Binûn

3- Âl-i İmrân Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَوَصَفَ الْمُحْكَمَاتِ بِأَنَّهَا أُمُّ الْكِتَابِ فَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأُمِّ الْأَصْلَ، أَوِ الْمَرْجِعَ، وَهُمَا مُتَقَارِبَانِ: أَيْ هُنَّ أَصْلُ الْقُرْآنِ أَوْ مَرْجِعُهُ، وَلَيْسَ يُنَاسِبُ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ إِلَّا دَلَالَةُ الْقُرْآنِ إِذِ الْقُرْآنُ أُنْزِلَ لِلْإِرْشَادِ وَالْهُدَى، فَالْمُحْكَمَاتُ هِيَ أُصُولُ الِاعْتِقَادِ وَالتَّشْرِيعِ وَالْآدَابِ وَالْمَوَاعِظِ، وَكَانَتْ أُصُولًا لِذَلِكَ: بِاتِّضَاحِ دَلَالَتِهَا، بِحَيْثُ تَدُلُّ عَلَى

Muhkemleri { أُمُّ الْكِتَابِ } olarak nitelendirmiştir; dolayısıyla "ümm"den kastın asıl veya merci olması muhtemeldir ki bu ikisi birbirine yakındır: Yani onlar Kur'an'ın aslı yahut merciidir. Bu iki manaya da ancak Kur'an'ın delaleti uygun düşer; zira Kur'an irşat ve hidayet için indirilmiştir. Buna göre muhkemler inanç, teşrî (hukuk), ahlak ve öğütlerin asıllarıdır (esaslarıdır). Şöyle ki, delaletlerinin açıklığı sayesinde bunlar söz konusu hususların asılları olmuşlardır; öyle ki...

مَعَانٍ لَا تَحْتَمِلُ غَيْرَهَا أَوْ تَحْتَمِلُهُ احْتِمَالًا ضَعِيفًا غَيْرَ مُعْتَدٍّ بِهِ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورة: ١١]- لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الْأَنْبِيَاء: ٢٣]- يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥]- وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ [الْبَقَرَة: ٢٠٥]- وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى [النازعات: ٤٠] . وَبِاتِّضَاحِ مَعَانِيهَا بِحَيْثُ تَتَنَاوَلُهَا أَفْهَامُ مُعْظَمِ الْمُخَاطَبِينَ بِهَا وَتَتَأَهَّلُ لِفَهْمِهَا فَهِيَ أَصْلُ الْقُرْآنِ الْمَرْجُوعُ إِلَيْهِ فِي حَمْلِ مَعَانِي غَيْرِهَا عَلَيْهَا لِلْبَيَانِ أَوِ التَّفْرِيعِ.

...başka bir manaya ihtimali olmayan veya kayda değer görülmeyecek zayıf bir ihtimal taşıyan manalara delalet ederler. Nitekim { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [eş-Şûrâ: 11], { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [el-Enbiyâ: 23], { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister” [el-Bakara: 185], { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Allah bozgunculuğu sevmez” [el-Bakara: 205] ve { وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } “Rabbinin makamından korkan ve nefsini kötü arzulardan meneden kimseye gelince, şüphesiz cennet onun barınağıdır” [en-Nâziât: 40-41] ayetleri böyledir. Yine manalarının açıklığı sebebiyle muhatapların çoğunun anlayışı bunları kavrar ve idrak etmeye elverişli olur. İşte bunlar, açıklama veya hüküm çıkarma (tefrî) amacıyla diğer ayetlerin manalarının kendisine irca edildiği Kur'an'ın aslıdır.

وَالْمُتَشَابِهَاتُ مُقَابِلُ الْمُحْكَمَاتِ، فَهِيَ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى مَعَانٍ تَشَابَهَتْ فِي أَنْ يَكُونَ كُلٌّ مِنْهَا هُوَ الْمُرَادَ. وَمَعْنَى تَشَابُهِهَا: أَنَّهَا تَشَابَهَتْ فِي صِحَّةِ الْقَصْدِ إِلَيْهَا، أَيْ لَمْ يَكُنْ بَعْضُهَا أَرْجَحَ مِنْ بَعْضٍ. أَوْ يَكُونُ مَعْنَاهَا صَادِقًا بِصُوَرٍ كَثِيرَةٍ مُتَنَاقِضَةٍ أَوْ غَيْرِ مُنَاسِبَةٍ لِأَنْ تَكُونَ مُرَادًا، فَلَا يَتَبَيَّنُ الْغَرَضُ مِنْهَا، فَهَذَا وَجْهُ تَفْسِيرِ الْآيَةِ فِيمَا أَرَى.

Müteşâbihler ise muhkemlerin karşıtıdır; bunlar, her birinin kastedilen mana olması hususunda birbirine benzerlik gösteren anlamlara delalet eden ayetlerdir. Onların benzeşmesinin manası şudur: Kastedilmelerinin sıhhati noktasında birbirine benzerler, yani birisi diğerinden daha racih (üstün) değildir. Yahut manası birbiriyle çelişen veya kastedilmeye uygun düşmeyen birçok duruma uyarlanabilir de asıl gaye anlaşılamaz. Kanaatime göre ayetin tefsir vecihi budur.

وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ فِي تَعْيِينِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْمُحْكَمَاتِ وَالْمُتَشَابِهَاتِ عَلَى أَقْوَالٍ: مَرْجِعُهَا إِلَى تَعْيِينِ مِقْدَارِ الْوُضُوحِ وَالْخَفَاءِ، فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمُحْكَمَ مَا لَا تَخْتَلِفُ فِيهِ الشَّرَائِعُ كَتَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَحْرِيمِ الْفَوَاحِشِ، وَذَلِكَ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ مِنْ أَوَاخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥١] : قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ وَالْآيَاتُ مِنْ سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٢٣] : وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ، وَأَنَّ الْمُتَشَابِهَ الْمُجْمَلَاتُ الَّتِي لَمْ تُبَيَّنْ كَحُرُوفِ أَوَائِلِ السُّورِ.

İslam âlimleri muhkemler ve müteşâbihlerden kastedilenin tayini hususunda çeşitli görüşlere ayrılmışlardır; bu görüşlerin esası açıklık ve kapalılık derecesini belirlemeye dayanır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre muhkem; Yüce Allah'ı birleme (tevhid) ve çirkin hayasızlıkların (fevâhiş) haram kılınması gibi şeriatların ihtilaf etmediği hususlardır. Bu da En'âm suresinin sonlarındaki üç ayetin [151] ihtiva ettiği { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım” ifadesi ile İsrâ suresindeki ayetlerin [23] { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, yalnız kendisine kulluk etmenizi kesin olarak emretti” ifadesidir. Müteşâbih ise sure başlarındaki harfler (hurûf-ı mukattaa) gibi açıklanmamış mücmel lafızlardır.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: أَنَّ الْمُحْكَمَ مَا لَمْ يُنْسَخْ وَالْمُتَشَابِهَ الْمَنْسُوخُ وَهَذَا بَعِيدٌ عَنْ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا هُنَا لِعَدَمِ مُنَاسَبَتِهِ لِلْوَصْفَيْنِ وَلَا لِبَقِيَّةِ الْآيَةِ.

İbn Mes'ûd ve yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre muhkem mensuh olmayan (hükmü yürürlükte kalan), müteşâbih ise mensuh olandır. Ne var ki bu görüş, iki vasfa da ayetin geri kalanına da uygun düşmediği için burada kastedilmiş olmaktan uzaktır.

وَعَنِ الْأَصَمِّ: الْمُحْكَمُ مَا اتَّضَحَ دَلِيلُهُ، وَالْمُتَشَابِهُ مَا يَحْتَاجُ إِلَى التَّدَبُّرِ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ تُخْرَجُونَ [الزخرف:

el-Esamm'dan nakledildiğine göre muhkem delili açık olan, müteşâbih ise üzerinde düşünmeye (tedebbüre) ihtiyaç duyulandır. Nitekim Yüce Allah'ın { وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ تُخْرَجُونَ } [ez-Zuhruf:

١١] فَأَوَّلُهَا مُحْكَمٌ وَآخِرُهَا مُتَشَابِهٌ.

11] “O, gökten bir ölçüye göre su indirendir. Biz onunla ölü bir beldeye hayat verdik. İşte siz de böyle çıkarılacaksınız” buyruğunda olduğu gibi; bu ayetin başı muhkem, sonu ise müteşâbihtir.

وَلِلْجُمْهُورِ مَذْهَبَانِ: أَوَّلُهُمَا أَنَّ الْمُحْكَمَ مَا اتَّضَحَتْ دَلَالَتُهُ، وَالْمُتَشَابِهَ مَا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ، وَنُسِبَ هَذَا الْقَوْلُ لِمَالِكٍ، فِي رِوَايَةِ أَشْهَبَ، مِنْ جَامِعِ الْعُتْبِيَّةِ، وَنَسَبَهُ الْخَفَاجِيُّ إِلَى الْحَنَفِيَّةِ وَإِلَيْهِ مَالَ الشَّاطِبِيُّ فِي الْمُوَافَقَاتِ.

Cumhurun iki mezhebi (görüşü) vardır: Birincisi, muhkemin delaleti açık olan, müteşâbihin ise bilgisini Allah'ın kendine tahsis ettiği şey olduğudur. Bu görüş, Câmiu'l-Utbiyye'de Eşheb rivayetiyle Mâlik'e nispet edilmiş, Hafâcî tarafından Hanefîlere atfedilmiş ve Şâtıbî de el-Muvâfakât'ta buna meyletmiştir.

وَثَانِيهِمَا أَنَّ الْمُحْكَمَ الْوَاضِحُ الدَّلَالَةِ، وَالْمُتَشَابِهَ الْخَفِيُّهَا، وَإِلَيْهِ مَالَ الْفَخْرُ: فالنص وَالظَّاهِر هُنَا الْمُحْكَمُ، لِاتِّضَاحِ دَلَالَتِهِمَا، وَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا أَيِ الظَّاهِرُ يَتَطَرَّقُهُ احْتِمَالٌ

İkincisi ise muhkemin delaleti açık olan, müteşâbihin ise delaleti kapalı olan olduğudur. Fahruddin er-Râzî buna meyletmiştir: Dolayısıyla buradaki muhkem; delaletlerinin açıklığından ötürü "nass" ve "zâhir"dir; her ne kadar ikisinden birine, yani zâhire...

ضَعِيفٌ، وَالْمُجْمَلُ وَالْمُؤَوَّلُ هُمَا الْمُتَشَابِهُ، لِاشْتِرَاكِهِمَا فِي خَفَاءِ الدَّلَالَةِ وَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا: أَيِ الْمُؤَوَّلُ دَالًّا عَلَى مَعْنًى مَرْجُوحٍ، يُقَابِلُهُ مَعْنًى رَاجِحٌ، وَالْمُجْمَلُ دَالًّا على معنى مرجوع يُقَابله مرجوع آخَرُ، وَنُسِبَتْ هَذِهِ الطَّرِيقَةُ إِلَى الشَّافِعِيَّةِ.

...zayıf bir ihtimal girebilse de. "Mücmel" ve "müevvel" ise, delalet kapalılığında ortak oldukları için müteşâbihtir; her ne kadar bunlardan biri, yani müevvel, karşısında racih bir anlam bulunan mercuh bir manaya delalet etse de; mücmel ise karşısında başka bir denk/eşit mana bulunan bir manaya delalet etse de. Bu yaklaşım Şâfiîlere nispet edilmiştir.

قَالَ الشَّاطِبِيُّ: فَالتَّشَابُهُ: حَقِيقِيٌّ، وَإِضَافِيٌّ، فَالْحَقِيقِيُّ: مَا لَا سَبِيلَ إِلَى فَهْمِ مَعْنَاهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ، وَالْإِضَافِيُّ: مَا اشْتَبَهُ مَعْنَاهُ، لِاحْتِيَاجِهِ إِلَى مُرَاعَاةِ دَلِيلٍ آخَرَ. فَإِذَا تَقَصَّى الْمُجْتَهِدُ أَدِلَّةَ الشَّرِيعَةِ وَجَدَ فِيهَا مَا يُبَيِّنُ مَعْنَاهُ، وَالتَّشَابُهُ بِالْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ قَلِيلٌ جِدًّا فِي الشَّرِيعَةِ وَبِالْمَعْنَى الْإِضَافِيِّ كثير.

Şâtıbî şöyle demiştir: Teşâbüh hakikî ve izâfî olmak üzere iki kısımdır. Hakikî olan, manasını anlamaya hiçbir yol bulunmayan kısımdır ve ayetten kastedilen de budur. İzâfî olan ise başka bir delili gözetmeye ihtiyaç duyduğu için manası kapalı olandır. Müctehid şeriatın delillerini etraflıca araştırdığında aralarında onun manasını açıklayan bir delil bulur. Hakikî anlamda teşâbüh şeriatta çok azdır, izâfî anlamda ise çoktur.

وَقد دلّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مِنَ الْقُرْآنِ مُحْكَمًا وَمُتَشَابِهًا، وَدَلَّتْ آيَاتٌ أُخَرُ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ مُحْكَمٌ، قَالَ تَعَالَى: كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ [هود: ١] وَقَالَ: تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ [يُونُس: ١] وَالْمُرَادُ أَنَّهُ أُحْكِمَ وَأُتْقِنَ فِي بَلَاغَتِهِ، كَمَا دَلَّتْ آيَاتٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ مُتَشَابِهٌ، قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً [الزمر: ٢٣] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَشَابَهَ فِي الْحُسْنِ وَالْبَلَاغَةِ وَالْحَقِّيَّةِ، وَهُوَ مَعْنَى: «وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا» فَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ: لِاخْتِلَافِ الْمُرَادِ بِالْإِحْكَامِ وَالتَّشَابُهِ فِي مَوَاضِعِهَا، بِحَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ الْمَقَامَاتُ.

Bu ayet, Kur'an'ın bir kısmının muhkem, bir kısmının müteşâbih olduğuna delalet etmiştir. Başka ayetler ise Kur'an'ın tamamının muhkem olduğuna delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah: { كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ } “Bu, ayetleri muhkem kılınmış bir kitaptır” [Hûd: 1] ve { تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ } “İşte bunlar hikmet dolu Kitab'ın ayetleridir” [Yûnus: 1] buyurmuştur. Buradaki maksat, belagatinin sağlamlaştırılmış ve mükemmel kılınmış olmasıdır. Nitekim bazı ayetler de Kur'an'ın tamamının müteşâbih olduğuna delalet etmiştir; Yüce Allah: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً } “Allah, sözün en güzelini birbirine benzer bir kitap olarak indirdi” [ez-Zümer: 23] buyurmuştur. Anlamı ise onun güzellikte, belagatte ve hakikatte benzeşmesidir; bu da «Eğer Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde birbirini tutmayan birçok şey bulurlardı» ayetinin manasıdır. Dolayısıyla bu ayetler arasında bir çelişki yoktur; zira makamların gerektirdiği duruma göre bulundukları yerlerde ihkâm ve teşâbüh ile kastedilen mana farklıdır.

وَسَبَبُ وُقُوعِ الْمُتَشَابِهَاتِ فِي الْقُرْآنِ: هُوَ كَوْنُهُ دَعْوَةً، وَمَوْعِظَةً، وَتَعْلِيمًا، وَتَشْرِيعًا بَاقِيًا، وَمُعْجِزَةً، وَخُوطِبَ بِهِ قَوْمٌ لَمْ يَسْبِقْ لَهُمْ عَهْدٌ بِالتَّعْلِيمِ وَالتَّشْرِيعِ، فَجَاءَ عَلَى أُسْلُوبٍ مُنَاسِبٍ لِجَمْعِ هَذِهِ الْأُمُورِ، بِحَسَبِ حَالِ الْمُخَاطَبِينَ الَّذِينَ لَمْ يَعْتَادُوا الْأَسَالِيبَ التَّدْرِيسِيَّةَ، أَوِ الْأَمَالِيَ الْعِلْمِيَّةَ، وَإِنَّمَا كَانَتْ هِجِّيرَاهُمُ الْخَطَابَةَ وَالْمُقَاوَلَةَ، فَأُسْلُوبُ الْمَوَاعِظِ وَالدَّعْوَةِ قَرِيبٌ مِنْ أُسْلُوبِ الْخَطَابَةِ، وَهُوَ لِذَلِكَ لَا يَأْتِي عَلَى أَسَالِيبِ الْكُتُبِ الْمُؤَلَّفَةِ لِلْعِلْمِ، أَوِ الْقَوَانِينِ الْمَوْضُوعَةِ لِلتَّشْرِيعِ، فأودعت الْعُلُوم الْمَقْصُود مِنْهُ فِي تَضَاعِيفِ الْمَوْعِظَةِ وَالدَّعْوَةِ، وَكَذَلِكَ أُودِعَ فِيهِ التَّشْرِيعُ، فَلَا تَجِدُ أَحْكَامَ نَوْعٍ مِنَ الْمُعَامَلَاتِ، كَالْبَيْعِ، مُتَّصِلًا بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، بَلْ تَلْفِيهِ مُوَزَّعًا عَلَى حَسَبِ مَا اقْتَضَتْهُ مَقَامَاتُ الْمَوْعِظَةِ وَالدَّعْوَةِ، لِيَخِفَّ تَلَقِّيهِ عَلَى السَّامِعِينَ، وَيَعْتَادُوا عِلْمَ مَا لَمْ يَأْلَفُوهُ فِي أُسْلُوبٍ قَدْ أَلِفُوهُ فَكَانَتْ مُتَفَرِّقَةً يُضَمُّ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ بِالتَّدَبُّرِ. ثُمَّ إِنَّ إِلْقَاءَ تِلْكَ الْأَحْكَامِ كَانَ فِي زمَان طَوِيلٍ، يَزِيدُ عَلَى عِشْرِينَ سَنَةً، أُلْقِيَ إِلَيْهِمْ فِيهَا مِنَ الْأَحْكَامِ بِمِقْدَارِ مَا دَعَتْ إِلَيْهِ حَاجَتُهُمْ، وَتَحَمَّلَتْهُ مَقْدِرَتُهُمْ، عَلَى أَنَّ بَعْضَ تَشْرِيعِهِ أُصُولٌ لَا تَتَغَيَّرُ، وَبَعْضَهُ فُرُوعٌ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِهِمْ، فَلِذَلِكَ تَجِدُ بَعْضَهَا عَامًّا، أَوْ مُطْلَقًا، أَوْ مُجْمَلًا، وَبَعْضَهَا خَاصًّا، أَوْ مُقَيَّدًا، أَوْ مُبَيِّنًا، فَإِذَا كَانَ بَعْضُ

Kur'an'da müteşâbihlerin yer almasının sebebi şudur: Kur'an bir davet, öğüt, öğretim, kalıcı bir teşrî (hukuk) ve mucizedir; ayrıca daha önce eğitim ve kanunla tanışmamış bir topluma hitap etmiştir. Dolayısıyla tedrisat üsluplarına veya ilmî diktelere alışık olmayan, âdetleri sadece hitabet ve karşılıklı konuşma olan muhatapların durumuna göre bu hususları bir araya getirmeye uygun bir üslup ile gelmiştir. Zira vaaz ve davet üslubu hitabet üslubuna yakındır; bu sebeple de ilim için telif edilmiş kitapların veya kanun koymak için tanzim edilmiş kanunnamelerin üslubunda gelmez. Bu yüzden kastedilen ilimler, öğüt ve davetin satır aralarına dercedilmiş; aynı şekilde teşrî de böyle yerleştirilmiştir. Nitekim alım satım gibi muayyen bir muamele türünün hükümlerini peş peşe sıralanmış halde bulamazsınız; bilakis dinleyenlere kabulü kolay gelsin ve alışık olmadıkları bir ilmi alışık oldukları bir üslup içinde benimsesinler diye vaaz ve davet makamlarının gerektirdiği şekilde dağıtılmış olarak bulursunuz. Böylece bu hükümler dağınık olmuş, tefekkür ve tedebbürle birbirine eklenir hale gelmiştir. Ayrıca bu hükümlerin bildirilmesi yirmi yılı aşkın uzun bir zaman diliminde gerçekleşmiş; bu süre zarfında ihtiyaçlarının gerektirdiği ve güçlerinin yettiği ölçüde hükümler onlara aktarılmıştır. Bununla birlikte teşrîinin bir kısmı değişmeyen asıllar, bir kısmı ise hallerinin değişmesiyle farklılaşan füruattır. Bu sebeple hükümlerin bir kısmını genel (âmm), mutlak veya mücmel; bir kısmını ise özel (hâss), mukayyet veya mübeyyen bulursunuz. Dolayısıyla şayet bazı...

الْمُجْتَهِدِينَ يَرَى تَخْصِيصَ عُمُومِ بَعْضِ عُمُومَاتِهِ بِخُصُوص بعض الخصوصات مَثَلًا، فَلَعَلَّ بَعْضًا مِنْهُمْ لَا يَتَمَسَّكُ إِلَّا بِعُمُومِهِ، حِينَئِذٍ، كَالَّذِي يَرَى الْخَاصَّ الْوَارِدَ بَعْدَ الْعَامِّ نَاسِخًا، فَيَحْتَاجُ إِلَى تَعْيِينِ التَّارِيخِ، ثُمَّ إِنَّ الْعُلُومَ الَّتِي تَعَرَّضَ لَهَا الْقُرْآنُ هِيَ مِنَ الْعُلُومِ الْعُلْيَا: وَهِيَ عُلُومٌ فِيمَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ، وَعُلُومُ مَرَاتِبِ النُّفُوسِ، وَعُلُومُ النِّظَامِ الْعُمْرَانِيِّ، وَالْحِكْمَةِ، وَعُلُومُ الْحُقُوقِ. وَفِي ضِيقِ اللُّغَةِ الْمَوْضُوعَةِ عَنِ الْإِيفَاءِ بِغَايَاتِ الْمُرَادَاتِ فِي هَاتِهِ الْعُلُومِ، وَقُصُورِ حَالَةِ اسْتِعْدَادِ أَفْهَامِ عُمُومِ الْمُخَاطَبِينَ لَهَا، مَا أَوْجَبَ تَشَابُهًا فِي مَدْلُولَاتِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَيْهَا. وَإِعْجَازُ الْقُرْآنِ: مِنْهُ إِعْجَازٌ نَظْمِيٌّ وَمِنْهُ إِعْجَازٌ عِلْمِيٌّ، وَهُوَ فَنٌّ جَلِيلٌ مِنَ الْإِعْجَازِ بَيَّنْتُهُ فِي الْمُقَدَّمَةِ الْعَاشِرَةِ مِنْ مُقَدَّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ. فَلَمَّا تَعَرَّضَ الْقُرْآنُ إِلَى بَعْضِ دَلَائِلِ الْأَكْوَانِ وَخَصَائِصِهَا، فِيمَا تَعَرَّضَ إِلَيْهِ، جَاءَ بِهِ مَحْكِيًّا بِعِبَارَةٍ تَصْلُحُ لِحِكَايَةِ حَالَتِهِ عَلَى مَا هُوَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَرُبَّمَا كَانَ إِدْرَاكُ كُنْهِ حَالَتِهِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مَجْهُولًا لِأَقْوَامٍ، فَيَعُدُّونَ تِلْكَ الْآيَ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ مِنَ الْمُتَشَابِهِ فَإِذَا جَاءَ مَنْ بَعْدَهُمْ عَلِمُوا أَنَّ مَا عَدَّهُ الَّذِينَ قَبْلَهُمْ مُتَشَابِهًا مَا هُوَ إِلَّا مُحْكَمٌ.

...müctehitler örneğin genel lafızlarından birinin umumunu bazı özel lafızlarla tahsis etme görüşündeyse, belki bir diğeri bu durumda sadece umumuna tutunabilir; nitekim genelden sonra gelen özeli nasih kabul eden kimse gibi tarihin belirlenmesine ihtiyaç duyar. Ayrıca Kur'an'ın temas ettiği ilimler yüce ilimlerdir: Bunlar metafizik ilimleri, nefislerin mertebeleri ilmi, medeniyet nizamı ilmi, hikmet ve hukuk ilimleridir. Vaz' edilmiş dilin bu ilimlerdeki nihai maksatları karşılamadaki darlığı ve genel muhatap kitlesinin anlayış kapasitesinin bunları kavramadaki yetersizliği, bunlara delalet eden ayetlerin medlullerinde bir teşâbüh (kapalılık) doğurmuştur. Kur'an'ın icazına gelince; onun bir nazım icazı, bir de ilmî icazı vardır ki bu, bu tefsirin onuncu mukaddimesinde açıkladığım icazın yüce bir türüdür. Kur'an kâinata dair bazı delillere ve özelliklere temas ettiğinde, onu bizzat hakikatte olduğu durumu ifade etmeye elverişli bir ibareyle aktarmıştır. Bizzat hakikatteki durumun künhünü idrak etmek bazı topluluklar için meçhul kalmış olabilir; bu yüzden ona delalet eden ayetleri müteşâbihten sayarlar. Onlardan sonra gelenler geldiğinde ise, öncekilerin müteşâbih saydığı şeyin aslında muhkemden başka bir şey olmadığını anlarlar.

عَلَى أَنَّ مِنْ مَقَاصِدِ الْقُرْآنِ أَمْرَيْنِ آخَرَيْنِ:

Bununla birlikte Kur'an'ın gayelerinden iki husus daha vardır:

أَحَدُهُمَا كَوْنُهُ شَرِيعَةً دَائِمَةً، وَذَلِكَ يَقْتَضِي فَتْحَ أَبْوَابِ عِبَارَاتِهِ لِمُخْتَلِفِ اسْتِنْبَاطِ الْمُسْتَنْبِطِينَ، حَتَّى تُؤْخَذَ مِنْهُ أَحْكَامُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ، وَثَانِيهِمَا تَعْوِيدُ حَمَلَةِ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ، وَعُلَمَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، بِالتَّنْقِيبِ، وَالْبَحْثِ، وَاسْتِخْرَاجِ الْمَقَاصِدِ مِنْ عَوِيصَاتِ الْأَدِلَّةِ، حَتَّى تَكُونَ طَبَقَاتُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ صَالِحَةً- فِي كُلِّ زَمَانٍ- لِفَهْمِ تَشْرِيعِ الشَّارِعِ وَمَقْصِدِهِ مِنَ التَّشْرِيعِ، فَيَكُونُوا قَادِرِينَ عَلَى اسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ التَّشْرِيعِيَّةِ، وَلَوْ صِيغَ لَهُمُ التَّشْرِيعُ فِي أُسْلُوبٍ سَهْلِ التَّنَاوُلِ لَاعْتَادُوا الْعُكُوفَ عَلَى مَا بَيْنَ أَنْظَارِهِمْ فِي الْمُطَالَعَةِ الْوَاحِدَةِ. مِنْ أَجْلِ هَذَا كَانَتْ صَلُوحِيَّةُ عِبَارَاتِهِ لِاخْتِلَافِ مَنَازِعِ الْمُجْتَهِدِينَ، قَائِمَةً مَقَامَ تَلَاحُقِ الْمُؤَلِّفِينَ فِي تَدْوِينِ كُتُبِ الْعُلُومِ، تَبَعًا لِاخْتِلَافِ مَرَاتِبِ الْعُصُورِ.

Birincisi, onun kalıcı bir şeriat olmasıdır; bu da önceki ve sonraki nesillerin hükümleri ondan çıkarılabilsin diye ibarelerinin kapılarını müstembitlerin farklı istinbatlarına açmayı gerektirir. İkincisi ise bu şeriatın taşıyıcılarını ve bu ümmetin âlimlerini araştırmaya, incelemeye ve kapalı/zor delillerden maksatları çıkarmaya alıştırmaktır; ta ki ümmetin âlim tabakaları -her devirde- Şâri'in teşriini ve teşrîdeki maksadını anlamaya ehil olsun ve teşrîî hükümleri istinbat etmeye güç yetirebilsinler. Eğer teşrî onlar için kolayca kavranabilir bir üslupta kaleme alınmış olsaydı, tek bir okumada gözlerinin önünde beliren şeyle yetinmeye alışırlardı. İşte bundan dolayı ibarelerinin müctehitlerin farklı eğilimlerine elverişli olması, çağların mertebelerinin farklılığına paralel olarak müelliflerin ilim kitaplarını peş peşe telif etmelerinin yerine geçmiştir.

فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا عَلِمْتَ أَصْلَ السَّبَبِ فِي وُجُودِ مَا يُسَمَّى بِالْمُتَشَابِهِ فِي الْقُرْآنِ. وَبَقِيَ أَنْ نَذْكُرَ لَكَ مَرَاتِبَ التَّشَابُهِ وَتَفَاوُتَ أَسْبَابِهَا. وَأَنَّهَا فِيمَا انْتَهَى إِلَيْهِ اسْتِقْرَاؤُنَا الْآنَ عَشْرُ مَرَاتِبَ:

Bunu bildiğinde, Kur'an'da müteşâbih olarak adlandırılan şeyin mevcudiyetinin temel sebebini de anlamış olursun. Geriye sana teşâbüh mertebelerini ve sebeplerinin farklılıklarını zikretmemiz kaldı ki şu anki tümevarımımızın (istikrâmızın) ulaştığı sonuca göre bunlar on mertebedir:

أُولَاهَا: مَعَانٍ قُصِدَ إِيدَاعُهَا فِي الْقُرْآنِ، وَقُصِدَ إِجْمَالُهَا: إِمَّا لِعَدَمِ قَابِلِيَّةِ الْبَشَرِ لِفَهْمِهَا، وَلَوْ فِي الْجُمْلَةِ، إِنْ قُلْنَا بِوُجُودِ الْمُجْمَلِ، الَّذِي اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ، عَلَى مَا سَيَأْتِي، وَنَحْنُ لَا نَخْتَارُهُ. وَإِمَّا لِعَدَمِ قَابِلِيَّتِهِمْ لِكُنْهِ فَهْمِهَا، فَأُلْقِيَتْ إِلَيْهِمْ عَلَى وَجْهِ الْجُمْلَةِ أَوْ لِعَدَمِ

Birincisi: Kur'an'a dercedilmesi ve icmali (özlü bırakılması) kastedilen manalardır; -ileride geleceği üzere Allah'ın bilgisini kendine tahsis ettiği mücmelin varlığını kabul edersek ki biz bunu tercih etmiyoruz- ya insanların genel olarak bile olsa onları anlama kabiliyetinin bulunmayışından, ya da onların künhünü idrak etme kabiliyetlerinin olmayışından ötürü kendilerine icmali olarak sunulmuştur; yahut...

قَابِلِيَّةِ بَعْضِهِمْ فِي عَصْرٍ، أَوْ جِهَةٍ، لِفَهْمِهَا بِالْكُنْهِ وَمِنْ هَذَا أَحْوَالُ الْقِيَامَة، وَبَعض شؤون الرُّبُوبِيَّةِ كَالْإِتْيَانِ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ، وَالرُّؤْيَةِ، وَالْكَلَامِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.

...bir asırda veya bir bölgede bazılarının bunları künhüyle anlama kabiliyetinin bulunmayışındandır. Kıyamet halleri ile bulut gölgeleri içinde gelme (ityân), rü'yet (Allah'ın görülmesi), kelâm ve benzeri gibi rubûbiyet işlerinden bazıları bu kabildendir.

وَثَانِيَتُهَا: مَعَانٍ قُصِدَ إِشْعَارُ الْمُسْلِمِينَ بِهَا، وَتَعَيَّنَ إِجْمَالُهَا، مَعَ إِمْكَانِ حَمْلِهَا عَلَى مَعَانٍ مَعْلُومَةٍ لَكِنْ بِتَأْوِيلَاتٍ: كَحُرُوفِ أَوَائِلِ السُّوَرِ، وَنَحْوِ الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ [الْبَقَرَة: ٢٩] .

İkincisi: Müslümanlara hissettirilmesi kastedilen ve bilinir anlamlara ancak tevil yoluyla hamledilmesi mümkün olmakla birlikte mücmel bırakılması zorunlu olan manalardır: Sure başlarındaki harfler (hurûf-ı mukattaa) ile { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân Arş'a istivâ etti” [Tâhâ: 5] ve { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Sonra semaya yöneldi/istivâ etti” [el-Bakara: 29] ayetleri gibi.

ثَالِثَتُهَا: مَعَانٍ عَالِيَةٌ ضَاقَتْ عَنْ إِيفَاءِ كُنْهِهَا اللُّغَةُ الْمَوْضُوعَةُ لِأَقْصَى مَا هُوَ مُتَعَارَفُ أَهْلِهَا، فَعُبِّرَ عَنْ تِلْكَ الْمَعَانِي بِأَقْصَى مَا يُقَرِّبُ مَعَانِيَهَا إِلَى الْأَفْهَامِ، وَهَذَا مِثْلُ أَكْثَرِ صِفَاتِ الله نَحْو الرحمان، الرؤوف، المتكبّر، نور السَّمَوَات وَالْأَرْضِ.

Üçüncüsü: O dili konuşanların en ileri derecede örf haline getirdikleri anlamlar için vazedilmiş olan dilin, künhünü ve mahiyetini tam olarak karşılamada dar kaldığı yüce manalardır. Bu sebeple söz konusu manalar, onları zihinlere en çok yaklaştıracak ifadelerle anlatılmıştır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın sıfatlarının çoğunda görülür; örneğin er-Rahmân, er-Raûf, el-Mütekebbir ve { نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin nûru” gibi.

رَابِعَتُهَا: مَعَانٍ قَصُرَتْ عَنْهَا الْأَفْهَامُ فِي بَعْضِ أَحْوَالِ الْعُصُورِ، وَأُودِعَتْ فِي الْقُرْآنِ لِيَكُونَ وُجُودُهَا مُعْجِزَةً قُرْآنِيَّةً عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي عُصُورٍ قَدْ يَضْعُفُ فِيهَا إِدْرَاكُ الْإِعْجَازِ النَّظْمِيِّ، نَحْوَ قَوْلِهِ: وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها [يس: ٣٨] وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ [الْحجر: ٢٢] يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ [الزمر: ٥] وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ [النَّمْل: ٨٨] تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٠] زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ [النُّور: ٣٥] وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ [هود: ٧] ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ [فصلت:

Dördüncüsü: Bazı çağlarda anlayışların kavramakta yetersiz kaldığı; nazım icazını idrak etmenin zayıflayabileceği çağlardaki ilim ehli nezdinde Kur'anî bir mucize olsun diye Kur'an'a dercedilen manalardır. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyrukları böyledir: { وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها } “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gitmektedir” [Yâsîn: 38], { وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ } “Rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” [el-Hicr: 22], { يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ } “Geceyi gündüzün üzerine sarar” [ez-Zümer: 5], { وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler” [en-Neml: 88], { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } “Yağ bitirir” [el-Mü'minûn: 20], { زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “Ne doğuya ne batıya ait olan bir zeytin ağacı” [en-Nûr: 35], { وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } “O'nun Arş'ı su üzerindeydi” [Hûd: 7], { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } [Fussilet:

١١] وَذِكْرُ سَدِّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ .

11] “Sonra gaz halinde olan semaya yöneldi” ayetleri ile Ye'cûc ve Me'cûc seddinin zikri gibi.

خَامِسَتُهَا: مَجَازَاتٌ وَكِنَايَاتٌ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، إِلَّا أَنَّ ظَاهِرَهَا أَوْهَمَ مَعَانِيَ لَا يَلِيقُ الْحَمْلُ عَلَيْهَا فِي جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى: لِإِشْعَارِهَا بِصِفَاتٍ تُخَالِفُ كَمَالَ الْإِلَهِيَّةِ، وَتَوَقَّفَ فَرِيقٌ فِي مَحْمَلِهَا تَنْزِيهًا، نَحْوَ: فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطّور: ٤٨] وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ [الذاريات: ٤٧] وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرَّحْمَن: ٢٧] .

Beşincisi: Arap dilinde kullanılan mecaz ve kinayelerdir; ancak zahirleri Yüce Allah hakkında ilahlığın kemaline aykırı sıfatları düşündürdüğü için hamledilmesi layık olmayan anlamlar vehmettirdiğinden, bir topluluk tenzih gayesiyle bunların tevilinde tevakkuf etmiştir (duraksamıştır). Nitekim { فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Çünkü sen bizim gözlerimizin önündesin (gözetimimizdesin)” [et-Tûr: 48], { وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ } “Göğü kudretle bina ettik” [ez-Zâriyât: 47] ve { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } “Rabbinin vechi (zâtı) baki kalacaktır” [er-Rahmân: 27] ayetleri böyledir.

وَسَادِسَتُهَا: أَلْفَاظٌ مِنْ لُغَاتِ الْعَرَبِ لَمْ تُعْرَفْ لَدَى الَّذِينَ نَزَلَ الْقُرْآنُ بَيْنَهُمْ: قُرَيْشٍ

Altıncısı: Arap lehçelerinden olup Kur'an'ın aralarında indiği Kureyş...

وَالْأَنْصَارِ مِثْلَ: وَفاكِهَةً وَأَبًّا [عبس: ٣١] وَمِثْلَ أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ [النَّحْل: ٤٧] إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ [التَّوْبَة: ١١٤] وَلا طَعامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ [الحاقة: ٣٦] .

...ve Ensâr tarafından bilinmeyen lafızlardır. { وَفاكِهَةً وَأَبًّا } “Meyve ve çayır/otlak” [Abese: 31], { أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ } “Yahut onları azar azar eksilterek/korku üzere yakalamasından” [en-Nahl: 47], { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ } “Şüphesiz İbrahim çok duygulu/içi yanan, yumuşak huylu biriydi” [et-Tevbe: 114] ve { وَلا طَعامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ } “Gıslînden (yara akıntısından) başka yiyecek de yoktur” [el-Hâkka: 36] ayetleri gibi.

سَابِعَتُهَا: مُصْطَلَحَاتٌ شَرْعِيَّةٌ لَمْ يَكُنْ لِلْعَرَبِ عِلْمٌ بِخُصُوصِهَا، فَمَا اشْتَهَرَ مِنْهَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مَعْنَاهُ، صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً: كَالتَّيَمُّمِ، وَالزَّكَاةِ، وَمَا لَمْ يَشْتَهِرْ بَقِيَ فِيهِ إِجْمَالٌ:

Yedincisi: Arapların hususi olarak bilgisi bulunmadığı şer'î ıstılahlardır; bunlardan Müslümanlar arasında anlamı meşhur olanlar teyemmüm ve zekât gibi örfî hakikat haline gelmiştir. Meşhur olmayanlarda ise bir icmal (kapalılık) kalmıştır:

كَالرِّبَا قَالَ عُمَرُ: «نَزَلَتْ آيَاتُ الرِّبَا فِي آخِرِ مَا أُنْزِلَ فَتُوُفِّيَ رَسُول الله ﷺ وَلَمْ يُبَيِّنْهَا» وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Faiz (ribâ) gibi. Ömer [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Faiz ayetleri en son inenlerdendir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise onları etraflıca açıklamadan vefat etti.» Bu husus Bakara suresinde geçmişti.

ثَامِنَتُهَا: أَسَالِيبُ عَرَبِيَّةٌ خَفِيَتْ عَلَى أَقْوَامٍ فَظَنُّوا الْكَلَامَ بِهَا مُتَشَابِهًا، وَهَذَا مِثْلَ زِيَادَةِ الْكَافِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] وَمِثْلَ الْمُشَاكَلَةِ فِي قَوْلِهِ:

Sekizincisi: Bazı kimselere kapalı gelip bu sebeple sözün müteşâbih olduğunu sandıkları Arapça üsluplardır. Bu durum, Yüce Allah'ın { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [eş-Şûrâ: 11] ayetindeki kâf (ك) harfinin zâid olması ve şu buyruğundaki müşâkele sanatı gibidir:

يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ

{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Onlar Allah'ı aldatmaya çalışırlar, O ise onların hilelerini başlarına geçirendir”

[النِّسَاء: ١٤٢]

[en-Nisâ: 142]

فَيَعْلَمُ السَّامِعُ أَنَّ إِسْنَادَ خَادِعُ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ إِسْنَادٌ بِمَعْنًى مَجَازِيٍّ اقْتَضَتْهُ الْمُشَاكَلَةُ.

Dinleyen kimse bilir ki { خادِع } (hilelerini başlarına geçiren) kelimesinin lafza-i celâlin zamirine isnat edilmesi, müşâkele sanatının gerektirdiği mecazi bir isnattır.

وَتَاسِعَتُهَا: آيَاتٌ جَاءَتْ عَلَى عَادَاتِ الْعَرَبِ، فَفَهِمَهَا الْمُخَاطَبُونَ، وَجَاءَ مَنْ بَعْدَهُمْ فَلَمْ يَفْهَمُوهَا، فَظَنُّوهَا مِنَ الْمُتَشَابِهِ، مِثْلَ قَوْلِهِ: فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما [الْبَقَرَة: ١٥٨] ، فِي «الْمُوَطَّأِ» قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ: «قُلْتُ لِعَائِشَةَ- وَكُنْتُ يَوْمَئِذٍ حَدَثًا لَمْ أَتَفَقَّهْ- لَا أَرَى بَأْسًا عَلَى أَحَدٍ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ» فَقَالَتْ لَهُ: «لَيْسَ كَمَا قُلْتَ إِنَّمَا كَانَ الْأَنْصَارُ يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ» إِلَخْ. وَمِنْهُ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٧] لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا [الْمَائِدَة: ٩٣] الْآيَةَ فَإِنَّ الْمُرَادَ فِيمَا شَرِبُوا مِنَ الْخَمْرِ قَبْلَ تَحْرِيمِهَا.

Dokuzuncusu: Arapların örf ve adetlerine göre gelen, ilk muhatapların anlayıp sonradan gelenlerin anlamadığı ve bu yüzden müteşâbih sandığı ayetlerdir. Nitekim { فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” [el-Bakara: 158] ayeti böyledir. el-Muvatta'da nakledildiğine göre İbnü'z-Zübeyr şöyle demiştir: «Âişe'ye -o günlerde henüz gençtim ve fıkıhta derinleşmemiştim- şöyle dedim: "Bir kimsenin Safâ ile Merve'yi tavaf etmemesinde bir sakınca görmüyorum." Bunun üzerine Âişe ona: "Dediğin gibi değil; Ensâr Menât putu için telbiye getirirdi..." diyerek devamını getirdi.» Yine { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbelerinizi kabul etti” [el-Bakara: 187] ve { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا } “İman edip salih ameller işleyenlere, takva sahibi olup iman ettikleri takdirde tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur” [el-Mâide: 93] ayeti de böyledir; zira buradaki maksat, haram kılınmadan önce içtikleri şaraptır.

عَاشِرَتُهَا: أَفْهَامٌ ضَعِيفَةٌ عَدَّتْ كَثِيرًا مِنَ الْمُتَشَابِهِ وَمَا هُوَ مِنْهُ، وَذَلِكَ أَفْهَامُ الْبَاطِنِيَّةِ، وَأَفْهَامُ الْمُشَبِّهَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ [الْقَلَم: ٤٢] .

Onuncusu: Bâtınîlerin ve Müşebbihe'nin anlayışları gibi, aslında müteşâbih olmadığı halde pek çok şeyi müteşâbihten sayan zayıf anlayışlardır. Nitekim Yüce Allah'ın { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ } “Baldırın açılacağı (bütün çıplaklığıyla hakikatin ortaya çıkacağı) gün” [el-Kalem: 42] buyruğu böyledir.

وَلَيْسَ مِنَ الْمُتَشَابِهِ مَا صُرِّحَ فِيهِ بِأَنَّا لَا نَصِلُ إِلَى عِلْمِهِ كَقَوْلِهِ:

Bilgisine ulaşamayacağımızın açıkça belirtildiği ayetler müteşâbihten değildir; nitekim şu buyruk böyledir:

قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الْإِسْرَاء: ٨٥] وَلَا مَا صُرِّحَ فِيهِ بِجَهْلِ وَقْتِهِ كَقَوْلِهِ: لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً [الْأَعْرَاف:

{ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” [el-İsrâ: 85]. Vaktinin bilinmediği açıkça belirtilen ayetler de müteşâbihten değildir; nitekim { لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } [el-A'râf:

١٨٧] .

187] “O size ancak ansızın gelecektir” buyruğu böyledir.

وَلَيْسَ مِنَ الْمُتَشَابِهِ مَا دَلَّ عَلَى مَعْنًى يُعَارِضُ الْحَمْلَ عَلَيْهِ دَلِيلٌ آخَرُ، مُنْفَصِلٌ عَنْهُ لِأَنَّ ذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى قَاعِدَةِ الْجَمْعِ بَيْنَ الدَّلِيلَيْنِ الْمُتَعَارِضَيْنِ، أَوْ تَرْجِيحِ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى خِطَابًا لِإِبْلِيسَ: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٦٤] مَعَ مَا فِي الْآيَاتِ الْمُقْتَضِيَةِ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ [الزمر: ٧] إِنَّه لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ.

Kendisine hamledilmesine ondan ayrı (münfasıl) başka bir delilin zıt düştüğü manaya delalet eden ayet de müteşâbihten değildir; çünkü bu husus, çelişen iki delili uzlaştırma (cem) veya birini diğerine tercih etme (tercih) kuralına racidir. Nitekim İsrâ suresinde [64] İblis'e hitaben buyurulan { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ } “Onlardan gücünün yettiği kimseleri sesinle ayart” ayetinin, { فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ } “Şüphesiz Allah sizden müstağnidir ve kulları için küfre razı olmaz” [ez-Zümer: 7] ve { إِنَّه لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ } “Muhakkak ki O, bozgunculuğu sevmez” ayetlerinin gerektirdiği manalarla birlikte bulunması böyledir.

وَقَدْ عَلِمْتُمْ مِنْ هَذَا أَنَّ مِلَاكَ التَّشَابُهِ هُوَ عَدَمُ التَّوَاطُؤِ بَيْنَ الْمَعَانِي وَاللُّغَةِ: إِمَّا لِضِيقِهَا عَنِ الْمَعَانِي، وَإِمَّا لِضِيقِ الْأَفْهَامِ عَنِ اسْتِعْمَالِ اللُّغَةِ فِي الْمَعْنَى، وَإِمَّا لِتَنَاسِي بَعْضِ اللُّغَةِ، فَيَتَبَيَّنُ لَكَ أَنَّ الْإِحْكَامَ وَالتَّشَابُهَ: صِفَتَانِ لِلْأَلْفَاظِ، بِاعْتِبَارِ فَهْمِ الْمَعَانِي.

Buradan anladınız ki teşâbühün temel direği (milâkı), manalar ile dil arasında tam bir mutabakatın bulunmayışıdır: Bu da ya dilin manaları karşılamada dar kalmasından, ya zihinlerin dili o manada kullanmayı kavramada dar kalmasından ya da dilin bir kısmının unutulmuş olmasından kaynaklanır. Böylece ihkâm ve teşâbühün, manaların anlaşılması bakımından lafızlara ait iki sıfat olduğu sana açıklık kazanır.

وَإِنَّمَا أَخْبَرَ عَنْ ضَمِيرِ آيَاتٍ مُحْكَمَاتٍ، وَهُوَ ضَمِيرُ جَمْعٍ، بَاسِمٍ مُفْرَدٍ لَيْسَ دَالًّا عَلَى أَجْزَاءٍ وَهُوَ أُمُّ لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ صِنْفَ الْآيَاتِ الْمُحْكَمَاتِ يَتَنَزَّلُ مِنَ الْكِتَابِ مَنْزِلَةَ أُمِّهِ أَيْ أَصْلِهِ وَمَرْجِعِهِ الَّذِي يُرْجَعُ إِلَيْهِ فِي فَهْمِ الْكِتَابِ وَمَقَاصِدِهِ. وَالْمَعْنَى: هُنَّ

Çoğul bir zamir olan { آيَاتٍ مُحْكَمَاتٍ } zamirinden, parçalara delalet etmeyen tekil bir isim olan { أُمّ } ile haber verilmesinin sebebi şudur: Çünkü maksat, muhkem ayetler sınıfının Kitap nezdinde onun anası, yani Kitab'ı ve gayelerini anlamada kendisine başvurulan aslı ve merci konumunda olmasıdır. Manası şudur: Onlar...

كَأُمٍّ لِلْكِتَابِ.

...Kitab'ın anası gibidirler.

وَيُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ كُلَّ آيَةٍ مِنَ الْمُحْكَمَاتِ أُمٌّ لِلْكِتَابِ فِي مَا تَتَضَمَّنُهُ مِنَ الْمَعْنَى. وَهَذَا كَقَوْلِ النَّابِغَةِ يَذْكُرُ بَنِي أَسَدٍ:

Buradan anlaşılır ki muhkem ayetlerden her biri, ihtiva ettiği mana bakımından Kitab'ın anasıdır (esasıdır). Bu durum, Nâbiğa'nın Benî Esed'i anarken söylediği şu söze benzer:

فَهُمْ دِرْعِي الَّتِي اسْتَلْأَمْتُ فِيهَا أَيْ مَجْمُوعُهُمْ كَالدِّرْعِ لِي، وَيُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ بِمَنْزِلَةِ حَلْقَةٍ مِنْ حِلَقِ الدِّرْعِ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً [الْفرْقَان: ٧٤] .

«Onlar içine büründüğüm zırhımdır»; yani onların bütünü benim için bir zırh gibidir. Buradan anlaşılır ki Benî Esed'den her bir fert zırhın halkalarından bir halka mesabesindedir. Yüce Allah'ın { وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً } “Bizi takva sahiplerine önder kıl” [el-Furkân: 74] buyruğu da bu manadandır.

وَالْكَلَامُ عَلَى (أُخَرُ) تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [الْبَقَرَة: ١٨٤] .

{ أُخَرُ } kelimesine dair açıklama, Yüce Allah'ın { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “başka günlerden sayısınca” [el-Bakara: 184] buyruğunun tefsirinde geçmişti.

فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ.

{ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ } “Kalplerinde eğrilik bulunanlar, fitne çıkarmak ve onun tevilini aramak için ondaki müteşâbih olanların peşine düşerler”.

تَفْصِيلٌ لِإِجْمَالٍ اقْتَضَاهُ الْكَلَامُ السَّابِقُ لِأَنَّهُ لَمَّا قَسَّمَ الْكِتَابَ إِلَى مُحْكَمٍ وَمُتَشَابِهٍ، وَكَانَ ذَلِكَ التَّقْسِيمُ بِاعْتِبَارِ دَلَالَةِ الْأَلْفَاظِ عَلَى الْمَعَانِي، تَشَوَّفَتِ النَّفْسُ إِلَى مَعْرِفَةِ تَلَقِّي النَّاسِ لِلْمُتَشَابِهِ. أَمَّا الْمُحْكَمُ فَتَلَقِّي النَّاسِ لَهُ عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَفْصِيلٍ فِيهِ، وَاقْتَصَرَ فِي التَّفْصِيلِ عَلَى ذِكْرِ قِسْمٍ مِنْ أَقْسَامِهِ: وَهُوَ حَالُ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ كَيْفَ تَلَقِّيهِمْ لِلْمُتَشَابِهَاتِ لِأَنَّ بَيَانَ هَذَا هُوَ الْأَهَمُّ فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، وَهُوَ كَشْفُ شُبْهَةِ الَّذِينَ غَرَّتْهُمُ الْمُتَشَابِهَاتُ وَلَمْ يَهْتَدُوا إِلَى حَقِّ تَأْوِيلِهَا، وَيُعْرَفُ حَالُ قَسِيمِهِمْ وَهُمُ

[Bu ifade], önceki sözün gerektirdiği icmalin tafsilatıdır; zira Kitab'ı muhkem ve müteşâbih olmak üzere kısımlara ayırıp bu ayrım da lafızların manalara delaleti bakımından yapılınca, nefis insanların müteşâbihi nasıl karşıladığını bilmeyi arzu etmiştir. Muhkeme gelince, insanların onu karşılaması tek bir tarz üzeredir; dolayısıyla onda tafsilata ihtiyaç yoktur. Tafsilatta ise kısımlarından sadece birini zikretmekle yetinmiştir: O da kalplerinde eğrilik bulunanların hali ve müteşâbihleri nasıl karşıladıklarıdır. Çünkü bunun açıklanması, sözün sevk edildiği asıl maksatta en önemli olandır; o da müteşâbihlerin aldattığı ve onun hakiki teviline eremeyen kimselerin şüphesini açığa çıkarmaktır. Onların karşıtı olanların hali ise bilinir ki onlar...

الَّذِينَ لَا زَيْغَ فِي قُلُوبِهِمْ بِطَرِيقِ الْمُقَابَلَةِ ثُمَّ سَيُصَرِّحُ بِإِجْمَالٍ حَالَ الْمُهْتَدِينَ فِي تلقّي ومتشبهات الْقُرْآنِ.

...kalplerinde eğrilik olmayan kimselerdir. Ardından Kur'an'ın müteşâbihlerini karşılamada hidayete ermişlerin halini icmali olarak açıkça ifade edecektir.

وَالْقُلُوبُ مَحَالُّ الْإِدْرَاكِ، وَهِيَ الْعُقُولُ، وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٣] .

Kalpler, idrak merkezleridir; onlar da akıllardır. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki { وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } [el-Bakara: 283] buyruğunun [tefsirinde] geçmişti.

وَالزَّيْغُ: الْمَيْلُ وَالِانْحِرَافُ عَنِ الْمَقْصُودِ: مَا زاغَ الْبَصَرُ [النَّجْم: ١٧] وَيُقَالُ: زَاغَتِ الشَّمْسُ. فَالزَّيْغُ أَخَصُّ مِنَ الْمَيْلِ لِأَنَّهُ مَيْلٌ عَنِ الصَّوَابِ وَالْمَقْصُودِ.

Zeyğ (الزَّيْغُ); meyletmek ve hedeften sapmaktır: { مَا زاغَ الْبَصَرُ } “Göz kaymadı” [en-Necm: 17]. Güneş meylettiği (batıya kaydığı) zaman «زَاغَتِ الشَّمْسُ» denilir. Dolayısıyla zeyğ, meyilden daha özeldir; çünkü o, doğrudan ve hedeften sapmaktır.

وَالِاتِّبَاعُ هُنَا مَجَازٌ عَنِ الْمُلَازَمَةِ وَالْمُعَاوَدَةِ، أَيْ يَعْكُفُونَ عَلَى الْخَوْضِ فِي الْمُتَشَابِهِ، يُحْصُونَهُ، شُبِّهَتْ تِلْكَ الْمُلَازَمَةُ بِمُلَازَمَةِ التَّابِعِ مَتْبُوعَهُ.

Buradaki ittibâ (الِاتِّبَاعُ / peşine düşme), devamlılık ve sürekli meşguliyetten mecazdır; yani müteşâbihe dalmaya kendilerini verirler, onu sayıp dökerler. Bu bağlılık, tâbi olanın metbûuna (uyulan kimseye) bağlılığına benzetilmiştir.

وَقَدْ ذَكَرَ عِلَّةَ الِاتِّبَاعِ، وَهُوَ طَلَبُ الْفِتْنَةِ، وَطَلَبُ أَنْ يُؤَوِّلُوهُ، وَلَيْسَ طَلَبُ تَأْوِيلِهِ فِي ذَاتِهِ بِمَذَمَّةٍ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ وَإِنَّمَا مَحَلُّ الذَّمِّ أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ تَأْوِيلًا لَيْسُوا أَهْلًا لَهُ فَيُؤَوِّلُونَهُ بِمَا يُوَافِقُ أَهْوَاءَهُمْ. وَهَذَا دَيْدَنُ الْمَلَاحِدَةِ وَأَهْلِ الْأَهْوَاءِ: الَّذِينَ يَتَعَمَّدُونَ حَمْلَ النَّاسِ عَلَى مُتَابَعَتِهِمْ تَكْثِيرًا لِسَوَادِهِمْ.

Peşine düşmenin illetini zikretmiştir; o da fitne aramak ve onu tevil etmeyi istemektir. Açıklayacağımız üzere { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } buyruğunun delaletiyle, tevilini aramak kendi zatında kınanmış bir şey değildir. Kınanma noktası ancak onların ehli olmadıkları bir tevili aramaları ve onu hevalarına uygun şekilde tevil etmeleridir. Bu durum, sayılarını çoğaltmak için insanları kendilerine uymaya kasten sevk eden mülhidlerin ve heva ehlinin âdetidir.

وَلَمَّا وَصَفَ أَصْحَابَ هَذَا الْمَقْصِدِ بِالزَّيْغِ فِي قُلُوبِهِمْ، عَلِمْنَا أَنَّهُ ذَمَّهُمْ بِذَلِكَ لِهَذَا الْمَقْصِدِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ اشْتِغَالٍ بِالْمُتَشَابِهِ إِذَا كَانَ مُفْضِيًا إِلَى هَذَا الْمَقْصِدِ يَنَالُهُ شَيْءٌ مِنْ هَذَا الذَّمِّ. فَالَّذِينَ اتَّبَعُوا الْمُتَشَابِهَ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ الْمُنَافِقُونَ، وَالزَّنَادِقَةُ، وَالْمُشْرِكُونَ مِثَالُ تَأْوِيلِ الْمُشْرِكِينَ: قِصَّةُ الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ- مِنَ الْمُشْرِكِينَ- إِذْ جَاءَهُ خَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ- مِنَ الْمُسْلِمِينَ- يَتَقَاضَاهُ أَجْرًا، فَقَالَ الْعَاصِي- مُتَهَكِّمًا بِهِ- «وَإِنِّي لَمَبْعُوثٌ بَعْدَ الْمَوْتِ- أَيْ حَسَبَ اعْتِقَادِكُمْ- فَسَوْفَ أَقْضِيكَ إِذَا رَجَعْتُ إِلَى مَالٍ وَوَلَدٍ» فَالْعَاصِي تَوَهَّمَ، أَوْ أَرَادَ الْإِيهَامَ، أَنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ رُجُوعٌ إِلَى الدُّنْيَا، أَوْ أَرَادَ أَنْ يُوهِمَ دَهْمَاءَ الْمُشْرِكِينَ ذَلِكَ لِيَكُونَ أَدْعَى إِلَى تَكْذِيبِ الْخَبَرِ بِالْبَعْثِ، بِمُشَاهَدَةِ عَدَمِ رُجُوعِ أَحَدٍ مِنَ الْأَمْوَاتِ، وَلِذَلِكَ كَانُوا يَقُولُونَ: فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الدُّخان: ٣٦] .

Bu maksadın sahiplerini kalplerinde eğrilik olmakla niteleyince, onları bu maksatlarından ötürü kınadığını anladık. Şüphe yok ki bu maksada ulaştıran müteşâbihle her türlü meşguliyet, bu kınamadan bir pay alır. Fitne çıkarmak ve tevilini aramak için müteşâbihin peşine düşenler münafıklar, zındıklar ve müşriklerdir. Müşriklerin teviline örnek: Müşriklerden Âs b. Vâil'in kıssasıdır; hani Müslümanlardan Habbâb b. Eret alacağını istemek üzere ona geldiğinde Âs onunla alay ederek şöyle demişti: «Ben öldükten sonra diriltileceğim -yani sizin inancınıza göre-; mala ve evlada kavuştuğum zaman sana borcumu öderim.» Âs, ölümden sonra dirilmeyi dünyaya geri dönüş vehmetmiş veya öyle vehmettirmek istemiştir; yahut ölülerden kimsenin geri dönmediğinin görülmesi sebebiyle dirilme haberini yalanlamaya daha çok sevk etsin diye müşriklerin avamına bunu böyle vehmettirmeyi arzulamıştır. Bundan dolayı onlar şöyle diyorlardı: { فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz babalarımızı getirin” [ed-Duhân: 36].

وَمِثَالُ تَأْوِيلِ الزَّنَادِقَةِ: مَا حَكَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَليّ بن رزام الطَّائِيُّ الْكُوفِيُّ قَالَ: كُنْتُ بِمَكَّةَ حِينَ كَانَ الْجَنَّابِيُّ- زَعِيمُ الْقَرَامِطَةِ- بِمَكَّةَ، وَهُمْ يَقْتُلُونَ الْحُجَّاجَ، وَيَقُولُونَ: أَلَيْسَ قد قَالَ لَكُمْ مُحَمَّدٌ الْمَكِّيُّ «وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا فَأَيُّ أَمْنٍ هُنَا؟» قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: هَذَا خَرَجَ فِي صُورَةِ الْخَبَرِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْأَمْرُ أَيْ وَمَنْ دَخَلَهُ فَأَمِّنُوهُ، كَقَوْلِهِ: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] . وَالَّذِينَ شَابَهُوهُمْ فِي ذَلِكَ كُلُّ قَوْمٍ يَجْعَلُونَ الْبَحْثَ فِي الْمُتَشَابِهِ دَيْدَنَهُمْ،

Zındıkların teviline örnek: Muhammed b. Ali b. Rizâm et-Tâî el-Kûfî'nin naklettiği şu olaydır; dedi ki: Karmatîlerin lideri el-Cennâbî Mekke'de iken ben de Mekke'deydim. Onlar hacıları öldürüyor ve şöyle diyorlardı: «Mekkeli Muhammed size “Oraya giren güvende olur” demedi mi, hani burada güvenlik nerede?» [Muhammed b. Ali] dedi ki: Ben de ona dedim ki: «Bu [ayet] haber suretinde gelmiştir, fakat onunla murat edilen emirdir; yani “Oraya giren kimseyi güvende kılın” demektir; nitekim { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ } [el-Bakara: 228] buyruğu da böyledir.» Bu konuda onlara benzeyenler, müteşâbih üzerinde araştırmayı âdet edinen her topluluktur;

وَيُفْضُونَ بِذَلِكَ إِلَى خِلَافَاتٍ وَتَعَصُّبَاتٍ. وَكُلُّ مَنْ يَتَأَوَّلُ الْمُتَشَابِهَ عَلَى هَوَاهُ، بِغَيْرِ دَلِيلٍ عَلَى تَأْوِيلِهِ مُسْتَنِدٌ إِلَى دَلِيلٍ وَاسْتِعْمَال عَرَبِيٍّ.

bununla ihtilaflara ve taassuplara yol açarlar. Yine tevili için bir delile ve Arapça kullanıma dayanan herhangi bir delil bulunmaksızın, müteşâbihi kendi hevasına göre tevil eden herkes de [bu kapsama girer].

وَقَدْ فُهِمَ أَنَّ الْمُرَادَ: التَّأْوِيلُ بِحَسَبِ الْهَوَى، أَوِ التَّأْوِيلُ الْمُلْقِي فِي الْفِتْنَةِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ الْآيَةَ، كَمَا فُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ: فَيَتَّبِعُونَ أَنَّهُمْ يَهْتَمُّونَ بِذَلِكَ، وَيَسْتَهْتِرُونَ بِهِ، وَهَذَا مِلَاكُ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ حَال من يتيع الْمُتَشَابِهَ لِلْإِيقَاعِ فِي الشَّكِّ وَالْإِلْحَادِ، وَبَيْنَ حَالِ مَنْ يُفَسِّرُ الْمُتَشَابِهَ وَيُؤَوِّلُهُ

Yüce Allah'ın { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } ayetinin karinesiyle muradın, hevaya göre tevil yahut fitneye düşüren tevil olduğu anlaşılmıştır; nitekim { فَيَتَّبِعُونَ } buyruğundan da onların buna çok önem verdikleri ve kendilerini buna kaptırdıkları anlaşılmıştır. Şüpheye ve inkâra düşürmek için müteşâbihin peşine düşen kimsenin hali ile müteşâbihi tefsir edip tevil eden kimsenin hali arasındaki ayrımın esası budur;

إِذَا دَعَاهُ دَاعٍ إِلَى ذَلِكَ. وَفِي «الْبُخَارِيِّ» - عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ- أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: «إِنِّي أَجِدُ فِي الْقُرْآنِ أَشْيَاءَ تَخْتَلِفُ عَلَيَّ» قَالَ: مَا هُوَ- قَالَ: «فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ» - وَقَالَ- «وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ» وَقَالَ: «وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا» وَقَالَ: «قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ» قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ فِي النَّفْخَةِ الْأُولَى ثُمَّ النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ أقبل بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ، فَأَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَام: ٢٣] فَإِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لِأَهْلِ الْإِخْلَاصِ ذُنُوبَهُمْ فَيَقُولُ الْمُشْرِكُونَ: تَعَالَوْا نَقُلْ:

kendisini buna çağıran bir sebep bulunduğunda [tevil eden kastedilmektedir]. Sahîh-i Buhârî'de Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre bir adam İbn Abbâs'a şöyle dedi: «Ben Kur'an'da bana çelişkili gelen birtakım şeyler buluyorum.» [İbn Abbâs]: «Onlar nedir?» dedi. Adam: «“O gün aralarında soy sop yoktur ve birbirlerine soru da sormazlar” buyuruyor; [diğer yandan] “Birbirlerine dönüp sorarlar” buyuruyor. Yine “Allah'tan hiçbir sözü gizlemezler” buyuruyor; [başka bir yerde ise] “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar olmadık derler” buyuruyor.» dedi. İbn Abbâs [şöyle] dedi: «“Aralarında soy sop yoktur” birinci sûrdadır. Sonra ikinci sûrda “Birbirlerine dönüp sorarlar”. Yüce Allah'ın { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar olmadık” [el-En'âm: 23] buyruğuna gelince; şüphesiz Allah ihlas ehlinin günahlarını bağışlar, bunun üzerine müşrikler: “Gelin, biz de...»

«مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ، فَيَخْتِمُ اللَّهُ عَلَى أَفَوَاهِهِمْ فَتَنْطِقُ جَوَارِحُهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ فَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا» .

«...‘Biz ortak koşanlar olmadık’ diyelim” derler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürler ve uzuvları yaptıkları amelleri söyler; işte o vakit Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.»

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، عَنْ عَائِشَةَ: قَالَتْ «تَلَا رَسُولُ اللَّهِ هَذِهِ الْآيَةَ إِلَى قَوْله:

Buhârî, Âişe'den rivayet etti; o şöyle demiştir: «Resûlullah şu ayeti şu buyruğuna kadar okudu:

أُولُوا الْأَلْبابِ [الْبَقَرَة: ٢٦٩]- قَالَتْ- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: فَإِذَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ فَاحْذَرُوهُمْ»

{ أُولُوا الْأَلْبابِ } “akıl sahipleri” [el-Bakara: 269] -[Âişe] dedi ki- Resûlullah şöyle buyurdu: “Ondaki müteşâbih olanın peşine düşenleri gördüğünüzde, işte onlar Allah'ın [bu ayette] adlandırdığı kimselerdir; onlardan sakının.”»

. وَيُقْصَدُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ التَّعْرِيضُ بِنَصَارَى نَجْرَانَ، إِذْ أَلْزَمُوا الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ يَشْهَدُ لِكَوْنِ اللَّهِ ثَالِثَ ثَلَاثَةٍ بِمَا يَقَعُ فِي الْقُرْآنِ مِنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ وَمَعَهُ غَيْرُهُ مِنْ نَحْوِ خَلَقْنَا وَأَمَرْنَا وَقَضَيْنَا، وَزَعَمُوا أَنَّ ذَلِكَ الضَّمِيرَ لَهُ وَعِيسَى وَمَرْيَمَ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا- إِنْ صَحَّ عَنْهُمْ- هُوَ تَمْوِيهٌ إِذْ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنَّ فِي ذَلِكَ الضَّمِيرِ طَرِيقَتَيْنِ مَشْهُورَتَيْنِ إِمَّا إِرَادَةَ التَّشْرِيكِ أَوْ إِرَادَةَ التَّعْظِيمِ فَمَا أَرَادُوا مِنِ اسْتِدْلَالِهِمْ هَذَا إِلَّا التَّمْوِيهَ عَلَى عَامَّةِ النَّاسِ.

Yüce Allah'ın { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ } buyruğu ile Necran Hristiyanlarına tariz kastedilmektedir; zira onlar, Kur'an'da «yarattık», «emrettik», «hükmettik» gibi mütekellim-maalgayr (yanında başkası bulunan konuşan) zamirinin yer alması sebebiyle Kur'an'ın Allah'ın üçün üçüncüsü olduğuna şehadet ettiğini Müslümanlara kabul ettirmeye çalışmışlar ve bu zamirin Allah, İsa ve Meryem için olduğunu iddia etmişlerdir. Şüphe yok ki bu -kendilerinden gelen rivayet sahih ise- bir saptırmacadır; zira o zamirde iki meşhur yol olduğu bilinmektedir: Ya ortaklığı murat etmek ya da tazimi murat etmektir. Onlar bu istidlalleriyle avam halkı saptırmaktan başka bir şey murat etmemişlerdir.

وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ.

{ وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ } “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar ise: «Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır» derler. Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar”.

جُمْلَةُ حَالٍ أَيْ وَهُمْ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِتَأْوِيلِهِ إِذْ لَيْسَ تَأْوِيلُهُ لِأَمْثَالِهِمْ، كَمَا قِيلَ فِي الْمَثَلِ: «لَيْسَ بِعُشِّكِ فَادْرَجِي» .

Hâl cümlesidir; yani onların onu tevil etmeye güçleri yetmez; zira onun tevili onların gibilere göre değildir; nitekim meselde şöyle denilmiştir: «Burası senin yuvan değil, yürü git.»

وَمِنْ هُنَا أَمْسَكَ السَّلَفُ عَنْ تَأْوِيلِ الْمُتَشَابِهَاتِ، غَيْرِ الرَّاجِعَةِ إِلَى التَّشْرِيعِ، فَقَالَ أَبُو

İşte bu sebeple Selef, teşriye (hükümlere) raci olmayan müteşâbihleri tevil etmekten geri durmuştur. Nitekim Ebû

بَكْرٍ ﵁: «أَيُّ أَرْضٍ تُقِلُّنِي وَأَيُّ سَمَاءٍ تُظِلُّنِي إِنْ قُلْتُ فِي كِتَابِ اللَّهِ

Bekir radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Allah'ın Kitabı hakkında bilmediğim bir şeyi söylersem beni hangi yer taşır, hangi gök gölgeler?»

بِمَا لَا أَعْلَمُ» . وَجَاءَ فِي زَمَنِ عُمَرَ- ﵁ رَجُلٌ إِلَى الْمَدِينَةِ مِنَ الْبَصْرَةِ، يُقَالُ لَهُ صَبِيغُ بْنُ شَرِيكٍ أَوِ ابْنُ عَسَلٍ التَّمِيمِيُّ فَجَعَلَ يَسْأَلُ النَّاسَ عَنْ مُتَشَابِهِ الْقُرْآنِ، وَعَنْ أَشْيَاءَ فَأَحْضَرَهُ عُمَرُ، وَضَرَبَهُ ضَرْبًا مُوجِعًا، وَكَرَّرَ ذَلِكَ أَيَّامًا، فَقَالَ: «حَسْبُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَدْ ذَهَبَ مَا كُنْتُ أَجِدُ فِي رَأْسِي» ثُمَّ أَرْجَعَهُ إِلَى الْبَصْرَةِ وَكَتَبَ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنْ يَمْنَعَ النَّاسَ مِنْ مُخَالَطَتِهِ. وَمِنَ السَّلَفِ مَنْ تَأَوَّلَ عِنْدَ عُرُوضِ الشُّبْهَةِ لِبَعْضِ النَّاسِ، كَمَا فَعَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.

Ömer -radıyallâhu anh- zamanında Basra'dan Medine'ye Sabîğ b. Şerîk veya İbn Asel et-Temîmî denilen bir adam geldi. İnsanlara Kur'an'ın müteşâbihini ve birtakım şeyleri sormaya başladı. Ömer onu huzuruna getirtti, canını yakacak şekilde dövdü ve bunu günlerce tekrarladı. Bunun üzerine adam: «Yeter ey Müminlerin Emiri! Başımda hissettiğim şey gitmiştir.» dedi. Sonra onu Basra'ya geri gönderdi ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye, insanların onunla görüşmesini yasaklamasını yazdı. Selef'ten, az önce zikrettiğimiz üzere İbn Abbâs'ın yaptığı gibi, bazı insanlarda şüphe belirdiği anda tevil edenler de olmuştur.

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَوَاصِمِ مِنَ الْقَوَاصِمِ» - «مِنَ الْكَائِدِينَ لِلْإِسْلَامِ الْبَاطِنِيَّةُ وَالظَّاهِرِيَّةُ» . قُلْتُ: أَمَّا الْبَاطِنِيَّةُ فَقَدْ جَعَلُوا مُعْظَمَ الْقُرْآنِ مُتَشَابِهًا، وَتَأَوَّلُوهُ بِحَسَبِ أَهْوَائِهِمْ، وَأَمَّا الظَّاهِرِيُّونَ فَقَدْ أَكْثَرُوا فِي مُتَشَابِهِهِ، وَاعْتَقَدُوا سَبَبَ التَّشَابُهِ وَاقِعًا، فَالْأَوَّلُونَ دَخَلُوا فِي قَوْلِهِ: وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ، وَالْأَخِيرُونَ خَرَجُوا مِنْ قَوْلِهِ: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ أَوْ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ، فَخَالَفُوا الْخَلَفَ وَالسَّلَفَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ- «فِي الْعَوَاصِمِ» - «وَأَصْلُ الظَّاهِرِيِّينَ الْخَوَارِجُ الَّذِينَ قَالُوا: لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» يَعْنِي أَنَّهُمْ أَخَذُوا بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ وَلَمْ يَتَأَوَّلُوهُ بِمَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْحُكْمِ.

İbnü'l-Arabî, el-Avâsım mine'l-Kavâsım'da şöyle demiştir: «İslam'a tuzak kuranlardan ikisi Bâtınîler ve Zâhirîlerdir.» Derim ki: Bâtınîlere gelince; onlar Kur'an'ın çoğunu müteşâbih kılmışlar ve onu hevalarına göre tevil etmişlerdir. Zâhirîler ise onun müteşâbihini çoğaltmışlar ve teşâbühün (benzeşmenin) sebebini gerçek vaki kabul etmişlerdir. Birinciler { وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ } “ve onun tevilini aramak için” buyruğunun kapsamına girmişler; sonuncular ise { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } yahut { وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ } buyruğunun dışına çıkmış, böylece hem Halef'e hem de Selef'e muhalefet etmişlerdir. İbnü'l-Arabî el-Avâsım'da şöyle demiştir: «Zâhirîlerin aslı, ‘Hüküm ancak Allah'ındır’ diyen Haricîlerdir.» Yani onlar, Yüce Allah'ın { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” buyruğunun zahirini almışlar ve onu ‘hüküm’ ile murat edilen anlama göre tevil etmemişlerdir.

وَالْمُرَادُ بِالرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ: الَّذِينَ تَمَكَّنُوا فِي عِلْمِ الْكِتَابِ، وَمَعْرِفَةِ مَحَامِلِهِ، وَقَامَ عِنْدَهُمْ مِنَ الْأَدِلَّةِ مَا أَرْشَدَهُمْ إِلَى مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى، بِحَيْثُ لَا تَرُوجُ عَلَيْهِمُ الشُّبَهُ. وَالرُّسُوخُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الثَّبَاتُ وَالتَّمَكُّنُ فِي الْمَكَانِ، يُقَالُ: رَسَخَتِ الْقَدَمُ تَرْسَخُ رُسُوخًا إِذَا ثَبَتَتْ عِنْدَ الْمَشْيِ وَلَمْ تَتَزَلْزَلْ، وَاسْتُعِيرَ الرُّسُوخُ لِكَمَالِ الْعَقْلِ وَالْعِلْمِ بِحَيْثُ لَا تُضَلِّلُهُ الشُّبَهُ، وَلَا تَتَطَرَّقُهُ الْأَخْطَاءُ غَالِبًا، وَشَاعَتْ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ حَتَّى صَارَتْ كَالْحَقِيقَةِ. فَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ: الثَّابِتُونَ فِيهِ الْعَارِفُونَ بِدَقَائِقِهِ، فَهُمْ يُحْسِنُونَ مَوَاقِعَ التَّأْوِيلِ، وَيَعْلَمُونَهُ.

İlimde rüsuh sahibi (derinleşmiş) olanlarla murat edilenler; Kitab'ın ilmine ve onun kastedilen anlamlarına vukufiyet kesbetmiş, nezdinde kendilerini Yüce Allah'ın muradına ulaştıran deliller kaim olmuş kimselerdir; öyle ki şüpheler onlara tesir edemez. Arapların kelamında rüsuh (الرُّسُوخُ); mekânda sebat etmek ve yerleşmektir. Yürüyüş esnasında ayak sarsılmayıp sağlam bastığı zaman «رَسَخَتِ الْقَدَمُ تَرْسَخُ رُسُوخًا» denilir. Rüsuh kelimesi, şüphelerin kendisini saptıramayacağı ve çoğunlukla hataların kendisine ilişemeyeceği akıl ve ilim kemali için istiare yoluyla kullanılmıştır. Bu istiare o kadar yaygınlaşmıştır ki adeta hakikat haline gelmiştir. İlimde derinleşmiş olanlar; onda sebat eden, inceliklerini bilen kimselerdir. Dolayısıyla onlar tevilin yerli yerinde yapılmasını iyi bilirler ve onu anlarlar.

وَلِذَا فَقَوْلُهُ: وَالرَّاسِخُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَفِي هَذَا الْعَطْفِ تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ: كَقَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ [آل عمرَان: ١٨] وَإِلَى هَذَا التَّفْسِيرِ مَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَالرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ،

Bu sebeple { وَالرَّاسِخُونَ } lafzı lafza-i celâle (Allah lafzına) matuftur. Bu atıfta büyük bir şereflendirme vardır; nitekim { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } “Allah, melekler ve ilim sahipleri O'ndan başka ilah olmadığına şehadet etti” [Âl-i İmrân: 18] buyruğu da böyledir. İbn Abbâs, Mücâhid, Rebî' b. Süleyman, Kāsım b. Muhammed,

وَالشَّافِعِيَّةُ، وَابْنُ فَوْرَكٍ، وَالشَّيْخُ أَحْمَدُ الْقُرْطُبِيُّ، وَابْنُ عَطِيَّةَ، وَعَلَى هَذَا فَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ اسْتَأْثَرَ

Şâfiîler, İbn Fûrek, Şeyh Ahmed el-Kurtubî ve İbn Atıyye [de bu tefsire meyletmiştir]. Buna göre Kur'an'da, [bilgisini] Allah'ın sırf kendine has kıldığı hiçbir ayet yoktur.

اللَّهُ بِعِلْمِهَا. وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّ اللَّهَ أَثْبَتَ لِلرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ فَضِيلَةً. وَوَصَفَهُمْ بِالرُّسُوخِ، فَآذَنَ بِأَنَّ لَهُمْ مَزِيَّةً فِي فَهْمِ الْمُتَشَابِهِ: لِأَنَّ الْمُحْكَمَ يَسْتَوِي فِي عِلْمِهِ جَمِيعُ مَنْ يَفْهَمُ الْكَلَامَ، فَفِي أَيِّ شَيْءٍ رُسُوخُهُمْ، وَحَكَى إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ قَالَ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ: «أَنَا مِمَّنْ يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ» .

Bunu, Allah'ın ilimde derinleşenler için bir fazilet sabit kılması ve onları rüsuh ile nitelemesi de desteklemektedir; böylece onların müteşâbihi anlamada bir üstünlükleri olduğunu bildirmiştir: Zira muhkemin bilgisinde kelamı anlayan herkes eşittir, o halde onların derinleşmesi hangi hususta olacaktır? İmamü'l-Haremeyn, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Ben onun tevilini bilenlerdenim.»

وَقِيلَ: الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ جُمْلَةَ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ جُمْهُورِ السَّلَفِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ، وَعَائِشَةَ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَأُبَيٍّ، وَرَوَاهُ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ فِي جَامِعِ الْعُتْبِيَّةِ، وَقَالَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَالْكِسَائِيُّ، وَالْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ، وَالْحَنَفِيَّةُ، وَإِلَيْهِ مَالَ فَخْرُ الدِّينِ.

Denildi ki: Vakıf (durak) { إِلَّا اللَّهُ } buyruğu üzerindedir ve { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). Bu, Selef'in cumhurundan rivayet edilmiştir; İbn Ömer, Âişe, İbn Mes'ûd ve Übeyy'in sözüdür. Eşheb bunu Câmiu'l-Utbiyye'de Mâlik'ten rivayet etmiştir; Urve b. ez-Zübeyr, Kisâî, Ahfeş, Ferrâ ve Hanefîler de bunu söylemiştir. Fahreddin [er-Râzî] de bu görüşe meyletmiştir.

وَيُؤَيِّدُ الْأَوَّلَ وَصْفُهُمْ بِالرُّسُوخِ فِي الْعِلْمِ فَإِنَّهُ دَلِيلٌ بَيِّنٌ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ الَّذِي أُثْبِتَ لِهَذَا الْفَرِيقِ، هُوَ حُكْمٌ مِنْ مَعْنَى الْعِلْمِ وَالْفَهْمِ فِي الْمُعْضِلَاتِ، وَهُوَ تَأْوِيلُ الْمُتَشَابِهِ، عَلَى أَنَّ أَصْلَ الْعَطْفِ هُوَ عَطْفُ الْمُفْرَدَاتِ دُونَ عَطْفِ الْجُمَلِ، فَيَكُونُ الرَّاسِخُونَ مَعْطُوفًا عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فَيَدْخُلُونَ فِي أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ تَأْوِيلَهُ. وَلَوْ كَانَ الرَّاسِخُونَ مُبْتَدَأً وَجُمْلَة: «يَقُولُونَ ءامنّا بِهِ» خَبَرًا، لَكَانَ حَاصِلُ هَذَا الْخَبَرِ مِمَّا يَسْتَوِي فِيهِ سَائِرُ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ لَا زَيْغَ فِي قُلُوبِهِمْ، فَلَا يَكُونُ لِتَخْصِيصِ الرَّاسِخِينَ فَائِدَةٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «تَسْمِيَتُهُمْ رَاسِخِينَ تَقْتَضِي أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَكْثَرَ مِنَ الْمُحْكَمِ الَّذِي يَسْتَوِي فِي عِلْمِهِ جَمِيع من يفهم كَلَام الْعَرَب، وَفِي أيّ شَيْء هُوَ رسوخهم إِذا لم يعلمُوا إلّا مَا يُعلمهُ الْجَمِيعُ وَمَا الرُّسُوخُ إِلَّا الْمَعْرِفَةُ بِتَصَارِيفِ الْكَلَامِ بِقَرِيحَةٍ مُعَدَّةٍ» وَمَا ذَكَرْنَاهُ وَذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّة لَا يعد وَأَن يَكُونَ تَرْجِيحًا لِأَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ، وَلَيْسَ إِبْطَالًا لِمُقَابِلِهِ إِذْ قَدْ يُوصَفُ بِالرُّسُوخِ مَنْ يُفَرِّقُ بَيْنَ مَا يَسْتَقِيمُ تَأْوِيلُهُ، وَمَا لَا مَطْمَعَ فِي تَأْوِيلِهِ.

Birinci [görüşü], onların ilimde rüsuh ile nitelenmeleri desteklemektedir; zira bu, söz konusu fırka için sabit kılınan hükmün, çetin meselelerdeki ilim ve anlayış manasından bir hüküm olduğuna açık bir delildir ki o da müteşâbihin tevilidir. Kaldı ki atfın aslı, cümlelerin atfı değil müfredlerin atfıdır; dolayısıyla «er-râsihûn», lafza-i celâle matuf olur ve böylece onun tevilini bildikleri hükmüne dahil olurlar. Şayet «er-râsihûn» mübteda, «onlar: ‘Ona inandık’ derler» cümlesi de haber olsaydı, bu haberin hasılı kalplerinde eğrilik bulunmayan diğer bütün Müslümanların eşit olduğu hususlardan olurdu; dolayısıyla ilimde derinleşenlerin tahsis edilmesinin bir faydası kalmazdı. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Onların rüsuh sahibi olarak adlandırılması, Arap kelamını anlayan herkesin bilgisinde eşit olduğu muhkemden daha fazlasını bildiklerini iktiza eder; eğer herkesin bildiğinden başkasını bilmiyorlarsa onların derinliği hangi husustadır? Rüsuh, ancak hazırlanmış bir meleke ile kelamın tasarruflarını bilmekten ibarettir.» Bizim ve İbn Atıyye'nin zikrettiği husus, iki tefsirden birini tercih etmekten öteye geçmez; karşıtını iptal etmek değildir; zira tevili istikamet üzere olan ile tevilinde bir ümit bulunmayan şeyi birbirinden ayıran kimse de rüsuh ile nitelenebilir.

وَفِي قَوْلِهِ: وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ الرَّاسِخِينَ يَعْلَمُونَ تَأْوِيلَ الْمُتَشَابِهِ.

Yüce Allah'ın { وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ } “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar” buyruğunda, ilimde derinleşenlerin müteşâbihin tevilini bildiklerine dair bir hissettirme (işaret) vardır.

وَاحْتَجَّ أَصْحَابُ الرَّأْيِ الثَّانِي، وَهُوَ رَأْيُ الْوَقْفِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ: بِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةُ (وَالرَّاسِخُونَ) مُسْتَأْنَفَةً لِتَكُونَ مُعَادِلًا لِجُمْلَةِ: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَمَّا الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ. وَأَجَابَ التَّفْتَازَانِيُّ بِأَنَّ الْمُعَادِلَ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مَذْكُورًا، بَلْ قَدْ يُحْذَفُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci görüşün sahipleri -ki o, lafza-i celâl üzerinde vakıf yapma görüşüdür- şöyle delil getirdiler: Zahir olan, { وَالرَّاسِخُونَ } cümlesinin, { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ } cümlesinin mukabili olması için müste'nefe (yeni bir cümle) olmasıdır; takdiri de şöyledir: «İlimde derinleşenlere gelince...» Teftâzânî ise buna, mukabil olanın zikredilmesinin zorunlu olmadığı, bilakis sözün delaleti sebebiyle hazfedilebileceği cevabını vermiştir. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu ile de delil getirdiler:

يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا قَالَ الْفَخْرُ: لَوْ كَانُوا عَالِمِينَ بِتَأْوِيلِهِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْكَلَامِ فَائِدَةٌ إِذِ

{ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا } “‘Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler”. Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: Eğer onlar onun tevilini biliyor olsalardı bu sözün bir faydası olmazdı; zira...

الْإِيمَانُ بِمَا ظَهَرَ مَعْنَاهُ أَمْرٌ غَيْرُ غَرِيبٍ وَسَنُجِيبُ عَنْ هَذَا عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ.

...manası açık olan şeye iman etmek şaşılacak bir şey değildir. Bu cümleye dair açıklamada bulunurken buna cevap vereceğiz.

وَذَكَرَ الْفَخر حجَجًا أخر غَيْرَ مُسْتَقِيمَةٍ.

Fahreddin [er-Râzî] isabetli olmayan başka deliller de zikretmiştir.

وَلَا يَخْفَى أَنَّ أَهْلَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لَا يُثْبِتُونَ مُتَشَابِهًا غَيْرَ مَا خَفِيَ الْمُرَادُ مِنْهُ، وَأَنَّ خَفَاءَ الْمُرَادِ مُتَفَاوِتٌ، وَأَنَّ أَهْلَ الْقَوْلِ الثَّانِي يُثْبِتُونَ مُتَشَابِهًا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ، وَهُوَ أَيْضًا مُتَفَاوِتٌ لِأَنَّ مِنْهُ مَا يَقْبَلُ تَأْوِيلَاتٍ قَرِيبَةً، وَهُوَ مِمَّا يَنْبَغِي أَلَّا يُعَدَّ مِنَ الْمُتَشَابِهِ فِي اصْطِلَاحِهِمْ، لَكِنَّ صَنِيعَهُمْ فِي الْإِمْسَاكِ عَنْ تَأْوِيلِ آيَاتٍ كَثِيرَةٍ سَهْلٍ تَأْوِيلُهَا مِثْلَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطّور: ٤٨] دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ يَسُدُّونَ بَابَ التَّأْوِيلِ فِي الْمُتَشَابِهِ، قَالَ الشَّيْخُ ابْنُ عَطِيَّةَ «إِنَّ تَأْوِيلَ مَا يُمْكِنُ تَأْوِيلُهُ لَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ- عَلَى الِاسْتِيفَاءِ- إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى فَمَنْ قَالَ، مِنَ الْعُلَمَاءِ الْحُذَّاقِ: بِأَنَّ الرَّاسِخِينَ لَا يَعْلَمُونَ تَأْوِيلَ الْمُتَشَابِهِ، فَإِنَّمَا أَرَادَ هَذَا النَّوْعَ، وَخَافُوا أَنْ يَظُنَّ أَحَدٌ أَنَّ اللَّهَ وَصَفَ الرَّاسِخِينَ بِعِلْمِ التَّأْوِيلِ عَلَى الْكَمَالِ» .

Gizli değildir ki birinci görüş ehli, murat edilen anlamı kapalı olandan başka bir müteşâbih kabul etmezler ve muradın kapalılığı da derecelidir. İkinci görüş ehli ise Allah'ın ilmini sadece kendine tahsis ettiği bir müteşâbihi kabul ederler ve bu da derecelidir; çünkü ondan yakın tevilleri kabul edenler vardır ki bu, onların ıstılahında müteşâbihten sayılmaması gerekenlerdendir. Fakat { فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Çünkü sen bizim gözetimimiz altındasın” [et-Tûr: 48] gibi tevili kolay olan birçok ayeti tevil etmekten geri durma tavırları, onların müteşâbihte tevil kapısını kapattıklarını göstermiştir. Şeyh İbn Atıyye şöyle demiştir: «Tevili mümkün olan şeyin -eksiksiz olarak- tevilini ancak Yüce Allah bilir. Mahir âlimlerden kim ilimde derinleşenlerin müteşâbihin tevilini bilmediğini söylemişse, ancak bu nev'i kastetmiştir ve bir kimsenin Allah'ın ilimde derinleşenleri tevil ilmini tam olarak bilmekle nitelediğini zannetmesinden korkmuşlardır.»

وَعَلَى الِاخْتِلَافِ فِي مَحْمَلِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ انْبَنَى اخْتِلَافٌ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ فِي تَأْوِيلِ مَا كَانَ مُتَشَابِهًا: مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ، وَمِنْ صِحَاحِ الْأَخْبَارِ، عَن النبيء ﷺ.

Yüce Allah'ın { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } buyruğundaki atfın yorumundaki ihtilaf üzerine, Kur'an ayetlerinden ve Peygamber ﷺ'den gelen sahih haberlerden müteşâbih olanların tevili hususunda ümmetin âlimleri arasında bir ihtilaf bina edilmiştir.

فَكَانَ رَأْيُ فَرِيقٍ مِنْهُمُ الْإِيمَانَ بِهَا، عَلَى إِبْهَامِهَا وَإِجْمَالِهَا، وَتَفْوِيضَ الْعِلْمِ بِكُنْهِ الْمُرَادِ مِنْهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذِهِ طَرِيقَةُ سَلَفِ عُلَمَائِنَا، قَبْلَ ظُهُورِ شُكُوكِ الْمُلْحِدِينَ أَوِ الْمُتَعَلِّمِينَ، وَذَلِكَ فِي عَصْرِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَبَعْضِ عَصْرِ تَابِعِيهِمْ، وَيُعَبَّرُ عَنْهَا بِطَرِيقَةِ السَّلَفِ، وَيَقُولُونَ: طَرِيقَةُ السَّلَفِ أَسْلَمُ، أَيْ أَشَدُّ سَلَامَةً لَهُمْ مِنْ أَنْ يَتَأَوَّلُوا تَأْوِيلَاتٍ لَا يُدْرَى مَدَى مَا تُفْضِي إِلَيْهِ مِنْ أُمُورٍ لَا تَلِيقُ بِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا تَتَّسِقُ مَعَ مَا شَرَعَهُ لِلنَّاسِ مِنَ الشَّرَائِعِ، مَعَ مَا رَأَوْا مِنِ اقْتِنَاعِ أَهْلِ عَصْرِهِمْ بِطَرِيقَتِهِمْ، وَانْصِرَافِهِمْ عَنِ التَّعَمُّقِ فِي طَلَبِ التَّأْوِيلِ.

Onlardan bir fırkanın görüşü; mülhidlerin veya öğrenmeye çalışanların şüpheleri ortaya çıkmadan önce -ki bu Sahabe, Tabiîn ve Tebe-i Tabiîn'in bir kısmı dönemindedir-, onlara mübhem ve icmali halleri üzere iman etmek ve onlardan murat edilenin hakikatinin bilgisini Yüce Allah'a havale etmek olmuştur. Bu, önceki âlimlerimizin tuttuğu yoldur ve buna Selef Yolu denir. Onlar «Selef yolu daha selametlidir» derler; yani Yüce Allah'ın celaline yakışmayan ve O'nun insanlar için koyduğu şeriatlarla bağdaşmayan hususlara nereye kadar varacağı bilinmeyen teviller yapmaktan kendileri için çok daha emniyetlidir. Bununla birlikte asırlarının ehlinin kendi tuttukları yoldan tatmin olduklarını ve tevil arayışında derinleşmekten yüz çevirdiklerini de görmüşlerdir.

وَكَانَ رَأْيُ جُمْهُورِ مَنْ جَاءَ بَعْدَ عَصْرِ السَّلَفِ تَأْوِيلَهَا بِمَعَانٍ مِنْ طَرَائِقِ اسْتِعْمَالِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ الْبَلِيغِ مِنْ مَجَازٍ، وَاسْتِعَارَةٍ، وَتَمْثِيلٍ، مَعَ وُجُودِ الدَّاعِي إِلَى التَّأْوِيلِ، وَهُوَ تَعَطُّشُ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ اعْتَادُوا التَّفَكُّرَ وَالنَّظَرَ وَفَهْمَ الْجَمْعِ بَيْنَ أَدِلَّةِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، وَيُعَبَّرُ عَنْ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ بِطَرِيقَةِ الْخَلَفِ، وَيَقُولُونَ: طَريقَة الْخلف أَعم، أَيْ أَنْسَبُ بِقَوَاعِدِ

Selef asrından sonra gelenlerin cumhurunun görüşü ise; tevil ihtiyacının bulunmasıyla birlikte -ki o da tefekkür ve nazara, Kur'an ve Sünnet delillerini telif etmeyi anlamaya alışmış âlimlerin susamışlığıdır- onları mecaz, istiare ve temsil gibi beliğ Arap kelamının kullanım yollarından manalarla tevil etmek olmuştur. Bu yol Halef Yolu olarak ifade edilir ve «Halef yolu daha bilgilidir» derler; yani...

الْعِلْمِ وَأَقْوَى فِي تَحْصِيل الْعلم الْقَاطِع لِجِدَالِ الْمُلْحِدِينَ، وَالْمَقْنَعِ لِمَنْ يَتَطَلَّبُونَ الْحَقَائِقَ مِنَ الْمُتَعَلِّمِينَ، وَقَدْ يَصِفُونَهَا بِأَنَّهَا أَحْكَمُ أَيْ أَشَدُّ إِحْكَامًا لِأَنَّهَا تُقْنِعُ أَصْحَابَ الْأَغْرَاضِ كُلَّهُمْ. وَقَدْ وَقَعَ هَذَانِ الْوَصْفَانِ فِي كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ وَعُلَمَاءِ الْأُصُولِ، وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَعْيِينِ أوّل من صَدرا

...ilim kaidelerine daha uygundur; mülhidlerin cedelleşmesini kesen kesin ilmi elde etmede ve öğrenenlerden hakikatleri talep edenleri ikna etmede daha güçlüdür. Bazen onu daha muhkem (sağlam) olarak da nitelerler; yani daha sağlamdır, çünkü maksat sahiplerinin hepsini ikna eder. Bu iki niteleme müfessirlerin ve usul âlimlerinin sözlerinde yer almıştır; fakat bunların ilk kimden sâdır olduğunu tespit edemedim.

عَنْهُ، وَقَدْ تَعَرَّضَ الشَّيْخُ ابْنُ تَيْمِيَّةَ- فِي «الْعَقِيدَةِ الْحَمَوِيَّةِ» - إِلَى رَدِّ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ وَلَمْ يَنْسُبْهُمَا إِلَى قَائِلٍ. وَالْمَوْصُوفُ بِأَسْلَمَ وَبِأَعْلَمَ الطَّرِيقَةُ لَا أَهْلُهَا فَإِنَّ أَهْلَ الطَّرِيقَتَيْنِ مِنْ أَئِمَّةِ الْعِلْمِ، وَمِمَّنْ سَلِمُوا فِي دِينِهِمْ مِنَ الْفِتَنِ.

Şeyh İbn Teymiyye el-Akîdetü'l-Hameviyye'de bu iki nitelemeyi reddetmeye girişmiş, ancak bunları bir söyleyene nispet etmemiştir. «Daha selametli» ve «daha bilgili» olarak nitelenen şey bizzat yoldur, o yolun ehli değildir; zira her iki yolun ehli de ilim imamlarındandır ve dinlerinde fitnelerden salim kalmış kimselerdir.

وَلَيْسَ فِي وَصْفِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، بِأَنَّهَا أَعْلَمُ أَوْ أَحْكَمُ، غَضَاضَةٌ مِنَ الطَّرِيقَةِ الْأُولَى لِأَنَّ الْعُصُورَ الَّذِينَ دَرَجُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ الْأُولَى، فِيهِمْ مَنْ لَا تَخْفَى عَلَيْهِمْ مَحَامِلُهَا بِسَبَبِ ذَوْقِهِمُ الْعَرَبِيِّ، وَهَدْيِهِمُ النَّبَوِيِّ، وَفِيهِمْ مَنْ لَا يُعِيرُ الْبَحْثَ عَنْهَا جَانِبًا مِنْ هِمَّتِهِ، مِثْلَ سَائِرِ الْعَامَّةِ. فَلَا جَرَمَ كَانَ طَيُّ الْبَحْثِ عَنْ تَفْصِيلِهَا أَسْلَمَ لِلْعُمُومِ، وَكَانَ تَفْصِيلُهَا بَعْدَ ذَلِكَ أَعْلَمَ لِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ، بِحَيْثُ لَوْ لَمْ يُؤَوِّلُوهَا بِهِ لَأَوْسَعُوا، لِلْمُتَطَلِّعِينَ إِلَى بَيَانِهَا، مَجَالًا لِلشَّكِّ أَوِ الْإِلْحَادِ، أَوْ ضِيقِ الصَّدْرِ فِي الِاعْتِقَادِ.

Bu yolun «daha bilgili» veya «daha muhkem» olarak nitelenmesinde birinci yola yönelik bir kusur bulma yoktur; çünkü birinci yol üzere yaşayan asırlardaki insanlardan bazısı Arap zevki ve Nebevî hidayet sebebiyle o lafızların delaletlerine yabancı kalmıyor, bazısı da diğer avam gibi bu konudaki araştırmaya hiç himmet ayırmıyordu. Dolayısıyla bu araştırmanın ayrıntısını örtülü bırakmak genel için daha selametli olmuştur; daha sonra bunun tafsil edilmesi ise kendilerinden sonra gelenler için daha öğretici olmuştur; öyle ki şayet onu bu şekilde tevil etmeselerdi, onun açıklanmasını arzulayan kimseler için şüpheye, inkâra veya itikatta kalp darlığına geniş bir kapı aralamış olurlardı.

وَاعْلَمْ أَنَّ التَّأْوِيلَ مِنْهُ مَا هُوَ وَاضِحٌ بَيِّنٌ، فَصَرْفُ اللَّفْظِ الْمُتَشَابِهِ عَنْ ظَاهِرِهِ إِلَى ذَلِكَ التَّأْوِيلِ يُعَادِلُ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى أَحَدِ مَعْنَيَيْهِ الْمَشْهُورَيْنِ لِأَجْلِ كَثْرَةِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي الْمَعْنَى غَيْرِ الظَّاهِرِ مِنْهُ. فَهَذَا الْقِسْمُ مِنَ التَّأْوِيلِ حَقِيقٌ بِأَلَّا يُسَمَّى تَأْوِيلًا وَلَيْسَ أَحَدُ مَحْمَلَيْهِ بِأَقْوَى مِنَ الْآخَرِ إِلَّا أَنَّ أَحَدَهُمَا أَسْبَقُ فِي الْوَضْعِ مِنَ الْآخَرِ، وَالْمَحْمَلَانِ مُتَسَاوِيَانِ فِي الِاسْتِعْمَالِ وَلَيْسَ سَبْقُ إِطْلَاقِ اللَّفْظِ عَلَى أَحَدِ الْمَعْنَيَيْنِ بِمُقْتَضٍ تَرْجِيحَ ذَلِكَ الْمَعْنَى، فَكَمْ مِنْ إِطْلَاقٍ مَجَازِيٍّ لِلَفْظٍ هُوَ أَسْبَقُ إِلَى الْأَفْهَامِ مِنْ إِطْلَاقِهِ الْحَقِيقِيِّ. وَلَيْسَ قَوْلُهُمْ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ بِأَنَّ الْحَقِيقَةَ أَرْجَحُ مِنَ الْمَجَازِ بِمَقْبُولٍ عَلَى عُمُومِهِ.

Bil ki tevilin bir kısmı açık ve seçiktir; dolayısıyla müteşâbih lafzı zahirinden bu tevile çevirmek, lafzın zahir olmayan manada çokça kullanılması sebebiyle onu iki meşhur manasından birine hamletmeye denktir. Tevilin bu kısmı aslında tevil olarak adlandırılmamaya layıktır. İki manasından biri diğerinden daha kuvvetli değildir; ancak biri vazı' (ilk konuluş) bakımından diğerinden daha öncedir ve her iki mana kullanımda eşittir. Lafzın iki manadan birine daha önce konulmuş olması o mananın tercih edilmesini gerektirmez; zira lafzın zihinlere hakiki kullanımından daha önce gelen nice mecazi kullanımı vardır. Usul ilmindeki «Hakikat mecazdan daha racihtir (önceliklidir)» sözleri de mutlak olarak makbul değildir.

وَتَسْمِيَةُ هَذَا النَّوْعِ بِالْمُتَشَابِهِ لَيْسَتْ مُرَادَةً فِي الْآيَةِ. وَعَدُّهُ مِنَ الْمُتَشَابِهِ جُمُودٌ.

Bu türün müteşâbih olarak adlandırılması ayette murat edilen şey değildir; onu müteşâbihten saymak bir donukluktur (şekilciliktir).

وَمِنَ التَّأْوِيلِ مَا ظَاهِرُ مَعْنَى اللَّفْظِ فِيهِ أَشْهَرُ مِنْ مَعْنَى تَأْوِيلِهِ وَلَكِنَّ الْقَرَائِنَ أَوِ الْأَدِلَّةَ أَوْجَبَتْ صَرْفَ اللَّفْظِ عَنْ ظَاهِرِ مَعْنَاهُ فَهَذَا حَقِيقٌ بِأَنْ يُعَدَّ مِنَ الْمُتَشَابِهِ.

Tevilin bir kısmı da vardır ki lafzın zahiri manası tevil edilen manasından daha meşhurdur, fakat karineler veya deliller lafzı zahiri manasından çevirmeyi zorunlu kılmıştır; işte bu, müteşâbihten sayılmaya layıktır.

ثُمَّ إِنَّ تَأْوِيلَ اللَّفْظِ فِي مِثْلِهِ قَدْ يَتَيَسَّرُ بِمَعْنًى مُسْتَقِيمٍ يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّهُ الْمُرَادُ إِذَا جَرَى حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى مَا هُوَ مِنْ مُسْتَعْمَلَاتِهِ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ مِثْلَ الْأَيْدِي وَالْأَعْيُنِ فِي

Sonra böylesi bir lafzın tevili, lafız beliğ kelamdaki kullanımlarından birine hamledildiğinde muradın o olduğuna dair zann-ı galip oluşturan doğru bir mana ile kolaylaşabilir; nitekim şu ayetlerde geçen el ve gözler gibi:

قَوْلِهِ: بَنَيْناها بِأَيْدٍ [الذاريات: ٤٧] وَقَوْلِهِ: فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطّور: ٤٨] فَمَنْ أَخَذُوا مِنْ مِثْلِهِ أَنَّ لِلَّهِ أَعْيُنًا لَا يُعْرَفُ كُنْهُهَا، أَوْ لَهُ يَدًا لَيْسَتْ كَأَيْدِينَا، فَقَدْ زَادُوا فِي قُوَّةِ الِاشْتِبَاهِ.

{ بَنَيْناها بِأَيْدٍ } “Onu elimizle (kudretimizle) bina ettik” [ez-Zâriyât: 47] ve { فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Çünkü sen bizim gözetimimiz altındasın” [et-Tûr: 48] buyrukları [buna örnektir]. Böylesi ifadelerden Allah'ın mahiyeti bilinmeyen gözleri olduğunu yahut O'nun bizim ellerimiz gibi olmayan bir eli olduğunu anlayan kimseler, kapalılığın şiddetini daha da artırmışlardır.

وَمِنْهُ مَا يُعْتَبَرُ تَأْوِيلُهُ احْتِمَالًا وَتَجْوِيزًا بِأَنْ يَكُونَ الصَّرْفُ عَنِ الظَّاهِرِ مُتَعَيِّنًا وَأَمَّا حَمْلُهُ عَلَى مَا أَوَّلُوهُ بِهِ فَعَلَى وَجْهِ الِاحْتِمَالِ وَالْمِثَالِ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] وَقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ [الْبَقَرَة:

Onun bir kısmı da vardır ki tevili bir ihtimal ve caiz görme kabul edilir; şöyle ki zahirden çevirmek kesin olarak gereklidir, ancak onu tevil ettikleri manaya hamletmek ise bir ihtimal ve temsil yoludur. Bu, Yüce Allah'ın şu buyrukları gibidir: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân arşa istiva etti” [Tâhâ: 5] ve { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “Onlar ille de buluttan gölgeler içinde Allah'ın gelmesini mi bekliyorlar?” [el-Bakara: 210].

٢١٠] فَمِثْلُ ذَلِكَ مَقْطُوعٌ بِوُجُوبِ تَأْوِيلِهِ وَلَا يَدَّعِي أَحَدٌ، أَنَّ مَا أَوَّلَهُ بِهِ هُوَ الْمُرَادُ مِنْهُ وَلَكِنَّهُ وَجْهٌ تَابِعٌ لِإِمْكَانِ التَّأْوِيلِ، وَهَذَا النَّوْعُ أَشَدُّ مَوَاقِعِ التَّشَابُهِ وَالتَّأْوِيلِ.

Böylesi şeylerin tevil edilmesinin gerekliliği kesindir ve hiç kimse tevil ettiği şeyin bizzat murat edilen mana olduğunu iddia etmez; bilakis bu, tevilin imkânına tâbi bir vecihtir. Bu tür, teşâbüh ve tevil noktalarının en çetin olanıdır.

وَقَدِ اسْتَبَانَ لَكَ مِنْ هَذِهِ التَّأْوِيلَاتِ: أَنَّ نَظْمَ الْآيَةِ جَاءَ عَلَى أَبْلَغِ مَا يُعَبَّرُ بِهِ فِي مَقَامٍ يَسَعُ طَائِفَتَيْنِ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ فِي مُخْتَلِفِ الْعُصُورِ.

Bu tevillerden sana açıkça belli olmuştur ki ayetin nazmı, farklı asırlarda İslam âlimlerinden iki taifeyi de içine alacak bir makamda ifade edilebilecek en beliğ şekilde gelmiştir.

وَقَوْلُهُ: يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ حَالٌ مِنَ (الرَّاسِخُونَ) أَيْ يَعْلَمُونَ تَأْوِيلَهُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْقَوْلِ الْكِنَايَةَ عَنِ الِاعْتِقَادِ لِأَنَّ شَأْنَ الْمُعْتَقِدِ أَنْ يَقُولَ مُعْتَقَدَهُ، أَيْ يَعْلَمُونَ تَأْوِيلَهُ وَلَا يَهْجِسُ فِي نُفُوسِهِمْ شَكٌّ مِنْ جِهَةِ وُقُوعِ الْمُتَشَابِهِ حَتَّى يَقُولُوا: لماذَا لم يجىء الْكَلَامُ كُلُّهُ وَاضِحًا، وَيَتَطَرَّقُهُمْ مِنْ ذَلِكَ إِلَى الرِّيبَةِ فِي كَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ يَقُولُونَ لِغَيْرِهِمْ: أَيْ مَنْ لَمْ يَبْلُغْ مَرْتَبَةَ الرُّسُوخِ مِنْ عَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ، الَّذِينَ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِإِدْرَاكِ تَأْوِيلِهِ، لِيُعَلِّمُوهُمُ الْوُقُوفَ عِنْدَ حُدُودِ الْإِيمَانِ، وَعَدَمَ التَّطَلُّعِ إِلَى مَا لَيْسَ فِي الْإِمْكَان، وَهَذَا يَقْرُبُ مِمَّا قَالَهُ أَهْلُ الْأُصُولِ: إِنَّ الْمُجْتَهِدَ لَا يَلْزَمُهُ بَيَانُ مُدْرَكِهِ لِلْعَامِّيِّ، إِذَا سَأَلَهُ عَنْ مَأْخَذِ الْحُكْمِ، إِذَا كَانَ الْمُدْرَكُ خَفِيًّا. وَبِهَذَا يَحْصُلُ الْجَوَابُ عَنِ احْتِجَاجِ الْفَخْرِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ لِتَرْجِيحِ الْوَقْفِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ.

Yüce Allah'ın { يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } buyruğu { الرَّاسِخُونَ } lafzından hâldir; yani bu haldeyken onun tevilini bilirler. Buna göre mana şöyledir: Sözden muradın inançtan kinaye olması muhtemeldir; zira inanan kimsenin şiarı inancını ikrar etmektir; yani onlar onun tevilini bilirler ve müteşâbihin varlığından ötürü içlerinde «Niçin sözün tamamı apaçık gelmedi?» diyecek bir şüphe doğmaz ve bundan ötürü onun Allah katından olduğuna dair içlerine bir tereddüt girmez, dolayısıyla { كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا } “Hepsi Rabbimiz katındandır” derler. Muradın başkalarına söyledikleri olması da muhtemeldir: Yani onlara imanın sınırlarında durmayı ve imkân dahilinde olmayana göz dikmemeyi öğretmek için, tevilini idrak etmeye güçleri yetmeyen ilimde rüsuh derecesine ulaşamamış avam Müslümanlara [bunu söylerler]. Bu, usul ehlinin şu sözüne yaklaşmaktadır: Müctehid, dayanağı kapalı olduğu takdirde, hükmün dayanağını kendisine soran avamdan birine bu dayanağı açıklamak zorunda değildir. Böylece Fahreddin [er-Râzî]'nin lafza-i celâl üzerinde durmayı tercih etmek için bu cümle ile delil getirmesine de cevap hâsıl olmaktadır.

وَعَلَى قَوْلِ الْمُتَقَدِّمِينَ يَكُونُ قَوْلُهُ: يَقُولُونَ خَبرا، وَقَوْلهمْ: آمَنَّا بِهِ آمَنَّا بِكَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَإِنْ لَمْ نَفْهَمْ مَعْنَاهُ.

Mütekaddimînin (önceki âlimlerin) kavline göre ise { يَقُولُونَ } buyruğu haberdir; onların { آمَنَّا بِهِ } sözleri de «Manasını anlamasak bile onun Allah katından olduğuna inandık» [demektir].

وَقَوْلُهُ: كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا أَيْ كُلٌّ مِنَ الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ. وَهُوَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ بَيَانٌ لِمَعْنَى قَوْلِهِمْ: آمَنَّا بِهِ، فَلِذَلِكَ قُطِعَتِ الْجُمْلَةُ. أَيْ كُلٌّ مِنَ الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ، مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ.

Yüce Allah'ın { كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا } buyruğu; yani muhkem ve müteşâbihin her biri [O'nun katındandır] demektir. Her iki veche göre de bu, onların { آمَنَّا بِهِ } sözlerinin manasının beyanıdır; bu sebeple cümle fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir); yani hem muhkem hem müteşâbih Allah tarafından indirilmiştir.

وَزِيدَتْ كَلِمَةُ (عِنْدَ) لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مِنْ هُنَا لِلِابْتِدَاءِ الْحَقِيقِيِّ دُونَ الْمَجَازِيِّ، أَيْ هُوَ مُنَزَّلٌ مِنْ وَحْيِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَلَامِهِ، وَلَيْسَ كَقَوْلِهِ: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النِّسَاء: ١٩٧] .

{ عِنْدِ } kelimesi, buradaki { مِنْ } harf-i cerinin mecazi değil hakiki ibtidâ (başlangıç) için olduğunu göstermek üzere ziyade kılınmıştır; yani o bizzat Yüce Allah'ın vahyi ve kelamından indirilmiştir; Yüce Allah'ın { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır, sana gelen her kötülük ise kendi nefsindendir” [en-Nisâ: 79] buyruğu gibi değildir.

وَجُمْلَةُ وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ تَذْيِيلٌ، لَيْسَ مِنْ كَلَامِ الرَّاسِخِينَ، مَسُوقٌ مَسَاقَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ فِي اهْتِدَائِهِمْ إِلَى صَحِيحِ الْفَهْمِ.

{ وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ } “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” cümlesi bir tezyîldir (tamamlayıcı cümledir); ilimde rüsuh sahibi olanların sözünden değildir, onların doğru anlayışa ulaşmalarını övmek amacıyla sevk edilmiştir.

وَالْأَلْبَابُ: الْعُقُولُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٩٧] .

el-Elbâb (الْأَلْبَابُ), akıllar demektir. Bu kelime daha önce Bakara suresindeki { وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri, benden sakının!” [el-Bakara: 197] ayet-i kerimesinde geçmişti.

[٨، ٩]

[8, 9]

[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٨ إِلَى ٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler: 8-9]