هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَما يَخْرُجُ مِنْها وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَما يَعْرُجُ فِيها وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤)
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَما يَخْرُجُ مِنْها وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَما يَعْرُجُ فِيها وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden O'dur. Yere gireni ve oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (4)
هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ.
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden O'dur.”
مَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ اسْتِئْنَافٌ كَمَوْقِعِ جُمْلَةِ هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ [الْحَدِيد: ٣] الْآيَةَ، فَهَذَا اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ مُفِيدٌ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى انْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ لِيُقْلِعُوا عَنِ الْإِشْرَاكِ بِهِ.
Bu cümlenin konumu, { هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ } [Hadîd: 3] ayeti cümlesinin konumu gibi isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır). Dolayısıyla bu, O'na şirk koşmaktan vazgeçmeleri için Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna delil getirmeyi ifade eden ikinci bir isti'nâftır.
وَيُفِيدُ أَيْضًا بَيَانًا لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْحَدِيد: ٥] وَجُمْلَةِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الْحَدِيد: ٢] ، فَإِنَّ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى عَظِيمِ الْإِبْدَاعِ.
Ayrıca { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Hadîd: 5] cümlesi ile { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Hadîd: 2] cümlesinin içeriğine bir açıklama getirmektedir; zira gökleri ve yeri yaratan, muazzam bir şekilde yoktan var etmeye kadirdir.
وَالْاسْتِوَاءُ عَلَى الْعَرْشِ تَمْثِيلٌ لِلْمُلْكِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْحَدِيد: ٢] وَهَذَا مَعْنَى اسْمِهِ تَعَالَى: «الْخَالِقُ» ، وَتَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١١] .
Arş'a istiva, { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Hadîd: 2] buyruğundaki mülkün bir temsilidir. Bu da Yüce Allah'ın «el-Hâlık» isminin anlamıdır. Bu ayetin bir benzeri A'râf suresinin başlarında [11] geçmişti.
يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَما يَخْرُجُ مِنْها وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَما يَعْرُجُ فِيها.
{ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَما يَخْرُجُ مِنْها وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَما يَعْرُجُ فِيها } “Yere gireni ve oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir.”
اسْتِئْنَافٌ لِتَقْرِيرِ عُمُومِ عِلْمِهِ تَعَالَى بِكُلِّ شَيْءٍ فَكَانَ بَيَانَ جُمْلَةِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الْحَدِيد: ٢] وَجُمْلَةِ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [الْحَدِيد: ٣] جَارِيًا عَلَى طَرِيقَةِ النَّشْرِ لِلَّفِّ عَلَى التَّرْتِيبِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ سَبَأٍ. فَانْظُرْ ذَلِكَ.
Yüce Allah'ın her şeyi kapsayan ilminin genel olduğunu pekiştiren bir isti'nâftır. Böylece { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Hadîd: 2] cümlesi ile { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } [Hadîd: 3] cümlesinin açıklaması, leff ü neşr-i müretteb yöntemine uygun olarak cereyan etmiştir. Bu ayetin benzeri Sebe suresinde geçmişti; oraya bakınız.
وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.
{ وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
عَطْفُ مَعْنًى خَاصٍّ عَلَى مَعْنًى شَمِلَهُ وَغَيْرَهُ لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِالْمَعْطُوفِ.
Matufa (atfedilene) önem vermek amacıyla, hem onu hem de başkasını kapsayan genel bir anlam üzerine özel bir anlamın atfedilmesidir.
وَالْمَعِيَّةُ تَمْثِيلٌ كِنَائِيٌّ عَنِ الْعلم بِجَمِيعِ أَحْوَالهم.
Beraberlik (maiyyet), onların bütün durumlarını bilmekten kinaye bir temsildir.
وأَيْنَ مَا ظَرْفٌ مُرَكَّبٌ مِنْ (أَيْنَ) وَهِيَ اسْمٌ لِلْمَكَانِ، وَ (مَا) الزَّائِدَةُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَعْمِيمِ الْأَمْكِنَةِ.
{ أَيْنَ مَا } ise mekân ismi olan *eyne* (أَيْنَ) ile mekânların genelliğini ifade etmek için gelen zâid *mâ* (مَا) harfinden mürekkep bir zarftır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ تَكْمِلَةٌ لِمَضْمُونِ وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ، وَكَانَ حَقُّهَا أَنْ لَا تُعْطَفَ وَإِنَّمَا عُطِفَتْ تَرْجِيحًا لِجَانِبِ مَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ مِنَ الْخَبَرِ عَنْ هَذِهِ الصِّفَةِ.
{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } cümlesi, { وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ } ifadesinin içeriğinin bir tamamlayıcısıdır. Aslında atfedilmemesi gerekirdi; ancak bu sıfatla ilgili içerdiği haber tarafı tercih edilerek atfedilmiştir.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ٥]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 5]
لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٥)
{ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur ve bütün işler Allah'a döndürülür.” (5)
لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
{ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur.”
هَذَا تَأْكِيدٌ لِنَظِيرِهِ الَّذِي فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ كَرَّرَ لِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ، فَكَانَ ذِكْرُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مَبْنِيًّا عَلَيْهِ التَّصَرُّفُ فِي الْمَوْجُودَاتِ الْقَابِلَةِ لِلْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ فِي الدُّنْيَا، وَكَانَ ذِكْرُهُ هُنَا مَبْنِيًّا عَلَيْهِ أَنَّ أُمُورَ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّهَا تَرْجِعُ إِلَى تَصَرُّفِهِ.
Bu, surenin başındaki benzerinin bir tekididir; { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } buyruğunun üzerine bina edilmesi için tekrarlanmıştır. Surenin başında zikredilmesi, dünyada hayat ve ölüme kabil varlıklar üzerindeki tasarrufunun üzerine bina edilmiştir; burada zikredilmesi ise bütün varlıkların işlerinin O'nun tasarrufuna döneceği gerçeğinin üzerine bina edilmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ لِقَصْرِ الْإِلَهِيَّةِ عَلَيْهِ تَعَالَى فيفيذ صِفَةَ الْوَاحِدِ.
Müsnedin öne alınması, ilahlığın Yüce Allah'a has kılınması (kasr) içindir; dolayısıyla 'el-Vâhid' sıfatını ifade eder.
وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.
{ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Ve bütün işler Allah'a döndürülür.”
عَطَفَ عَلَى لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عَطْفَ الْخَاصِّ مِنْ وَجْهٍ عَلَى الْعَامِّ مِنْهُ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأُمُورِ الْجَارِيَةِ فِي الدُّنْيَا، وَعَطْفَ الْمُغَايِرِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأُمُورِ الَّتِي تَجْرِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى مَا سَيَتَّضِحُ فِي تَفْسِيرِ مَعْنَى الْأُمُورُ.
{ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesine atfedilmiştir. Bu atıf, dünyada cereyan eden işler açısından bir yönden hususinin umumiye atfı; kıyamet gününde cereyan edecek işler açısından ise -el-Umûr kelimesinin anlamının tefsirinde açıklanacağı üzere- mugayirin mugayire atfıdır.
فَالْأُمُورُ: جَمْعُ أَمْرٍ، وَاشْتُهِرَ فِي اللُّغَةِ أَنَّ الْأَمْرَ اسْمٌ لِلشَّأْنِ وَالْحَادِثِ فَيَعُمُّ الْأَفْعَالَ وَالْأَقْوَالَ.
*el-Umûr* (الْأُمُورُ), *emr* (أَمْر) kelimesinin çoğuludur. Dilde meşhur olan şudur ki *emr*, durum/iş (şe'n) ve meydana gelen hâdise için kullanılan bir isimdir; dolayısıyla fiilleri ve sözleri kapsar.
وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الْأُمُورُ هُنَا: جَمِيعُ الْمَوْجُودَاتِ لِأَنَّ الْأَمْرَ وَالشَّيْءَ وَالْمَوْجُودَ
İbn Atiyye şöyle demiştir: «Burada el-umûr bütün varlıklardır; çünkü emr, şey ve mevcûd...
أَسْمَاءٌ شَائِعَةٌ فِي جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ: أَعْرَاضِهَا وَجَوَاهِرِهَا» اه. وَلَمْ أَرَهُ لِغَيْرِهِ. وَفِي «الْمَحْصُول» و «شَرحه» فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَمَنْ تَبِعَهُ مِنْ كُتُبِ أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ كَلِمَةَ (أَمْرٌ) مُشْتَرِكَةٌ بَيْنَ الْفِعْلِ وَالْقَوْلِ وَالشَّأْنِ وَالشَّيْءِ وَلَمْ أَرَ عَزْوَ ذَلِكَ إِلَى مَعْرُوفٍ وَلَا أَتَوْا لَهُ بِمِثَالٍ سَالِمٍ عَنِ النَّظَرِ وَلَا أَحْسَبُ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللُّغَةِ.
...bütün varlıklar için -arazları ve cevherleri kapsayan- yaygın isimlerdir.» [İbn Atiyye'nin sözü bitti]. Bunu ondan başkasında görmedim. Fıkıh usulüne dair *el-Mahsûl* ve şerhinde ve fıkıh usulü kitaplarından onu takip edenlerde, *emr* (أَمْرٌ) kelimesinin fiil, söz, durum (şe'n) ve şey arasında müşterek (eş sesli) olduğu belirtilmiştir; ancak bunun bilinen bir kaynağa dayandırıldığını görmedim, tenkitten uzak bir örnek de getirmediler ve bunun dilden [sahih bir kullanım] olduğunu da sanmıyorum.
فَإِنْ أَخَذْنَا بِالْمَشْهُورِ فِي اللُّغَةِ كَانَ الْمَعْنَى تَرْجِعُ أَفْعَالُ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ، أَيْ تَرْجِعُ فِي الْحَشْرِ، وَالْمُرَادُ: رُجُوعُ أَهْلِهَا لِلْجَزَاءِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ إِذْ لَا يَتَعَلَّقُ الرُّجُوعُ بِحَقَائِقِهَا، فَعَطْفُ قَوْلِهِ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ تَتْمِيمٌ لِجُمْلَةِ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، أَيْ لَهُ مُلْكُ الْعَوَالِمِ فِي الدُّنْيَا وَلَهُ التَّصَرُّفُ فِي أَعْمَالِ الْعُقَلَاءِ مِنْ أَهْلِهَا فِي الْآخِرَةِ.
Eğer dildeki meşhur anlamı esas alırsak, mana şöyle olur: İnsanların fiilleri Allah'a döner, yani haşirde döner; kastedilen ise amellerine karşılık ceza ve mükâfat görmek üzere amel sahiplerinin dönmesidir, zira rücû amellerin bizzat hakikatlerine taalluk etmez. Dolayısıyla { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } buyruğunun atfedilmesi, { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } cümlesini tamamlayıcıdır; yani dünyada âlemlerin mülkü O'nundur, ahirette de bu âlemlerdeki akıl sahiplerinin amelleri üzerinde tasarruf O'na aittir.
وَإِنْ أَخَذْنَا بِشِمُولِ اسْمِ الْأُمُورِ لِلذَّوَاتِ كَانَ مُفِيدًا لِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ، أَيِ
Şayet el-umûr isminin zatları da kapsadığı görüşünü esas alırsak, bu, yeniden dirilişin (ba's) ispatını ifade eder; yani...
الذَّوَاتُ الَّتِي كَانَتْ فِي الدُّنْيَا تَصِيرُ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُجَازِيهَا عَلَى أَعْمَالِهَا.
...dünyada var olan zatlar kıyamet gününde Allah'a dönerler ve O da onları amellerine göre cezalandırır ya da mükâfatlandırır.
وَعَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ فَمَفَادُهُ مَفَادُ اسْمِهِ (الْمُهَيْمِنُ) .
Her iki ihtimale göre de bunun anlamı, O'nun «el-Müheymin» isminin ifade ettiği anlamdır.
وَتَعْرِيفُ الْجَمْعِ فِي الْأُمُورُ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ.
{ الْأُمُورُ } kelimesindeki çoğulun marife yapılması umum (genellik) kalıplarındandır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ لَا لِلْقَصْرِ إِذْ لَا مُقْتَضَى لِلْقَصْرِ الْحَقِيقِيِّ وَلَا دَاعِيَ لِلْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ إِذْ لَا يُوجَدُ مِنَ الْكُفَّارِ مَنْ يُثْبِتُ الْبَعْثَ وَلَا مَنْ زَعَمُوا أَنَّ النَّاسَ يَصِيرُونَ فِي تَصَرُّفِ غَيْرِ اللَّهِ.
Mecrurun müteallakına (bağlı olduğu kelimeye) takdim edilmesi kasr için değil, önem (ihtimam) içindir; zira ne hakiki kasrı gerektiren bir durum vardır ne de izafî kasra bir gerekçe vardır; çünkü kâfirler arasında ne yeniden dirilmeyi kabul eden ne de insanların Allah'tan başkasının tasarrufuna gireceğini iddia eden kimse vardır.
وَالرُّجُوعُ: مُسْتَعَارٌ لِلْكَوْنِ فِي مَكَانٍ غَيْرِ الْمَكَانِ الَّذِي كَانَ فِيهِ دُونَ سَبْقِ مُغَادَرَةٍ عَنْ هَذَا الْمَكَانِ.
Rücû (dönüş) ise, bu mekândan önceden bir ayrılma söz konusu olmaksızın, daha önce bulunulan yerden başka bir yerde bulunmak anlamında istiare edilmiştir.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَإِلَيْهِ تَرْجِعُ الْأُمُورُ، لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ فَتَكُونُ كَالْمَثَلِ صَالِحَةً لِلتَّسْيِيرِ.
{ وَإِلَيْهِ تَرْجِعُ الْأُمُورُ } demeyip lafza-i celâlin açıkça (zâhir isim olarak) zikredilmesi, cümlenin delalet ettiği mana bakımından müstakil olması ve darb-ı mesel gibi yaygınlaştırılmaya elverişli hale gelmesi içindir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ تُرْجَعُ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ عَلَى مَعْنَى يُرْجِعُهَا مُرْجِعٌ وَهُوَ اللَّهُ قَسْرًا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ وَخَلَفٍ تُرْجَعُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ، أَيْ تَرْجِعُ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهَا لِأَنَّهَا مُسَخَّرَةٌ لِذَلِكَ فِي آجالها.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım'dan Hafs ve Ebû Ca'fer, { تُرْجَعُ } kelimesini te harfinin dammesi ve cim harfinin fethasıyla [meçhul olarak: *turceu*] okumuşlardır; bunun anlamı, onları döndüren birinin (ki O da zorunlu olarak Allah'tır) döndürmesidir. İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr, Ya'kûb ve Halef ise te'nin fethası ve cim'in kesresiyle [malum olarak: *terciu*] okumuşlardır; yani ecelleri geldiğinde buna musahhar kılındıkları için kendiliğinden dönerler.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ٦]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 6]
يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٦)
{ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (6)
يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ.
{ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar.”
مُنَاسَبَةُ ذِكْرِهِ هَذِهِ الْجُمْلَةَ أَنَّ تَقْدِيرَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَتَعَاقُبَهُمَا مِنَ التَّصَرُّفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ الْمُشَاهَدَةِ فِي أَحْوَالِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمُلَابَسَاتِ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ، فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْحَدِيد: ٥] وَهُوَ أَيْضًا مُنَاسِبٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ [الْحَدِيد: ٥] تَذْكِيرٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ الْمُتَصَرِّفَ فِي سَبَبِ الْفَنَاءِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَإِنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ هُمَا اللَّذَانِ يُفْنِيَانِ النَّاسَ، قَالَ الْأَعْشَى:
Bu cümlenin zikredilmesinin münasebeti; gece ve gündüzün takdir edilmesi ve birbirini takip etmesinin, göklerin ve yerin hallerinde ve insanın durumlarına taalluk eden hususlarda müşahede edilen ilahi tasarruflardan olmasıdır. Dolayısıyla bu cümle, { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Hadîd: 5] cümlesinden bedel-i iştimaldir. Ayrıca { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } [Hadîd: 5] cümlesinin içeriğine de münasiptir; çünkü müşriklere yok oluş sebebinde asıl tasarruf sahibinin Yüce Allah olduğunu hatırlatmaktadır. Zira onlar, insanları yok edenin gece ile gündüz olduğuna inanıyorlardı. A'şâ şöyle demiştir:
أَلَمْ تَرَوْا إِرَمًا وَعَادًا ... أَفْنَاهُمَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ
Görmediniz mi İrem'i ve Âd'ı... Onları gece ile gündüz yok etti.
وَحَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ قَوْلَهُمْ: وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الجاثية: ٢٤] فَلَمَّا قَالَ: لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ [الْحَدِيد: ٥] ، أَبْطَلَ بَعْدَهُ اعْتِقَادَ أَهْلِ الشِّرْكِ أَنَّ لِلزَّمَانِ الَّذِي هُوَ تَعَاقُبُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالدَّهْرِ تَصَرُّفًا فِيهِمْ، وَهَذَا مَعْنَى اسْمِهِ تَعَالَى: «الْمُدَبِّرُ» .
Allah onların: { وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } “Bizi ancak zaman yok eder” [Câsiye: 24] dediklerini nakletmiştir. Allah { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } [Hadîd: 5] buyurunca, ardından şirk ehlinin -gece ve gündüzün ardı ardına gelmesi olan ve dehr (zaman) diye ifade edilen- zamanın kendileri üzerinde bir tasarruf sahibi olduğu inancını iptal etmiştir. Bu da Yüce Allah'ın «el-Müdebbir» isminin anlamıdır.
وَهُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ.
{ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”
لَمَّا ذُكِرَ تَصَرُّفُ اللَّهِ فِي اللَّيْلِ وَكَانَ اللَّيْلُ وَقْتَ إِخْفَاءِ الْأَشْيَاءِ أَعْقَبَ ذِكْرَهُ بِأَنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِأَخْفَى الْخَفَايَا وَهِيَ النَّوَايَا، فَإِنَّهَا مَعَ كَوْنِهَا مَعَانِيَ غَائِبَةً عَنِ الْحَوَاسِّ كَانَتْ مَكْنُونَةً فِي ظُلْمَةِ بَاطِنِ الْإِنْسَانِ فَلَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا عَالِمٌ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٥٩] ، وَقَوْلِهِ: أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ [هود: ٥] .
Allah'ın gece üzerindeki tasarrufu zikredilip gece de şeylerin gizlenme vakti olunca, bunun hemen ardından Allah'ın en gizli şeyleri, yani niyetleri bildiği zikredilmiştir; zira niyetler, duyulardan uzak manalar olmakla birlikte insanın iç âleminin karanlığında saklıdır; dolayısıyla Yüce Allah'tan başka hiçbir bilen onlara muttali olamaz. Bu, Yüce Allah'ın: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } “Düşen hiçbir yaprak ve yerin karanlıklarındaki hiçbir tane yoktur ki O onu bilmesin” [En'âm: 59] ve { أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Dikkat edin! Onlar elbiselerine büründükleri zaman dahi O, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir” [Hûd: 5] buyrukları gibidir.
بِذاتِ الصُّدُورِ: مَا فِي خَوَاطِرِ النَّاسِ مِنَ النَّوَايَا، فَ (ذَاتِ) هُنَا مُؤَنَّثُ (ذُو) بِمَعْنَى صَاحِبَةٍ.
{ بِذاتِ الصُّدُورِ }: İnsanların zihinlerindeki niyetlerdir; buradaki *zât* (ذَاتِ), *zû* (ذُو) kelimesinin müennesi olup sahip anlamına gelir.
وَالصُّحْبَةُ: هُنَا بِمَعْنَى الْمُلَازَمَةِ.
Buradaki sahiplik (suhbe), ayrılmazlık (mülâzemet) anlamındadır.
وَلَمَّا أُرِيدَ بِالْمُفْرَدِ الْجِنْسُ أُضِيفَ إِلَى «جَمْعٍ» ، وَتَقَدَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٤٣] . وَقَدِ اشْتَمَلَ هَذَا الْمِقْدَارُ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هُنَا عَلَى مَعَانِي سِتَّ عَشْرَةَ صِفَةً مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى: وَهِيَ: اللَّهُ، الْعَزِيزُ، الْحَكِيمُ، الْمَلِكُ، الْمُحْيِي، الْمُمِيتُ، الْقَدِيرُ، الْأَوَّلُ، الْآخِرُ، الظَّاهِرُ، الْبَاطِنُ، الْعَلِيمُ، الْخَالِقُ، الْبَصِيرُ، الْوَاحِدُ، الْمُدَبِّرُ.
Tekil ile cins kastedildiği için bir «çoğula» izafe edilmiştir. { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } ifadesi Enfâl suresinde [43] geçmişti. Surenin başından buraya kadar olan bu kısım, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından on altı sıfatın manalarını içermiştir; bunlar: Allah, el-Azîz, el-Hakîm, el-Melik, el-Muhyî, el-Mümît, el-Kadîr, el-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir, el-Bâtın, el-Alîm, el-Hâlık, el-Basîr, el-Vâhid, el-Müdebbir'dir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمِ هُوَ فِي سِتِّ آيَاتٍ مِنْ أَوَّلِ سُورَةِ الْحَدِيدِ فَهُوَ يَعْنِي مَجْمُوعَ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, Allah'ın İsm-i A'zam'ı Hadîd suresinin başındaki altı ayettedir; dolayısıyla o, bu isimlerin toplamını kastetmektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هُنَا يُرَجِّحُ أَنه مكي.
Bil ki surenin başından buraya kadar geçen kısım, onun Mekkî olduğu görüşünü kuvvetlendirmektedir.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ٧]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 7]
آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ (٧)
{ آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ } “Allah'a ve Resulü'ne iman edin; [O'nun] sizi tasarrufunda vekil kıldığı şeylerden infak edin. Artık sizden iman edip de infak edenler var ya, onlar için büyük bir mükâfat vardır.” (7)
اسْتِئْنَافٌ وَقَعَ مَوْقِعَ النَّتِيجَةِ بَعْدَ الِاسْتِدْلَالِ فَإِنَّ أَوَّلَ السُّورَةِ قَرَّرَ خُضُوعَ الْكَائِنَاتِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ تَعَالَى الْمُتَصَرِّفُ فِيهَا بِالْإِيجَادِ وَالْإِعْدَامِ وَغَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ الْقَدِيرُ عَلَيْهَا، وَأَنَّهُ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِهِمْ مُطَّلِعٌ عَلَى مَا تُضْمِرُهُ ضَمَائِرُهُمْ وَأَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَيْهِ فَمُحَاسِبُهُمْ، فَلَا جَرَمَ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِإِبْلَاغِهِمُ التَّذْكِيرَ بِالْإِيمَانِ بِهِ إِيمَانًا لَا يَشُوبُهُ إِشْرَاكٌ وَالْإِيمَانِ بِرَسُولِهِ ﷺ إِذْ قَدْ تَبَيَّنَ صِدْقُهُ بِالدَّلَائِلِ الْمَاضِيَةِ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى صِحَّةِ مَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ مِمَّا كَانَ مَحَلَّ ارْتِيَابِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ [الْحَدِيد: ٨] .
Bu, delillendirmeden sonra netice konumunda yer alan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Zira surenin başı, varlıkların Yüce Allah'a boyun eğdiğini, O'nun var etme, yok etme ve başka şekillerde onlar üzerinde tasarruf sahibi olduğunu, dolayısıyla onlara kadir olduğunu; onların durumlarını hakkıyla bildiğini, içlerinde gizlediklerine muttali olduğunu ve O'na döneceklerini, [O'nun da] kendilerini hesaba çekeceğini ortaya koymuştur. Bu sebeple, kendilerine şirk karışmamış bir imanla Allah'a iman etmeyi ve -şüphe ve yalanlama konusu yaptıkları hususlarda onlara haber verdiği şeylerin doğruluğuna delalet eden geçmiş delillerle doğruluğu apaçık ortaya çıktığı için- Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmeyi hatırlatıp tebliğ etmeye uygun bir zemin oluşmuştur; nitekim: { وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ } “Resul ise sizi Rabbinize iman etmeye çağırıyor” [Hadîd: 8] buyruğu da buna işaret etmektedir.
فَذَلِكَ وَجْهُ عَطْفِ وَرَسُولِهِ عَلَى مُتَعَلِّقِ الْإِيمَانِ مَعَ أَنَّ الْآيَاتِ السَّابِقَةَ مَا ذَكَرَتْ إِلَّا دَلَائِلَ صِفَاتِ اللَّهِ دُونَ الرَّسُولِ ﷺ.
Önceki ayetlerin Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'den bahsetmeyip sadece Allah'ın sıfatlarının delillerini zikretmesine rağmen, { وَرَسُولِهِ } [ifadesinin] imanın müteallakına (nesnesine) atfedilmesinin gerekçesi budur.
فَالْخِطَابُ بِ آمِنُوا لِلْمُشْرِكِينَ، وَالْآيَةُ مَكِّيَّةٌ حَسْبَ مَا رُوِيَ فِي إِسْلَامِ عُمَرَ وَهُوَ الَّذِي يُلَائِمُ اتِّصَالَ قَوْلِهِ: وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ [الْحَدِيد: ٨] إِلَخْ بِهَا.
{ آمِنُوا } “İman edin” hitabı müşrikleredir. Ayet, Ömer'in Müslüman oluşuna dair rivayet edilen habere göre Mekkî'dir; { وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah'a iman etmiyorsunuz?” [Hadîd: 8] ... buyruğunun bu ayetle irtibatına uygun düşen de budur.
وَالْمُرَادُ بِالْإِنْفَاقِ الْمَأْمُورِ بِهِ: الْإِنْفَاقُ الَّذِي يَدْعُو إِلَيْهِ الْإِيمَانُ بَعْدَ حُصُولِ الْإِيمَانِ وَهُوَ الْإِنْفَاقُ عَلَى الْفَقِيرِ، وَتَخْصِيصُ الْإِنْفَاقِ بِالذِّكْرِ تَنْوِيهٌ بِشَأْنِهِ، وَقَدْ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُنْفِقُونَ إِلَّا فِي اللَّذَّاتِ، وَالْمُفَاخَرَةِ وَالْمُقَامَرَةِ، وَمُعَاقَرَةِ الْخَمْرِ، وَقَدْ وَصَفَهُمُ الْقُرْآنُ بِذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ [الحاقة: ٣٤] وَقَوْلِهِ: بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا [الْفجْر: ١٧- ٢٠] وَقَوْلِهِ: أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ [التكاثر: ١، ٢] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ.
Emredilen infaktan maksat, imanın gerçekleşmesinden sonra imanın gerektirdiği infaktır ki bu da fakire infak etmektir. İnfakın özellikle zikredilmesi onun şanını yüceltmek içindir. Cahiliye halkı ise sadece zevkler, övünme, kumar ve devamlı içki içme uğruna harcama yaparlardı. Kur'an onları birçok yerde bu şekilde nitelemiştir; nitekim: { إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } “Çünkü o, azamet sahibi Allah'a inanmıyordu ve yoksulu doyurmaya önayak olmuyordu” [Hâkka: 33-34], { بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا } “Hayır, doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz, yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz, mirası helal-haram demeden alabildiğine yiyorsunuz ve malı pek aşırı bir sevgiyle seviyorsunuz” [Fecr: 17-20] ve { أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ } “Çoğaltma yarışı sizi kabirleri ziyaret edinceye kadar oyaladı” [Tekâsür: 1-2] buyurup surenin sonuna kadar devam etmesi böyledir.
وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ- يَعْنِي الْإِنْفَاق بتجهيز جَيش الْعسرَة- قَالَه ابْنُ عَطِيَّةَ عَنِ الضَّحَّاكِ، فَتَكُونُ الْآيَةُ مَدَنِيَّةً وَيَكُونُ قَوْلُهُ: آمِنُوا أَمْرًا بِالدَّوَامِ عَلَى الْإِيمَانِ كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاء: ١٣٦] .
Bir görüşe göre ise bu ayet Tebük Gazvesi hakkında, yani Usre ordusunun teçhiz edilmesi için infakta bulunma hususunda inmiştir; bunu İbn Atiyye, Dahhâk'tan nakletmiştir. Bu durumda ayet Medenî olur ve { آمِنُوا } buyruğu da Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulü'ne iman edin” [Nisâ: 136] buyruğunda olduğu gibi imanda sebat ve devamlılık emri olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا لِمَنْ فِي نُفُوسِهِمْ بَقِيَّةُ نِفَاقٍ أَوِ ارْتِيَابٍ، وَأَنَّهُمْ قَبَضُوا أَيْدِيَهُمْ
Bunun, içlerinde nifak veya şüpheden bir kalıntı bulunan ve Usre ordusunun teçhizinden...
عَنْ تَجْهِيزِ جَيْشِ الْعُسْرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ إِلَى قَوْلِهِ:
...ellerini sıkı tutan kimselere yönelik bir emir olması da caizdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } ...
وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ [التَّوْبَة: ٦٧] ، فَهُمْ إِذَا سَمِعُوا الْخِطَابَ علمُوا أَنهم الْمَقْصُود عَلَى نَحْوِ مَا فِي آيَاتِ سُورَةٍ بَرَاءَةٌ، وَلَكِنْ يَظْهَرُ أَنَّ سَنَةَ غَزْوَةِ تَبُوكَ لَمْ يَبْقَ عِنْدَهَا مِنَ الْمُنَافِقِينَ عَدَدٌ يُعْتَدُّ بِهِ فَيُوَجَّهُ إِلَيْهِ خِطَابٌ كَهَذَا.
{ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir... ve ellerini sıkı tutarlar” [Tevbe: 67]. Dolayısıyla onlar bu hitabı işittiklerinde, Berâe (Tevbe) suresindeki ayetlerde olduğu gibi kastedilenlerin kendileri olduğunu anlarlardı. Ancak görünen o ki Tebük Gazvesi yılında münafıklardan böyle bir hitabın yöneltilmesini gerektirecek kayda değer bir sayı kalmamıştı.
وَجِيءَ بِالْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَأَنْفِقُوا مِنْ أَمْوَالِكُمْ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ لِمَا فِي صِلَةِ الْمَوْصُولِ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى غَفْلَةِ السَّامِعِينَ عَنْ كَوْنِ الْمَالِ لِلَّهِ جَعَلَ النَّاسَ كَالْخَلَائِفِ عَنْهُ فِي التَّصَرُّفِ فِيهِ مُدَّةً مَا، فَلَمَّا أَمَرَهُمْ بِالْإِنْفَاقِ مِنْهَا عَلَى عِبَادِهِ كَانَ حَقًّا عَلَيْهِمْ أَنْ يَمْتَثِلُوا لِذَلِكَ كَمَا يَمْتَثِلُ الْخَازِنُ أَمْرَ صَاحِبِ الْمَالِ إِذَا أَمَرَهُ بِإِنْفَاذِ شَيْءٍ مِنْهُ إِلَى مَنْ يُعِّينُهُ.
«Mallarınızdan infak edin» veya «Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin» denilmeyip { مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ } “sizi tasarrufunda vekil kıldığı şeylerden” şeklinde mevsulün getirilmesi; mevsulün sılasında, muhatapların malın Allah'a ait olduğu ve insanları belirli bir süre onda tasarrufta bulunmak üzere Kendi adına vekil kıldığı gerçeğinden gaflet içinde bulunduklarına dikkat çekmek içindir. Dolayısıyla Allah onlara o maldan Kendi kullarına infak etmelerini emrettiğinde, veznedarın mal sahibinin belirlediği kimseye maldan bir miktar ulaştırmasını emrettiğinde buna boyun eğmesi gibi, onların da bu emre boyun eğmeleri üzerlerine bir hak olmuştur.
وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي مُسْتَخْلَفِينَ لِلْمُبَالَغِةِ فِي حُصُولِ الْفِعْلِ لَا لِلطَّلَبِ لِاسْتِفَادَةِ الطَّلَبِ مِنْ فِعْلِ جَعَلَكُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِتَأْكِيدِ الطَّلَبِ.
{ مُسْتَخْلَفِينَ } kelimesindeki sin (س) ve tâ (ت) harfleri talep için değil, fiilin gerçekleşmesinde mübalağa içindir; zira talep anlamı { جَعَلَكُمْ } fiilinden anlaşılmaktadır. Talebi pekiştirmek için olması da caizdir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ تَفْرِيعٌ وَتَسَبُّبٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ وَالْإِنْفَاقِ لِإِفَادَةِ تَعْلِيلِهِ كَأَنَّهُ قِيلَ لِأَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنْفَقُوا أَعْدَدْنَا لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا.
{ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ } “Artık sizden iman edip de infak edenler var ya, onlar için büyük bir mükâfat vardır” buyruğundaki fâ (ف), iman ve infak emrinin gerekçesini bildirmek üzere o emre dayandırılmış bir tefrî' ve sebebiyettir; sanki «Çünkü iman edip infak edenler için büyük bir mükâfat hazırladık» denilmiştir.
وَالْمَعْنَى عَلَى وَجْهِ كَوْنِ الْآيَةِ مَكِّيَّةً: أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَيْنِكُمْ وَأَنْفَقُوا، أَيْ سَبَقُوكُمْ بِالْإِيمَانِ وَالْإِنْفَاقِ لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ، أَيْ فَاغْتَنَمُوهُ وَتَدَارَكُوا مَا فَاتُوكُمْ بِهِ.
Ayetin Mekkî olması ihtimaline göre anlam şudur: Sizin aranızdan iman edip infak edenler -yani iman ve infakta sizden önce davrananlar- için büyük bir mükâfat vardır; öyleyse siz de bu fırsatı ganimet bilin ve onların sizden öne geçtikleri hususları telafi edin.
وَ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ، أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُمْ بَعْضُ قومكم.
{ مِنْ } teb'îz (kısmiyet) içindir; yani «iman edenler ki onlar kavminizin bir kısmıdır» demektir.
وَفِي هَذَا إغراء لَهُم بِأَن يماثلوهم.
Bunda, onlar gibi olmaları için bir teşvik vardır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِعْلَا الْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ: فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا مُسْتَعْمَلَانِ فِي مَعْنَى الْمُضَارع للتّنْبِيه عَن إِيقَاع ذَلِك.
{ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا } buyruğundaki iki geçmiş zaman fiilinin, bunun kesinlikle gerçekleşeceğine dikkat çekmek maksadıyla muzâri (geniş/şimdiki zaman) anlamında kullanılmış olması da caizdir.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ٨]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 8]
وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨)
{ وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Resul sizi Rabbinize iman etmeye çağırırken ve eğer inanacaksanız O sizden kesin söz almışken, size ne oluyor da Allah'a iman etmiyorsunuz?” (8)
ظَاهِرُ اسْتِعْمَالِ أَمْثَالِ قَوْلِهِ: وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ أَنْ يَكُونَ اسْتِفْهَامًا مُسْتَعْمَلًا
{ وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ } “Size ne oluyor da iman etmiyorsunuz?” gibi ifadelerin zahirî kullanımı, kınama ve hayret bildirmek...
فِي التَّوْبِيخِ وَالتَّعْجِيبِ، وَهُوَ الَّذِي يُنَاسِبُ كَوْنَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ مُسْتَعْمَلًا فِي الطَّلَبِ لَا فِي الدَّوَامِ.
...amacıyla kullanılan bir istifham (soru) olmasıdır; { آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resulü'ne iman edin” buyruğundaki emrin devamlılık için değil, doğrudan [iman etme] talebi için kullanılmış olmasına uygun düşen de budur.
وَتَكُونُ جُمْلَةُ لَا تُؤْمِنُونَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي الْكَوْنِ الْمُتَعَلِّقِ بِهِ الْجَارُّ
{ لَا تُؤْمِنُونَ } cümlesi, câr ve mecrûrun müteallakı olan genel varlık anlamındaki (el-kevn) müstetir zamirden...
وَالْمَجْرُورُ كَمَا تَقُولُ: مَا لَكَ قَائِمًا؟ بِمَعْنَى مَا تَصْنَعُ فِي حَالِ الْقِيَامِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا لَكُمْ كَافِرِينَ بِاللَّهِ، أَيْ مَا حَصَلَ لَكُمْ فِي حَالَةِ عَدَمِ الْإِيمَانِ.
...hâl olur; nitekim «Ayaktayken ne yapıyorsun?» anlamında «Mâ leke kâimen?» (مَا لَكَ قَائِمًا؟) dersin. Takdiri şöyledir: «Allah'ı inkâr eder bir halde size ne oluyor?», yani «İmansızlık halinde başınıza ne geldi?» demektir.
وَجُمْلَةُ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ حَالٌ ثَانِيَةٌ، وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ لَا الْعَطْفِ، فهما حالان متداختان. وَالْمَعْنَى: مَاذَا يَمْنَعُكُمْ مِنَ الْإِيمَانِ وَقَدْ بَيَّنَ لَكُمُ الرَّسُولُ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ مَا فِيهِ بَلَاغٌ وَحُجَّةٌ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ حَقٌّ فَلَا عُذْرَ لَكُمْ فِي عَدَمِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ فَقَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَاتُ حَقِّيَّتِهِ فَتَعَيَّنَ أَنَّ إِصْرَارَكُمْ عَلَى عَدَمِ الْإِيمَانِ مُكَابَرَةٌ وَعِنَادٌ.
{ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ } cümlesi ise ikinci bir hâldir; buradaki vâv (و) atıf değil hâl vâvıdır; dolayısıyla bu ikisi birbiri içine geçmiş iki hâldir. Anlam şudur: Resul size Kur'an ayetlerinden Allah'a imanın hak olduğuna dair yeterli açıklamayı ve kesin delili ortaya koymuşken sizi imandan alıkoyan nedir? Artık Allah'a inanmamanız konusunda hiçbir mazeretiniz yoktur; zira bunun hak olduğuna dair apaçık deliller size gelmiştir, dolayısıyla imansızlıkta diretmenizin sırf bir büyüklenme ve inat olduğu kesinleşmiştir.
وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالْمِيثَاقُ الْمَأْخُوذُ عَلَيْهِمْ هُوَ مِيثَاقٌ مِنَ اللَّهِ، أَيْ مَا يُمَاثِلُ الْمِيثَاقَ مِنْ إِيدَاعِ الْإِيمَانِ بِوُجُودِ اللَّهِ وَبِوَحْدَانِيَّتِهِ فِي الْفِطْرَةِ الْبَشَرِيَّةِ فَكَأَنَّهُ مِيثَاقٌ قَدْ أُخِذَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ فِي الْأَزَلِ وَشَرْطِ التَّكْوِينِ فَهُوَ نَامُوسٌ فِطْرِيٌّ. وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٧٢] .
Bu yaklaşıma göre onlardan alınan misak, Allah'tan bir misaktır; yani insanın yaratılışına (fıtratına) Allah'ın varlığına ve birliğine imanın yerleştirilmesi suretiyle misaka benzeyen bir durumdur. Sanki ezelde ve yaratılış şartında insanlardan her bir ferdden alınmış bir sözleşme gibidir; dolayısıyla o fıtrî bir kanundur. Bu da Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, [Rabbimizsin]!' demişlerdi” buyruğuna işarettir ki bu husus A'râf suresinde [172] geçmişti.
فَضَمِيرُ أَخَذَ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ النُّفُوسَ لَو خلت من الْعِنَادِ وَعَنِ التَّمْوِيهِ والتضليل كَانَتْ مُنْسَاقَةً إِلَى إِدْرَاكِ وُجُودِ الصَّانِعِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ وَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ دَعْوَةِ الرَّسُولِ ﷺ مَا يَكْشِفُ عَنْهُمْ مَا غَشَّى عَلَى إِدْرَاكِهِمْ من دُعَاء أيمة الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ.
{ أَخَذَ } fiilindeki zamir, { وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } buyruğundaki lafza-i celâle dönmektedir. Anlam şudur: Şayet nefisler inattan, aldatmacadan ve saptırmadan arınmış olsaydı, Yaratıcı'nın varlığını ve birliğini idrak etmeye yönelmiş olurdu. Kaldı ki küfür ve dalalet önderlerinin çağrılarından ötürü algılarını bürüyen perdeyi kaldıracak şey de Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem davetiyle kendilerine gelmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } cümlesi müstakil bir cümledir (isti'nâfiyye); şartın cevabı hazfedilmiş olup...
وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ.
...{ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ } buyruğu ona delalet etmektedir.
وَاسم فَاعل فِي قَوْلِهِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِقَرِينَةِ وُقُوعِهِ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ، أَيْ فَقَدْ حَصَلَ مَا يَقْتَضِي أَنْ تُؤْمِنُوا مِنَ السَّبَبِ الظَّاهِرِ وَالسَّبَبِ الْخَفِيِّ الْمُرْتَكِزِ فِي الْجِبِلَّةِ.
{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } buyruğundaki ism-i fâil, şart bağlamında yer alması karinesiyle gelecek zaman için kullanılmıştır; yani «İman etmenizi gerektiren hem zahirî sebep hem de fıtratta kökleşmiş gizli sebep gerçekleşmiştir» demektir.
وَيُرَجِّحُ هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [الْحَدِيد: ٧] أَنَّهُ لِطَلَبِ إِيجَادِ الْإِيمَانِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِهَا وَأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ.
{ آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } [Hadîd: 7] buyruğundaki emrin zahirinin -tefsirinde geçtiği üzere- imanın meydana getirilmesini talep etmek olması ve ayetin Mekkî bulunması bu anlamı kuvvetlendirmektedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَخَذَ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَنَصْبِ مِيثاقَكُمْ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو أَخَذَ بِالْبِنَاءِ لِلنَّائِبِ وَرفع مِيثاقَكُمْ.
Cumhur, { أَخَذَ } kelimesini ma'lûm (etken) sîgasıyla ve zamirin lafza-i celâle dönmesi hasebiyle { مِيثاقَكُمْ } kelimesini mensub olarak okumuştur. Ebû Amr ise { أُخِذَ } şeklinde meçhul (edilgen) sîgasıyla ve { مِيثاقُكُمْ } kelimesini merfû olarak okumuştur.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ٩]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 9]
هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آياتٍ بَيِّناتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَإِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٩)
{ هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آياتٍ بَيِّناتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَإِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için kulu üzerine apaçık ayetler indiren O'dur. Şüphesiz Allah, size karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (9)
اسْتِئْنَافٌ ثَالِثٌ انْتَقَلَ بِهِ الْخِطَابُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، فَهَذِهِ الْآيَةُ يَظْهَرُ أَنَّهَا مَبْدَأُ الْآيَاتِ الْمَدَنِيَّةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَيَزِيدُ ذَلِكَ وُضُوحًا عَطْفُ قَوْلِهِ: وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْحَدِيد: ١٠] الْآيَاتِ كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا.
Bu, hitabın müminlere intikal ettiği üçüncü bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu ayetin bu suredeki Medenî ayetlerin başlangıcı olduğu anlaşılmaktadır; birazdan geleceği üzere { وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda infak etmiyorsunuz?” [Hadîd: 10] ... ayetlerinin buna atfedilmesi de bunu daha açık hale getirmektedir.
وَالْخِطَابُ هُنَا وَإِنْ كَانَ صَالِحًا لِتَقْرِيرِ مَا أَفَادَتْهُ جُمْلَةُ وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ [الْحَدِيد: ٨] وَلَكِنْ أُسْلُوبُ النَّظْمِ وَمَا عُطِفَ عَلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ يَقْتَضِيَانِ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا انْتِقَالِيًّا هُوَ مِنْ حُسْنِ التَّخَلُّصِ إِلَى خِطَابِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا تَفُوتُهُ الدَّلَالَةُ عَلَى تَقْرِيرِ مَا قَبْلَهُ لِأَنَّ التَّقْرِيرَ يَحْصُلُ مِنِ انْتِسَابِ الْمَعْنَيَيْنِ: مَعْنَى الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ، وَمَعْنَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ الْمُوَالِيَةِ.
Buradaki hitap, { وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ } [Hadîd: 8] cümlesinin ifade ettiği manayı pekiştirmeye elverişli olsa da, sözün diziliş üslubu ve bu cümleye atfedilen hususlar, bunun Müslümanlara hitaba geçişte güzel bir hüsn-i tehallus (akıcı geçiş) niteliğindeki intikalî bir isti'nâf olmasını gerektirmektedir. Bununla birlikte önceki manayı pekiştirme delaletini de yitirmez; zira pekiştirme, önceki cümlenin manası ile onu takip eden bu cümlenin manasının birbiriyle irtibatından hasıl olmaktadır.
فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بِمَوْقِعِهَا وَمَعْنَاهَا وَعِلَّتِهَا وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا أَفَادَتْ بَيَانًا وَتَأْكِيدًا وَتَعْلِيلًا وَتَذْيِيلًا وَتَخَلُّصًا لِغَرَضٍ جَدِيدٍ، وَهِيَ أَغْرَاضٌ جَمَعَتْهَا جَمْعًا بَلَغَ حَدَّ الْإِعْجَازِ فِي الْإِيجَازِ، مَعَ أَنَّ كُلَّ جُمْلَةٍ مِنْهَا مُسْتَقِلَّةٌ بِمَعْنًى عَظِيمٍ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ وَالتَّذْكِيرِ والإرشاد والامتنان.
Bu cümle; konumu, anlamı, gerekçesi ve kendisine atfedilen hususlarla beyan, tekit, ta'lîl, tezyîl ve yeni bir maksada geçiş (tehallus) ifade etmiştir. Cümle bu maksatları, vecizlikte (îcaz) mucize sınırına ulaşacak bir şekilde bir araya getirmiştir; üstelik bu cümlelerin her biri delillendirme, hatırlatma, irşat ve nimeti başa kakmaksızın hatırlatma (imtinan) gibi yüce bir manayı müstakil olarak içermektedir.
والرؤوف: مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالغَة فِي الاتصاف بِالرَّأْفَةِ وَهِيَ كَرَاهِيَةُ إِصَابَةِ الْغَيْرِ بِضُرٍّ.
{ الرَّؤُوف }: Başkasına bir zararın dokunmasından hoşlanmamak demek olan re'fet (şefkat) sıfatıyla nitelenmede mübalağa sîgalarındandır.
وَالرَّحِيمُ: مِنَ الرَّحْمَةِ وَهِيَ مَحَبَّةُ إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَى الْغَيْرِ.
{ الرَّحِيمُ }: Başkasına hayrı ulaştırmayı sevmek demek olan rahmet kökündendir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَن عَاصِم لَرَؤُفٌ بِوَاوٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ
Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs, meşhur lehçeye göre hemzeden sonra bir vâv ile { لَرَؤُوفٌ } şeklinde...
عَلَى اللُّغَةِ الْمَشْهُورَةِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِدُونِ وَاوٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ وَهِيَ لُغَةٌ وَلَعَلَّهَا تَخْفِيفٌ، قَالَ جَرِيرٌ:
...okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise hemzeden sonra vâv olmaksızın { لَرَؤُفٌ } şeklinde okumuşlardır; bu da bir lehçe olup muhtemelen tahfif (kolaylaştırma) amaçlıdır. Cerîr şöyle demiştir:
يَرَى لِلْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِ حَقًّا ... كَفعل الْوَالِد الرّؤوف الرَّحِيمِ
Müslümanların kendi üzerinde bir hakkı olduğunu görür... / Şefkatli ve merhametli bir babanın yaptığı gibi.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ وَاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنْ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ قَدْ حَسِبُوهَا إِسَاءَةً لَهُمْ وَلِآبَائِهِمْ وَآلِهَتِهِمْ، فَقَدْ قَالُوا:
{ وَإِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } buyruğunda haberin { إِنَّ } ve lâm (ل) ile tekit edilmesi; müşriklerin İslam davetinden yüz çevirirken bunu kendilerine, atalarına ve ilahlarına yapılmış bir kötülük zannetmelerindendir. Nitekim şöyle demişlerdi:
أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها [الْفرْقَان: ٤١، ٤٢] . وَهَذَا يُرَجِّحُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [الْحَدِيد: ٧] إِلَى هُنَا مَكِّيٌّ. فَإِنْ كَانَتِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةً فَلِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ.
{ أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها } “'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu? Şayet tanrılarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı'” [Furkân: 41-42]. Bu da Yüce Allah'ın: { آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } [Hadîd: 7] buyruğundan buraya kadar olan kısmın Mekkî olduğu görüşünü kuvvetlendirmektedir. Eğer ayet Medenî ise bu [tekit], münafıkların da aynı durumda olmalarından ötürüdür.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ١٠]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 10]
وَما لَكُمْ أَلاَّ تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٠)
{ وَما لَكُمْ أَلاَّ تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'a ait olduğu halde, size ne oluyor da Allah yolunda infak etmiyorsunuz? İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar [diğerleriyle] bir olmaz. Onlar, daha sonra infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür. Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (10)
وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
{ وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'a ait olduğu halde, size ne oluyor da Allah yolunda infak etmiyorsunuz?”
الْإِنْفَاقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِمَعْنَاهُ الْمَشْهُورُ وَهُوَ الْإِنْفَاقُ فِي عَتَادِ الْجِهَادِ لَمْ يَكُنْ إِلَّا بَعْدَ الْهِجْرَةِ فَإِنَّ سَبِيلَ اللَّهِ غَلَبَ فِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقُهُ عَلَى الْجِهَادِ وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ عَقِبَهُ: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُتَّصِلًا نُزُولُهُ مَعَ هَذَا وَلَوْ حُمِلَ الْإِنْفَاقُ عَلَى مَعْنَى الصَّدَقَاتِ لَكَانَ مُقْتَضِيًا أَنَّهَا مَدَنِيَّةٌ لِأَنَّ الْإِنْفَاقَ بِهَذَا الْمَعْنَى لَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى الصَّدَقَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَلَا يُلَامُ الْمُشْرِكُونَ عَلَى تَرْكِهِ.
Allah yolunda infak, meşhur anlamıyla -yani cihat teçhizatı için harcama yapmak- ancak hicretten sonra olmuştur; zira «Allah yolu» (sebîlillâh) ifadesi Kur'an'da ekseriyetle cihat için kullanılır. Hemen ardından gelen: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ } “İçinizden fetihten önce infak eden... bir olmaz” buyruğu da bunu desteklemektedir; çünkü asıl olan, bunun nüzul bakımından bu ayetle bitişik olmasıdır. İnfak sadakalar anlamına hamledilse dahi, bu yine de ayetin Medenî olmasını gerektirirdi; zira bu anlamdaki infak yalnızca müminlere verilen sadaka için kullanılır, dolayısıyla bunu terk ettikleri için müşrikler kınanmaz.
وَعَلَيْهِ فَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَقَدْ أُعِيدَ الْخِطَابُ بِلَوْنٍ غَيْرِ الَّذِي ابْتُدِئَ بِهِ.
Buna göre hitap müminlere yöneliktir; nitekim hitap, başlandığı üsluptan farklı bir üslupla tekrarlanmıştır.
وَمِنْ لَطَائِفِهِ أَنَّهُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ ظَاهِرُهُمْ أَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ وَهُمْ فِي الْبَاطِنِ مُشْرِكُونَ فَهُمُ الَّذِينَ شَحُّوا بِالْإِنْفَاقِ.
Bunun latif nüktelerinden biri de [hitabın], dış görünüşte Müslüman olup içten içe müşrik olan münafıklara yönelik olmasıdır; zira infak konusunda cimrilik edenler onlardır.
وَوَجْهُ إِلْحَاقِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ مَدَنِيَّةٌ بِالْمَكِّيِّ مِنَ السُّورَةِ مُنَاسَبَةُ اسْتِيعَابِ أَحْوَالِ الْمُمْسِكِينَ عَنِ الْإِنْفَاقِ مِنَ الْكُفَّارِ وَالْمُؤْمِنِينَ تَعْرِيضًا بِالتَّحْذِيرِ مِنْ خِصَالِ أَهْلِ الْكُفْرِ إِذْ قَدْ سَبَقَهَا قَوْلُهُ: وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ [الْحَدِيد: ٧] .
Medenî olan bu ayetin surenin Mekkî kısmına ekleniş yönü; kendisinden önce geçen: { وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ } “...ve sizi üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden infak edin” [Hadîd: 7] buyruğunun ardından, küfür ehlinin hasletlerinden sakındırma maksadıyla, kâfirlerden ve müminlerden infaktan geri duranların hallerinin tümüyle ele alınması münasebetidir.
وَمَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي اللَّوْمِ وَالتَّوْبِيخِ عَلَى عَدَمِ إِنْفَاقِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.
[Ayetin başındaki] { مَا } (Ne oluyor?), Allah yolunda infak etmeyişlerini kınama ve azarlama anlamında kullanılan bir istifhamdır (soru edatıdır).
وَ (أَنْ) مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْهَا وَالْفِعْلُ الْمَنْصُوبُ بِهَا فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِاللَّامِ، أَوْ بِ (فِي) مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا حَصَلَ لَكُمْ فِي عَدَمِ إِنْفَاقِكُمْ، أَيْ ذَلِكَ الْحَاصِلُ أَمْرٌ مُنْكَرٌ.
{ أَنْ } masdariyyedir; kendisinden ve nasb ettiği fiilden oluşan masdar-ı müevvel, harf-i cer olan «lâm» veya hazfedilmiş bir «fî» ile cer mahallindedir. Takdiri: «İnfak etmeyişinizde size ne oldu?» şeklindedir; yani meydana gelen bu durum münker (çirkin) bir şeydir.
وَعَنِ الْأَخْفَشِ أَنَّ (أَنْ) زَائِدَةٌ فَيَكُونُ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ: وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ [الْحَدِيد:
Ahfeş'ten nakledildiğine göre { أَنْ } zaiddir (fazlalıktır); bu durumda Yüce Allah'ın: { وَما لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } [Hadîd:
٨] . وَلَيْسَ نَصْبُهَا الْفِعْلَ الَّذِي بَعْدَهَا بِمَانِعٍ مِنِ اعْتِبَارِهَا زَائِدَةً لِأَنَّ الْحَرْفَ الزَّائِدَ قَدْ يَعْمَلُ مِثْلَ حَرْفِ الْجَرِّ الزَّائِدِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٦] .
8] buyruğu konumunda olur. Ondan sonra gelen fiili nasb etmesi, onun zaid sayılmasına engel değildir; çünkü zaid harf de tıpkı zaid harf-i cer gibi amel edebilir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde [246] Yüce Allah'ın: { قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “'Bize ne oldu da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler” buyruğunda geçmişti.
وَالْوَاوُ فِي وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاوُ الْحَالِ وَهُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تُنْفِقُوا بِاعْتِبَارِ أَنَّ عُمُومَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَشْمَلُ مَا فِيهِمَا فَيَشْمَلُ الْمُخَاطَبِينَ فَذَلِكَ الْعُمُومُ هُوَ الرَّابِطُ. وَالتَّقْدِيرُ: لِلَّهِ مِيرَاثُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَيَشْمَلُ مِيرَاثُهُ إِيَّاكُمْ.
{ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesindeki vâv, vâv-ı hâliyedir (durum bildiren bağlaçtır). Göklerin ve yerin umumiliği/kapsamı onların içindekileri ve dolayısıyla muhatapları da kapsadığı dikkate alınarak, { تُنْفِقُوا } fiilindeki zamirden hâldir; dolayısıyla o umumilik râbıttır (bağlayıcı unsurdur). Takdiri: «Göklerde ve yerde olanların mirası Allah'ındır» şeklindedir ve O'nun mirası sizi de kapsar.
وَالْمَعْنَى: إِنْكَارُ عَدَمِ إِنْفَاقِ أَمْوَالِهِمْ فِيمَا دَعَاهُمُ اللَّهُ إِلَى الْإِنْفَاقِ فِيهِ وَهُمْ سَيَهْلَكُونَ
Anlamı şudur: Yok olup gidecekleri ve