نَاهِيكَ بِهِ، وَحَسْبُكَ بِهِ، وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ، وَاللَّفْظُ جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ فَطُوِيَ مِنْهُ بَعْضُهُ، وَأَصْلُهُ: فَلَهُمُ السَّلَامَةُ سَلَامَةٌ تَسُرُّ مَنْ بَلَغَهُ حَدِيثُهَا.
'Nâhîke bih' (o sana yeter) ve 'hasbüke bih' (o sana kâfidir). (Min / مِنْ) edatı ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). Bu ifade darbımesel gibi kullanılmış ve bir kısmı hazfedilmiştir (dürülmüştür); aslı ise şudur: 'Onlar için öyle bir selamet vardır ki haberi kendisine ulaşan kimseyi sevindirir.'
وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَتَقْرِيرُ الْمَعْنَى كَمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يُسَرُّ بِمَا يَنَالُهُ أَهْلُ الْإِسْلَامِ مِنَ الْكَرَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ وَهُمْ مِمَّنْ شَمَلَهُمْ لَفْظُ أَصْحابِ الْيَمِينِ. وَقِيلَ: الْكَلَامُ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ فَيُقَالُ لَهُ: سَلَامٌ لَكَ، أَيْ تَقُولُ لَهُ الْمَلَائِكَةُ.
Bir görüşe göre: Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ve anlamın açıklaması daha önce geçtiği gibidir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İslam ehlinin Allah katında nail olduğu ikram ile sevinir, onlar da 'ashâb-ı yemîn' lafzının kapsamına giren kimselerdir. Bir diğer görüşe göre ise: İfade gizli bir söz (kavl) takdirindedir; yani ona: 'Sana selam olsun' denilir, yani melekler ona böyle der.
ومِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ أَنْتَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ، ومِنْ عَلَى هَذَا تَبْعِيضِيَّةٌ، فَهِيَ بِشَارَةٌ لِلْمُخَاطَبِ عِنْدَ الْبَعْثِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْد: ٢٣، ٢٤] .
{ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'Sen ashâb-ı yemîndensin' takdirindedir. Bu takdire göre (min / مِنْ) teb'îziyyedir (parça/kısım bildirir). Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Melekler de her kapıdan onların yanına varırlar [ve şöyle derler:] 'Sabrettiğiniz şeylere karşılık size selam olsun! Ahiret yurdu ne güzeldir!'” [Ra'd: 23-24] ayetinde olduğu gibi, ba's (yeniden diriliş) anında muhataba bir müjdedir.
وَقِيلَ: الْكَافُ خِطَابٌ لِمَنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ. وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: فَسَلَامٌ لَهُ، فَعَدَلَ إِلَى الْخِطَابِ لِاسْتِحْضَارِ تِلْكَ الْحَالَةِ الشَّرِيفَةِ، أَيْ فَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ أَصْحَابُ الْيَمِينِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ [يُونُس: ١٠] أَيْ يُبَادِرُونَهُ بِالسَّلَامِ، وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِ مِنْ أَهْلِ مَنْزِلَتِهِمْ، ومِنْ عَلَى هَذَا ابْتِدَائِيَّةٌ.
Bir diğer görüşe göre: Kâf (كَ), iltifat sanatı yoluyla ashâb-ı yemînden olan kimseye bir hitaptır. Zahir olan mukteza 'ona selam olsun' (fe-selâmun lehû) denilmesidir; ancak o şerefli hali zihinde canlandırmak için hitaba dönülmüştür. Yani Allah Teâlâ'nın: { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Oradaki esenlik dilekleri de 'selam'dır” [Yûnus: 10] buyruğunda olduğu gibi, ashâb-ı yemîn ona selam verirler; yani ona hemen selam verirler. Bu, onun da onların mertebesinden olduğuna bir kinayedir; bu durumda (min / مِنْ) ibtidâiyyedir.
فَهَذِهِ مَحَامِلُ لِهَذِهِ الْآيَةِ يُسْتَخْلَصُ مِنْ مَجْمُوعِهَا مَعْنَى الرِّفْعَةِ وَالْكَرَامَةِ.
İşte bu ayet için [zikredilen] bu yorumların tamamından yücelik ve ikram anlamı çıkarılmaktadır.
وَالْمُكَذِّبُونَ الضَّالُّونَ: هُمْ أَصْحَابُ الشِّمَالِ فِي الْقِسْمِ السَّابِقِ إِلَى أَزْوَاجٍ ثَلَاثَةٍ.
'Yalanlayan sapıklar' (الْمُكَذِّبُونَ الضَّالُّونَ), daha önce geçen üç sınıflı taksimdeki ashâb-ı şimâldir (soldakilerdir).
وَقُدِّمَ هُنَا وَصْفُ التَّكْذِيبِ عَلَى وَصْفِ الضَّلَالِ عَكْسَ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَة: ٥١] ، لِمُرَاعَاةِ سَبَبِ مَا نَالَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَهُوَ التَّكْذِيبُ، لِأَنَّ الْكَلَامَّ هُنَا عَلَى عَذَابٍ قَدْ حَانَ حِينُهُ وَفَاتَ وَقْتُ الْحَذَرِ مِنْهُ فَبُيِّنَ سَبَبُ عَذَابِهِمْ وَذُكِّرُوا بِالَّذِي أَوْقَعَهُمْ فِي سَبَبِهِ لِيَحْصُلَ لَهُمْ أَلَمُ التَّنَدُّمِ.
Burada yalanlama vasfı, daha önce geçen { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ } “Sonra siz, ey haktan sapan yalanlayıcılar!” [Vâkıa: 51] ayetindekinin aksine, dalalet vasfının önüne geçirilmiştir. Bunun sebebi, uğradıkları azabın gerekçesini -ki o yalanlamadır- gözetmektir. Çünkü buradaki söz vakti gelip çatmış ve artık sakınma vakti geçmiş bir azap hakkındadır; bu yüzden azaplarının sebebi açıklanmış ve pişmanlık elemini çekmeleri için kendilerini bu duruma düşüren sebep onlara hatırlatılmıştır.
وَالنُّزُلُ: مَا يُقَدَّمُ لِلضَّيْفِ مِنَ الْقِرَى، وَإِطْلَاقُهُ هُنَا تَهَكُّمٌ، كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ [الْوَاقِعَة: ٥٦] .
Nüzul (النُّزُلُ): Misafire sunulan ikramdır (ziyafettir); burada bu lafzın kullanılması, Allah Teâlâ'nın: { هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ } “İşte ceza gününde onlara yapılacak ziyafet/ikram budur!” [Vâkıa: 56] buyruğunda olduğu gibi, bu surede az önce geçtiği üzere bir alay ve istihzadır (tehekkümdür).
وَالتَّصْلِيَةُ: مَصْدَرُ صَلَّاهُ المشدّد، إِذا أَحْرَقَهُ وَشَوَاهُ، يُقَالُ: صَلَّى اللَّحْمَ تَصْلِيَةً، إِذَا شَوَاهُ، وَهُوَ هُنَا مِنَ الْكَلَامِ الموجه لإيهامه أَنه يُصَلَّى لَهُ الشِّوَاءُ فِي نُزُلِهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ، أَيْ يُحَرَّقُ بِهَا.
Tasliye (التَّصْلِيَةُ): Bir şeyi yaktığı ve kızarttığı/kavurduğu zaman kullanılan şeddeli 'sallâ' (صَلَّى) fiilinin masdarıdır. Eti kızarttığı zaman 'sallâ'l-lahme tasliyeten' denir. Buradaki ifade, alay yoluyla sanki ziyafetinde kendisine kızartma pişiriliyormuş vehmini veren tevcihli (çift anlamlı) bir sözdür; yani [aslında] onunla yakılır.
وَالْجَحِيمُ: يُطْلَقُ عَلَى النَّارِ الْمُؤَجَّجَةِ، وَيُطْلَقُ عَلَمًا عَلَى جَهَنَّمِ دَارِ الْعَذَاب الْآخِرَة.
Cahîm (الْجَحِيمُ): Alev alev yanan ateşe denir; aynı zamanda ahiret azap yurdu olan Cehennem'in özel ismi olarak da kullanılır.
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : آيَة ٩٥]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 95]
إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥)
{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin (hakkü'l-yakînin) ta kendisidir.” (95)
تَذْيِيلٌ لِجَمِيعِ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ السُّورَةُ مِنَ الْمَعَانِي الْمُثْبَتَةِ.
Surenin içerdiği bütün sabit manalar için bir tezyildir (tamamlayıcı/pekiştirici neticedir).
وَالْإِشَارَةُ إِلَى ذَلِكَ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ مِنْ تَحْقِيقِ حَقٍّ وَإِبْطَالِ بَاطِلٍ.
[Buradaki] işaret, hakkın ispatı ve bâtılın iptali kabilinden zikredilen şeylerin tevilinedir.
وَالْحَقُّ: الثَّابِتُ. والْيَقِينِ: الْمَعْلُومُ جَزْمًا الَّذِي لَا يَقْبَلُ التَّشْكِيكَ.
Hak (الْحَقُّ): Sabit olan demektir. Yakîn (الْيَقِينِ) ise: Şüphe kabul etmeyen, kesin olarak bilinen şeydir.
وَإِضَافَةُ حَقُّ إِلَى الْيَقِينِ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ، أَيْ لَهُوَ الْيَقِينُ الْحَقُّ. وَذَلِكَ أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا كَانَ كَامِلًا فِي نَوْعِهِ وُصِفَ بِأَنَّهُ حَقُّ ذَلِكَ الْجِنْسِ، كَمَا
{ حَقُّ } kelimesinin { الْيَقِينِ } kelimesine izafeti, sıfatın mevsufa izafeti kabîlindendir; yani 'o, hakiki yakîndir' demektir. Çünkü bir şey kendi türünde kâmil olduğu zaman, o cinsin hakkı/tam karşılığı olarak nitelenir; nitekim...
فِي الْحَدِيثِ: «لَأَبْعَثَنَّ مَعَكُمْ أَمِينًا حَقَّ أَمِينٍ»
Hadiste: “Sizinle beraber tam anlamıyla güvenilir (hakka emîn) bir adam göndereceğim” [buyrulmuştur].
. فَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِي قَصَصْنَا عَلَيْكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ هُوَ الْيَقِينُ حَقُّ الْيَقِينِ، كَمَا يُقَالُ: زَيْدٌ الْعَالِمُ حَقُّ عَالِمٍ. وَمَآلُ هَذَا الْوَصْفِ إِلَى تَوْكِيدِ الْيَقِينِ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ ذِكْرِ مُرَادِفِ الشَّيْءِ وَإِضَافَةُ الْمُتَرَادِفَيْنِ تُفِيدُ مَعْنَى التَّوْكِيدِ، فَلِذَلِكَ فَسَّرُوهُ بِمَعْنَى: أَنَّ هَذَا يَقِينُ الْيَقِينِ وَصَوَابُ الصَّوَابِ. نُرِيدُ: أَنَّهُ نِهَايَةُ الصَّوَابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ.
Manası şudur: Bu surede sana anlattığımız şeyler, tam anlamıyla kesin bilginin (yakînin) ta kendisidir; tıpkı 'Zeyd tam bir âlimdir' (Zeydün el-âlimu hakka âlimin) denilmesi gibi. Bu nitelemenin varacağı netice yakîni pekiştirmektir; bu da bir şeyin eş anlamlısını zikretmek gibidir ve eş anlamlı iki kelimenin birbirine izafeti tekit manası ifade eder. Bu sebeple onu: 'Bu, yakînin yakîni ve doğrunun doğrusudur' anlamıyla tefsir etmişlerdir. Kastedilen, onun doğruluğun zirvesinde olduğudur. İbn Atiyye: 'Bu konuda söylenenlerin en güzeli budur' demiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِضَافَةُ بَيَانِيَّةً عَلَى مَعْنَى (مِنْ) ، وَحَقِيقَتُهُ عَلَى مَعْنَى اللَّامِ بِتَقْدِيرِ:
İzafetin (min / مِنْ) manasında beyâniyye olması da caizdir; hakikati ise lâm (لِـ) manasında olup şu takdirdedir:
لَهُوَ حَقُّ الْأَمْرِ الْيَقِينِ، وَسَيَجِيءُ نَظِيرُ هَذَا التَّرْكِيبِ فِي سُورَةِ الْحَاقَّةِ. وسأبين هُنَا لَك مَا يَزِيدُ عَلَى مَا ذَكَرْتُهُ هُنَا فَانْظُرْهُ هُنَا لَك.
'Le-hüve hakku'l-emri'l-yakîn' (O, kesin olan işin hakkıdır/gerçeğidir). Bu terkibin bir benzeri Hâkka Suresi'nde gelecektir. Burada zikrettiğime ilave olan hususları orada açıklayacağım, dolayısıyla oraya bakınız.
وَقَدِ اشْتَمَلَ هَذَا التَّذْيِيلُ عَلَى أَرْبَعَةِ مُؤَكِّدَاتٍ وَهِيَ: (إِنَّ) ، وَلَامُ الِابْتِدَاءِ، وَضَمِيرُ الْفَصْلِ، وَإِضَافَةُ شبه المترادفين.
Bu tezyil dört pekiştirici (müekkid) unsur içermektedir, bunlar da şunlardır: (İnne / إِنَّ), ibtidâ lâmı (لَـ), fasıl zamiri (هُوَ) ve eş anlamlıya benzer iki kelimenin birbirine izafetidir.
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : آيَة ٩٦]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 96]
فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)
{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “O halde pek yüce Rabbinin adını tesbih et!” (96)
تَفْرِيعٌ عَلَى تَحْقِيقِ أَنَّ مَا ذُكِرَ هُوَ الْيَقِينُ حَقًّا فَإِنَّ مَا ذُكِرَ يَشْتَمِلُ عَلَى عَظِيمِ صِفَاتِ اللَّهِ وَبَدِيعِ صُنْعِهِ وَحِكْمَتِهِ وَعَدْلِهِ، وَيُبَشِّرُ النَّبِيءَ ﷺ وَأُمَّتَهُ بِمَرَاتِبَ مِنَ الشَّرَفِ وَالسَّلَامَةِ عَلَى مَقَادِيرِ دَرَجَاتِهِمْ وَبِنِعْمَةِ النَّجَاةِ مِمَّا يَصِيرُ إِلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَةِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ يُؤْمَرَ بِتَسْبِيحِ اللَّهِ تَسْبِيحًا اسْتَحَقَّهُ لِعَظَمَتِهِ، وَالتَّسْبِيحُ ثَنَاءٌ، فَهُوَ يَتَضَمَّنُ حَمْدًا لِنِعْمَتِهِ وَمَا هَدَى إِلَيْهِ مِنْ طُرُقِ الْخَيْرِ، وَقَدْ مَضَى تَفْصِيلُ الْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ.
Zikredilen şeylerin hakikaten kesin bir gerçek (yakîn) olduğunun ortaya konulması üzerine kurulmuş bir neticedir (tefrî'dir). Zira zikredilenler, Allah'ın yüce sıfatlarını, eşsiz yaratmasını/sanatını, hikmetini ve adaletini içermekte; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ümmetini derecelerine göre şeref ve selamet mertebeleriyle, müşriklerin maruz kalacağı kötü akıbetten kurtulma nimetiyle müjdelemektedir. Bu yüzden O'na, azameti sebebiyle hak ettiği şekilde Allah'ı tesbih etmesinin emredilmesi pek yerindedir. Tesbih bir övgüdür (senâdır); dolayısıyla O'nun nimetine ve hidayet ettiği hayır yollarına karşı bir hamdi de içermektedir. Bu surenin benzer ayetinde bu konudaki ayrıntılı açıklama daha önce geçmişti.