الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ [التَّوْبَة: ٧٩] .
{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } “Sadakalar hususunda gönüllü bağışta bulunan müminleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah da onlarla alay etmiştir” [Tevbe: 79].
ووَراءَكُمْ: تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى ارْجِعُوا إِذِ الرُّجُوعُ يَسْتَلْزِمُ الْوَرَاءَ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ:
{ وَراءَكُمْ } ifadesi { ارْجِعُوا } manasını pekiştirmektedir (tekit); zira geri dönüş arkaya doğru olmayı gerektirir. Bu durum,
رَجَعَ الْقَهْقَرَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظرفا لفعل فَالْتَمِسُوا نُوراً، أَيْ فِي الْمَكَانِ الَّذِي خَلْفَكُمْ.
«Racea’l-kahkarâ» (gerisin geriye döndü) denilmesine benzer. Bunun { فَالْتَمِسُوا نُوراً } fiilinin zarfı olması da caizdir; yani “Arkanızda kalan yerde [nur arayın]” demektir.
وَتَقْدِيمُهُ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ فَيَكُونُ فِيهِ مَعْنَى الْإِغْرَاءِ بِالْتِمَاسِ النُّورِ هُنَاكَ وَهُوَ أَشَدُّ فِي الْإِطْمَاعِ، لِأَنَّهُ يُوهِمُ أَنَّ النُّورَ يُتَنَاوَلُ مِنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي صَدَرَ مِنْهُ الْمُؤْمِنُونَ، وَبِذَلِكَ الْإِيهَامِ لَا يَكُونُ الْكَلَامُ كَذِبًا لِأَنَّهُ مِنَ الْمَعَارِيضِ لَا سِيَّمَا مَعَ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ وَراءَكُمْ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى ارْجِعُوا.
Âmilinin önüne geçirilmesi ise ehemmiyet içindir; dolayısıyla burada nuru orada aramaya teşvik etme (iğrâ) manası bulunur ki bu, umutlandırma açısından daha etkilidir. Çünkü nurun, müminlerin çıktığı o yerden temin edileceği vehmini uyandırır. Bu vehim sayesinde söz yalan da olmaz; zira bu tarizli (üstü kapalı) sözlerdendir; hele ki { وَراءَكُمْ } ifadesinin { ارْجِعُوا } manasını pekiştiren bir tekit olma ihtimali de varken.
وَضَمِيرُ بَيْنَهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ.
{ بَيْنَهُمْ } lafzındaki zamir müminlere ve münafıklara dönmektedir.
وَضَرْبُ السُّورِ: وَضْعُهُ، يُقَالُ: ضَرَبَ خَيْمَةً، قَالَ عَبْدَةُ بْنُ الطَّيِّبِ:
Surun çekilmesi (darbı): Onu koyup dikmektir; nitekim “Çadır kurdu” (darebe haymeten) denir. Abde b. et-Tayyib şöyle demiştir:
إِنَّ الَّتِي ضَرَبَتْ بَيْتَا مُهَاجَرَةً ... بِكُوفَةِ الْجُنْدِ غَالَتْ وُدَّهَا غول
“Asker yurdu Kûfe'de hicret ederek çadır kuran kadının sevgisini bir gûl (felaket) yok edip götürdü.”
وَضمن فَضُرِبَ فِي الْآيَةِ مَعْنَى الْحَجْزِ فَعُدِّيَ بِالْبَاءِ، أَيْ ضُرِبَ بَيْنَهُمْ سُورٌ لِلْحَجْزِ بِهِ بَيْنَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ، خَلَقَهُ اللَّهُ سَاعَتَئِذٍ قَطْعًا لِأَطْمَاعِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ، فَحَقَّ بِذَلِكَ التَّمْثِيلُ الَّذِي مَثَّلَ اللَّهُ بِهِ حَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا بِقَوْلِهِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧] . وَأَنَّ الْحَيْرَةَ وَعَدَمَ رُؤْيَةِ الْمَصِيرِ عَذَابٌ أَلِيمٌ.
Ayetteki { فَضُرِبَ } fiili engel olma/ayırma (hacz) anlamını tazammun ettiği için bâ (ب) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Yani münafıklar ile müminleri birbirinden ayırmak amacıyla aralarına bir sur çekildi. Allah bunu, umutlarını kesmek ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bırakmak için o anda yarattı. Böylece Allah'ın Bakara Suresi'nde [17. ayet]: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ } “Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir. Ateş etrafını aydınlatınca Allah onların nurunu giderdi ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı” buyurarak dünyadaki hallerini tasvir ettiği temsil gerçekleşmiş oldu. Şüphesiz şaşkınlık ve varılacak yeri görememek elem verici bir azaptır.
وَلَعَلَّ ضَرْبَ السُّورِ بَيْنَهُمْ وَجَعْلَ الْعَذَابِ بِظَاهِرِهِ وَالنَّعِيمِ بِبَاطِنِهِ قُصِدَ مِنْهُ التَّمْثِيلُ لَهُمْ بِأَنَّ الْفَاصِلَ بَيْنَ النَّعِيمِ وَالْعَذَابِ هُوَ الْأَعْمَالُ فِي الدُّنْيَا وَأَنَّ الْأَعْمَالَ الَّتِي يَعْمَلُهَا النَّاسُ فِي الدُّنْيَا مِنْهَا مَا يُفْضِي بِعَامِلِهِ إِلَى النَّعِيمِ وَمِنْهَا مَا يُفْضِي بِصَاحِبِهِ إِلَى الْعَذَابِ فَأَحَدُ طَرَفَيِ السُّورِ مِثَالٌ لِأَحَدِ الْعَمَلَيْنِ وَطَرَفُهُ الْآخَرُ مِثَالٌ
Aralarına sur çekilip dış tarafının azap, iç tarafının da nimet kılınmasıyla muhtemelen, nimet ile azap arasındaki ayrıcının dünyadaki ameller olduğu ve insanların dünyada işledikleri amellerden bir kısmının sahibini nimete, bir kısmının ise sahibini azaba ulaştırdığı hususunda onlara bir temsil getirilmesi kastedilmiştir. Dolayısıyla surun iki tarafından biri iki amelden birinin misali, diğer tarafı ise
لِضِدِّهِ. وَ «الْبَابُ» وَاحِدٌ وَهُوَ الْمَوْتُ، وَهُوَ الَّذِي يَسْلُكُ بِالنَّاسِ إِلَى أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ.
onun zıddının misalidir. “Kapı” tektir ve o da ölümdür; insanları iki taraftan birine sevk eden odur.
وَلَعَلَّ جَعْلَ الْبَابِ فِي سُورٍ وَاحِدٍ فِيهِ مَعَ ذَلِكَ لِيَمُرَّ مِنْهُ أَفْوَاجُ الْمُؤْمِنِينَ الْخَالِصِينَ مِنْ وُجُودِ مُنَافِقِينَ بَيْنَهُمْ بِمَرْأًى مِنَ الْمُنَافِقِينَ الْمَحْبُوسِينَ وَرَاءَ ذَلِكَ السُّورِ تَنْكِيلًا بِهِمْ وَحَسْرَةً حِينَ يُشَاهِدُونَ أَفْوَاجَ الْمُؤْمِنِينَ يُفْتَحُ لَهُمُ الْبَابُ الَّذِي فِي السُّورِ لِيَجْتَازُوا مِنْهُ إِلَى النَّعِيمِ الَّذِي بِبَاطِنِ السُّورِ.
Tek bir surda kapı bulunmasının hikmeti; bununla birlikte, aralarında münafıklar bulunmayan halis mümin kafilelerinin o surun arkasında hapsedilmiş münafıkların gözü önünde oradan geçmesi olabilir. Bu da mümin kafilelerine surdaki kapının açılıp surun iç tarafındaki nimete geçtiklerini gördüklerinde münafıklara bir ceza ve hasret olsun diyedir.
وَرَكَّبَ الْقَصَّاصُونَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ تَأْوِيلَاتٍ مَوْضُوعَةً فِي فَضَائِلِ بِلَادِ الْقُدْسِ بِفِلَسْطِينَ عَزَوْهَا إِلَى كَعْبِ الْأَحْبَارِ فَسَمَّوْا بَعْضَ أَبْوَابِ مَدِينَةِ الْقُدْسِ بَابَ الرَّحْمَةِ، وَسَمَّوْا مَكَانًا مِنْهَا وَادِي جَهَنَّمَ، وَهُوَ خَارِجُ سُورِ بِلَادِ الْقُدْسِ، ثُمَّ رَكَّبُوا تَأْوِيلَ الْآيَةِ عَلَيْهَا وَهِيَ أَوْهَامٌ عَلَى أَوْهَامٍ.
Kıssacılar bu ayet üzerine Filistin'deki Kudüs beldelerinin faziletlerine dair uydurma teviller bina etmişler ve bunları Kâ‘b el-Ahbâr'a nispet etmişlerdir. Kudüs şehrinin bazı kapılarını “Bâbu'r-Rahme” (Rahmet Kapısı), oradaki bir yeri de -ki Kudüs beldelerinin surunun dışındadır- “Cehennem Vadisi” diye isimlendirmişler, sonra da ayetin tevilini bunun üzerine kurmuşlardır; oysa bunlar kuruntudan ibarettir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا السُّورَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ الْحِجَابِ الَّذِي ذُكِرَ فِي سُورَةِ
Bil ki bu ayette zikredilen sur,
الْأَعْرَافِ.
A‘râf Suresi'nde zikredilen hicâbdan (perdeden) farklıdır.
وَضَمَائِرُ لَهُ بابٌ وباطِنُهُ وظاهِرُهُ عَائِدَة إِلَى السُّورِ، والجملتان صفتان لسور. وَإِنَّمَا عُطِفَتِ الْجُمْلَةُ الثَّالِثَةُ بِالْوَاوِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الصِّفَةِ مَجْمُوعُ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً [التَّحْرِيم: ٥] .
{ لَهُ بابٌ }, { باطِنُهُ } ve { ظاهِرُهُ } ifadelerindeki zamirler sûra dönmektedir. Bu iki cümle sûr kelimesinin sıfatıdır. Üçüncü cümlenin vav ile atfedilmesi ise sıfattan kastedilenin birbirine atfedilen iki cümlenin toplamı olmasından ötürüdür; nitekim Yüce Allah'ın { ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } “dullardan ve bakirelerden” [Tahrîm: 5] kavlinde olduğu gibi.
وَالْبَاطِنُ: هُوَ دَاخِلُ الشَّيْءِ، وَالظَّاهِرُ: خَارِجُهُ.
Bâtın: Bir şeyin içidir. Zâhir: Onun dışıdır.
فَالْبَاطِنُ: هُوَ دَاخِلُ السُّورِ الْحَاجِزِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَهُوَ مَكَانُ الْمُسْلِمِينَ.
Bâtın: Müslümanlar ile münafıkları ayıran surun iç tarafıdır ki orası Müslümanların bulunduğu yerdir.
وَالْبُطُونُ وَالظُّهُورُ هُنَا نِسْبِيَّانِ، أَيْ بِاعِتَبَارِ مَكَانِ الْمُسْلِمِينَ وَمَكَانِ الْمُنَافِقِينَ، فَالظَّاهِرُ هُوَ الْجِهَةُ الَّتِي نَحْوَ الْمُنَافِقِينَ، أَيْ ضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ يُشَاهِدُ الْمُنَافِقُونَ الْعَذَابَ مِنْ ظَاهِرِهِ الَّذِي يُوَاجِهُهُمْ، وَإِنَّ الرَّحْمَةَ وَرَاءَ مَا يَلِيهِمْ.
Burada bâtın ve zâhir oluş nispidir; yani Müslümanların yeri ve münafıkların yeri itibarıyladır. Zâhir, münafıklara bakan taraftır. Yani aralarına bir sur çekilmiştir ki münafıklar kendilerine bakan dış tarafından azabı görmektedirler; rahmet ise onların arkasında kalan [iç] taraftadır.
وَ (قِبَلِ) بِكَسْرٍ فَفَتْحٍ، الْجِهَةُ الْمُقَابِلَةُ، وَقَوْلُهُ: مِنْ قِبَلِهِ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ، والْعَذابُ مُبْتَدَأٌ وَالْجُمْلَةُ خَبَرٌ عَنْ ظاهِرُهُ.
{ قِبَلِ } kesre ve ardından fetha ile, karşı taraf demektir. { مِنْ قِبَلِهِ } ifadesi öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), { الْعَذابُ } mübtedadır; bu cümle ise { ظاهِرُهُ } mübtedasının haberidir.
وَ (مِنْ) بِمَعْنَى (فِي) كَالَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ [الْجُمُعَةِ: ٩] فَتَكُونُ نَظِيرَ قَوْلِهِ: باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ.
{ مِنْ } harfi, Yüce Allah'ın { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ } “Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğu zaman” [Cuma: 9] kavlindeki gibi { فِي } (içinde) manasındadır. Dolayısıyla { باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ } ifadesinin bir benzeri olur.
وَالْعَذَابُ: هُوَ حَرْقُ جَهَنَّمَ فَإِنَّ جَهَنَّمَ دَارُ عَذَابٍ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً [الْفرْقَان: ٦٥] .
Azap: Cehennemin yakmasıdır; zira cehennem azap yurdudur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } “Şüphesiz onun azabı süreklidir” [Furkân: 65].
وَجُمْلَةُ يُنادُونَهُمْ حَالٌ مِنْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ.
{ يُنادُونَهُمْ } cümlesi, { يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ } fiilinden hâldir.
وَضَمَائِرُ يُنادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قالُوا بَلى تُعْرَفُ مَرَاجِعُهَا مِمَّا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ:
{ يُنادُونَهُمْ }, { أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ }, { قالُوا بَلى } ifadelerindeki zamirlerin mercileri,
يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ الْآيَة.
daha önce geçen { يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ } ayetinden bilinmektedir.
وأَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِيٌّ، اسْتُعْمِلَ كِنَايَةً عَنْ طَلَبِ اللَّحَاقِ بِهِمْ وَالْانْضِمَامِ إِلَيْهِمْ كَمَا كَانُوا مَعَهُمْ فِي الدُّنْيَا يَعْمَلُونَ أَعْمَالَ الْإِسْلَامِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
{ أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } ifadesi takrîrî bir istifhamdır (onaylatma sorusudur); dünyada Müslümanlardan olup İslam amellerini işledikleri gibi [burada da] onlara katılmayı ve yanlarına dahil olmayı talep etmekten kinaye olarak kullanılmıştır.
وَالْمَعِيَّةُ أُطْلِقَتْ عَلَى الْمُشَارَكَةِ فِي أَعْمَالِ الْإِسْلَامِ مِنْ نُطْقٍ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ وَإِقَامَةِ عِبَادَاتِ الْإِسْلَامِ، تَوَهَّمُوا أَنَّ الْمُعَامَلَةَ فِي الْآخِرَةِ تَجْرِي كَمَا تَجْرِي الْمُعَامَلَةُ فِي الدُّنْيَا عَلَى حَسَبِ صُوَرِ الْأَعْمَالِ، وَمَا دَرَوْا أَنَّ الصُّوَرَ مُكَمِّلَاتٌ وَأَنَّ قِوَامَهَا إِخْلَاصُ الْإِيمَانِ وَهَذَا الْجَوَابُ إِقْرَارٌ بِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَعْمَلُونَ أَعْمَالَهُمْ مَعَهُمْ.
Birliktelik (maiyyet), İslam kelimesini telaffuz etmek ve İslam ibadetlerini eda etmek gibi İslam amellerine ortaklık için kullanılmıştır. Onlar, ahiretteki muamelenin de dünyadaki muamele gibi amellerin dış görünüşüne göre cereyan edeceğini sanmışlardır; oysa bilmemektedirler ki dış görünüşler tamamlayıcı unsurlardır ve amellerin esası imanın ihlasıdır. [Müminlerin verdiği] bu cevap, münafıkların dünyada kendileriyle birlikte amel işlediklerinin ikrarıdır.
وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْإِقْرَارُ يُوهِمُ أَنَّهُ قَوْلٌ بِمُوجَبِ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ أَعْقَبُوا جَوَابَهُمُ
Bu ikrar, takrîrî istifhamın gereğini kabullenme vehmini doğurabileceğinden,
الْإِقْرَارِيَ بِالِاسْتِدْرَاكِ الرَّافِعِ لِمَا تَوَهَّمَهُ الْمُنَافِقُونَ مِنْ أَنَّ الْمُوَافَقَةَ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي أَعْمَالِ الْإِسْلَامِ تَكْفِي فِي الْتِحَاقِهِمْ بِهِمْ فِي نَعِيمِ الْجَنَّةِ فَبَيَّنُوا لَهُمْ أَسْبَابَ التَّبَاعُدِ بَيْنَهُمْ بِأَنَّ بَاطِنَهُمْ كَانَ مُخَالِفًا لِظَاهِرِهِمْ.
ikrar bildiren bu cevaplarının ardından istidrâk [«lâkin» edatı] getirdiler. Bu istidrâk, münafıkların İslam amellerinde müminlere uymuş olmanın cennet nimetinde de onlara katılmaya yeteceği yönündeki vehimlerini ortadan kaldırmaktadır. Nitekim iç dünyalarının dış görünüşlerine aykırı olduğunu belirterek aralarındaki uzaklaşmanın sebeplerini onlara açıkladılar.
وَذَكَرُوا لَهُمْ أَرْبَعَةَ أُصُولٍ هِيَ أَسْبَابُ الْخُسْرَانِ، وَهِيَ: فِتْنَةُ أَنْفُسِهِمْ، وَالتَّرَبُّصُ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَالْارْتِيَابُ فِي صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ، وَالْاغْتِرَارُ بِمَا تُمَوِّهُ إِلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ.
Onlara hüsranın sebepleri olan dört asıl zikrettiler; bunlar da: Kendilerini fitneye düşürmeleri, müminlerin aleyhine fırsat kollamaları (terabbus), Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunda şüpheye düşmeleri ve nefislerinin kendilerine süslü gösterdiği şeylere aldanmalarıdır.
وَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ هِيَ أُصُولُ الْخِصَالِ الْمُتَفَرِّعَةِ عَلَى النِّفَاقِ.
Bu dört husus, nifaktan dallanıp budaklanan hasletlerin temel esaslarıdır.
الْأَوَّلُ: فِتْنَتُهُمْ أَنْفُسَهُمْ، أَيْ عَدَمُ قَرَارِ ضَمَائِرِهِمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ، فَكَأَنَّ الِاضْطِرَابَ وَعَدَمَ الِاسْتِقْرَارِ خُلُقٌ لَهُمْ فَإِذَا خَطَرَتْ فِي
Birincisi: Kendilerini fitneye düşürmeleridir; yani iç dünyalarının İslam üzere sabit kalmamasıdır; nitekim onlar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar. Sanki çalkantı ve istikrarsızlık onların bir huyu gibidir. İçlerinden
أَنْفُسِهِمْ خَوَاطِرُ خَيْرٍ مِنْ إِيمَانٍ وَمَحَبَّةٍ لِلْمُؤْمِنِينَ نَقَضُوهَا بِخَوَاطِرِ الْكُفْرِ وَالْبَغْضَاءِ، وَهَذَا مِنْ صُنْعِ أَنْفُسِهِمْ فَإِسْنَادُ الْفِتَنِ إِلَيْهِمْ إِسْنَادٌ حَقِيقِيٌّ، وَكَذَلِكَ الْحَالُ فِي أَعْمَالِهِمْ مِنْ صَلَاةٍ وَصَدَقَةٍ.
iman ve müminlere sevgi gibi bir hayır duygusu geçecek olsa, bunu hemen küfür ve kin düşünceleriyle bozarlar. Bu da kendi nefislerinin bir ürünüdür; dolayısıyla fitneye düşürmenin onlara isnat edilmesi hakiki bir isnattır. Namaz ve sadaka gibi amellerindeki durum da böyledir.
وَهَذَا ينشأ عَنهُ الْكَذِبِ، وَالْخِدَاعِ، وَالْاسْتِهْزَاءِ، وَالطَّعْنِ فِي الْمُسْلِمِينَ، قَالَ تَعَالَى:
Bundan ise yalan, hile, alay ve Müslümanları ayıplamak doğar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ [النِّسَاء: ٦٠] .
{ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ } “Kendilerine onu inkâr etmeleri emredildiği halde tağutun önünde muhakeme olunmak isterler” [Nisâ: 60].
الثَّانِي: التَّرَبُّصُ، وَالتَّرَبُّصُ: انْتِظَارُ شَيْءٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] الْآيَةَ.
İkincisi: Terabbustur (التَّرَبُّصُ). Terabbus: Bir şeyi bekleyip gözetlemektir. Yüce Allah'ın { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine beklerler” [Bakara: 228] kavlinde geçmişti.
وَيَتَعَدَّى فِعْلُهُ إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ وَيَتَعَلَّقُ بِهِ مَا زَادَ عَلَى الْمَفْعُولِ بِالْبَاءِ. وَحَذَفَ هُنَا مَفْعُولَهُ وَمُتَعَلِّقَهُ لِيَشْمَلَ عِدَّةَ الْأُمُورِ الَّتِي يَنْتَظِرُهَا الْمُنَافِقُونَ فِي شَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ وَهِيَ كَثِيرَةٌ مَرْجِعُهَا إِلَى أَذَى الْمُسلمين وَالْإِضْرَارِ بِهِمْ فَيَتَرَبَّصُونَ هَزِيمَةَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْغَزَوَاتِ وَنَحْوِهَا مِنَ الْأَحْدَاثِ، قَالَ تَعَالَى فِي بَعْضِهِمْ: وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ [التَّوْبَة: ٩٨] ، وَيَتَرَبَّصُونَ انْقِسَامَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَدْ قَالُوا لِفَرِيقٍ مِنَ الْأَنْصَارِ يُنَدِّمُونَهُمْ عَلَى مَنْ قُتِلَ مِنْ قَوْمِهِمْ فِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا [آل عمرَان: ١٦٨] .
Bu fiil mef'ûlüne bizzat geçişli olur; mef'ûlün dışındaki unsurlarla ise bâ (ب) harf-i cerri ile bağlanır. Münafıkların müminler hakkında bekleyip gözettikleri birçok hususu kapsasın diye burada fiilin mef'ûlü ve müteallakı hazfedilmiştir. Bunlar ise çoktur ve esası Müslümanlara eziyet edip zarar vermeye dayanır. Gazvelerde ve benzeri hadiselerde Müslümanların hezimete uğramasını gözlerler. Yüce Allah onlardan bazıları hakkında: { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } “Başınıza felaketlerin gelmesini bekler” [Tevbe: 98] buyurmuştur. Müminlerin bölünmesini beklerler; nitekim Ensâr'dan bir gruba, bazı gazvelerde kavimlerinden öldürülenler için onları pişman etmek amacıyla: { لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا } “Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi” [Âl-i İmrân: 168] demişlerdi.
الثَّالِثُ: الِارْتِيَابُ فِي الدِّينِ وَهُوَ الشَّكُّ فِي الِاعْتِمَادِ عَلَى أَهْلِ الْإِسْلَامِ أَوْ عَلَى الْكَافِرِينَ وَيَنْشَأُ عَنْهُ الْقُعُودُ عَنِ الْجِهَادِ قَالَ تَعَالَى: فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ [التَّوْبَة: ٤٥] وَلِذَلِكَ كَانُوا لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآجَالِ، وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ: لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا [آل عمرَان: ١٥٦] .
Üçüncüsü: Dinde şüpheye düşmektir (irtiyâb). Bu da İslam ehline mi yoksa kâfirlere mi güvenileceği konusundaki tereddüttür ve bundan cihattan geri kalma doğar. Yüce Allah: { فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } “Onlar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar” [Tevbe: 45] buyurmuştur. Bu yüzden ecellere inanmazlardı ve kardeşleri hakkında: { لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “Bizim yanımızda olsalardı ölmezler ve öldürülmezlerdi” [Âl-i İmrân: 156] demişlerdi.
الرَّابِعُ: الْغُرُورُ بِالْأَمَانِيِّ، وَهِيَ جَمْعُ أُمْنِيَّةٍ وَهِيَ اسْمُ التَّمَنِّي. وَالْمُرَادُ بِهَا مَا كَانُوا يُمَنُّونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ مِنْ أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ وَأَنَّ انْتِصَارَ الْمُؤْمِنِينَ عَرَضٌ زَائِلٌ، وَأَنَّ الْحَوَادِثَ تَجْرِي عَلَى رَغْبَتَهِمْ وَهَوَاهُمْ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ [المُنَافِقُونَ: ٨]
Dördüncüsü: Kuruntulara (emânî) aldanmaktır. Bu kelime, temennî masdarının ismi olan «ümniyye»nin (أُمْنِيَّة) çoğuludur. Bundan kasıt, kendilerinin hak üzere olduğu, müminlerin zaferinin geçici bir araz olduğu ve hadiselerin kendi arzu ve hevalarına göre cereyan edeceği yönünde kendi nefislerine kurdukları ham hayallerdir. Onların şu sözleri bu kabildendir: { لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } “En üstün olan, en aşağı olanı oradan mutlaka çıkaracaktır” [Münâfikûn: 8]
وَقَوْلُهُمْ: لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ [آل عمرَان: ١٦٧] وَلِذَلِكَ يَحْسَبُونَ أَنَّ الْعَاقِبَةَ لَهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا [المُنَافِقُونَ: ٧] . وَقَدْ بَيَّنْتُ الْخِصَالَ الَّتِي تَتَوَلَّدُ عَلَى النِّفَاقِ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَطَبِّقْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْأُصُولَ الْأَرْبَعَةَ وَأَلْحِقْ فُرُوعَ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ.
ve şu sözleri: { لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ } “Savaş olacağını bilseydik elbette sizin peşinizden gelirdik” [Âl-i İmrân: 167]. Bu sebeple akıbetin kendilerine ait olacağını sanırlar: { هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا } “Onlar, «Allah'ın Resûlü'nün yanındakilere harcama yapmayın ki dağılıp gitsinler» diyen kimselerdir” [Münâfikûn: 7]. Nifaktan doğan hasletleri Bakara Suresi'nin tefsirinde açıklamıştım; bu dört aslı oraya uygula ve bazısının ferilerini diğerine bağla.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْغَايَةِ بِ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ التَّنْدِيدُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَرْعَوُوا عَنْ
{ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } gayesinden (son sınır ifadesinden) maksat, ömürlerinin uzunluğuna ve üzerlerinden yıllar geçmesine rağmen
غَيِّهِمْ مَعَ طُولِ مُدَّةِ أَعْمَارِهِمْ وَتَعَاقُبِ السِّنِينَ عَلَيْهِمْ وَهُمْ لَمْ يَتَدَبَّرُوا فِي الْعَوَاقِبِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ [فاطر: ٣٧] وَإسْنَاد التَّغْرِير إِلَى الْأَمَانِيِّ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ الْأَمَانِيَّ وَالطَّمَعَ فِي حُصُولِهَا سَبَبُ غُرُورِهِمْ وَمَلَابِسُهُ.
azgınlıklarından vazgeçmedikleri ve akıbetleri düşünmedikleri hususunda onları kınamaktır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } “Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” [Fâtır: 37]. Aldatma fiilinin kuruntulara (emânî) isnat edilmesi mecâz-ı aklîdir; çünkü kuruntular ve onların gerçekleşmesine duyulan tama‘, aldanmalarının sebebi ve onunla irtibatlı olan durumdur.
وَمَجِيءُ أَمْرِ اللَّهِ هُوَ الْمَوْتُ، أَيْ حَتَّى يَتِمَّ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ السَّيِّئَةِ وَلَمْ تُقْلِعُوا عَنْهَا بِالْإِيمَانِ الْحَقِّ.
Allah'ın emrinin gelmesi ise ölümdür; yani o kötü hal üzere [ömür] sona erinceye ve hakiki iman ile ondan vazgeçmeyinceye kadar [bu durum sürdü].
وَالْغَايَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ، وَمِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِ أَنْ يَعْتَبِرَ بِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ الْآيَةَ، فَلَا يُمَاطِلُ التَّوْبَةَ وَلَا يَقُولُ: غَدًا غَدًا.
Bu gaye (son sınır ifadesi), birbirine atfedilen iki cümle arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). Müminin görevi, Yüce Allah'ın: { وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri gelinceye kadar kuruntular sizi aldattı” ayetinin içerdiği manadan ibret alması, tövbeyi ertelememesi ve «yarın, yarın» dememesidir.
وَجُمْلَةُ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ عَطَفَ عَلَى جُمْلَةِ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ تَحْقِيرًا لِغُرُورِهِمْ وَأَمَانِيِّهِمْ بِأَنَّهَا مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ لِيَزْدَادُوا حَسْرَةً حِينَئِذٍ.
{ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “Ve o çok aldatıcı (şeytan) sizi Allah ile aldattı” cümlesi; o anda hasretleri daha da artsın diye, kapıldıkları aldanış ve kuruntuların şeytanın tuzağından ibaret olduğunu belirterek onları hakir kılmak amacıyla { وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ } cümlesine atfedilmiştir.
وَالْغَرُورُ: بِفَتْحِ الْغَيْنِ مُبَالَغَةٌ فِي الْمُتَّصِفِ بِالتَّغْرِيرِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الشَّيْطَانُ، أَيْ بِإِلْقَائِهِ خَوَاطِرَ النِّفَاقِ فِي نُفُوسهم بتلوينه فِي لون الْحَقِّ وَإِرْضَاءِ دِينِ الْكُفْرِ الَّذِي يَزْعُمُونَ أَنَّهُ رَضِيَ اللَّهُ وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] .
Gaynın fethasıyla Garûr (الْغَرُورُ), aldatma vasfını taşıyan kimse için mübalağa sigasıdır; bununla kastedilen şeytandır. Yani şeytan, nifak vesveselerini hak suretine büründürerek ve Allah'ın rızasına uygun olduğunu iddia ettikleri küfür dinini onlara hoş göstererek nefislerine fısıldamıştır. Nitekim: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık dediler” [Zuhruf: 20].
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ جِنْسُ الْغَارِّينَ، أَيْ وغركم بِاللَّه أيمة الْكُفْرِ وَقَادَةُ النِّفَاقِ.
Aldatanların cinsi kastedilmiş olması da caizdir; yani küfür önderleri ve nifak liderleri sizi Allah ile aldattı [demektir].
وَالتَّغْرِيرُ: إِظْهَارُ الضَّارِّ فِي صُورَةِ النَّافِعِ بِتَمْوِيهٍ وَسَفْسَطَةٍ.
Tagrîr (تَغْرِير); aldatma ve safsata yoluyla zararlı olanı faydalı suretinde göstermektir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْله: بِاللَّهِ للسبية أَوْ لِلْآلَةِ الْمَجَازِيَّةِ، أَيْ جَعَلَ الشَّيْطَانُ شَأْنَ اللَّهِ سَبَبًا لِغُرُورِكُمْ بِأَنْ خَيَّلَ إِلَيْكُمْ أَنَّ الْحِفَاظَ عَلَى الْكُفْرِ مُرْضِيٌّ لِلَّهِ تَعَالَى وَأَنَّ النِّفَاقَ حَافَظْتُمْ بِهِ على دينكُمْ وحفظتم بِهِ نُفُوسَكُمْ وَكَرَامَةَ قَوْمِكُمْ وَاطَّلَعْتُمْ بِهِ عَلَى أَحْوَالِ عَدُوِّكُمْ.
{ بِاللَّهِ } ifadesindeki bâ harf-i ceri sebebiyyet yahut mecâzî alet içindir. Yani şeytan, küfrü korumanın Yüce Allah'ı razı edeceğini, nifak ile dininizi koruduğunuzu, canlarınızı ve kavminizin itibarını muhafaza ettiğinizi, onun sayesinde düşmanınızın hallerine vakıf olduğunuzu size vehmettirmek suretiyle Allah'ın şanını aldanışınıza sebep kılmıştır.
وَهَذَا كُلُّهُ مَعْلُومٌ عِنْدَهُمْ قَدْ شَاهَدُوا دَلَائِلَهُ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ فَرَّعُوا لَهُمْ عَلَيْهِ قَوْلَهُمْ:
Bütün bunlar onlar katında malumdur, delillerine bizzat şahit olmuşlardır. İşte bu sebeple, onlara karşı şu sözlerini buna bağlayıp dallandırdılar:
فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ [الْحَدِيد: ١٥] ، قَطْعًا لِطَمَعِهِمْ أَنْ يَكُونُوا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ كَمَا
{ فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ } “Artık bugün sizden hiçbir fidye alınmaz” [Hadîd: 15] [buyurarak], tıpkı
كَانُوا مَعَهُمْ فِي الْحَيَاة.
dünya hayatında onlarla birlikte oldukları gibi o gün de müminlerle beraber olma umutlarını kesmişlerdir.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ١٥]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 15]
فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٥)
{ فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Artık bugün ne sizden ne de inkâr edenlerden hiçbir fidye kabul edilir. Barınağınız ateştir; size yaraşan odur. O ne kötü bir dönüş yeridir!” (15)
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ مِنْ تَتِمَّةِ خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ لِلْمُنَافِقِينَ اسْتِمْرَارًا فِي التَّوْبِيخِ وَالتَّنْدِيمِ. وَهَذَا مَا جَرَى عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ، فَمَوْقِعُ فَاءِ التَّفْرِيعِ بَيِّنٌ وَالْعِلْمُ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ لَا تُؤْخَذَ فِدْيَةٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا حَاصِلٌ مِمَّا يَسْمَعُونَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْأَقْضِيَةِ الْإِلَهِيَّةِ بَيْنَ الْخَلْقِ بِحَيْثُ صَارَ مَعْلُومًا لِأَهْلِ الْمَحْشَرِ، أَوْ هُوَ عِلْمٌ مُتَقَرِّرٌ فِي نُفُوسِهِمْ مِمَّا عَلِمُوهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَخْبَارِ الْقُرْآنِ وَكَلَامِ النَّبِيءِ ﷺ وَذَلِكَ مُوجِبُ عَطْفَ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا تَعْبِيرًا عَمَّا عَلِمُوهُ بِأَسْرِهِ وَهُوَ عَطْفٌ مُعْتَرِضٌ جَرَّتْهُ الْمُنَاسَبَةُ.
Bu sözün, azarlama ve pişman ettirmenin devamı olarak müminlerin münafıklara hitabının devamı olması caizdir. Müfessirlerin benimsediği görüş de budur. Dolayısıyla tefri' fâ'sının (fâ-i tefrî‘) yeri açıktır. Münafıklardan ve kâfir olanlardan fidye alınmayacağına dair müminlerin bilgisi, ya o gün yaratılanlar arasında verilen ilâhî hükümleri işitmelerinden hâsıl olmuştur -ki bu mahşer halkı için malum hale gelmiştir- ya da Kur'an'ın haberlerinden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerinden dünyada öğrendikleri şeylerden nefislerinde yerleşmiş bir bilgidir. İşte bu durum, bildiklerinin tamamını ifade etmek üzere { وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin atfedilmesini gerektirmiştir; bu da münasebetin getirdiği itirâzî bir atıftır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا صَادِرًا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمُنَافِقِينَ تَأْيِيسًا لَهُمْ مِنَ الطَّمَعِ فِي نَوَالِ حَظٍّ مِنْ نُورِ الْمُؤْمِنِينَ، فَيَكُونُ الْفَاءُ مِنْ عَطْفِ التَّلْقِينِ عَاطِفَةً كَلَامَ أَحَدٍ عَلَى كَلَامِ غَيْرِهِ لِأَجْلِ اتِّحَادِ مَكَانِ الْمُخَاطَبَةِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى قَالَ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [إِبْرَاهِيم: ٤٠] .
Münafıkların müminlerin nurundan bir pay alma umutlarını kesmek amacıyla Yüce Allah tarafından münafıklara yöneltilen bir söz olması da caizdir. Bu durumda fâ harfi, muhatap olunan mekânın birliği sebebiyle birinin sözünü diğerinin sözüne bağlayan telkin atfı türünden olur; nitekim Yüce Allah'ın: { قَالَ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } [Bakara: 124 / İbrâhîm: 40 gibi] buyruğunda olduğu gibidir.
وَيَكُونُ عَطْفُ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا جَمْعًا لِلْفَرِيقَيْنِ فِي تَوْبِيخٍ وَتَنْدِيمٍ وَاحِدٍ لِاتِّحَادِهِمَا فِي الْكُفْرِ.
{ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin atfı ise, küfürde birleştikleri için her iki fırkayı tek bir kınama ve pişman ettirmede bir araya getirmek içindir.
وَإِقْحَامُ كَلِمَةِ فَالْيَوْمَ لِتَذْكِيرِهِمْ بِمَا كَانُوا يُضْمِرُونَهُ فِي الدُّنْيَا حِينَ يُنْفِقُونَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ رِيَاءً وَتَقِيَّةً. وَهُوَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ [التَّوْبَة: ٩٨] .
{ فَالْيَوْمَ } kelimesinin araya getirilmesi, dünyada müminlerle birlikte riya ve takiyye ile infak ettikleri sırada içlerinde gizledikleri şeyleri onlara hatırlatmak içindir. Allah'ın onlar hakkında aktardığı şu sözü bu kabildendir: { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } “Bedevilerden kimi de var ki harcadığını bir cereme sayar ve başınıza felaketlerin gelmesini kollar” [Tevbe: 98].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَا يُؤْخَذُ بِيَاءِ الْغَائِبِ الْمُذَكَّرِ لِأَنَّ تَأْنِيثَ فِدْيَةٌ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَقَدْ فَصَلَ بَيْنَ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ بِالظَّرْفِ فَحَصَلَ مُسَوِّغَانِ لِتَرْكِ اقْتِرَانِ الْفِعْلِ بِعَلَامَةِ الْمُؤَنَّثِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ جَرْيًا عَلَى تَأْنِيثِ الْفَاعِلِ فِي اللَّفْظِ، وَالْقِرَاءَتَانِ سَوَاءٌ.
Cumhur, { لَا يُؤْخَذُ } kelimesini müzekker gaib yâ'sı ile okumuştur; çünkü fidye (فِدْيَة) kelimesinin müennesliği hakiki değildir ve fiil ile nâib-i fâili arasına zarf girmiştir, dolayısıyla fiilin müenneslik alametinden soyutlanması için iki gerekçe oluşmuştur. İbn Âmir, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb ise lafızda fâilin (nâib-i fâilin) müennesliğine uyarak üstten iki noktalı tâ ile [lâ tü'hazu şeklinde] okumuşlardır. İki kıraat de birdir.
وَكَنَّى بِنَفْيِ أَخْذِ الْفِدْيَةِ عَنْ تَحَقُّقِ جَزَائِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَإِلَّا فَإِنَّهُمْ لَمْ يَبْذُلُوا فِدْيَةً، وَلَا كَانَ النِّفَاقُ مِنْ أَنْوَاعِ الْفِدْيَةِ وَلَكِنَّ الْكَلَامَ جَرَى عَلَى الْكِنَايَةِ لِمَا هُوَ
Fidye alınmasının nefyedilmesiyle, küfürlerinin cezasının kesinleştiği kinaye yoluyla anlatılmıştır; aksi takdirde onlar ne bir fidye vermişlerdir ne de nifak bir fidye çeşididir. Fakat söz,
مَشْهُورٌ مِنْ أَنَّ الْأَسِيرَ وَالْجَانِي قَدْ يَتَخَلَّصَانِ مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ بِفِدْيَةٍ تُبْذَلُ عَنْهُمَا.
esirin ve suçlunun kendileri adına verilen bir fidye ile cezadan kurtulabildikleri yönündeki meşhur adete kinaye yapılarak cereyan etmiştir.
فَعَطْفُ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا قُصِدَ مِنْهُ تَعْلِيلُ أَنْ لَا مَحِيصَ لَهُمْ مِنْ عَذَابِ الْكُفْرِ،
{ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin atfedilmesinden maksat, onların küfür azabından hiçbir kaçışlarının olmadığını,
مِثْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيِ الَّذِينَ أَعْلَنُوا الْكُفْرَ حَتَّى كَانَ حَالَةً يُعْرَفُونَ بِهَا. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا هُمْ وَالْكَافِرُونَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ عِنْدَ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ، فَفِيهِ احْتِرَاسٌ مِنْ أَنْ يَتَوَهَّمَ الْكَافِرُونَ الصُّرَحَاءُ مِنْ ضَمِيرِ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ أَنَّ ذَلِكَ حُكْمٌ خَاصٌّ بِالْمُنَافِقِينَ تَعَلُّقًا بِأَقَلِ طَمَعٍ، فَلَيْسَ ذِكْرُ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مُجَرَّدَ اسْتِطْرَادٍ.
tıpkı inkâr edenler -yani kendisiyle tanındıkları bir hal olacak derecede küfrü açıkça ilan edenler- gibi [kurtulamayacaklarını] gerekçelendirmektir. Bu durum, münafıklar ile kâfirlerin cehennem kapılarında aynı alanda bulunduklarını gerektirir. Dolayısıyla burada, açık kâfirlerin en ufak bir umuda kapılarak { لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ } ifadesindeki zamirden bunun münafıklara has bir hüküm olduğu vehmine kapılmalarını önleyen bir ihtiras (sakındırma) vardır. Bu sebeple { وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } zikri sadece bir istitrat (söz gelişi ekleme) değildir.
وَالْمَأْوَى: الْمَكَانُ الَّذِي يُؤْوَى إِلَيْهِ، أَيْ يُصَارُ إِلَيْهِ وَيُرْجَعُ، وَكُنِّيَ بِهِ عَنِ الِاسْتِمْرَارِ وَالْخُلُودِ.
Me'vâ (مَأْوَى); sığınılan, yani varılan ve dönülen yer demektir ve bununla devamlılık ve ebedilik kinaye edilmiştir.
وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِالصَّرِيحِ بِجُمْلَةِ مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ! أَيْ تَرْجِعُونَ إِلَيْهَا كَمَا يَرْجِعُ الْمُسْتَنْصِرُ إِلَى مَوْلَاهُ لِيَنْصُرَهُ أَوْ يُفَادِي عَنْهُ، فَاسْتُعِيرَ الْمَوْلَى لِلْمَقَرِّ عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ.
Bunu, { مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ } “Barınağınız ateştir; size yaraşan odur” cümlesiyle açıkça tekit etmiştir. Yani yardım isteyen kimsenin kendisine yardım etmesi veya fidyesini ödemesi için mevlâsına (efendisine/dostuna) sığındığı gibi siz de ateşe döneceksiniz! Böylece mevlâ lafzı, istihzâ (alay) yoluyla kalınacak yer için istiare edilmiştir.
وَيَجُوزُ مَعَ ذَلِكَ أَنْ يُجْعَلَ الْمَوْلَى اسْمَ مَكَانِ الْوَلْيِ، وَهُوَ الْقُرْبُ وَالدُّنُوُّ، أَيْ مَقَرُّكُمْ، كَقَوْلِ لَبِيدٍ:
Bununla birlikte mevlânın, yakınlık ve bitişiklik anlamına gelen vely (الْوَلْي) masdarının mekân ismi kılınması da caizdir; yani karargâhınız [demektir], nitekim Lebîd şöyle demiştir:
فَغَدَتْ كِلَا الْفَرْجَيْنِ تَحْسَبُ أَنَّهُ ... مَوْلَى الْمَخَافَةِ خَلْفُهَا وَأَمَامُهَا
Her iki tarafı da korkunun mevlâsı (karargâhı) sanarak sabahladı, hem arkasını hem önünü...
أَيْ مَكَانُ الْمَخَافَةِ وَمَقَرُّهَا.
Yani korkunun yeri ve karargâhı [demektir].
وبِئْسَ الْمَصِيرُ تَذْيِيلٌ يَشْمَلُ جَمِيعَ مَا يَصِيرُونَ إِلَيْهِ مِنَ الْعَذَابِ. وَقَدْ يَحْصُلُ الْعِلْمُ لِلْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَجَابُوا بِهِ أَهْلَ النِّفَاقِ لِأَنَّهُمْ صَارُوا إِلَى دَار الْحَقَائِق.
{ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir dönüş yeridir!” ifadesi, varacakları azabın tamamını kapsayan bir tezyildir (tamamlayıcı fezlekedir). Müminlerin münafıklara verdikleri bu cevaptaki bilgi, hakikatler yurduna varmış olmaları sebebiyle de gerçekleşmiş olabilir.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ١٦]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 16]
أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (١٦)
{ أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “İman edenlerin Allah'ı anma ve haktan inen şeyler sebebiyle kalplerinin ürpermesi ve daha önce kendilerine kitap verilip de üzerlerinden uzun zaman geçmesiyle kalpleri katılaşan ve çoğu da yoldan çıkmış olan kimseler gibi olmamaları vakti gelmedi mi?” (16)
قَدْ عُلِمَ مِنْ صَدْرِ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ سَنَةَ أَرْبَعٍ أَوْ خَمْسٍ
Bu surenin tefsirinin başından, bu ayetin bi'setin dördüncü veya beşinci yılında
مِنَ الْبَعْثَةِ رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا كَانَ بَيْنَ إِسْلَامِنَا وَبَيْنَ أَنْ عَاتَبْنَا اللَّهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ إِلَى وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ إِلَّا أَرْبَعُ سِنِينَ.
Mekke'de indiği bilinmektedir. Müslim ve başkaları Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Müslüman oluşumuz ile Allah'ın: { أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ } ayetinden { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } kısmına kadar olan bu ayetle bizi azarlaması arasında sadece dört yıl vardı.»
وَالْمَقْصُود من لِلَّذِينَ آمَنُوا: إِمَّا بَعْضٌ مِنْهُمْ رُبَّمَا كَانُوا مُقَصِّرِينَ عَنْ جُمْهُورِ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ فَأَرَادَ اللَّهُ إِيقَاظَ قُلُوبِهِمْ بِهَذَا الْكَلَامِ الْمُجْمَلِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ وَأَقْوَالِ الرَّسُولِ ﷺ فِي التَّعْرِيضِ مِثْلَ
{ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” ifadesinden maksat: Ya o gün Mekke'de bulunan müminlerin çoğunluğuna nispetle kusurlu davranmış olabilecek bir kısımdır; dolayısıyla Allah, Kur'an'ın ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerinin üstü kapalı ima (ta‘rîz) üslubundaki âdeti üzere bu mücmel sözle onların kalplerini uyandırmak istemiştir; tıpkı
قَوْلِهِ: «مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَفْعَلُونَ كَذَا»
[Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in]: «Bazı kimselere ne oluyor da şöyle şöyle yapıyorlar?» sözü
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ [آل عمرَان: ١٥٤] . وَلَيْسَ مَا قَالَهُ ابْنُ
ve Yüce Allah'ın: { وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “Bir grup ise kendi canlarının derdine düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı” [Âl-i İmrân: 154] ayeti gibidir. İbn
مَسْعُودٍ مُقْتَضِيًا أَنَّ مِثْلَهُ مِنْ أُولَئِكَ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَلكنه يخْشَى أَن يكون مِنْهُمْ حَذَرًا وَحَيْطَةً.
Mes'ûd'un sözü, onun gibilerin Allah'ın bu ayette zikrettiği kimselerden olduğunu gerektirmez; lakin o, sakınma ve ihtiyat gayesiyle onlardan olmaktan endişe etmiştir.
فَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ آمَنُوا الْمُؤْمِنُونَ حَقًا لَا مَنْ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ إِذْ لَمْ يَكُنْ فِي الْمُسْلِمِينَ بِمَكَّةَ مُنَافِقُونَ وَلَا كَانَ دَاعٍ إِلَى نِفَاقِ بَعْضِهِمْ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ «لَمَّا نَزَلَتْ جَعَلَ بَعْضُنَا يَنْظُرُ إِلَى بعض ونقول: مَا أَحْدَثْنَا» .
Dolayısıyla iman edenlerden kasıt, hakiki müminlerdir; münafıklardan imanı izhar edenler değildir. Zira Mekke'de Müslümanlar arasında münafıklar yoktu ve bazılarının nifakına bir sebep de bulunmuyordu. İbn Mes'ûd'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Bu ayet indiğinde bazımız bazımıza bakmaya başladık ve: 'Acaba ne kusur işledik?' dedik.»
وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ تَحْرِيضًا لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى مُرَاقَبَةِ ذَلِكَ وَالْحَذَرِ مِنَ التَّقْصِيرِ.
Ya da [bu hitap], müminleri bunu gözetmeye ve kusur işlemekten sakınmaya teşvik etmek içindir.
وَالْهَمْزَةُ فِي أَلَمْ يَأْنِ لِلِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ، أَيْ إِنْكَارُ نَفْيِ اقْتِرَابِ وَقْتِ فَاعِلِ الْفِعْلِ.
{ أَلَمْ يَأْنِ } lafzındaki hemze soru içindir ve inkâr (kınama/reddetme) anlamında kullanılmış bir istifhamdır; yani fiilin fâilinin vaktinin yaklaşmasının nefyedilmesini inkâr etmektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ عَلَى النَّفْيِ، وَفِعْلُ يَأْنِ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمٍ جَامِدٍ وَهُوَ الْإِنَى بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِهَا، أَيِ الْوَقْتُ قَالَ تَعَالَى: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الْأَحْزَاب: ٥٣] .
İstifhamın nefiy üzerine takrîr (onaylatma) için olması da caizdir. { يَأْنِ } fiili ise camid bir isim olan ve hemzenin fethası ve kesresiyle okunan İnâ (الْإِنَى) kelimesinden türemiştir; yani vakit demektir. Nitekim Yüce Allah: { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “Onun vaktini gözetmeksizin” [Ahzâb: 53] buyurmuştur.
وَقَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ: أَلَمْ يَأْنِ قَوْلُهُمْ: أَمَا آنَ لَكَ أَنْ تَفْعَلَ، مِثْلَ مَا
{ أَلَمْ يَأْنِ } ifadesine benzer bir kullanım da Arapların: «Şunu yapmanın vakti sana gelmedi mi?» (أَمَا آنَ لَكَ أَنْ تَفْعَلَ) sözüdür; nitekim
وَرَدَ فِي حَدِيثِ إِسْلَامِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مِنْ قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لَهُ «أَمَا آنَ لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أَنْ تُسْلِمَ»
Ömer b. el-Hattâb'ın Müslüman oluşu hadisinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona söylediği şu sözde geçmiştir: «Ey Hattâb oğlu! Müslüman olmanın vakti sana gelmedi mi?»
وَفِي خَبَرِ إِسْلَامِ أَبِي ذَرٍّ مِنْ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَجَدَهُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَأَرَادَ أَنْ يُضِيفَهُ وَقَالَ لَهُ: «أَمَا آنَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَعْرِفَ مَنْزِلَهُ»
Ebû Zer'in Müslüman oluşu haberinde de Ali b. Ebî Tâlib onu Mescid-i Harâm'da bulup misafir etmek istemiş ve ona şöyle demiştir: «Kişinin evini bilmesinin vakti gelmedi mi?»
يُرِيدُ: أَنْ يَعْرِفَ مَنْزِلِي الَّذِي هُوَ كَمَنْزِلِهِ. وَهَذَا تَلَطَّفٌ فِي عَرْضِ الِاسْتِضَافَةِ، إِلَّا أَنَّ فِعْلَ يَأْنِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِنَى وَهُوَ فِعْلٌ مَنْقُوصٌ آخِرَهُ أَلِفٌ.
[Ali], 'kendi evi gibi olan benim evimi bilmesini' kastetmiştir. Bu, misafirliği teklif etmede bir nezakettir. Ancak { يَأْنِ } fiili İnâ (الْإِنَى) kelimesinden türemiştir ve sonu elif olan nâkıs bir fiildir.
وَفِعْلُ: آنَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَيْنِ وَهُوَ الْحِينُ وَهُوَ فِعْلٌ أَجْوَفُ آخِرَهُ نُونٌ.
Âne (آنَ) fiili ise «vakit» anlamına gelen Eyn (الْأَيْنُ) kelimesinden türemiştir ve sonu nûn olan ecvef bir fiildir.
فَأَصْلُ: أَنَى أَنِيَ وَأَصْلُ آنَ: آوِنَ وَآلَ مَعْنَى الْكَلِمَتَيْنِ وَاحِدٌ.
Enâ (أَنَى) kelimesinin aslı eniye (أَنِيَ), âne (آنَ) kelimesinin aslı ise evine (آوِنَ) şeklindedir ve iki kelimenin vardığı mana birdir.
وَاللَّامُ لِلْعِلَّةِ، أَيْ أَلَمْ يَأْنِ لِأَجَلِ الَّذِينَ آمَنُوا الْخُشُوعُ، أَيْ أَلَمْ يَحِقَّ حُضُورُهُ لِأَجْلِهِمْ.
Lâm harf-i ceri illet (sebep) içindir; yani huşû iman edenler için vakti gelmedi mi, onlar adına [huşûnun] hâsıl olması gerekmedi mi [demektir].
وأَنْ تَخْشَعَ فَاعِلُ يَأْنِ، وَالْخُشُوعُ: الاستكانة والتذلل.
{ أَنْ تَخْشَعَ } ifadesi { يَأْنِ } fiilinin fâilidir. Huşû (الْخُشُوعُ); boyun eğmek ve tevazu göstermektir.
ولِذِكْرِ اللَّهِ مَا يُذَكِّرُهُمْ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ أَوْ هُوَ الصَّلَاةُ. وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ الْقُرْآنُ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ [الْأَنْفَال: ٢] .
{ لِذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ı anma” ifadesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara hatırlattığı şeylerdir yahut namazdır. { وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ } “ve haktan inen şeyler” ise Kur'an'dır. Yüce Allah: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” [Enfâl: 2] buyurmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَصْفَانِ لِلْقُرْآنِ تَشْرِيفًا لَهُ بِأَنَّهُ ذِكْرُ اللَّهِ وَتَعْرِيفًا لِنَفْعِهِ بِأَنَّهُ نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَأَنَّهُ الْحَقُّ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ عَطْفُ وَصْفٍ آخَرَ لِلْقُرْآنِ مِثْلِ قَوْلِ الشَّاعِرِ أَنْشَدَهُ فِي «الْكَشَّافِ» :
Bu iki vasfın, Allah'ın zikri olması yönüyle Kur'an'ı şereflendirmek ve Allah katından inip hak olduğunu belirterek faydasını tanıtmak amacıyla Kur'an'a ait olması da caizdir. Bu takdirde { وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ } ifadesi, el-Keşşâf'ta nakledilen şairin şu sözünde olduğu gibi Kur'an için başka bir vasfın atfı olur:
إِلَى الْمَلِكِ الْقِرْمِ وَابْنِ الْهَمَّامِ ... الْبَيْتَ وَاللَّامُ فِي لِذِكْرِ اللَّهِ لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ لِأَجْلِ ذِكْرِ اللَّهِ.
«O seçkin hükümdara ve gayretli önderin oğluna...» beytindeki gibidir. { لِذِكْرِ اللَّهِ } ifadesindeki lâm ise sebep bildiren lâm'dır; yani «Allah'ı zikretmekten dolayı» [demektir].
وَمَعْنَى الْخُشُوعِ لِأَجْلِهِ: الْخُشُوعُ الْمُسَبَّبُ عَلَى سَمَاعِهِ وَهُوَ الطَّاعَةُ وَالْامْتِثَالُ.
Onun için huşû duymanın anlamı: Onu işitmekten kaynaklanan huşûdur ki bu da itaat ve boyun eğmektir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَما نَزَلَ بِتَخْفِيفِ الزَّايِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِ الزَّايِ عَلَى أَنَّ فَاعِلَ نَزَلَ مَعْلُومٌ مِنَ الْمَقَامِ، أَيِ اللَّهُ.
Nâfi‘ ve Âsım'dan rivayetle Hafs, { وَما نَزَلَ } kelimesini zâ harfini şeddesiz (hafifleterek) okumuştur. Diğerleri ise, { نَزَلَ } fiilinin fâilinin bağlamdan anlaşılan Allah olduğu kabulüyle zâ harfini şeddeli okumuşlardır.
وَلَا يَكُونُوا قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِيَاءِ الْغَائِبِ. وَقَرَأَهُ رُوَيْسٍ عَنْ يَعْقُوبَ وَلَا تَكُونُوا بِتَاءِ الْخِطَابِ.
{ وَلا يَكُونُوا } ifadesini cumhur, üçüncü şahıs (gâib) yâ'sı ile okumuştur. Ya‘kûb'dan rivayetle Ruveys ise muhatap tâ'sı ile { وَلَا تَكُونُوا } şeklinde okumuştur.
وَلَا نَافِيَةٌ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَالْفِعْلُ مَعْمُولٌ لِ «أَنْ» الْمَصْدَرِيَّةِ الَّتِي ذُكِرَتْ قَبْلَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ يَأْنِ لَهُمْ أَنْ لَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ. وَعَلَى قِرَاءَةِ رُوَيْسٍ عَنْ يَعْقُوبَ فَتَاءُ الْخِطَابِ الِالْتِفَاتُ وَ (لَا) نَافِيَةٌ، وَالْفِعْلُ مَنْصُوبٌ بِالْعَطْفِ كَقِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، أَوْ (لَا) نَاهِيَةٌ وَالْفِعْلُ مَجْزُومٌ وَالْعَطْفُ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ.
Cumhurun kıraatine göre { لَا } nefy (olumsuzluk) edatıdır ve fiil, kendisinden önce geçen masdariyet bildiren { أَنْ } edatının ma‘mûlüdür (onunla mansubdur). Takdiri şöyledir: «Kendilerine kitap verilenler gibi olmamalarının vakti gelmedi mi?» Ya‘kûb'dan rivayetle Ruveys'in kıraatine göre ise muhatap tâ'sı iltifat sanatıdır ve { لَا } nefy edatıdır; fiil cumhurun kıraatinde olduğu gibi atıf sebebiyle mansubdur. Yahut { لَا } nehiy (yasaklama) edatıdır, fiil meczumdur ve atıf da cümlelerin atfı kabilindendir.
وَالْمَقْصُود التحذير لَا أَنَّهُمْ تَلَبَّسُوا بِذَلِكَ وَلَمْ يَأْنِ لَهُمُ الْإِقْلَاعُ عَنْهُ. وَالتَّحْذِيرُ
Buradaki maksat bir uyarıdır; yoksa onların bu duruma bizzat bulaştıkları ve bundan vazgeçme vakitlerinin gelmediği demek değildir. Bu uyarı,
مُنْصَبٌّ إِلَى مَا حَدَثَ لِأَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ قَسْوَةِ الْقُلُوبِ بَعْدَ طُولِ الْأَمَدِ عَلَيْهِمْ فِي مُزَاوَلَةِ دِينِهِمْ، أَيْ فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَنْ يَكُونُوا مِثْلَهُمْ عَلَى حَدَثَانِ عَهْدِهِمْ بِالدِّينِ. وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ عُذْرَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابِ بِطُولِ الْأَمَدِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ طُولَ الْأَمَدِ لَا يَكُونُ سَبَبًا فِي التَّفْرِيط فِيمَا طَال فِيهِ الْأَمَدُ بَلِ الْأَمْرُ بِالْعَكْسِ وَلَا قَصْدُ تَهْوِينِ حُصُولِهِ لِلَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَ أَنْ يَطُولَ الْأَمَدُ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ الْغَرَضُ قَبْلَ طُولِ الْأَمَدِ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ النَّهْي عَن التَّشَبُّه بِالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ فِي عَدَمِ خُشُوعِ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّهُ يُفِيدُ تَحْذِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ أَنْ يَطُولَ الزَّمَانُ مِنْ أَنْ يَقَعُوا فِيمَا وَقَعَ فِيهِ أَهْلُ الْكِتَابِ. وَيَسْتَتْبِعُ ذَلِكَ الْأَنْبَاءَ بِأَنَّ مُدَّةَ الْمُسْلِمِينَ تَطُولُ قَرِيبًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ مُدَّةِ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ الْبَعْثَةِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ مَوْعِظَةٌ لِلْعُصُورِ وَالْأَجْيَالِ.
Ehlikitabın dinlerini yaşama hususunda üzerlerinden uzun bir süre geçtikten sonra kalplerinde meydana gelen katılığa yöneliktir. Yani iman edenler, dine intisaplarının henüz yeni olmasına rağmen onlar gibi olmaktan sakınsınlar. Maksat, üzerlerinden uzun zaman geçti diye kendilerine kitap verilenleri mazur görmek değildir; zira zamanın uzaması, uğrunda uzun süre geçirilen şeyde kusur etmeye bir sebep teşkil etmez, bilakis durum bunun tam tersidir. İman edenler için de uzun bir zaman geçtikten sonra bu katılaşmanın meydana gelmesini hafife almak kastedilmemiştir; zira uzun süre geçmeden önce böyle bir gaye söz konusu olamaz. Asıl maksat, kalplerinin huşû duymaması konusunda kendilerine kitap verilenlere benzemekten nehyetmektir. Fakat bu [ifade], uzun bir zaman geçtikten sonra müminlerin, ehlikitabın düştüğü duruma düşmelerine dair bir uyarıyı da ifade eder. Bunun tabii bir sonucu da Müslümanların ömrünün, Peygamber'in gönderilmesinden önceki ehlikitabın süresine yakın veya ondan daha fazla uzayacağını haber vermektir; çünkü Kur'an, bütün çağlar ve nesiller için bir öğüttür.
وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَ (لَا) حَرْفَ نَهْيٍ وَتَعَلَّقَ النَّهْيُ بِالْغَائِبِ الْتِفَاتًا أَوِ الْمُرَادُ: أَبْلِغْهُمْ أَنْ لَا يَكُونُوا.
{ لَا } edatını nehiy (yasaklama) harfi kılmak da caizdir; bu durumda nehiy, iltifat yoluyla üçüncü şahsa bağlanmış olur yahut murat: «Onlara böyle olmamalarını tebliğ et» [demektir].
وَفَاءُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ لِتَفْرِيعُ طُولِ الْأَمَدِ عَلَى قَسْوَةِ الْقُلُوبِ مِنْ عَدَمِ الْخُشُوعِ، فَهَذَا التَّفْرِيعُ خَارِجٌ عَنِ التَّشْبِيهِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ، وَلَكِنَّهُ تَنْبِيهٌ عَلَى عَاقِبَةِ ذَلِكَ التَّشْبِيهِ تَحْذِيرًا مِنْ أَنْ يُصِيبَهُمْ مِثْلَ مَا أَصَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ.
{ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ } ifadesindeki fâ harfi, sürenin uzamasını huşû eksikliğinden kaynaklanan kalplerin katılaşmasına bağlamak (tefri‘) içindir. Bu tefri‘, { كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ } sözündeki teşbihin (benzetmenin) dışındadır; ancak kendilerine daha önce kitap verilenlerin başına gelenlerin onların da başına gelmesinden sakındırmak gayesiyle söz konusu benzerliğin akıbetine dikkat çekmektir.
وَالْأَمَدُ: الْغَايَةُ مِنْ مَكَانٍ أَوْ زَمَانٍ وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: الْمُدَّةُ الَّتِي أَوْصَوْا بِأَنْ يُحَافِظُوا عَلَى اتِّبَاعِ شَرَائِعِهِمْ فِيهَا الْمُغَيَّاةُ بِمَجِيءِ الرَّسُولِ ﷺ الْمُبَشَّرِ فِي الشَّرَائِعِ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيين لما آتيناكم مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ [آل عمرَان: ٨١] .
Emed (الْأَمَدُ); mekân veya zamandaki nihaî sınırdır (gaydir). Burada kastedilen ise, şeriatlarında müjdelenen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişiyle sınırlandırılmış olan ve şeriatlarına uymayı sürdürmeleri emredilen süredir: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيين لما آتيناكم مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } “Hani Allah, peygamberlerden şöyle söz almıştı: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra da yanınızdakileri tasdik eden bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka inanacak ve ona yardım edeceksiniz'” [Âl-i İmrân: 81].