ أَمْ } hemzeyi dengeleyen (muâdile) muttasıl [edattır]; sonrasındaki ise matuftur, çünkü çoğunlukla matufun aleyhin haberinin mahzuf habere delaletiyle yetinilerek ona haber zikredilmez. Burada ise O'nun: { أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ } kavlindeki haber, anlam bakımından yaratmanın Allah'a isnadını pekiştirmek ve fasılaya uyup durak nefesini uzatmak için tekrarlanmıştır. { أَمْ } edatını (بَلْ) [bilakis] anlamında munkatı kılmamız da caizdir; zira soru hakiki değildir, dolayısıyla maksadı failin tayin edilmesini istemek değildir ve söz { تَخْلُقُونَهُ } kavlinde tamamlanmış olur.
وَالْمَعْنَى: أَتَظُنُّونَ أَنْفُسَكُمْ خَالِقِينَ النَّسَمَةَ مِمَّا تَمْنُونَ.
Anlam şudur: Akıttığınız meniden o canlıyı kendinizin yarattığını mı sanıyorsunuz?
[٦٠، ٦١]
[60, 61]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٦٠ الى ٦١]
[Vâkıa Suresi (56), 60 ila 61. Ayetler]
نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١)
{ نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١) } “Aranızda ölümü biz takdir ettik ve biz, benzerlerinizi yerinize getirmek ve sizi bilmediğiniz bir biçimde yeniden inşa etmek konusunda önümüze geçilebileceklerden değiliz.”
نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ.
{ نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } “Aranızda ölümü biz takdir ettik”.
اسْتِدْلَالٌ بِإِمَاتَةِ الْأَحْيَاءِ عَلَى أَنَّهَا مَقْدُورَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى ضَرُورَةَ أَنَّهُمْ مُوقِنُونَ بِهَا
Canlıların öldürülmesiyle, bunun Allah Teâlâ'nın kudretinde olduğuna delil getirilmesidir; zira onlar buna kesin olarak inanmakta,
وَمُشَاهِدُونَهَا وَوَادُّونَ دَفْعَهَا أَوْ تَأْخِيرَهَا، فَإِنَّ الَّذِي قَدِرَ عَلَى خَلْقِ الْمَوْتِ بَعْدَ الْحَيَاةِ قَادِرٌ عَلَى الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْمَوْتِ إِذِ الْقُدْرَةُ عَلَى حُصُولِ شَيْءٍ تَقْتَضِي الْقُدْرَةَ عَلَى ضِدِّهِ فَلَا جَرَمَ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى خَلْقِ حَيٍّ مِمَّا لَيْسَ فِيهِ حَيَاةٌ وَعَلَى إِمَاتَتِهِ بَعْدَ الْحَيَاةِ قَدِيرٌ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي حَالَتَيْ إِحْيَائِهِ وَإِمَاتَتِهِ، وَمَا الْإِحْيَاءُ بَعْدَ الْإِمَاتَةِ إِلَّا حَالَةٌ مِنْ تَيْنِكَ الْحَقِيقَتَيْنِ، فَوَضَحَ دَلِيلُ إِمْكَانِ الْبَعْثِ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ [الْحَج: ٦٦] .
bunu bizzat görmekte ve onu savuşturmayı ya da ertelemeyi arzulamaktadırlar. Hayattan sonra ölümü yaratmaya kadir olan Zat, ölümden sonra diriltmeye de kadirdir; zira bir şeyin gerçekleşmesine kadir olmak, onun zıddına da kadir olmayı gerektirir. Şüphe yok ki, içinde hayat bulunmayan şeyden bir canlı yaratmaya ve hayattan sonra onu öldürmeye kadir olan, onun diriltilmesi ve öldürülmesi hallerinde tasarruf etmeye de tam olarak kadirdir. Öldükten sonra diriltilmek ise o iki hakikatten bir halden ibarettir. Böylece dirilişin imkânının delili açıklığa kavuşmuş oldu. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “Sizi dirilten, sonra öldürecek, sonra tekrar diriltecek olan O'dur. Şüphesiz insan çok nankördür” [Hac: 66].
هَذَا أصل المفاد من قَوْله: نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ ثمَّ هُوَ مَعَ ذَلِك تَنْبِيه على أَن الْمَوْت جعله الله طورا من أطوار الْإِنْسَان لحكمة الِانْتِقَال بِهِ إِلَى الْحَيَاة الأبدية بعد إعداده لَهَا بِمَا تهيئه لَهُ أَسبَاب الْكَمَال المؤهلة لتِلْك الْحَيَاة لتتم الْمُنَاسبَة بَين ذَلِك الْعَالم وَبَين عامريه. وَقد مضى الْكَلَام على ذَلِك عِنْد تَفْسِير قَوْله تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ فِي سُورَة الْمُؤمنِينَ [١١٥] .
{ نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } kavlinden asıl anlaşılan budur. Bununla birlikte o, o âlem ile orayı dolduranlar arasındaki uyumun tamamlanması için, o hayata liyakat kazandıran olgunluk sebeplerinin kendisi için hazırladığı şeylerle ebedi hayata hazırlanmasının ardından oraya intikal ettirilmesi hikmeti doğrultusunda, Allah'ın ölümü insanın evrelerinden bir evre kıldığına yönelik bir uyarıdır. Müminûn Suresi'nde yer alan: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } “Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” [115] ayetinin tefsirinde buna dair açıklama geçmişti.
فَهَذَا وَجْهُ التَّعْبِيرِ بِ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ دُونَ: نَحْنُ نُمِيتُكُمْ، أَيْ أَنَّ الْمَوْتَ مَجْعُولٌ عَلَى تَقْدِيرٍ مَعْلُومٍ مُرَادٍ، مَعَ مَا فِي مَادَّةِ قَدَّرْنا مِنَ التَّذْكِيرِ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ لِتَتَوَجَّهَ أَنْظَارُ الْعُقُولِ إِلَى مَا فِي طَيِّ ذَلِكَ مِنْ دَقَائِقَ وَهِيَ كَثِيرَةٌ، وَخَاصَّةٌ فِي تَقْدِيرِ مَوْتِ الْإِنْسَانِ الَّذِي هُوَ سَبِيلٌ إِلَى الْحَيَاةِ الْكَامِلَةِ إِنْ أَخَذَ لَهَا أَسْبَابَهَا.
«نَحْنُ نُمِيتُكُمْ» [Sizi biz öldürürüz] yerine { قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } şeklinde ifade edilmesinin sebebi budur; yani ölüm, { قَدَّرْنا } maddesinde ilim, kudret ve iradeyi hatırlatan hususlarla birlikte, bilinen ve irade edilen bir ölçüye (takdire) göre kılınmıştır ki akılların nazarları bunun içerisindeki inceliklere yönelsin; bu incelikler çoktur ve özellikle, sebeplerine sarıldığı takdirde yetkin hayata giden bir yol olan insanın ölümünün takdir edilmesinde mevcuttur.
وَفِي كَلِمَةِ بَيْنَكُمُ مَعْنًى آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْمَوْتَ يَأْتِي عَلَى آحَادِهِمْ تَدَاوُلًا وَتَنَاوُبًا، فَلَا يُفْلِتُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ وَلَا يَتَعَيَّنُ لِحُلُولِهِ صِنْفٌ وَلَا عُمُرٌ فَآذَنَ ظَرْفُ (بَيْنَ) بِأَنَّ الْمَوْتَ كَالشَّيْءِ الْمَوْضُوعِ لِلتَّوْزِيعِ لَا يدْرِي أحد مَتَى يُصِيبُهُ قِسْطُهُ مِنْهُ، فَالنَّاسُ كَمَنْ دُعُوا إِلَى قِسْمَةِ مَالٍ أَوْ ثَمَرٍ أَوْ نَعَمٍ لَا يَدْرِي أَحَدٌ مَتَى يُنَادَى عَلَيْهِ لِيَأْخُذَ قِسْمَهُ، أَوْ مَتَى يَطِيرُ إِلَيْهِ قِطُّهُ وَلَكِنَّهُ يُوقِنُ بِأَنَّهُ نَائِلُهُ لَا مَحَالَةَ.
{ بَيْنَكُمُ } kelimesinde başka bir anlam daha vardır; o da ölümün onlardan her bir ferde sırayla ve nöbetleşe gelmesidir; böylece onlardan hiçbiri kurtulamaz ve onun gelmesi için belirli bir sınıf ya da yaş tayin edilmez. Bu sebeple (بَيْنَ) zarfı, ölümün paylaştırılmak üzere konulmuş bir şey gibi olduğunu bildirmiştir; hiç kimse ondan kendisine düşen payın ne zaman isabet edeceğini bilemez. İnsanlar, bir malın, meyvenin ya da davarın taksimine çağrılmış kimseler gibidir; hiçbiri payını almak için adının ne zaman okunacağını veya payının ne zaman kendisine doğru uçup geleceğini bilmez, fakat ona mutlaka kavuşacağına kesin olarak inanır.
وَبِهَذَا كَانَ فِي قَوْلِهِ: بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ إِذْ شَبَّهَ الْمَوْتَ بِمَقْسُومٍ وَرَمَزَ إِلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ بِكَلِمَةِ بَيْنَكُمُ الشَّائِعِ اسْتِعْمَالُهَا فِي الْقِسْمَةِ، قَالَ تَعَالَى: أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ [الْقَمَر: ٢٨] . وَفِي هَذِهِ الْاِسْتِعَارَةِ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ الْمَوْتِ فَائِدَةً وَمَصْلَحَةً لِلنَّاسِ أَمَّا فِي الدُّنْيَا لِئَلَّا تَضِيقَ بِهُمُ الْأَرْضُ وَالْأَرْزَاقُ وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَلِلْجَزَاءِ الْوِفَاقِ.
Bununla O'nun: { بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } kavlinde bir istiâre-i mekniyye olmuştur; zira ölümü taksim edilen bir şeye benzetmiş ve taksimde kullanımı yaygın olan { بَيْنَكُمُ } kelimesiyle müşebbehün bihe (kendisine benzetilene) işaret etmiştir; nitekim Yüce Allah: { أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ } “Suyun aralarında paylaştırıldığını” [Kamer: 28] buyurmuştur. Bu istiârede, ölümün insanlar için bir fayda ve maslahat olduğuna dair kinaye vardır; dünyada yeryüzü ve rızıklar onlara dar gelmesin diye, ahirette ise [amellere] uygun düşen karşılık içindir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةِ تَقَوِّي الْحُكْمِ وَتَحْقِيقِهِ، وَالتَّحْقِيقُ رَاجِعٌ إِلَى مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ التَّرْكِيبُ مِنْ فِعْلِ قَدَّرْنا وَظَرْفُ بَيْنَكُمُ فِي دَلَالَتِهِمَا عَلَى مَا فِي خَلْقِ الْمَوْتِ مِنَ الْحِكْمَةِ الَّتِي أَشَرْنَا إِلَيْهَا.
Müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne geçirilmesi hükmü kuvvetlendirmek ve tahkik etmek içindir. Tahkik ise terkibin içerdiği { قَدَّرْنا } fiili ile { بَيْنَكُمُ } zarfının, ölümün yaratılışındaki işaret ettiğimiz hikmete dair delaletlerine racidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ قَدَّرْنا بِتَشْدِيدِ الدَّالِّ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِالتَّخْفِيفِ وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَالتَّشْدِيدُ مَصْدَرُهُ التَّقْدِيرُ، وَالتَّخْفِيفُ مَصْدَرُهُ الْقَدْرُ.
Cumhur { قَدَّرْنا } kelimesini dal harfinin şeddesiyle okumuştur. İbn Kesîr ise onu şeddesiz (tahfif ile) okumuştur; her ikisi de aynı anlamdadır. Şeddeli olanın masdarı takdîr, şeddesiz olanın masdarı ise kadrdir.
وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١) .
{ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١) } “Ve biz, benzerlerinizi yerinize getirmek ve sizi bilmediğiniz bir biçimde yeniden inşa etmek konusunda önümüze geçilebileceklerden değiliz.”
هَذَا نَتِيجَةٌ لِمَا سَبَقَ مِنَ الْاِسْتِدْلَالِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْمَوْتِ فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَعْطِفَ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ وَيَتْرُكَ عَطْفَهُ فَعَدَلَ عَنِ الْأَمْرَيْنِ، وَعَطَفَ بِالْوَاوِ عَطْفَ الْجُمَلِ فَيَكُونُ جُمْلَةً مُسْتَقِلَّةً مَقْصُودًا لِذَاتِهِ لِأَنَّ مَضْمُونَهُ يُفِيدُ النَّتِيجَةَ، وَيُفِيدُ تَعْلِيمًا اعْتِقَادِيًّا، فَيَحْصُلُ الْإِعْلَامُ بِهِ تَصْرِيحًا وَتَعْرِيضًا، فَالصَّرِيحُ مِنْهُ التَّذْكِيرُ بِتَمَامِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ لَا يَغْلِبُهُ غَالِبٌ وَلَا تَضِيقُ قُدْرَتُهُ عَنْ شَيْءٍ، وَأَنَّهُ يُبَدِّلُهُمْ خَلْقًا آخَرَ فِي الْبَعْثِ مُمَاثِلًا لِخَلْقِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَيُفِيدُ تَعْرِيضًا بِالتَّهْدِيدِ بِاسْتِئْصَالِهِمْ وَتَعْوِيضِهِمْ بِأُمَّةٍ أُخْرَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ [إِبْرَاهِيم: ١٩، ٢٠] وَلَوْ جِيءَ بِالْفَاءِ لَضَاقَتْ دلَالَة الْكَلَام عَن الْمَعْنَيَيْنِ الْآخَرَيْنِ.
Bu, Allah'ın ölümden sonra diriltmeye kadir olduğuna dair geçen delillendirmenin bir neticesidir. Bu durumda zahirin gereği, tefri' fâ'sı ile atfetmek ve atfı terk etmekti; her iki durumdan da vazgeçildi ve cümlelerin atfedilmesi kabilinden vav harfi ile atfedildi; böylece bizzat kendisi kastedilen bağımsız bir cümle oldu; zira muhtevası neticeyi ifade ettiği gibi itikadî bir talimi de ifade etmektedir. Böylece onunla hem açıkça (tasrihan) hem de üstü kapalı (ta'rîzen) bildirim hasıl olur. Bunun açık olanı, Allah Teâlâ'nın kudretinin tam olduğunu, hiçbir galibin O'na galip gelemeyeceğini, hiçbir şeyin O'nun kudretine dar gelmeyeceğini ve dirilişte onları dünyadaki yaratılışlarına benzer başka bir yaratılışla değiştireceğini hatırlatmaktır. Üstü kapalı olanı ise, Yüce Allah'ın: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } “Eğer dilerse sizi yok eder ve yeni bir yaratılış getirir; bu da Allah'a güç değildir” [İbrâhîm: 19-20] kavlinde olduğu gibi köklerini kazımak ve yerlerine başka bir ümmet getirmekle tehdit etmeyi ifade eder. Şayet fâ harfi ile getirilseydi, sözün delaleti diğer iki anlama dar gelirdi.
وَالسَّبْقُ: مَجَازٌ مِنَ الْغَلَبَةِ وَالتَّعْجِيزِ لِأَنَّ السَّبْقَ يَسْتَلْزِمُ أَنَّ السَّابِقَ غَالِبٌ لِلْمَسْبُوقِ، فَالْمَعْنَى: وَمَا نَحْنُ بِمَغْلُوبِينَ، قَالَ الْفَقْعَسِيُّ مُرَّةُ بْنُ عَدَّاءٍ:
Sebk (öne geçmek): Galip gelmekten ve aciz bırakmaktan mecazdır; zira öne geçmek, öne geçenin geride kalana galip gelmesini gerektirir. Anlam şudur: Biz mağlup edileceklerden değiliz. el-Fak'asî Mürre b. Addâ' şöyle demiştir:
كَأَنَّكَ لَمْ تُسْبَقْ مِنَ الدَّهْرِ مَرَّةً ... إِذَا أَنْتَ أَدْرَكْتَ الَّذِي كُنْتَ تَطْلُبُ
Zaman içinde bir kez bile yenilmemiş gibisin / Aradığın şeye ulaştığın zaman.
وَيَتَعَلَّقُ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
{ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ } ifadesi müteallıktır;
بِمَسْبُوقِينَ لِأَنَّهُ يُقَالُ: غَلَبَهُ عَلَى كَذَا، إِذَا حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ نَوَالِهِ، وَأَصْلُهُ: غَلَبَهُ عَلَى كَذَا، أَيْ تَمَكَّنَ مِنْ كَذَا دُونَهُ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ [يُوسُف: ٢١] . وَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: أَمْثالَكُمْ.
{ بِمَسْبُوقِينَ } kelimesine [bağlıdır]. Zira bir kimse ile elde edeceği şey arasına girildiğinde غَلَبَهُ عَلَى كَذَا [ona şu hususta galip geldi] denir. Bunun aslı ise غَلَبَهُ عَلَى كَذَا yani 'ona rağmen o şeye güç yetirdi' demektir; nitekim Yüce Allah: { وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } “Allah, emrine galiptir” [Yûsuf: 21] buyurmuştur. Vakıf (durak) ise O'nun: { أَمْثالَكُمْ } kavli üzerinde olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
{ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ } ifadesinin olması da caizdir;
فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضمير قَدَّرْنا [الْوَاقِعَة: ٦٠] ، أَيْ قَدَّرْنَا الْمَوْتَ عَلَى أَنْ نُحْيِيَكُمْ فِيمَا بَعْدُ إِدْمَاجًا لِإِبْطَالِ قَوْلِهِمْ: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الْوَاقِعَة: ٤٧] فَتَكُونُ (عَلَى) بِمَعْنَى (مَعَ) وَتَكُونُ حَالًا مُقَدَّرَةً، وَهَذَا كَقَوْلِ الْوَاعِظِ: «عَلَى شَرْطِ النَّقْضِ رُفِعَ الْبُنْيَانُ، وَعَلَى شَرْطِ الْخُرُوجِ دَخَلَتِ الْأَرْوَاحُ لِلْأَبْدَانِ» وَيَكُونُ مُتَعَلِّقُ (مَسْبُوقِينَ) مَحْذُوفًا دَالًّا عَلَيْهِ الْمَقَامُ، أَيْ مَا نَحْنُ بِمَغْلُوبِينَ فِيمَا قَدَّرْنَاهُ مِنْ خَلْقِكُمْ وَإِمَاتَتِكُمْ، وَيُجْعَلُ الْوَقْف على (مسبوقين) .
{ قَدَّرْنا } [Vâkıa: 60] fiilindeki zamirden hal konumunda [olması caizdir]; yani onların: { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Biz ölüp toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” [Vâkıa: 47] sözlerini çürütmeyi dahil etmek (idmâc) üzere 'Daha sonra sizi diriltmek şartıyla aranızda ölümü takdir ettik' [demektir]. Böylece (عَلَى) edatı (مَعَ) [ile birlikte] anlamında olur ve mukadder bir hal olur. Bu, vaizin şu sözü gibidir: 'Yıkılma şartıyla bina yükseltildi ve çıkma şartıyla ruhlar bedenlere girdi.' Bu durumda (مَسْبُوقِينَ) kelimesinin müteallakı, makamın kendisine delalet ettiği mahzuf bir unsur olur; yani 'Sizi yaratmamız ve öldürmemiz hususunda takdir ettiğimiz şeylerde biz mağlup edilecek değiliz' [demektir] ve vakıf (مسبوقين) üzerinde yapılır.
وَيُفِيدُ قَوْلُهُ: نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ إِلَخْ وَرَاءَ ذَلِكَ عِبْرَةً بِحَالِ الْمَوْتِ بَعْدَ الْحَيَاةِ فَإِنَّ فِي تَقَلُّبِ ذَيْنِكَ الْحَالَيْنِ عِبْرَةً وَتَدَبُّرًا فِي عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَتَصَرُّفِهِ فَيَكُونُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ وِزَانُهُ وِزَانُ قَوْلِهِ الْآتِي: لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً [الْوَاقِعَة: ٧٠] وَقَوْلِهِ: نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ [الْوَاقِعَة: ٧٣] .
O'nun: { نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } vd. kavli, bunun ötesinde hayattan sonraki ölüm haliyle bir ibret ifade eder; zira bu iki halin değişmesinde Allah'ın yüce kudreti ve tasarrufu hususunda bir ibret ve tefekkür vardır. Dolayısıyla bu yönden onun dengi, ileride gelecek olan: { لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً } “Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık” [Vâkıa: 70] ve { نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ } “Biz onu bir ibret ve çölde konaklayanlara bir fayda kıldık” [Vâkıa: 73] kavlidir.
وَمَعْنَى: أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
{ أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ } kavlinin anlamı şudur:
: نُبَدِّلُ بِكُمْ أَمْثَالَكُمْ، أَيْ نَجْعَلُ أَمْثَالَكُمْ بَدَلًا.
Sizin yerinize benzerlerinizi getiririz, yani benzerlerinizi bedel kılarız.
وَفِعْلُ (بَدَّلَ) يَنْصِبُ مَفْعُولًا وَاحِدًا وَيَتَعَدَّى إِلَى مَا هُوَ فِي مَعْنَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِحَرْفِ الْبَاءِ، وَهُوَ الْغَالِبُ أَوْ بِ (مِنَ) الْبَدَلِيَّةِ فَإِنَّ مَفْعُولَ (بَدَّلَ) صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ مُبْدَلًا وَمُبْدَلًا مِنْهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦١] قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى، وَفِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢] عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ، فَالتَّقْدِيرُ هُنَا: عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ مِنْكُمْ أَمْثَالَكُمْ، فَحُذِفَ، مُتَعَلِّقُ نُبَدِّلَ
(بَدَّلَ) fiili tek bir mefulü nasbeder ve ikinci meful anlamında olan kelimeye çoğunlukla bâ harfiyle veya bedel bildiren (مِنْ) ile geçişli olur; zira (بَدَّلَ) fiilinin mefulü, mübdel (değiştirilen) olmaya da mübdelün minh (yerine konulan) olmaya da elverişlidir. Bakara Suresi'nde [61] Yüce Allah'ın: { أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى } “Daha aşağı olanı mı değiştirmek istiyorsunuz?” kavli ve Nisâ Suresi'nde [2]: { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “Temizi pis olanla değiştirmeyin” kavlinin açıklamasında bu geçmişti. Buradaki takdir şöyledir: عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ مِنْكُمْ أَمْثَالَكُمْ [Sizin yerinize benzerlerinizi getirmek üzere]; dolayısıyla { نُبَدِّلَ } fiilinin müteallakı hazfedilmiş,
وَأُبْقِيَ الْمَفْعُولُ لِأَنَّ الْمَجْرُورَ أَوْلَى بِالْحَذْفِ.
meful ise bırakılmıştır; çünkü mecrur olanın hazfedilmesi daha evladır.
وَالْأَمْثَالُ: جَمْعُ مِثْلٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَسُكُونِ الْمُثَلَّثَةِ وَهُوَ النَّظِيرُ، أَيْ نَخْلُقُ ذَوَاتٍ مُمَاثِلَةٍ لِذَوَاتِكُمُ الَّتِي كَانَتْ فِي الدُّنْيَا وَنُودِعُ فِيهَا أَرْوَاحَكُمْ. وَهَذَا يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْإِعَادَةَ عَنْ عَدَمٍ لَا عَنْ تَفْرِيقٍ. وَقَدْ تَرَدَّدَ فِي تَعْيِينِ ذَلِكَ عُلَمَاءُ السُّنَّةِ وَالْكَلَامِ.
Emsâl (أَمْثَال): Mîm harfinin kesresi ve peltek se harfinin sükûnu ile misl (مِثْل) kelimesinin çoğuludur ve benzer (nazîr) demektir; yani dünyada var olan bedenlerinize benzer bedenler yaratır ve ruhlarınızı onların içine yerleştiririz. Bu, yeniden dirilişin parçaların dağılmasından değil, yokluktan olduğunu bildirir. Ehl-i sünnet ve kelam âlimleri bunu belirleme hususunda tereddüt etmişlerdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُفِيدَ مَعْنَى التَّهْدِيدِ بِالْاِسْتِئْصَالِ، أَيْ لَوْ شِئْنَا اسْتِئْصَالَكُمْ لَمَا أَعْجَزْتُمُونَا فَيَكُونُ إِدْمَاجًا لِلتَّهْدِيدِ فِي أَثْنَاءِ الْاِسْتِدْلَالِ وَيَكُونُ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ [إِبْرَاهِيم: ١٩] .
Köklerini kazıma tehdidi anlamı ifade etmesi de caizdir; yani 'Şayet sizin kökünüzü kazımak isteseydik bizi aciz bırakamazdınız' [demektir]; böylece delillendirme esnasında tehdidi dahil etmek (idmâc) olur ve Yüce Allah'ın: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } “Eğer dilerse sizi yok eder ve yeni bir yaratılış getirir” [İbrâhîm: 19] kavli kabilinden olur.
وَنُنْشِئَكُمْ
{ وَنُنْشِئَكُمْ } kavli,
عَطْفٌ عَلَى نُبَدِّلَ
{ نُبَدِّلَ } fiiline matuftur;
، أَيْ مَا نَحْنُ بِمَغْلُوبِينَ عَلَى إِنْشَائِكُمْ.
yani 'Sizi inşa etmek konusunda da mağlup edilecek değiliz' [demektir].
وَهَذَا الْعَطْفُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عَطْفَ مُغَايِرٍ بِالذَّاتِ فَيَكُونُ إِنْشَاؤُهُمْ شَيْئًا آخَرَ غَيْرَ تَبْدِيلِ أَمْثَالِهِمْ، أَيْ نَحْنُ قَادِرُونَ عَلَى الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، فَتَبْدِيلُ أَمْثَالِهِمْ خَلْقُ أَجْسَادٍ أُخْرَى تُودَعُ فِيهَا الْأَرْوَاحُ، وَأَمَّا إِنْشَاؤُهُمْ فَهُوَ نَفْخُ الْأَرْوَاحِ فِي الْأَجْسَادِ الْمَيِّتَةِ الْكَامِلَةِ وَفِي الْأَجْسَادِ الْبَالِيَةِ بَعْدَ إِعَادَتِهَا بِجَمْعِ مُتَفَرِّقِهَا أَوْ بِإِنْشَاءِ أَمْثَالِهَا مِنْ ذَوَاتِهَا مِثْلِ: عَجْبِ الذَّنَبِ، وَهَذَا إِبْطَالٌ لِاسْتِبْعَادِهِمُ الْبَعْثَ بَعْدَ اسْتِقْرَارِ صُوَرِ شُبْهَتِهِمُ الْبَاعِثَةِ عَلَى إِنْكَارِ الْبَعْثِ.
Bu atfın zat bakımından farklı olanın atfı (atf-ı mugāyir bi'z-zât) olması muhtemeldir; bu durumda onların inşa edilmesi, benzerleriyle değiştirilmelerinden başka bir şey olur; yani 'Biz her iki duruma da kadiriz; benzerleriyle değiştirmek, ruhların içine yerleştirileceği başka cesetler yaratmaktır; inşa edilmelerine gelince, bu da eksiksiz ölü bedenlere ve dağılmış parçaları bir araya getirilerek ya da acbü'z-zeneb (kuyruk sokumu kemiği) gibi kendi zatlarından benzerleri inşa edilerek iade edilmelerinin ardından çürümüş bedenlere ruhların üflenmesidir.' Bu ise, dirilişi inkâr etmeye sevk eden şüphelerinin suretleri yerleştikten sonra dirilişi imkânsız görmelerini çürütmektir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَطْفَ مُغَايِرٍ بِالْوَصْفِ بِأَنْ يُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ
Nitelik bakımından farklı olanın atfı (atf-ı mugāyir bi'l-vasf) olması da muhtemeldir; şöyle ki, O'nun: { وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } kavlinden,
الْإِشَارَةُ إِلَى كَيْفِيَّةِ التَّبْدِيلِ إِشَارَةٌ عَلَى وَجْهِ الْإِبْهَامِ.
değiştirmenin niteliğine müphem bir tarzda işaret edilmesi kastedilmiş olur.
وَعَطَفَ بِالْوَاوِ دُونَ الْفَاءِ لِأَنَّهُ بِمُفْرَدِهِ تَصْوِيرٌ لِقُدْرَةِ الله تَعَالَى وحكمته بعد مَا أَفَادَهُ قَوْلُهُ: أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
Fâ yerine vav harfi ile atfedilmiştir; çünkü tek başına o, { أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ } kavlinin ifade ettiği şeyden sonra Allah Teâlâ'nın kudret ve hikmetini tasvir etmektedir;
مِنْ إِثْبَاتِ أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى الْبَعْثِ.
yani Allah'ın diriltmeye kadir olduğunu ispat etmesinden sonra.
وَمَا
[Buradaki]
مِنْ قَوْله: فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ
{ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } kavlindeki mâ (ما) edatı,
صَادِقَةٌ عَلَى الْكَيْفِيَّةِ، أَوِ الْهَيْئَةِ الَّتِي يَتَكَيَّفُ بِهَا الْإِنْشَاءُ، أَيْ فِي كَيْفِيَّةٍ لَا تَعْلَمُونَهَا إِذْ لَمْ تُحِيطُوا عِلْمًا بِخَفَايَا الْخِلْقَةِ. وَهَذَا الْإِجْمَالُ جَامِعٌ لِجَمِيعِ الصُّوَرِ الَّتِي يَفْرِضُهَا الْإِمْكَانُ فِي بَعْثِ الْأَجْسَادِ لِإِيدَاعِ الْأَرْوَاحِ.
inşanın bürüneceği keyfiyet veya heyet için geçerlidir; yani 'Yaratılışın gizliliklerini bütünüyle kavrayamadığınız için bilemeyeceğiniz bir keyfiyette' [demektir]. Bu kapalılık (icmâl), ruhların yerleştirilmesi için bedenlerin diriltilmesinde aklın mümkün gördüğü bütün suretleri kapsamaktadır.