وَيَتْرُكُونَ أَمْوَالَهُمْ لِمَنْ قَدَّرَ اللَّهُ مَصِيرَهَا إِلَيْهِ فَلَوْ أَنْفَقُوا بَعْضَ أَمْوَالِهِمْ فِيمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ لَنَالُوا رِضَى اللَّهِ وَانْتَفَعُوا بِمَالٍ هُوَ صَائِرٌ إِلَى مَنْ يَرِثُهُمْ.
mallarını Allah'ın takdir ettiği kimselere bırakacakları halde, Allah'ın kendilerini infak etmeye çağırdığı hususlarda mallarını infak etmeyişlerini kınamaktır. Şayet mallarının bir kısmını Allah'ın emrettiği yerlere infak etselerdi, Allah'ın rızasına ererler ve kendilerine vâris olacak kimselere kalacak olan bir maldan [ebedî olarak] yararlanmış olurlardı.
وَإِضَافَةُ مِيرَاثٍ إِلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ وَهُوَ عَلَى حَذْفٍ مُضَافٍ، تَقْدِيرُهُ: أَهْلِهَا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِيرَاثَ ذَاتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بَعْدَ انْقِرَاضِ النَّاسِ فَلَا يُؤَثِّرُ فِي الْمَقْصُودِ مِنْ حَثِّهِمْ عَلَى الْإِنْفَاقِ.
«Mîrâs» kelimesinin göklere ve yere izafeti, masdarın mef'ûle izafetidir ve burada hazfedilmiş bir muzâf vardır; takdiri: «ehlihâ» (oradakiler / göklerin ve yerin ehli) şeklindedir. Yoksa bizzat göklerin ve yerin kendilerinin mirası kastedilmemiştir; çünkü bu ancak insanların yok oluşundan sonra gerçekleşir ve bu da onları infaka teşvik etme maksadında etkili olmaz.
لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ.
{ لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar [diğerleriyle] bir olmaz. Onlar, daha sonra infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür. Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَمَّا يَجُولُ فِي خَوَاطِرِ كَثِيرٍ مِنَ السَّامِعِينَ مِنْ أَنَّهُمْ تَأَخَّرُوا عَنِ الْإِنْفَاقِ غَيْرَ نَاوِينَ تَرْكَهُ وَلَكِنَّهُمْ سَيَتَدَارَكُونَهُ.
[Bu cümle,] dinleyenlerden birçoğunun zihninde uyanabilecek; infakı terk etme niyetinde olmadıkları, sadece geciktirdikleri ve ileride bunu telafi edecekleri şeklindeki düşünceden kaynaklanan bir istînâf-ı beyânîdir (açıklama başlangıcıdır).
وَأُدْمِجَ فِيهِ تَفْضِيلُ جِهَادِ بَعْضِ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى بَعْضٍ لِمُنَاسَبَةِ كَوْنِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَشْمَلُ إِنْفَاقَ الْمُجَاهِدِ عَلَى نَفْسِهِ فِي الْعُدَّةِ وَالزَّادِ وَإِنْفَاقَهُ عَلَى غَيْرِهِ مِمَّنْ لَمْ يَسْتَكْمِلْ عُدَّتَهُ وَلَا زَادَهُ، وَلِأَنَّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ وَلَا يَسْتَطِيعُ الْإِنْفَاقَ، فَأُرِيدَ أَنْ لَا يُغْفِلَ ذِكْرَهُ فِي عِدَادِ هَذِهِ الْفَضِيلَةِ إِذِ الْإِنْفَاقُ فِيهَا وَسِيلَةٌ لَهَا.
Mücahitlerin bir kısmının diğerlerine üstün tutulması da buraya idrâc edilmiştir (dahil edilmiştir); zira Allah yolunda infak, mücahidin teçhizat ve azık konusunda bizzat kendisine harcama yapmasını kapsadığı gibi, teçhizatı veya azığı tamamlanmamış başkalarına harcama yapmasını da kapsar. Ayrıca Müslümanlardan cihada gücü yetip de infaka gücü yetmeyenler de vardı; dolayısıyla infakın kendisine bir vesile olduğu bu fazilet sayılırken onların zikrinin ihmal edilmemesi murat edilmiştir.
وَظَاهِرُ لَفْظِ الْفَتْحِ أَنَّهُ فَتْحُ مَكَّةَ فَإِنَّ هَذَا الْجِنْسَ الْمُعَرَّفَ صَارَ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى فَتْحِ مَكَّةَ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ.
«Fetih» lafzının zahiri, onun Mekke'nin fethi olduğudur; nitekim harf-i tarifli bu cins isim, galebe yoluyla Mekke'nin fethi için özel isim (alem) haline gelmiştir ve müfessirlerin çoğunluğunun görüşü de budur.
وَإِنَّمَا كَانَ الْمُنْفِقُونَ قَبْلَ الْفَتْحِ وَالْمُجَاهِدُونَ قَبْلَهُ أَعْظَمَ دَرَجَةً فِي إِنْفَاقِهِمْ وَجِهَادِهِمْ لِأَنَّ الزَّمَانَ الَّذِي قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ كَانَ زَمَانَ ضَعْفِ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ أَهْلَ الْكُفْرِ كَانُوا أَكْثَرَ الْعَرَبِ فَلَمَّا فُتِحَتْ مَكَّةُ دَخَلَتْ سَائِرُ قُرَيْشٍ وَالْعَرَبِ فِي الْإِسْلَامِ فَكَانَ الْإِنْفَاقُ وَالْجِهَادُ فِيمَا قَبْلَ الْفَتْحِ أَشَقَّ عَلَى نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ لِقِلَّةِ ذَاتِ أَيْدِيهِمْ وَقِلَّةِ جَمْعِهِمْ قُبَالَةَ جَمْعِ الْعَدُوِّ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ كَانَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَثْبُتُوا أَمَامَ الْعَدُوِّ إِذَا كَانَ عَدَدُ الْعَدُوِّ عَشْرَةَ أَضْعَافِ عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْقِتَالِ قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [الْأَنْفَال: ٦٥] .
Fetihten önce infak edenlerin ve fetihten önce cihat edenlerin infak ve cihatlarında daha büyük dereceye sahip olmalarının sebebi şudur: Çünkü Mekke'nin fethinden önceki zaman, Müslümanların zayıf olduğu bir zamandı; zira küfür ehli Arapların çoğunluğunu oluşturuyordu. Mekke fethedilince Kureyş'in ve Arapların geri kalanı İslâm'a girdi. Dolayısıyla fetihten önceki infak ve cihat, imkânlarının azlığı ve düşman topluluğu karşısında sayılarının azlığı sebebiyle Müslümanların nefislerine daha ağır gelmekteydi. Görmez misin ki savaşta düşmanın sayısı Müslümanların sayısının on katı olsa bile onların düşman karşısında sebat etmeleri gerekiyordu; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa, iki yüz kişiyi yener” [Enfâl: 65].
وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالْفَتْحِ: صُلْحُ الْحُدَيْبِيَةِ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ وَالزُّهْرِيُّ، وَالشَّعْبِيُّ، وَعَامِرُ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيّ. وَيُؤَيِّدهُ مَا
Fetih ile kastedilenin Hudeybiye Antlaşması olduğu da söylenmiştir; bu Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh, Zührî, Şa'bî ve Âmir b. Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın görüşüdür ve Taberî de bunu tercih etmiştir. Şunun rivayet edilmiş olması da
رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ»
bunu desteklemektedir: Taberî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti Hudeybiye yılında okumuştur».
وَهُوَ الْمُلَائِمُ لِكَوْنِ هَذِهِ السُّورَةِ بَعْضُهَا مَكِّيٌّ وَبَعْضُهَا مَدَنِيٌّ فَيَقْتَضِي أَنَّ مَدَنِيَّهَا قَرِيبُ عَهْدٍ مِنْ مُدَّةِ إِقَامَتِهِمْ بِمَكَّةَ، وَإِطْلَاقُ الْفَتْحِ عَلَى صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ وَارِدٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً
Bu surenin bir kısmının Mekkî, bir kısmının Medenî olmasıyla uyumlu olan da budur; zira bu durum, Medenî kısmının onların Mekke'de ikamet ettikleri döneme yakın olmasını gerektirir. Fetih lafzının Hudeybiye Antlaşması için kullanılması Yüce Allah'ın şu buyruğunda da geçmektedir: { إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً }
[الْفَتْح: ١] .
“Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik” [Fetih: 1].
وَ (مَنْ أَنْفَقَ) عَامٌّ يَشْمَلُ كُلَّ مَنْ أَنْفَقَ. وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ فَإِنَّهُ أَنْفَقَ مَالَهُ كُلَّهُ مِنْ أَوَّلِ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ.
{ مَنْ أَنْفَقَ } (infak eden kimse) ifadesi geneldir, infak eden herkesi kapsar. Bununla Ebû Bekir es-Sıddîk'ın kastedildiği de söylenmiştir; çünkü o, İslâm'ın ilk zuhurundan itibaren bütün malını infak etmiştir.
وَنَفْيُ التَّسْوِيَةِ مُرَادٌ بِهِ نَفْيُهَا فِي الْفَضِيلَةِ وَالثَّوَابِ فَإِنَّ نَفْيَ التَّسْوِيَةِ فِي وَصْفٍ يَقْتَضِي ثُبُوتَ أَصْلِ ذَلِكَ الْوَصْفِ لِجَمِيعِ مَنْ نُفِيَتْ عَنْهُمُ التَّسْوِيَةُ، فَنَفْيُ التَّسْوِيَةِ كِنَايَةٌ عَنْ تَفْضِيل أحد جانبين وَتَنْقِيصِ الْجَانِبِ الْآخَرِ نَقْصًا مُتَفَاوِتًا.
Eşitliğin nefyedilmesinden murat, fazilet ve sevap bakımından eşitliğin nefyedilmesidir. Zira bir vasıfta eşitliğin nefyedilmesi, kendilerinden eşitlik nefyedilen herkes için o vasfın aslının sabit olmasını gerektirir. Dolayısıyla eşitliğin nefyedilmesi, iki taraftan birini üstün tutmaktan ve diğer tarafı derecesine göre daha aşağı kılmaktan kinayedir.
وَيُعْرَفُ الْجَانِبُ الْفَاضِلُ وَالْجَانِبُ الْمَفْضُولُ بِالْقَرِينَةِ أَوِ التَّصْرِيحِ فِي الْكَلَامِ، وَلَيْسَ تَقْدِيمُ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ فِي الذِّكْرِ بَعْدَ نَفْيِ التَّسْوِيَةِ بُمَقْتَضٍ أَنَّهُ هُوَ الْمُفَضَّلُ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Üstün olan taraf ile alt derecede kalan taraf karineden veya sözdeki açık ifadeden anlaşılır. Eşitliğin nefyedilmesinden sonra iki taraftan birinin zikirde öne geçirilmesi, onun mutlaka üstün olan taraf olmasını gerektirmez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ [النِّسَاء: ٩٥] وَقَدَّمَ هَذِهِ الْآيَةَ الْجَانِبَ الْمُفَضَّلَ، وَكَذَا الَّذِي فِي قَوْلِ السَّمَوْأَلِ:
{ لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihat edenler bir olmaz” [Nisâ: 95]. Bu ayet ise üstün olan tarafı öne geçirmiştir. Semev'el'in şu sözünde olduğu gibi:
فَلَيْسَ سَوَاءً عَالِمٌ وَجَهُولُ وَقَدْ أَكَّدَ هَذَا الِاقْتِضَاءَ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا، أَيْ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدِ الْفَتْحِ وَقَاتَلُوا مِنْ بَعْدِ الْفَتْحِ، فَإِنَّ اسْمَ التَّفْضِيلِ يَدُلُّ عَلَى الْمُشَارَكَةِ فِيمَا اشْتُقَّ مِنْهُ اسْمُ التَّفْضِيلِ وَزِيَادَةِ مَنْ أُخْبِرَ عَنْهُ بِاسْمِ التَّفْضِيلِ فِي الْوَصْفِ الْمُشْتَقِّ مِنْهُ، أَيْ فَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ لَهُ دَرَجَةٌ عَظِيمَةٌ.
«Bilen ile cahil bir değildir.» [Allah Teâlâ] bu gerekliliği şu buyruğuyla tekit etmiştir: { أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا } “Onlar, daha sonra infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür”; yani fetihten sonra infak eden ve fetihten sonra savaşanlardan. Zira ism-i tafdil, kendisinden türetildiği vasıfta ortaklığa ve hakkında ism-i tafdil ile haber verilenin o türetilen vasıfta daha ziyade olduğuna delalet eder; yani her iki grubun da büyük bir derecesi vardır.
وَحُذِفَ قِسْمُ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ إِيجَازًا لِدَلَالَةِ فِعْلِ التَّسْوِيَةِ عَلَيْهِ لَا مَحَالَةَ.
Fetihten sonra infak edenler kısmı, eşitlik fiilinin ({ لَا يَسْتَوِي }) kaçınılmaz olarak buna delalet etmesinden ötürü îcâz (kısa anlatım) amacıyla hazfedilmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَسْتَوِي مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَمَنْ أَنْفَقَ بَعْدَهُ.
Takdiri şöyledir: «Fetihten önce infak eden kimse ile fetihten sonra infak eden kimse bir olmaz.»
وَالدَّرَجَةُ: مُسْتَعَارَةٌ لِلْفَضْلِ لِأَنَّ الدَّرَجَةَ تَسْتَلْزِمُ الِارْتِقَاءَ، فَوَصْفُ الِارْتِقَاءِ مُلَاحَظٌ فِيهَا، ثُمَّ يُشَبَّهُ الْفَضْلُ وَالشَّرَفُ بِالِارْتِقَاءِ فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالدَّرَجَةِ، فَالدَّرَجَةُ مِنْ أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ الَّتِي لُوحِظَتْ فِيهَا صِفَاتُ أَوْصَافٍ مِثْلَ اسْمِ الْأَسَدِ بِصِفَةِ الشَّجَاعَةِ فِي قَوْلِ الْخَارِجِيِّ:
Derece (دَرَجَة): Fazilet için istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü derece yükselmeyi gerektirir, dolayısıyla yükselme vasfı onda mülahaza edilmiştir. Sonra fazilet ve şeref yükselmeye benzetilmiş ve bundan derece diye ifade edilmiştir. Nitekim derece, vasıfların sıfatlarının mülahaza edildiği cins isimlerdendir; tıpkı Hâricî'nin şu sözünde arslan isminin cesaret vasfıyla [mülahaza edilmesi] gibi:
أَسَدٌ عَلَيَّ وَفِي الْحُرُوبِ نَعَامَةٌ وَقَوْلُهُ: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى احْتِرَاسٌ مِنْ أَنْ يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّ اسْمَ
«Bana karşı bir arslan, savaşlarda ise bir deve kuşudur.» Yüce Allah'ın: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” buyruğu, bir kimsenin ism-i
التَّفْضِيلِ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلَ مَا فِي قَول: قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ [يُوسُف: ٣٣] ، أَيْ حَبِيبٌ إِلَيَّ دُونَ مَا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ.
tafdilin mübalağa için üstünlük anlamından soyutlandığını zannetmesini önlemek için bir ihtirastır (sakındırmadır); tıpkı şu ayette olduğu gibi: { قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir'” [Yûsuf: 33]; yani «Beni çağırdıkları günaha kıyasla [zindan] bana sevimlidir».
وَعَبَّرَ بِ الْحُسْنى لِبَيَانِ أَنَّ الدَّرَجَةَ هِيَ دَرَجَةُ الْحُسْنَى لِيَكُونَ لِلِاحْتِرَاسِ مَعْنًى زَائِدٌ
Derecenin en güzel derece olduğunu beyan etmek için { الْحُسْنى } şeklinde ifade edilmiştir; ta ki bu ihtiras (sakındırma), tekit üzerine
عَلَى التَّأْكِيدِ وَهُوَ مَا فِيهِ مِنَ الْبَيَانِ.
ilave bir anlam kazansın, o da ihtiva ettiği bu açıklamadır.
وَالْحُسْنَى: لَقَبٌ قُرْآنِيٌّ إِسْلَامِيٌّ يَدُلُّ عَلَى خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ، قَالَ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُس: ٢٦] .
el-Hüsnâ (الْحُسْنَى): Ahiret hayırlarına delalet eden Kur'anî ve İslâmî bir unvandır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli (el-Hüsnâ/cennet) ve fazlası vardır” [Yûnus: 26].
وَقَوْلُهُ: مِنْكُمْ حَالٌ مِنْ مَنْ أَنْفَقَ أَصْلُهُ نَعْتٌ قُدِّمَ لِلِاهْتِمَامِ تَعْجِيلًا بِهَذَا الْوَصْفِ.
Yüce Allah'ın: { مِنْكُمْ } (içinizden) buyruğu, { مَنْ أَنْفَقَ } ifadesinden hâldir; aslı sıfat olup bu vasfı hemen belirtmek ve önemine binaen öne alınmıştır.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً دُونَ الضَّمِيرِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الْإِشَارَةُ مِنَ التَّنْوِيهِ وَالتَّعْظِيمِ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ جَدِيرُونَ بِمَا يُذْكَرُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، لِأَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ مِنَ الْإِخْبَارِ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة:
{ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً } “Onlar... derece bakımından daha büyüktür” buyruğunda zamir yerine işaret isminin getirilmesi, işaretin ifade ettiği övgü ve yüceltmeden ötürüdür; ayrıca işaret edilenlerin, daha önce zikredilen vasıflardan dolayı işaret isminden sonra zikredilecek şeye lâyık olduklarına dikkat çekmek içindir. Şunun gibi: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara:
٤] بَعْدَ قَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَة: ٣] إِلَخْ.
4] ayeti; { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “...gayba inanan muttakiler için bir hidayettir” [Bakara: 2-3] buyruğundan sonra [gelmiştir].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى بِنَصْبِ كُلًّا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ أَوَّلٌ مُقَدَّمٌ عَلَى فِعْلِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاشْتِغَالِ بِالضَّمِيرِ الْمَحْذُوف اختصارا. وقرأه ابْنُ عَامِرٍ بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَهُمَا وَجْهَانِ فِي الِاشْتِغَالِ مُتَسَاوِيَانِ.
Cumhur, { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } kısmını; kısaltma amacıyla hazfedilmiş zamirle iştigâl kuralı gereğince, fiilinden önce gelen birinci mef'ûl olarak { كُلًّا } kelimesini nasb ile okumuştur. İbn Âmir ise mübteda olarak ref ile okumuştur; bu ikisi iştigâl babında birbirine denk iki vecihtir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي تَفَاضُلِ أَهْلِ الْفَضْلِ فِيمَا فُضِّلُوا فِيهِ، وَأَنَّ الْفَضْلَ ثَابِتٌ لِلَّذِينَ أَسْلَمُوا بَعْدَ الْفَتْحِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرِهِمْ. وَبِئْسَ مَا يَقُولُهُ بَعْضُ الْمُؤَرِّخِينَ مِنْ عِبَارَاتٍ تُؤْذِنُ بِتَنْقِيصِ مَنْ أَسْلَمُوا بَعْدَ الْفَتْحِ مِنْ قُرَيْشٍ مِثْلِ كَلِمَةِ «الطُّلَقَاءِ» وَإِنَّمَا ذَلِكَ مِنْ أَجْلِ حَزَازَاتٍ فِي النُّفُوسِ قَبَلِيَّةٍ أَوْ حِزْبِيَّةٍ، وَاللَّهُ يَقُولُ: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الحجرات: ١١] .
Bu ayet, fazilet ehlinin üstün kılındıkları hususlardaki mertebe farkı konusunda ve Mekke halkı ile diğerlerinden fetihten sonra İslâm'a girenler için de faziletin sabit olduğuna dair temel bir esastır. Bazı tarihçilerin, Kureyş'ten fetihten sonra Müslüman olanları küçümseyici mahiyette sarf ettikleri «Tulekâ» (azatlılar) gibi ifadeler ne kadar çirkindir! Oysa bu, sadece nefislerdeki kabilecilik veya fırkacılık kırgınlıklarından kaynaklanmaktadır; halbuki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Birbirinizi karalamayın, birbirinize kötü lakaplar takmayın. İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir addır! Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” [Hucurât: 11].
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ تَذْيِيلٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَسْبَابَ الْإِنْفَاقِ وَأَوْقَاتِهِ وَأَعْذَارِهِ، وَيَعْلَمُ أَحْوَالَ الْجِهَادِ وَنَوَايَا الْمُجَاهِدِينَ فَيُعْطِي كُلَّ عَامِلٍ عَلَى نِيَّة عمله.
{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” cümlesi bir tezyîldir (fezlekedir), vâv ise i'tirâziyyedir (ara cümle bağlacıdır). Anlamı şudur: Allah infakın sebeplerini, vakitlerini ve mazeretlerini bilir; cihat hallerini ve mücahitlerin niyetlerini de bilir ve her amel edene amelinin niyetine göre [karşılığını] verir.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ١١]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 11]
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١١)
{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de [Allah] onu kendisine kat kat artırsın? Ona pek değerli bir mükâfat da vardır.” (11)
مَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ وَالْبَيَانِ لِجُمْلَةِ وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى [الْحَدِيد:
Bu cümlenin konumu, { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” [Hadîd:
١٠] .
10] cümlesi için bir gerekçelendirme ve açıklama konumundadır.
وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَثَلَ الْمُنْفِقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ مَنْ يُقْرِضُ اللَّهَ وَمَثَلُ اللَّهِ تَعَالَى فِي جَزَائِهِ كَمَثَلِ الْمُسْتَسْلِفِ مَعَ مَنْ أَحْسَنَ قَرْضَهُ وَأَحْسَنَ فِي دَفْعِهِ إِلَيْهِ.
İkisi arasındaki kısım ise bir itirazdır (ara cümledir). Anlamı şudur: Allah yolunda infak edenin misali, Allah'a borç veren kimsenin misali gibidir; Yüce Allah'ın mükâfatlandırmadaki misali ise borcunu güzelce veren ve bunu kendisine güzelce takdim eden kimseye karşı borç alan kimsenin misali gibidir.
ومَنْ اسْتِفْهَامِيَّةٌ كَمَا هُوَ شَأْنُهَا إِذَا دَخَلَتْ عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ وَالْمَوْصُولِ، والَّذِي يُقْرِضُ خَبَرُهَا، وذَا مُعْتَرِضَةٌ لْاسْتِحْضَارِ حَالِ الْمُقْتَرِضِ بِمَنْزِلَةِ الشَّخْصِ الْحَاضِرِ الْقَرِيبِ.
{ مَنْ }, işaret ismi ve ism-i mevsûlün başına geldiğinde olduğu gibi istifhamiyyedir (soru edatıdır); { الَّذِي يُقْرِضُ } onun haberidir; { ذَا } ise borç verenin halini hazır ve yakındaki bir şahıs gibi zihinde canlandırmak için araya girmiştir.
وَعَنِ الْفَرَّاءِ: (ذَا) صِلَةٌ، أَيْ زَائِدَةٌ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ مِثْلَ مَا قَالَ كَثِيرٌ مِنَ النُّحَاةِ: إِنَّ (ذَا) فِي (مَاذَا) مُلْغَاةٌ، قَالَ الْفَرَّاءُ: رَأَيْتُهَا فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ مَنْذَا الَّذِي وَالنُّونُ مَوْصُولَةٌ بِالذَّالِ اه.
Ferrâ'dan nakledildiğine göre { ذَا } sıladır, yani pek çok nahivcinin «mâzâ» (مَاذَا) ifadesindeki «zâ»nın lağvedilmiş (hükümsüz) olduğunu söylemesi gibi yalnızca tekit için zaiddir. Ferrâ şöyle demiştir: «Onu Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında, nûn harfi zâl harfine bitişik olarak 'menzâ'l-lezî' (مَنْذَا الَّذِي) şeklinde gördüm.»
وَالْاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى التَّحْرِيضِ مَجَازًا لِأَنَّ شَأْنَ الْمُحَرِّضِ عَلَى الْفِعْلِ أَنْ يَبْحَثَ عَمَّنْ يَفْعَلُهُ وَيَتَطَلَّبُ تَعْيِينَهُ لِيَنُوطَهُ بِهِ أَوْ يُجَازِيهِ عَلَيْهِ.
İstifham mecaz yoluyla teşvik anlamında kullanılmıştır; çünkü bir fiile teşvik edenin âdeti, onu yapacak kimseyi aramak ve onu o işle görevlendirmek ya da ona karşılığını vermek üzere kimliğini belirlemeyi istemektir.
وَالْقَرْضُ الْحَسَنُ: هُوَ الْقَرْضُ الْمُسْتَكْمِلُ مَحَاسِنَ نَوْعِهِ مِنْ كَوْنِهِ عَنْ طِيبِ نَفْسٍ وَبَشَاشَةٍ فِي وَجْهِ الْمُسْتَقْرِضِ، وَخُلُوٍّ عَنْ كُلِّ مَا يُعَرِّضُ بِالْمِنَّةِ أَوْ بِتَضْيِيقِ أَجَلِ الْقَضَاءِ.
Güzel borç (el-karzü'l-hasen): Gönül hoşluğuyla, borç isteyenin yüzüne karşı güler yüzlülükle verilmesi ve başa kakma imasından veya ödeme vadesini daraltmaktan tamamen uzak olması gibi kendi türünün güzelliklerini eksiksiz taşıyan borçtur.
وَالْمُشَبَّهُ هُنَا بِالْقَرْضِ الْحَسَنِ هُوَ الْإِنْفَاقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْمَنْهِيُّ عَنْ تَرْكِهِ فِي قَوْلِهِ: وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْحَدِيد: ١٠] .
Burada güzel borca benzetilen şey, Yüce Allah'ın: { وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda infak etmiyorsunuz?” [Hadîd: 10] buyruğunda terk edilmesi yasaklanan Allah yolundaki infaktır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَيُضاعِفَهُ بِأَلِفٍ بَعْدَ الضَّادِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوب فَيُضاعِفَهُ بِدُونِ أَلِفٍ وَبِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ.
Cumhur, { فَيُضاعِفَهُ } kelimesini dâd harfinden sonra bir elif ile okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ya'kûb ise elif olmaksızın ve ayın harfinin şeddesiyle [feyuda‘‘ifehû şeklinde] okumuştur.
وَالْفَاءُ فِي جُمْلَةِ فَيُضاعِفَهُ لَهُ فَاءُ السَّبَبِيَّةِ لِأَنَّ الْمُضَاعَفَةَ مُسَبَّبَةٌ عَلَى الْقَرْضِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فِعْلَ يُضَاعِفُهُ مَرْفُوعًا عَلَى اعْتِبَارِهِ مَعْطُوفًا عَلَى يُقْرِضُ. وَالْمَعْنَى:
{ فَيُضاعِفَهُ لَهُ } cümlesindeki fâ, fâ-i sebebiyyedir (sebep bildiren fâ); çünkü kat kat artırma, borç vermenin bir sonucudur. Cumhur, { يُضَاعِفُهُ } fiilini { يُقْرِضُ } fiiline matuf sayarak merfû okumuştur. Anlamı şudur:
التَّحْرِيضُ عَلَى الْإِقْرَاضِ وَتَحْصِيلُ الْمُضَاعَفَةِ لِأَنَّ الْإِقْرَاضَ سَبَبُ
borç vermeye ve kat kat karşılık elde etmeye teşviktir; çünkü borç vermek
الْمُضَاعَفَةِ فَالْعَمَلُ لِحُصُولِ الْإِقْرَاضِ كَأَنَّهُ عَمَلٌ لِحُصُولِ الْمُضَاعَفَةِ.
kat kat karşılığın sebebidir; dolayısıyla borç vermenin gerçekleşmesi için çalışmak, adeta kat kat karşılığın gerçekleşmesi için çalışmak gibidir.
أَوْ عَلَى اعْتِبَارِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ اسْمِيَّةً فِي التَّقْدِيرِ فَيَقَعُ الْخَبَرُ الْفِعْلِيُّ بَعْدَ الْمُبْتَدَأِ مُفِيدًا تَقْوِيَةَ الْخَبَرِ وَتَأْكِيدَ حُصُولِهِ، وَاعْتِبَارِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ جَوَابًا، لِ (مَنِ) الْمَوْصُولَةِ بِإِشْرَابِ الْمَوْصُولِ مَعْنَى الشَّرْطِ وَهُوَ إِشْرَابٌ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.
Veyahut cümlenin takdirde isim cümlesi olması için mahzûf bir mübtedâ varsayılmasına göredir; böylece fiil cümlesi olan haber mübtedâdan sonra gelir ve haberin pekiştirilip gerçekleştiğinin teyit edilmesini sağlar. Aynı zamanda bu cümlenin, mevsûle şart anlamı kazandırılması suretiyle mevsûl olan { مَنْ } edatının cevabı sayılmasına göredir ki bu [anlam kazandırma], Kur'an'da çokça başvurulan bir yöntemdir.
وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ- كُلٌّ عَلَى قِرَاءَتِهِ- بِالنَّصْبِ عَلَى جَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ.
Âsım'dan rivayetle Hafs, İbn Âmir ve Ya'kûb —her biri kendi kıraat vechine göre— istifhamın cevabı olarak mansub okumuşlardır.
وَمَعْنَى وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ: أَنَّ لَهُ أَنْفَسَ جِنْسِ الْأُجُورِ لِأَنَّ الْكَرِيمَ فِي كُلِّ شَيْءٍ هُوَ النَّفِيسُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] .
{ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ } “ve onun için pek değerli bir mükâfat vardır” ifadesinin anlamı: Onun için mükâfat türlerinin en değerlisi vardır demektir; zira her şeyin «kerîm»i, onun en değerlisidir. Nitekim Neml Suresi'ndeki: { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana pek değerli bir mektup bırakıldı” [Neml: 29] ayetinde geçtiği gibidir.
وَجُعِلَ الْأَجْرُ الْكَرِيمُ مُقَابِلَ الْقَرْضِ الْحَسَنِ فَقُوبِلَ بِهَذَا مَوْصُوف وَصفته بمثلهما.
Değerli mükâfat (el-ecrü'l-kerîm), güzel borcun (el-karzü'l-hasen) karşılığı kılınmıştır; böylece mevsûf (nitelenen) ve sıfatı benzerleriyle karşılanmıştır.
والمضاعفة: مماثلة الْمِقْدَار، فَالْمَعْنَى: يُعْطِيهِ مِثْلَيْ قَرْضِهِ.
Katlama (el-muzâafe): Miktarın denkliğidir; buna göre anlam: Borcunun iki katını ona verir demektir.
وَالْمُرَادُ هُنَا مُضَاعَفَتُهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً كَمَا قَالَ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦١] .
Burada kastedilen ise Bakara Suresi'ndeki şu ayette buyrulduğu gibi kat kat fazlasıyla artırılmasıdır: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir...” [Bakara: 261].
وَقَالَ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً [الْبَقَرَة: ٢٤٥] .
Yine şöyle buyurmuştur: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da ona kat kat fazlasını ödesin?” [Bakara: 245].
وَضَمِيرُ النصب فِي فَيُضاعِفَهُ عَائِدٌ إِلَى الْقَرْضِ الْحَسَنِ، وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ: فَيُضَاعِفُ جَزَاءَهُ لَهُ. لِأَنَّ الْقَرْضَ هُنَا تَمْثِيلٌ بِحَالِ السَّلَفِ الْمُتَعَارَفِ بَيْنَ النَّاسِ فَيَكُونُ تَضْعِيفُهُ مِثْلَ تَضْعِيفِ مَالِ السَّلَفِ وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الرِّبَا.
{ فَيُضاعِفَهُ } ifadesindeki nasb zamiri güzel borca racidir; söz dizimi ise «ona borcunun mükâfatını kat kat artırır» takdirinde hazfedilmiş bir muzâfa dayanmaktadır. Zira buradaki borç verme, insanlar arasında bilinen ödünç alma durumuna bir benzetmedir; dolayısıyla onun katlanması, ödünç malın katlanması gibi olur ki bu da faiz haram kılınmadan önce böyleydi.
وَالْأَجْرُ: مَا زَادَ عَلَى قَضَاءِ الْقَرْضِ مِنْ عَطِيَّةٍ يُسْدِيهَا الْمُسْتَسْلِفُ إِلَى من سلفه عِنْد مَا يَجِدُ سَعَةً، وَهُوَ الَّذِي
Ecîr/mükâfat ise: Borç alan kimsenin imkân bulduğunda kendisine borç verene, borcun ödenmesine ek olarak sunduğu fazladan bağıştır; bu da
قَالَ فِيهِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: «خَيْرُكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkında: «Sizin en hayırlınız, borcunu en güzel şekilde ödeyeninizdir»
، وَقَالَ تَعَالَى:
buyurduğu husustur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً [النِّسَاء: ٤٠] .
{ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Eğer yapılan iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” [Nisâ: 40].
وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْأَجْرَ هُوَ الْمَغْفِرَةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ فِي سُورَةِ التَّغَابُنِ [١٧] . وَهَذَا يَشْمَلُ الْإِنْفَاقَ فِي الصَّدَقَاتِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ [الْحَدِيد: ١٨] ،
Zahir olan şudur ki bu mükâfat, Tegâbün Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ } “Eğer Allah'a güzel bir borç verirseniz, O bunu sizin için kat kat artırır ve sizi bağışlar. Allah çok şükredendir, Halîm'dir” [Tegâbün: 17] ayetinde olduğu gibi mağfirettir. Bu, sadaka olarak yapılan harcamaları da kapsar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ } “Şüphesiz sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar ve Allah'a güzel bir borç verenler var ya, [verdikleri] kendilerine kat kat artırılır ve onlar için değerli bir mükâfat vardır” [Hadîd: 18].
وَهُوَ مَا فَسَّرَهُ
Bu da
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «وَالصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطَايَا كَمَا يطفىء الْمَاءُ النَّارَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğuyla açıkladığı şeydir: «Sadaka, suyun ateşi söndürdüğü gibi günahları söndürür»
، أَيْ زِيَادَةٌ عَلَى مُضَاعَفَتِهَا مِثْلُ الْحَسَنَات كلهَا.
yani bütün iyilikler gibi onun kat kat artırılmasının üzerine bir fazlalıktır.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ١٢]
[HADÎD SURESİ (57): AYET 12]
يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٢)
{ يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٢) } “Mümin erkeklerle mümin kadınları, nurları önlerinde ve sağ yanlarında koşar (aydınlatır) vaziyette gördüğün gün; [onlara denilir ki:] «Bugün müjdeniz, içlerinde ebedî kalacağınız, altlarından ırmaklar akan cennetlerdir. İşte büyük kurtuluş budur!»”
لَمَّا كَانَ مَعْلُومًا أَنَّ مُضَاعَفَةَ الثَّوَابِ وَإِعْطَاءَ الْأَجْرِ يَكُونُ فِي يَوْمِ الْجَزَاءِ، تَرَجَّحَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: اذْكُرْ تَنْوِيهًا بِمَا يَحْصُلُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنْ ثَوَابٍ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَمِنْ حِرْمَانٍ لِلْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ، وَلِذَلِكَ كَرَّرَ يَوْمَ لِيَخْتَصَّ كُلُّ فَرِيقٍ بِذِكْرِ مَا هُوَ من شؤونه فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.
Sevapların kat kat artırılmasının ve mükâfatın verilmesinin ceza/hesap gününde olacağı bilindiğinden, { يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ } kavlinin; o günde mümin erkek ve kadınlar için gerçekleşecek mükâfatı, münafık erkek ve kadınlar için ise gerçekleşecek mahrumiyeti yüceltip dikkat çekmek amacıyla mahzûf bir «hatırla» (uzkur) fiiliyle mansub olması tercih edilir. Bu sebeple o günde her grubun kendi durumlarıyla ilgili olan şeyin anılmasına has kılınması için { يَوْمَ } kelimesi tekrarlanmıştır.
وَعَلَى هَذَا فَالْجُمْلَةُ مُتَّصِلَةٌ بِالَّتِي قَبْلَهَا بِسَبَبِ هَذَا التَّعَلُّقِ، عَلَى أَنَّهُ فِي نَظْمِ الْكَلَامِ يَصِحُّ جَعْلُهُ ظَرْفًا مُتَعَلقا ب فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ [الْحَدِيد: ١١] عَلَى طَرِيقَةِ التَّخَلُّصِ لِذِكْرِ مَا يَجْرِي فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْخَيْرَاتِ لِأَهْلِهَا وَمِنَ الشَّرِّ لِأَهْلِهِ.
Buna göre cümle, bu alaka sebebiyle kendinden öncekine bağlıdır. Sözün tertibinde ise, o günde hayır ehline gelecek hayırları ve şer ehline gelecek şerri anmaya bir geçiş (tahallus) yoluyla onu { فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ } [Hadîd: 11] ifadesine taalluk eden bir zarf kılmak caizdir.
وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ أَجْرِ الْمُنْفِقِينَ فَعَقَّبَ
Birinci veche göre cümle, infak edenlerin mükâfatının anılması münasebetiyle müminlerin
بِبَيَانِ بَعْضِ مَزَايَا الْمُؤْمِنِينَ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَهِيَ مُتَّصِلَةٌ بِالَّتِي قَبْلَهَا بِسَبَبِ التَّعَلُّقِ.
bazı üstünlüklerinin beyanına geçildiği için müste'nefedir (başlangıç cümlesidir); ikinci veche göre ise taalluk sebebiyle kendinden önceki cümleye bağlıdır.
وَالْخِطَابُ فِي تَرَى لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ لِيَكُونَ عَلَى مِنْوَالِ الْمُخَاطَبَاتِ الَّتِي قَبْلَهُ، أَيْ يَوْمُ يَرَى الرَّائِي، وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ، ويَوْمَ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ لِأَنَّهُ أُضِيفَ إِلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ، وَيَجُوزُ كَوْنُهَا فَتْحَةَ إِعْرَابٍ الْمُضَافَ إِلَى الْمُضَارِعِ يَجُوزُ فِيهِ الْوَجْهَانِ.
{ تَرَى } fiilindeki hitap, kendinden önceki hitaplar tarzında olması için belirli olmayan bir kimseyedir; yani «bakan kimsenin gördüğü gün» demektir. Görme ise gözle görmedir (basariyyedir). { يَوْمَ } kelimesi fiil cümlesine muzâf olduğu için fetha üzere mebnîdir; bu fethanın irab fethası olması da caizdir, zira muzâriye muzâf olan zarfta her iki vecih de caizdir.
وَوَجْهُ عَطْفِ الْمُؤْمِناتِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ هُنَا، وَفِي نَظَائِرِهِ مِنَ الْقُرْآنِ الْمَدَنِيِّ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ حُظُوظَ النِّسَاءِ فِي هَذَا الدِّينِ مُسَاوِيَةٌ حُظُوظَ الرِّجَالِ إِلَّا فِيمَا خُصِّصْنَ
Burada ve Medenî Kur'an'daki benzerlerinde { الْمُؤْمِناتِ } lafzının { الْمُؤْمِنِينَ } üzerine atfedilmesinin sebebi; özel delilleri olan az sayıdaki hükümler müstesna olmak üzere,
بِهِ مِنْ أَحْكَامٍ قَلِيلَةٍ لَهَا أَدِلَّتُهَا الْخَاصَّةِ وَذَلِكَ لِإِبْطَالِ مَا عِنْدَ الْيَهُودِ مِنْ وَضْعِ النِّسَاءِ فِي حَالَةِ مَلْعُونَاتٍ وَمَحْرُومَاتٍ مِنْ مُعْظَمِ الطَّاعَاتِ.
bu dinde kadınların paylarının erkeklerin paylarına denk olduğuna dikkat çekmektir. Bu da Yahudilerde bulunan, kadınları lanetlenmiş ve ibadetlerin çoğundan mahrum bırakılmış konumda tutma anlayışını iptal etmek içindir.
وَقَدْ بَيَّنَّا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٨] .
Biz bunun bir kısmını Bakara Suresi'ndeki: { وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } “kadına kadın” [Bakara: 178] kavlinin tefsirinde açıklamıştık.
وَالنُّورُ الْمَذْكُورُ هُنَا نُورٌ حَقِيقِيٌّ يَجعله الله للْمُؤْمِنين فِي مَسِيرِهِمْ مِنْ مَكَانِ الْحَشْرِ إِكْرَامًا لَهُمْ وَتَنْوِيهًا بِهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَحْشَرِ.
Burada zikredilen nur, o mahşer yerinde onlara bir ikram ve onların şanını yüceltmek üzere haşir yerinden yürüyüşleri esnasında Allah'ın müminler için var edeceği gerçek bir nurdur.
وَالْمَعْنَى: يَسْعَى نُورُهُمْ حِينَ يَسْعَوْنَ، فَحَذَفَ ذَلِكَ لِأَنَّ النُّورَ إِنَّمَا يَسْعَى إِذَا سَعَى صَاحبه وَإِلَّا لَا نفصل عَنْهُ وَتَرَكَهُ.
Anlamı: Onlar koştukları/yürüdükleri vakit nurları da koşar demektir. Bu kayıt hazfedilmiştir; çünkü nur ancak sahibi koştuğunda koşar, aksi halde ondan ayrılır ve onu terk ederdi.
وَإِضَافَةُ (نُورٍ) إِلَى ضَمِيرِهِمْ وَجَعْلُ مَكَانِهِ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يُبَيِّنُ أَنَّهُ نُورٌ لِذَوَاتِهِمْ أُكْرِمُوا بِهِ.
«Nur» kelimesinin onların zamirine izafe edilmesi ve yerinin önlerinde ve sağ yanlarında kılınması, onun kendilerine ikram edilen zatlarına ait bir nur olduğunu açıklar.
وَانْظُرْ مَعْنَى هَذِهِ الْإِضَافَةِ لِضَمِيرِهِمْ، وَمَا فِي قَوْلِهِ: يَسْعى مِنَ الِاسْتِعَارَةِ، وَوَجْهَ تَخْصِيصِ النُّورِ بِالْجِهَةِ الْأَمَامِ وَبِالْأَيْمَانِ كُلَّ ذَلِكَ فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ.
Bu nûrun onların zamirine izafesinin anlamını, { يَسْعى } kavlindeki istiâreyi ve nurun özellikle ön tarafa ve sağ yönlere tahsis edilmesinin gerekçesini gör; bunların tamamı Tahrîm Suresi'ndedir.
وَالْبَاءُ فِي وَبِأَيْمانِهِمْ بِمَعْنَى (عَنْ) وَاقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِ الْأَيْمَانِ تَشْرِيفًا لَهَا وَهُوَ مِنَ الِاكْتِفَاءِ، أَيْ وَبِجَانِبَيْهِمْ.
{ وَبِأَيْمانِهِمْ } kavlindeki bâ harfi «an» (عَنْ / cihetinden) anlamındadır; sağ tarafların zikriyle yetinilmesi ona bir şeref vermek içindir ve bu iktifâ sanatındandır; yani «ve iki yanlarında» demektir.
وَيجوز أَن تكون الْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، وَيَكُونُ النُّورُ الْمُلَابِسُ لِلْيَمِينِ نُورَ كِتَابِ الْحَسَنَاتِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً [الانشقاق: ٧، ٨] فَإِنَّ كِتَابَ الْحَسَنَاتِ هُدًى فَيَكُونُ لَفْظُ «النُّورِ» قَدِ اسْتُعْمِلَ فِي مَعْنَيَيْهِ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ وَهُوَ الْهُدَى وَالْبَرَكَةُ.
Bâ harfinin mülâbese (birliktelik) için olması da caizdir; sağ tarafa eşlik eden nur, Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً } “Kimin kitabı sağına verilirse, o kolay bir hesapla hesaba çekilecektir” [İnşikâk: 7-8] buyurduğu gibi sevaplar kitabının nuru olur. Zira sevaplar kitabı bir hidayettir; böylece «nur» lafzı hem hakiki hem de mecazi olan iki anlamında —ki o da hidayet ve berekettir— kullanılmış olur.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «وَمِنْ هَذِهِ الْآيَةِ انْتُزِعَ حَمْلُ الْمُعْتَقِ لِلشَّمْعَةِ» اه. (لَعَلَّهُ يُشِيرُ إِلَى عَادَةٍ كَانَتْ مَأْلُوفَةً عِنْدَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوا بِيَدِ الْعَبْدِ الَّذِي يَعْتِقُونَهُ شَمْعَةً مُشْتَعِلَةً يَحْمِلُهَا سَاعَةَ
İbn Atiyye şöyle demiştir: «Azat edilen kimsenin mum taşıması uygulaması bu ayetten çıkarılmıştır.» (Bu ifadeyle, azat ettikleri kölenin eline
عِتْقِهِ وَلَمْ أَقِفْ عَلَى هَذَا فِي كَلَامِ غَيْرِهِ) .
azat edildiği sırada taşıması için yanan bir mum vermeleri şeklinde aralarında yaygın olan bir âdete işaret ediyor olmalıdır; fakat ben bunu onun dışındaki birinin sözünde görmedim.)
وَالْبُشْرَى: اسْمُ مَصْدَرِ بَشَّرَ وَهِيَ الْإِخْبَارُ بِخَبَرٍ يَسُرُّ الْمُخْبَرَ، وَأَطْلَقَ الْمَصْدَرَ عَلَى الْمَفْعُولِ وَهُوَ إِطْلَاقٌ كَثِيرٌ مِثْلُ الْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، أَيِ الَّذِي تُبَشَّرُونَ بِهِ
Büşrâ (müjde): «Beşşere» (بَشَّرَ) fiilinin ism-i masdarıdır ve muhatabı sevindirecek bir haberi bildirmektir. Masdar mef'ûl yerine kullanılmıştır; bu, mahlûk anlamında «halk» kelimesinde olduğu gibi çokça başvurulan bir kullanımdır. Yani müjdelendiğiniz şey
جَنَّاتٌ، وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافَيْنِ تَقْدِيرُهُمَا: إِعْلَامٌ بِدُخُولِ جَنَّاتٍ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها.
cennetlerdir. Söz dizimi: { خالِدِينَ فِيها } “içlerinde ebedî kalacağınız” buyruğunun delalet ettiği üzere «cennetlere girişin bildirilmesi» takdirinde hazfedilmiş iki muzâfa dayanmaktadır.
وَجُمْلَةُ بُشْراكُمُ إِلَى آخِرِهَا مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: يُقَالُ لَهُمْ، أَيْ يُقَالُ مِنْ جَانِبِ الْقُدْسِ، تَقُولُهُ الْمَلَائِكَةُ، أَوْ يَسْمَعُونَ كَلَامًا يَخْلُقُهُ اللَّهُ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ جَانِبِ الْقُدْسِ.
{ بُشْراكُمُ } cümlesi sonuna kadar, mahzûf bir sözün makûlüdür (söylenen sözdür). Takdiri: Onlara denilir ki... şeklindedir; yani kudsiyet makamından söylenir, melekler söyler yahut Allah'ın yarattığı ve kudsiyet makamından olduğunu bildikleri bir söz işitirler.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ بَقِيَّةِ الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ بِالْقَوْلِ الْمُبَشَّرِ بِهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْحِكَايَةِ الَّتِي حُكِيَتْ فِي الْقُرْآنِ، وعَلى الِاحْتِمَالَيْنِ فَالْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ تَدُلُّ عَلَى مَجْمُوعِ مَحَاسِنِ مَا وَقَعَتْ بِهِ الْبُشْرَى. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِلتَّعْظِيمِ وَالتَّنْبِيهِ، وَضَمِيرُ الْفَصْلِ لتقوية الْخَبَر.
{ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } cümlesinin, müjdelenen söz ile aktarılan kelamın devamından olması muhtemel olduğu gibi, Kur'an'da nakledilen anlatımın bir parçası olması da muhtemeldir. Her iki ihtimale göre de cümle, müjdenin kapsadığı güzelliklerin tamamına delalet eden bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirmedir). İşaret ismi tazim ve dikkat çekmek içindir; zamîr-i fasl ise haberi pekiştirmek içindir.
[١٣، ١٤]
[13, 14]
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٤]
[HADÎD SURESİ (57): AYETLER 13-14]
يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ (١٣) يُنادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قالُوا بَلى وَلكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (١٤)
{ يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ (١٣) يُنادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قالُوا بَلى وَلكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (١٤) } “O gün münafık erkeklerle münafık kadınlar, iman edenlere: «Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım!» derler. [Onlara:] «Arkanıza dönün de bir nur arayın!» denilir. Derken aralarına, içinde rahmet, dış yanında ise azap bulunan kapılı bir sur çekilir. (13) Onlara seslenirler: «Biz sizinle beraber değil miydik?» [Müminler] derler ki: «Evet, fakat siz kendinizi fitneye düşürdünüz, gözleyip beklediniz, şüpheye düştünüz ve Allah'ın emri gelinceye kadar kuruntular sizi aldattı; o çok aldatıcı da sizi Allah ile aldattı.» (14)”
يَوْمَ يَقُولُ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ [الْحَدِيد: ١٢] بَدَلا مطابقا إِذا الْيَوْمُ هُوَ عَيْنُ الْيَوْمِ الْمُعَرّف فِي قَوْله: يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ [الْحَدِيد: ١٢] .
{ يَوْمَ يَقُولُ }, { يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ } [Hadîd: 12] kavlinden bedel-i mutâbıktır (birebir bedeldir); zira o gün, { يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ } [Hadîd: 12] kavlinde belirtilen günün ta kendisidir.
وَالْقَوْلُ فِي فَتْحَةِ يَوْمَ تَقَدَّمَ فِي نَظَرِهِ قَرِيبًا.
{ يَوْمَ } kelimesinin fethası hakkındaki açıklama az önce benzerinde geçmişti.
وَعَطْفُ الْمُنافِقاتُ عَلَى الْمُنافِقُونَ كَعَطْفِ الْمُؤْمِناتِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي الْآيَةِ [١٢] قَبْلَ هَذِهِ.
{ الْمُنافِقاتُ } lafzının { الْمُنافِقُونَ } üzerine atfedilmesi, bundan önceki ayette [Hadîd: 12] { الْمُؤْمِناتِ } lafzının { الْمُؤْمِنِينَ } üzerine atfedilmesi gibidir.
وَالَّذِينَ آمَنُوا تَغْلِيبٌ لِلذُّكُورِ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ هُمْ أَصْحَابُ النُّورِ وَهُوَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinde eril lafız tağlib yoluyla kullanılmıştır; çünkü hitap edilenler nur sahipleridir ve o da mümin erkekler ile mümin kadınlara aittir.
وَ (انْظُرُونا) بِهَمْزَةِ وَصْلٍ مَضْمُومًا، مِنْ نَظَرَهُ، إِذَا انْتَظَرَهُ مِثْلَ نَظَرَ، إِذَا أَبْصَرَ، إِلَّا أَنَّ نَظَرَ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ، وَنَظَرَ بِمَعْنَى أَبْصَرَ يَتَعَدَّى بِحَرْفِ (إِلَى) قَالَ
{ انْظُرُونا }, ötreli vasıl hemzesiyle; gördü anlamındaki «nazara» (نَظَرَ) gibi, bekledi anlamında «nazarahu» (نَظَرَهُ) fiilindendir. Ancak bekleme anlamındaki «nazara» mef'ûle doğrudan geçişli olur; görme anlamındaki «nazara» ise { إِلَى } harf-i cerriyle geçişli olur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
تَعَالَى: وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها [الْبَقَرَة: ٢٥٩] .
{ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها } “Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getirip dikiyoruz?” [Bakara: 259].
والانتظار: التَّرَيُّثُ بِفِعْلٍ مَا، أَيْ تَرَيَّثُوا فِي سَيْرِكُمْ حَتَّى نَلْحَقَ بِكُمْ فَنَسْتَضِيءَ بِالَّنُورِ الَّذِي بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَبِجَانِبِكُمْ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ يَأْذَنُ لِلْمُؤْمِنِينَ الْأَوَّلِينَ بِالسَّيْرِ إِلَى الْجَنَّةِ فَوْجًا، وَيَجْعَلُ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَانُوا بَيْنَهُمْ فِي الْمَدِينَةِ سَائِرِينَ وَرَاءَهُمْ كَمَا
İntizâr (الِانْتِظَار): Bir fiilde yavaş davranmak, ağırdan almaktır. Yani, “Yürüyüşünüzde ağır davranın ki size yetişelim ve önünüzdeki ile yanınızdaki nurla aydınlanalım” [demektir]. Bu da Allah'ın ilk müminlere cennete doğru bir kafile hâlinde yürümelerine izin vereceğini ve Medine'de aralarında bulunan münafıkları da arkalarından yürür kılacağını gerektirir;
وَرَدَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ «وَتَبْقَى هَذِهِ الْأُمَّةُ فِيهَا مُنَافِقُوهَا»
nitekim şefaat hadisinde: “Bu ümmet, içindeki münafıklarıyla birlikte geride kalır” diye geçmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَسِيرُونَ فِي ظُلُمَاتٍ فَيَسْأَلُ الْمُنَافِقُونَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَنْتَظِرُوهُمْ.
Anlam şudur: Onlar karanlıklar içinde yürürler; bu yüzden münafıklar müminlerden kendilerini beklemelerini isterler.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ انْظُرُونا بِهَمْزَةِ وَصْلٍ وَضَمِّ الظَّاءِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَحْدَهُ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ وَكَسْرِ الظَّاءِ، مِنْ أَنْظَرَهُ، إِذَا أَمْهَلَهُ، أَيْ أَمْهِلُونَا حَتَّى نَلْحَقَ بِكُمْ وَلَا تُعَجِّلُوا السَّيْرَ فَيَنْأَى نُورُكُمْ عَنَّا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ بُعْدَهُمْ عَنْهُمْ مِنْ جَرَّاءِ السُّرْعَةِ.
Cumhur { انْظُرُونا } lafzını vasıl hemzesi ve zâ (ظ) harfinin ötresiyle okumuştur. Hamza ise tek başına bunu, birine mühlet verdi anlamındaki «enzarahu» (أَنْظَرَهُ) fiilinden hareketle katı‘ hemzesi ve zâ (ظ) harfinin kesresiyle [enzirûnâ şeklinde] okumuştur. Yani, “Bize mühlet verin ki size yetişelim, yürüyüşü hızlandırmayın ki nurunuz bizden uzaklaşmasın” [demektir]. Onlar aralarındaki mesafenin açılmasını hızdan kaynaklanıyor sanmaktadırlar.
وَالْاقْتِبَاسُ حَقِيقَتُهُ: أَخْذُ الْقَبَسِ بِفَتْحَتَيْنِ وَهُوَ الجذوة من الْحمر. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَمَجِيءُ فَعَلْتُ وَافْتَعَلْتُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَثِيرٌ كَقَوْلِهِمْ: شَوَيْتُ وَاشْتَوَيْتُ، وَحَقَرْتُ وَاحْتَقَرْتُ. قُلْتَ: وَكَذَلِكَ حَفَرْتُ وَاحْتَفَرْتُ، فَيَجُوزُ أَنْ يكون إِطْلَاق تقتبس هُنَا حَقِيقَةً بِأَنْ يَكُونُوا ظَنُّوا أَنَّ النُّورَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ نُورُ شُعْلَةٍ وَحَسِبُوا أَنَّهُمْ يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَأْخُذُوا قَبَسًا مِنْهُ يُلْقَى ذَلِكَ فِي ظَنِّهِمْ لِتَكُونَ خَيْبَتُهُمْ أَشَدَّ حَسْرَةً عَلَيْهِمْ.
İktibâsın (الِاقْتِبَاس) asıl anlamı: İki fetha ile «el-kabes»i (الْقَبَس) almaktır ki o da kor halindeki ateş parçasıdır (közdür). Ebu Ali el-Fârisî şöyle demiştir: “«Fe‘altü» (فَعَلْتُ) ile «ifta‘altü» (افْتَعَلْتُ) vezinlerinin aynı anlamda gelmesi çok yaygındır; nitekim «şeveytü» (شَوَيْتُ) ve «işteveytü» (اشْتَوَيْتُ), «hakartü» (حَقَرْتُ) ve «ihtekartü» (احْتَقَرْتُ) demeleri gibi.” Ben de derim ki: «Hafertü» (حَفَرْتُ) ve «ihtafertü» (احْتَفَرْتُ) de böyledir. Dolayısıyla burada { تقتبس } [nektibis] ifadesinin hakikat olması caizdir; şöyle ki müminlerin yanındaki nurun bir meşale nuru olduğunu zannetmiş ve ondan bir kor/ateş parçası alabileceklerini sanmış olabilirler. Hayal kırıklıkları kendileri için daha büyük bir hasret olsun diye bu zan onların içine atılmıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ يُسْتَعَارَ الِاقْتِبَاسُ لِانْتِفَاعِ أَحَدٍ بِضَوْءِ آخَرَ لِأَنَّهُ يُشْبِهُ الِاقْتِبَاسَ فِي الِانْتِفَاعِ بِالضَّوْءِ بِدُونِ عِلَاجٍ فَمَعْنَى نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ نُصِبْ مِنْهُ ونلتحق بِهِ فنستبر بِهِ.
İktibâsın, bir kimsenin başkasının ışığından faydalanması için istiare yoluyla kullanılması da caizdir. Çünkü bu, herhangi bir çaba sarf etmeksizin ışıktan faydalanma bakımından iktibâsa (ateş almaya) benzemektedir. Bu durumda { نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } ifadesinin anlamı: “Ondan pay alalım, ona katılalım da onunla aydınlanalım” demek olur.
وَيَظْهَرُ مِنْ إِسْنَادِ قِيلَ بِصِيغَةِ الْمَجْهُولِ أَنَّ قَائِلَهُ غَيْرُ الْمُؤْمِنِينَ الْمُخَاطَبِينَ وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ السَّائِقِينَ لِلْمُنَافِقِينَ.
{ قِيلَ } fiilinin meçhul sığayla isnad edilmesinden anlaşılmaktadır ki, bunu söyleyenler hitap edilen müminler değildir; aksine bu, münafıkları sevk eden meleklerin sözüdür.
وَتَكُونُ مَقَالَةُ الْمَلَائِكَةُ لِلْمُنَافِقِينَ تَهَكُّمًا إِذْ لَا نُورَ وَرَاءَهُمْ وَإِنَّمَا أَرَادُوا إِطْمَاعَهُمْ
Meleklerin münafıklara bu sözü alay yolludur; zira arkalarında herhangi bir nur yoktur, sadece onları umutlandırmak,
ثُمَّ تَخْيِيبَهُمْ بِضَرِبِ السُّورِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الْخَيْبَةَ بَعْدَ الطَّمَعِ أَشَدُّ حَسْرَةً. وَهَذَا اسْتِهْزَاءٌ كَانَ جَزَاءً عَلَى اسْتِهْزَائِهِمْ بِالْمُؤْمِنِينَ وَاسْتِسْخَارِهِمْ بِهِمْ، فَهُوَ مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
sonra da müminlerle aralarına sur çekilerek onları hayal kırıklığına uğratmak istemişlerdir; çünkü umuttan sonraki hayal kırıklığı hasret bakımından daha şiddetlidir. Bu alay, onların müminlerle alay etmelerine ve onları eğlenceye almalarına bir karşılıktır. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamı kabilindendir: