رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٨) رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٩)
{ رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٨) رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٩) } “«Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi eğriltme ve katından bize bir rahmet bağışla. Şüphesiz sen bağışı pek çok olan Vehhâb’sın.» (8) «Rabbimiz! Muhakkak ki sen, geleceğinde hiçbir şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın. Şüphesiz Allah verdiği sözden caymaz.» (9)”
دُعَاءٌ علّمه النبيء ﷺ، تَعْلِيمًا لِلْأُمَّةِ: لِأَنَّ الْمَوْقِعَ الْمَحْكِيَّ مَوْقِعُ عِبْرَةٍ وَمَثَارٍ لِهَوَاجِسِ الْخَوْفِ مِنْ سُوءِ الْمَصِيرِ إِلَى حَالِ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَمَا هُمْ إِلَّا مِنْ عُقَلَاءِ الْبَشَرِ، لَا تَفَاوُتَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الرَّاسِخِينَ فِي الْإِنْسَانِيَّةِ، وَلَا فِي سَلَامَةِ الْعُقُولِ وَالْمَشَاعِرِ، فَمَا كَانَ ضلالهم إلّا عَن حِرْمَانِهِمُ التَّوْفِيقَ، وَاللُّطْفَ، وَوَسَائِلَ الِاهْتِدَاءِ.
Bu, ümmete bir talim olmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öğrettiği bir duadır. Çünkü aktarılan durum, bir ibret makamı ve kalplerinde eğrilik bulunanların durumuna düşüp kötü bir akıbete uğrama korkusunu tetikleyen bir mevkidir. Zira onlar da insan cinsinin akıl sahiplerinden başka bir şey değildir; insanlık bakımından da akıl ve hislerinin sağlamlığı bakımından da ilimde rüsuh sahipleriyle aralarında bir fark yoktur. Onların sapkınlığı, sırf tevfikten, ilahi lütuftan ve hidayet vasıtalarından mahrum kalmalarından kaynaklanmıştır.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ تَعْقِيبِ قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ [آل عمرَان: ٧] الْآيَاتِ بِقَوْلِهِ: رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَا قُصِدَ بِوَصْفِ الْكِتَابِ بِأَنَّ مِنْهُ مُحْكَمًا وَمِنْهُ مُتَشَابِهًا، إِيقَاظَ الْأُمَّةِ إِلَى ذَلِكَ لِتَكُونَ عَلَى بَصِيرَةٍ فِي تَدَبُّرِ كِتَابِهَا: تَحْذِيرًا لَهَا مِنَ الْوُقُوعِ فِي الضَّلَالِ، الَّذِي أَوْقَعَ الْأُمَمَ فِي كَثِيرٍ مِنْهُ وُجُودُ الْمُتَشَابِهَاتِ فِي كُتُبِهَا، وَتَحْذِيرًا لِلْمُسْلِمِينَ مِنِ اتِّبَاعِ الْبَوَارِقِ الْبَاطِلَةِ مِثْلَ مَا وَقَعَ فِيهِ بَعْضُ الْعَرَبِ مِنَ الرِّدَّةِ وَالْعِصْيَانِ، بَعْدَ وَفَاة الرَّسُول ﷺ، لِتَوَهُّمِ أَنَّ التَّدَيُّنَ بِالدِّينِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ وُجُودِ الرَّسُولِ بَيْنَهُمْ، وَلِذَلِكَ كَانَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي صَلَاتِهِ مُدَّةَ ارْتِدَادِ مَنِ ارْتَدَّ مِنَ الْعَرَبِ، فَفِي «الْمُوَطَّأِ» ، عَنِ الصُّنَابِحِيِّ: أَنَّهُ قَالَ: «قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَصَلَّيْتُ
{ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ } [Âl-i İmrân: 7] ayetlerinin hemen ardından { رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا } buyruğunun getirilmesinden anlaşılmıştır ki, Kitab'ın bir kısmının muhkem bir kısmının müteşâbih olarak nitelenmesiyle hedeflenen gayelerden biri de, ümmeti bu hususta uyarmak ve kitaplarını tefekkür ederken basiret üzere olmalarını sağlamaktır. Bu da geçmiş ümmetleri kitaplarındaki müteşâbihlerin varlığı sebebiyle içine düşürdüğü büyük sapkınlıklara düşmekten ümmeti sakındırmak ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra dine bağlılığın sırf Resûlullah'ın aralarında bulunmasından ibaret olduğu zannıyla bazı Arapların irtidat ve isyana sürüklenmesi gibi bâtıl parıltılara kapılmaktan Müslümanları ikaz etmek içindir. İşte bu sebeple Ebû Bekir [es-Sıddîk], Araplardan irtidat edenlerin dinden döndüğü dönem boyunca namazında bu ayetle dua ederdi. Nitekim el-Muvatta'da es-Sunâbihî'den şöyle rivayet edilmiştir: «Ebû Bekir es-Sıddîk'ın halifeliği döneminde Medine'ye geldim ve...
وَرَاءَهُ الْمَغْرِبَ فَقَامَ فِي الثَّالِثَةِ فَدَنَوْتُ مِنْهُ حَتَّى إِنَّ ثِيَابِي لَتَكَادُ تَمَسُّ ثِيَابَهُ فَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَهَذِهِ الْآيَةِ: رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا الْآيَةَ.
...onun arkasında akşam namazını kıldım. Üçüncü rekâta kalktığında ona öyle yaklaştım ki elbisem neredeyse onun elbisesine değecekti. Onun Ümmü'l-Kur'ân'ı (Fâtiha'yı) ve şu { رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا } “Rabbimiz! Kalplerimizi eğriltme...” ayetini okuduğunu işittim.»
فَزَيْغُ الْقَلْبِ يَتَسَبَّبُ عَنْ عَوَارِضَ تَعْرِضُ لِلْعَقْلِ: مِنْ خَلَلٍ فِي ذَاتِهِ، أَوْ دَوَاعٍ مِنَ الْخُلْطَةِ أَوِ الشَّهْوَةِ، أَوْ ضَعْفِ الْإِرَادَةِ، تَحَوَّلُ بِالنَّفْسِ عَنِ الْفَضَائِلِ الْمُتَحَلِّيَةِ بِهَا إِلَى رَذَائِلَ كَانَتْ تَهْجِسُ بِالنَّفْسِ فَتَذُودُهَا النَّفْسُ عَنْهَا بِمَا اسْتَقَرَّ فِي النَّفْسِ مِنْ تَعَالِيمِ الْخَيْرِ الْمُسَمَّاةِ بِالْهُدَى، وَلَا يَدْرِي الْمُؤْمِنُ، وَلَا الْعَاقِلُ، وَلَا الْحَكِيمُ، وَلَا الْمُهَذَّبُ: أَيَّةَ سَاعَةٍ تَحُلُّ فِيهَا بِهِ أَسْبَابُ الشَّقَاءِ، وَكَذَلِكَ لَا يَدْرِي الشَّقِيُّ، وَلَا الْمُنْهَمِكُ، الْأَفِنُ: أَيَّةَ سَاعَةٍ تَحُفُّ فِيهَا بِهِ أَسْبَابُ الْإِقْلَاعِ عَمَّا هُوَ مُتَلَبِّسٌ بِهِ مِنْ تَغَيُّرِ خَلْقٍ، أَوْ خُلُقٍ، أَوْ تَبَدُّلِ خَلِيطٍ، قَالَ تَعَالَى:
Kalbin kayması ve eğrilmesi, akla arız olan durumlardan kaynaklanır: Akıldaki bir bozukluktan, kötü çevreyle düşüp kalkmaktan, şehvetten veya irade zayıflığından ileri gelen bu durumlar; nefsi büründüğü faziletlerden koparıp, vaktiyle içine doğduğu halde nefsinde yerleşik olan ve hidayet diye adlandırılan hayır talimleri sayesinde savuşturduğu rezilliklere sevk eder. Ne bir mümin, ne bir akıllı, ne bir hakîm ne de edepli bir kimse, şekavet (bedbahtlık) sebeplerinin kendisine hangi an isabet edeceğini bilemez. Aynı şekilde ne bir şakî ne de [günaha] dalmış ahmak bir kimse; yaratılışında veya ahlakındaki bir değişim yahut arkadaş çevresinin değişmesi sayesinde büründüğü halden vazgeçme sebeplerinin kendisini hangi an kuşatacağını bilemez. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ [الْأَنْعَام: ١١٠] وَلِذَا كَانَ دَأْبُ الْقُرْآنِ قَرْنَ الثَّنَاءِ بِالتَّحْذِيرِ، وَالْبِشَارَةِ بِالْإِنْذَارِ.
{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } “Biz onların kalplerini ve gözlerini çeviririz” [el-En‘âm: 110]. Bu sebeple Kur'an'ın âdeti, övgüyü sakındırma ile müjdeyi de uyarı ile birlikte getirmektir.
وَقَوْلُهُ: بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا تَحْقِيقٌ لِلدَّعْوَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّلَطُّفِ إِذْ أَسْنَدُوا الْهُدَى إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ ذَلِكَ كَرَمًا مِنْهُ، وَلَا يَرْجِعُ الْكَرِيمُ فِي عَطِيَّتِهِ، وَقَدِ استعاذ النبيء ﷺ مِنَ
Yüce Allah'ın { بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا } “bizi doğru yola ilettikten sonra” buyruğu, hidayeti Allah Teâlâ'ya isnat ettikleri için nezaket yoluyla duayı pekiştirmektir; zira bu, O'nun bir lütfudur ve Kerîm olan ihsanından geri dönmez. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de...
السَّلْبِ بَعْدَ الْعَطَاءِ.
...verildikten sonra geri alınmasından [Allah'a] sığınmıştır.
وَإِذ اسْمٌ لِلزَّمَنِ الْمَاضِي مُتَصَرِّفٌ، وَهِيَ هُنَا مُتَصَرِّفَةٌ تَصَرُّفًا قَلِيلًا لِأَنَّهَا لَمَّا أُضِيفَ إِلَيْهَا الظَّرْفُ، كَانَتْ فِي معنى الظروف، وَلَمَّا كَانَتْ غَيْرَ مَنْصُوبَةٍ كَانَتْ فِيهَا شَائِبَةُ تَصَرُّفٍ، كَمَا هِيَ فِي يَوْمَئِذٍ وَحِينَئِذٍ، أَيْ بَعْدَ زَمَنِ هِدَايَتِكَ إِيَّانَا.
İzn (إِذْ), geçmiş zamanı bildiren mutasarrıf (çekimli) bir isimdir. Burada ise az bir tasarrufla kullanılmıştır; zira zarf ona muzaf kılındığında zarflar manasında olmuştur; mansub olmadığında ise { يَوْمَئِذٍ } ve { حِينَئِذٍ } lafızlarında olduğu gibi kendisinde bir tasarruf şâibesi bulunmuştur; yani «bizi hidayete erdirdiğin zamandan sonra» demektir.
وَقَوْلُهُ: وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً طَلَبُوا أَثَرَ الدَّوَامِ عَلَى الْهُدَى وَهُوَ الرَّحْمَةُ، فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَمَنْعَ دَوَاعِي الزَّيْغِ وَالشَّرِّ. وَجُعِلَتِ الرَّحْمَةُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِأَنَّ تَيْسِيرَ أَسْبَابِهَا، وَتَكْوِينَ مُهَيِّئَاتِهَا، بِتَقْدِيرِ اللَّهِ إِذْ لَوْ شَاءَ لَكَانَ الْإِنْسَانُ مُعَرَّضًا لِنُزُولِ الْمَصَائِبِ وَالشُّرُورِ فِي كُلِّ لَمْحَةٍ فَإِنَّهُ مَحْفُوفٌ بِمَوْجُودَاتٍ كَثِيرَةٍ، حَيَّةٍ وَغَيْرِ حَيَّةٍ، هُوَ تِلْقَاءَهَا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، لَوْلَا لُطْفُ اللَّهِ بِهِ بِإِيقَاظِ عَقْلِهِ لِاتِّقَاءِ الْحَوَادِثِ، وَبِإِرْشَادِهِ لِاجْتِنَابِ أَفْعَالِ الشُّرُورِ الْمُهْلِكَةِ، وَبِإِلْهَامِهِ إِلَى مَا فِيهِ نَفْعُهُ، وَبِجَعْلِ تِلْكَ الْقُوَى الْغَالِبَةِ لَهُ قُوَى عَمْيَاءَ لَا تَهْتَدِي سَبِيلًا إِلَى قَصْدِهِ، وَلَا تُصَادِفُهُ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ النُّدُورِ وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ [الشورى: ١٩] وَمِنْ أَجْلَى مَظَاهِرِ اللُّطْفِ أَحْوَالُ الِاضْطِرَارِ وَالِالْتِجَاءِ وَقَدْ كُنْتُ قُلْتُ كَلِمَةَ «اللُّطْفُ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ» .
Yüce Allah'ın { وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً } “ve katından bize bir rahmet bağışla” buyruğunda [müminler], dünyada ve ahirette hidayet üzere sebat etmenin semeresi olan rahmeti ve eğrilik ile şer sebeplerinin engellenmesini istemişlerdir. Rahmet Allah katına nispet edilmiştir; zira onun sebeplerini kolaylaştırmak ve zeminini hazırlamak Allah'ın takdiri iledir. Çünkü Allah dileseydi, insan her an musibet ve şerlerin inişine maruz kalırdı; nitekim insan canlı ve cansız sayısız varlıkla kuşatılmıştır ve olaylardan sakınması için aklını uyandırması, helak edici şer fiillerinden kaçınması için ona yol göstermesi, kendisine fayda verecek şeyleri ilham etmesi ve kendisine galip gelebilecek o güçleri hedefine giden yolu bulamayan ve insana ancak nadiren denk gelen kör güçler kılması suretiyle Allah'ın ona lütfu olmasaydı, insan bu varlıklar karşısında son derece zayıf kalırdı. İşte bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ } “Allah kullarına karşı lütufkârdır” [eş-Şûrâ: 19]. Lütfun en açık tezahürlerinden biri de muztar kalma (çaresizlik) ve iltica halleridir; nitekim ben de «Zorda kalındığındaki lütuf» sözünü söylemiştim.
وَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ لِلْمُبَالَغَةِ، لِأَجْلِ كَمَالِ الصِّفَةِ فِيهِ تَعَالَى لِأَنَّ هِبَاتِ النَّاسِ بِالنِّسْبَةِ لِمَا أَفَاضَ اللَّهُ مِنَ الْخَيْرَاتِ شَيْءٌ لَا يُعْبَأُ بِهِ. وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَة تَأْكِيد بإنّ، وَبِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ، وَبِطَرِيقِ الْقَصْرِ.
{ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } “Şüphesiz sen bağışı pek çok olan Vehhâb’sın” buyruğundaki kasr (tahsis), mübalağa içindir; bu da sıfatın Allah Teâlâ'da kemal derecesinde bulunmasından dolayıdır. Zira Allah'ın ihsan ettiği hayırların yanında insanların bağışları kayda değer bir şey değildir. Bu cümlede { إِنَّ } ile, isim cümlesi ile ve kasr yoluyla olmak üzere [üç ayrı] pekiştirme vardır.
وَقَوْلُهُ: رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ اسْتَحْضَرُوا عِنْدَ طَلَبِ الرَّحْمَةِ أَحْوَجَ مَا يَكُونُونَ إِلَيْهَا، وَهُوَ يَوْمُ تَكُونُ الرَّحْمَةُ سَبَبًا لِلْفَوْزِ الْأَبَدِيِّ، فَأَعْقَبُوا بِذِكْرِ هَذَا الْيَوْمِ دُعَاءَهُمْ عَلَى سَبِيلِ الْإِيجَازِ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا: وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، وَخَاصَّةً يَوْمَ تَجَمُّعِ النَّاسِ كَقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ: رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ [إِبْرَاهِيم: ٤١] عَلَى مَا فِي تَذَكُّرِ يَوْمِ الْجَمْعِ مِنَ الْمُنَاسَبَةِ بَعْدَ ذِكْرِ أَحْوَالِ الْغُوَاةِ وَالْمُهْتَدِينَ، وَالْعُلَمَاءِ الرَّاسِخِينَ.
Yüce Allah'ın { رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Rabbimiz! Muhakkak ki sen, geleceğinde hiçbir şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın” buyruğunda [müminler], rahmeti talep ederken ona en çok muhtaç oldukları anı, yani rahmetin ebedî kurtuluş vesilesi olacağı günü göz önüne getirmişler ve îcâz (veciz anlatım) yoluyla bu günün zikrini dualarının peşine eklemişlerdir; sanki şöyle demişlerdir: «Bize katından bir rahmet bağışla, bilhassa insanların toplanacağı gün [bağışla]!» Tıpkı İbrahim'in { رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anamı-babamı ve müminleri bağışla” [İbrâhîm: 41] sözünde olduğu gibi... Ayrıca toplanma gününü hatırlamak, sapanların, hidayete erenlerin ve ilimde rüsuh sahibi âlimlerin durumları zikredildikten sonra son derece münasiptir.
وَمَعْنَى لَا رَيْبَ فِيهِ لَا رَيْبَ فِيهِ جَدِيرًا بِالْوُقُوعِ، فَالْمُرَادُ نَفْيُ الرَّيْبِ فِي وُقُوعِهِ.
{ لَا رَيْبَ فِيهِ } ifadesinin manası; vuku bulmaya layık [gerçek] bir şüphenin bulunmamasıdır. Dolayısıyla murat, onun vuku bulmasındaki şüphenin nefyedilmesidir.
وَنَفَوْهُ عَلَى طَرِيقَةِ نَفْيِ الْجِنْسِ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِارْتِيَابِ الْمُرْتَابِينَ، هَذَا إِذَا جَعَلْتَ (فِيهِ) خَبَرًا، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ صِفَةً لِرَيْبٍ وَتَجْعَلَ الْخَبَرَ مَحْذُوفًا عَلَى طَرِيقَةِ لَا النَّافِيَةِ لِلْجِنْسِ، فَيَكُونَ التَّقْدِيرُ: عِنْدَنَا، أَوْ لَنَا.
Şüpheye düşenlerin şüphelerine itibar edilmediği için bunu nefiy-i cins (cinsi nefyetme) yoluyla nefyetmişlerdir. Bu, { فِيهِ } car-mecrurunu haber yaptığın takdirdedir. Dilersen onu { رَيْبَ } kelimesinin sıfatı yapıp nefiy-i cins lâ'sının kuralı gereğince haberi mahzuf kılabilirsin; bu takdirde takdir «yanımızda/katımızda» veya «bizim için» şeklinde olur.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ تَعْلِيلٌ لِنَفْيِ الرَّيْبِ أَيْ لِأَنَّ اللَّهَ وَعَدَ بِجَمْعِ النَّاسِ لَهُ، فَلَا يُخْلِفُ ذَلِكَ، وَالْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ خَبَرَهُ، وَالْمِيعَادُ هُنَا اسْم مَكَان.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah verdiği sözden caymaz” cümlesi, şüphenin nefyedilmesinin gerekçesidir; yani çünkü Allah insanları o gün için toplayacağını vaad etmiştir ve bundan caymaz. Manası ise «Şüphesiz Allah haberinden dönmez» demektir; buradaki el-mîâd (الْمِيعَادُ) ise ism-i mekândır (vaad edilen yer/zaman).
[١٠، ١١]
[10, 11]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٠ إِلَى ١١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler: 10-11]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ (١٠) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (١١)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ (١٠) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (١١) } “Şüphesiz inkâr edenlere ne malları ne de evlatları Allah’a karşı hiçbir fayda sağlamayacaktır. İşte onlar ateşin yakıtıdırlar. (10) [Onların durumu] tıpkı Firavun hanedanı ve onlardan öncekilerin durumu gibidir; âyetlerimizi yalanladılar, Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Allah cezası pek çetin olandır. (11)”
اسْتِئْنَاف كَلَام ناشيء عَنْ حِكَايَةِ مَا دَعَا بِهِ الْمُؤْمِنُونَ: مِنْ دَوَامِ الْهِدَايَةِ، وَسُؤَالِ الرَّحْمَةِ، وَانْتِظَارِ الْفَوْزِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بِذِكْرِ حَالِ الْكَافِرِينَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي إِرْدَافِ الْبِشَارَةِ بِالنِّذَارَةِ. وَتَعْقِيبُ دُعَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، بِذِكْرِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ،
Bu, müminlerin hidayetin devamı, rahmet talebi ve kıyamet gününde kurtuluşu bekleyişlerine dair dualarının aktarılmasından doğan yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâftır); Kur'an'ın müjdenin ardı sıra uyarıyı getirme âdeti üzere o günde kâfirlerin durumunu zikretmektedir. Müminlerin duasının ardından müşriklerin durumunun zikredilmesi,...
إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ دَعْوَتَهُمُ استجيبت. وَالْمرَاد بالذين كَفَرُوا: الْمُشْرِكُونَ، وَهَذَا وَصْفٌ غَالِبٌ عَلَيْهِمْ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ وَقِيلَ: الَّذِينَ كَفَرُوا بنبوءة مُحَمَّد ﷺ أُرِيدَ هُنَا قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ وَأَهْلُ نَجْرَانَ وَيُرَجَّحُ هَذَا بِأَنَّهُمْ ذُكِّرُوا بِحَالِ فِرْعَوْنَ دُونَ حَالِ عَادٍ وَثَمُودَ فَإِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَعْلَقُ بِأَخْبَارِ فِرْعَوْنَ. كَمَا أَنَّ الْعَرَبَ أَعْلَقُ بِأَخْبَارِ عَادٍ وَثَمُودَ، وَأَنَّ الرَّدَّ عَلَى النَّصَارَى مِنْ أَهَمِّ أَغْرَاضِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ جَمِيعَ الْكَافِرِينَ: مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَأَهْلِ الْكِتَابَيْنِ، وَيَكُونَ التَّذْكِيرُ بِفِرْعَوْنَ لِأَنَّ وَعِيدَ الْيَهُودِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَهَمُّ.
...onların duasının kabul edildiğine bir işarettir. { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ile kastedilenler müşriklerdir; bu niteleme Kur'an ıstılahında onlar hakkında galiptir. Bir görüşe göre ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr edenler olup burada Kurayza, Nadîr ve Necrân halkı kastedilmiştir. Bu görüş, onlara Âd ve Semûd'un durumu yerine Firavun'un durumunun hatırlatılmasıyla kuvvet kazanır; zira Yahudiler ve Hristiyanlar Firavun'un haberleriyle daha çok ilgilidirler. Nitekim Araplar da Âd ve Semûd haberleriyle daha çok ilgilidirler; ayrıca Hristiyanlara cevap vermek bu surenin en önemli gayelerindendir. Müşrikler ve Ehl-i Kitap dahil bütün kâfirlerin kastedilmiş olması da caizdir; Firavun'un hatırlatılması ise bu ayette Yahudileri tehdit etmenin daha öncelikli olmasındandır.
وَمَعْنَى «تُغْنِي» تَجْزِي وَتَكْفِي وَتَدْفَعُ، وَهُوَ فِعْلٌ قَاصِرٌ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُول بعن نَحْوَ:
«Tuğnî» (تُغْنِي) kelimesinin anlamı; yeterli gelir, savar ve defeder demektir. Bu, { عَنْ } harf-i ceriyle mef'ûle geçişli kılınan lâzım (geçişsiz) bir fiildir; nitekim şu ifadede olduğu gibi:
«مَا أَغْنَى مَالِيَهْ» .
«Malım bana hiçbir fayda vermedi (benden hiçbir şeyi defetmedi)» [el-Hâkka: 28].
وَلِدَلَالَةِ هَذَا الْفِعْلِ عَلَى الْإِجْزَاءِ وَالدَّفْعِ، كَانَ مُؤْذِنًا بِأَنَّ هُنَالِكَ شَيْئًا يُدْفَعُ ضُرُّهُ، وَتُكْفَى كُلْفَتُهُ، فَلِذَلِكَ قَدْ يَذْكُرُونَ مَعَ هَذَا الْفِعْلِ مُتَعَلِّقًا ثَانِيًا وَيُعَدُّونَ الْفِعْلَ إِلَيْهِ بِحَرْفِ (مِنْ) كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. فَتَكُونُ (مِنْ) لِلْبَدَلِ وَالْعِوَضِ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَجَعَلَ ابْنُ عَطِيَّةَ (مِنْ) لِلِابْتِدَاءِ.
Bu fiil yeterli gelmeye ve defetmeye delalet ettiği için, zararı defedilecek ve külfeti savuşturulacak bir şeyin varlığını ihsas ettirirdi. Bu sebeple Araplar bu fiille birlikte ikinci bir müteallak (bağlantılı öge) zikrederler ve bu ayette olduğu gibi fiili ona { مِنْ } harfiyle ulaştırırlar. Buna göre { مِنْ }, el-Keşşâf sahibinin benimsediği görüşe göre bedel ve ivaz (karşılık) bildirir; İbn Atiyye ise { مِنْ } harfini ibtidâ (başlangıç) için kabul etmiştir.
وَقَوْلُهُ: مِنَ اللَّهِ أَيْ مِنْ أَمْرٍ يُضَافُ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّ تَعْلِيقَ هَذَا الْفِعْلِ، تَعْلِيقًا ثَانِيًا، بِاسْمِ ذَاتٍ لَا يُقْصَدُ مِنْهُ إِلَّا أَخَصُّ حَالٍ اشْتُهِرَتْ بِهِ، أَوْ فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ فَيُقَدَّرُ مَعْنَى اسْمٍ مُضَافٍ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ. وَالتَّقْدِيرُ هُنَا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، أَوْ مِنْ طَاعَتِهِ، إِذَا كَانَتْ (مِنْ) لِلْبَدَلِ وَكَذَا قَدَّرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَنَظَّرَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً [النَّجْم: ٢٨] . وَعَلَى جَعْلِ (مِنْ) لِلِابْتِدَاءِ كَمَا قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ تُقَدَّرُ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ، أَوْ مِنْ عَذَابِهِ، أَيْ غَنَاءً مُبْتَدِئًا مِنْ ذَلِكَ: عَلَى حَدِّ قَوْلِهِمْ: نَجَّاهُ مِنْ كَذَا أَيْ فَصَلَهُ مِنْهُ، وَلَا
Yüce Allah'ın { مِنَ اللَّهِ } buyruğu, yani Allah'a izafe edilen bir durumdan demektir; çünkü bu fiilin ikinci bir taallukla bir zât ismine bağlanmasından, ancak o zâtın en meşhur olduğu özel bir hal veya sözün sevk edildiği gaye kastedilir; dolayısıyla lafza-i celâle muzaf olan bir ismin manası takdir edilir. Eğer { مِنْ } harfi bedel içinse buradaki takdir «Allah'ın rahmetinin yerine» veya «O'na itaatin yerine» şeklindedir; el-Keşşâf'ta da böyle takdir edilmiş ve Yüce Allah'ın { وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Zan ise haktan hiçbir şeyi ikame edemez” [en-Necm: 28] ayeti buna nazire gösterilmiştir. İbn Atiyye'nin dediği gibi { مِنْ } harfi ibtidâ için kılındığında ise «Allah'ın gazabından» veya «O'nun azabından» şeklinde takdir edilir; yani bundan başlayan bir savuşturma demektir. Bu, Arapların «Onu falandan kurtardı» yani «ondan ayırdı» sözü kabilindendir. Şunu da...
يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ (مِنْ) مَعَ هَذَا الْفِعْلِ، إِذا عدّي بعن، مماثلة لمن الْوَاقِعَةِ بَعْدَ هَذَا الْفِعْلِ الَّذِي يعدّ بعن، لِإِمْكَانِ اخْتِلَافِ مَعْنَى التَّعَلُّقِ بِاخْتِلَافِ مَسَاقِ الْكَلَامِ. وَالْغَالِبُ أَنْ يَأْتُوا بَعْدَ فِعْلِ أَغْنَى بِلَفْظِ (شَيْءٍ) مَعَ ذِكْرِ الْمُتَعَلِّقَيْنِ كَمَا فِي الْآيَةِ، وَبِدُونِ ذِكْرِ مُتَعَلِّقَيْنِ، كَمَا فِي قَوْلِ أَبِي سُفْيَانَ، يَوْمَ أَسْلَمَ: «لَقَدْ عَلِمْتُ أَنْ لَوْ كَانَ مَعَهُ إِلَهٌ غَيْرُهُ لَقَدْ أَغْنَى عَنِّي شَيْئًا» .
...belirtmek gerekir ki, bu fiil { عَنْ } ile geçişli kılındığında onunla gelen { مِنْ } harfinin, sözün bağlamının değişmesiyle taalluk manasının değişebilmesi sebebiyle, { عَنْ } ile geçişli kılınan bu fiilden sonra gelen diğer { مِنْ } harfleriyle aynı olması gerekmez. Galip olan kullanım, bu ayette olduğu gibi iki müteallakın zikredilmesiyle birlikte { أَغْنَى } fiilinden sonra { شَيْءٍ } lafzını getirmeleridir; bazen de Ebû Süfyân'ın Müslüman olduğu gün söylediği şu sözde olduğu gibi iki müteallak zikredilmeksizin gelir: «Kesinlikle bildim ki, eğer O'nunla beraber başka bir ilah olsaydı bana az da olsa bir faydası dokunurdu (benden bir şeyi defederdi).»
وَانْتَصَبَ قَوْلُهُ: شَيْئاً عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ أَيْ شَيْئًا مِنَ الْغَنَاءِ. وَتَنْكِيرُهُ لِلتَّحْقِيرِ أَيْ غَنَاءً ضَعِيفًا، بله الْغناء المهم، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا بِهِ لِعَدَمِ اسْتِقَامَةِ مَعْنَى الْفِعْلِ فِي التَّعَدِّي.
Yüce Allah'ın { شَيْئاً } lafzı, mef'ûl-i mutlakın naibi olarak mensub olmuştur; yani «savuşturma cinsinden bir şey» demektir. Nekre (belirsiz) gelmesi tahkîr (küçümseme/azlık) içindir; yani nerede kaldı mühim bir fayda sağlamak, zayıf bir fayda dahi sağlayamaz. Fiilin geçişlilik manası buna uygun düşmediği için mef'ûlün bih olması caiz değildir.
وَقَدْ ظَهَرَ بِهَذَا كَيْفِيَّةُ تَصَرُّفِ هَذَا الْفِعْلِ التَّصَرُّفَ الْعَجِيبَ فِي كَلَامِهِمْ، وَانْفَتَحَ لَكَ مَا انْغَلَقَ مِنْ عِبَارَةِ الْكَشَّافِ، وَمَا دُونَهَا، فِي مَعْنَى هَذَا التَّرْكِيبِ.
Böylece bu fiilin Arapların kelamında nasıl harikulade bir şekilde çekilip kullanıldığı ortaya çıkmış; bu terkibin manası hakkında el-Keşşâf'ın ve diğer eserlerin kapalı kalan ifadeleri senin için aydınlanmıştır.
وَقَدْ مَرَّ الْكَلَامُ عَلَى وُقُوعِ لَفْظِ شَيْءٍ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ [الْبَقَرَة: ١٥٥] . وَإِنَّمَا خَصَّ الْأَمْوَالَ وَالْأَوْلَادَ مِنْ بَيْنِ أَعْلَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا لِأَنَّ الْغَنَاءَ يَكُونُ بِالْفِدَاءِ بِالْمَالِ، كَدَفْعِ الدِّيَاتِ وَالْغَرَامَاتِ، وَيَكُونُ بِالنَّصْرِ وَالْقِتَالِ، وَأَوْلَى مَنْ يُدَافِعُ عَنِ الرَّجُلِ، مِنْ عَشِيرَتِهِ، أَبْنَاؤُهُ، وَعَنِ الْقَبِيلَةِ أَبْنَاؤُهَا. قَالَ قَيْسُ بْنُ الخَطِيمِ:
{ شَيْءٍ } lafzının gelişi hakkındaki açıklama { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ } “Sizi biraz korku ile imtihan edeceğiz” [el-Bakara: 155] ayetinde geçmişti. İnkâr edenlerin bağlı oldukları şeyler arasından malların ve evlatların özellikle tahsis edilmesi şundandır: Zira bir şeyi savuşturmak ya diyet ve tazminat ödemek gibi malla fidye vermekle olur ya da yardım ve savaşmakla olur. Bir adamı aşiretinden savunacak en öncelikli kimseler oğullarıdır, kabilenin savunucuları da yine onun evlatlarıdır. Kays b. el-Hattîm şöyle demiştir:
ثَأَرْتُ عَدِيًّا وَالْخَطِيمَ وَلَمْ أُضِعْ ... وَلَايَةَ أَشْيَاخٍ جُعِلْتُ إِزَاءَهَا
«Adiy'in ve el-Hattîm'in intikamını aldım; başına geçtiğim büyüklerimin velayetini zayi etmedim.»
وَالْأَمْوَالُ الْمَكَاسِبُ الَّتِي تُقْتَاتُ وَتُدَّخَرُ وَيُتَعَاوَضُ بِهَا، وَهِيَ جَمْعُ مَالٍ، وَغَلَبَ اسْمُ الْمَالِ فِي كَلَامِ جُلِّ الْعَرَبِ عَلَى الْإِبِلِ قَالَ زُهَيْرٌ:
Mallar (el-emvâl); beslenilen, biriktirilen ve mübadele edilen kazançlardır. Mâl kelimesinin çoğuludur. Mâl ismi Arapların çoğunun dilinde deve için galip gelmiştir. Züheyr şöyle demiştir:
صَحِيحَاتِ مَالٍ طَالِعَاتٍ بِمَخْرَمِ
«Dağ yolundan yükselen sağlam develer (mallar)...»
وَغَلَبَ فِي كَلَامِ أَهْلِ الزَّرْعِ وَالْحَرْثِ عَلَى الْجَنَّاتِ وَالْحَوَائِطِ وَفِي الْحَدِيثِ «كَانَ أَبُو طَلْحَةَ أَكْثَرَ أَنْصَارِيٍّ بِالْمَدِينَةِ مَالًا وَكَانَ أَحَبَّ أَمْوَاله إِلَيْهِ بِئْر حاء، وَيُطْلَقُ الْمَالُ غَالِبًا عَلَى الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ كَمَا
Ziraat ve ekim ehlinin dilinde ise bahçeler ve hurmalıklar için galip gelmiştir. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ebû Talha, Medine'de Ensar içinde malı en çok olan kimseydi; en sevdiği malı ise Beyruhâ kuyusuydu.» Mal kelimesi çoğunlukla dirhem ve dinarlar için de kullanılır; nitekim...
فِي قَول النبيء ﷺ لِلْعَبَّاسِ «أَيْنَ الْمَالُ الَّذِي عِنْدَ أُمِّ الْفَضْلِ» .
...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abbâs'a söylediği «Ümmü'l-Fadl'ın yanındaki mal nerede?» sözünde de bu anlamdadır.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا وَعِيدٌ بِعَذَابِ الدُّنْيَا لِأَنَّهُ شُبِّهَ بِأَنَّهُ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ- إِلَى قَوْلِهِ- فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَشَأْنُ الْمُشَبَّهِ بِهِ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا وَلِأَنَّهُ عَطَفَ عَلَيْهِ عَذَابَ الْآخِرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ.
Zahir olan şudur ki bu, dünya azabıyla bir tehdittir; zira { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } ayetinden { فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ } kavline kadar Firavun hanedanının durumuna benzetilmiştir; müşebbehün bihin (kendisine benzetilenin) de muhatapça bilinir olması esastır; ayrıca Yüce Allah { وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ } “İşte onlar ateşin yakıtıdırlar” buyruğunda ahiret azabını buna atfetmiştir.
وَجِيءَ بِالْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: وَأُولئِكَ لِاسْتِحْضَارِهِمْ كَأَنَّهُمْ بِحَيْثُ يُشَارُ إِلَيْهِمْ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا سَيَأْتِي مِنَ الْخَبَرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: هُمْ وَقُودُ النَّارِ. وَعُطِفَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ، وَلَمْ تُفْصَلْ، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الَّتِي قبلهَا لَا وَعِيدٌ فِي الدُّنْيَا وَهَذِهِ فِي وَعِيدِ الْآخِرَةِ
{ وَأُولئِكَ } buyruğunda işaret zamiri getirilmesi, sanki kendilerine işaret ediliyormuş gibi onları göz önüne getirmek ve gelecek olan habere, yani { هُمْ وَقُودُ النَّارِ } “onlar ateşin yakıtıdırlar” buyruğuna müstahak olduklarına dikkat çekmek içindir. Bu cümle fasledilmeyip (atıfsız bırakılmayıp) atfedilmiştir; çünkü bundan önceki cümleden murat dünyadaki tehdittir, bu cümle ise ahiretteki tehdit hakkındadır;
بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ، فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ: سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهادُ [آل عمرَان: ١٢] .
nitekim bundan sonraki ayette geçen { سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهادُ } “Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz; orası ne kötü bir yataktır!” [Âl-i İmrân: 12] buyruğu da buna karinedir.
وَالْوَقُودُ بِفَتْحِ الْوَاوِ مَا يُوقَدُ بِهِ كَالوَضُوءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Vâv harfinin fethasıyla el-Vakûd (الْوَقُودُ), abdest suyu anlamına gelen vadû gibi, kendisiyle tutuşturulan şey (yakıt) demektir; benzeri daha önce Bakara suresindeki { الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “yakıtı insanlar ve taşlar olan [ateş]” buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ مَوْقِعُ كَافِ التَّشْبِيهِ مَوْقِعُ خَبَرٍ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمُشَبَّهُ بِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: دَأْبُهُمْ فِي ذَلِكَ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ، أَيْ عَادَتُهُمْ وَشَأْنُهُمْ كَشَأْنِ آلِ فِرْعَوْنَ.
Yüce Allah'ın { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } buyruğundaki teşbih kâf'ı, müşebbehün bihin delalet ettiği mahzuf bir mübtedânın haberi konumundadır. Takdiri: «Onların bu husustaki durumu/âdeti, Firavun hanedanının âdeti gibidir» yani onların âdet ve durumları Firavun hanedanının durumu gibidir.
وَالدَّأْبُ: أَصْلُهُ الْكَدْحُ فِي الْعَمَلِ وَتَكْرِيرُهُ، وَكَأَنَّ أَصْلَ فِعْلِهِ مُتَعَدٍّ، وَلِذَلِكَ جَاءَ مَصْدَرُهُ عَلَى فَعْلٍ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْعَادَةِ لِأَنَّهَا تَأْتِي مِنْ كَثْرَةِ الْعَمَلِ، فَصَارَ حَقِيقَةً شَائِعَةً قَالَ النَّابِغَةُ:
ed-De'b (الدَّأْبُ) kelimesinin aslı, işte gayret göstermek ve onu tekrarlamaktır. Sanki fiilinin aslı müteaddîdir (geçişlidir); bu yüzden masdarı fe'l (فَعْل) vezninde gelmiştir. Daha sonra çok amelden kaynaklandığı için âdet anlamında kullanılmış ve yaygın bir hakikat haline gelmiştir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
كَدَأْبِكَ فِي قَوْمٍ أَرَاكَ اصْطَنَعْتَهُمْ
«Görüyorum ki kendilerine ihsanda bulunduğun bir topluluk hakkındaki âdetin gibi...»
أَيْ عَادَتِكَ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ بِمَعْنَى الشَّأْنِ كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Yani «senin âdetin gibi». Sonra durum/hal (şe'n) anlamında da kullanılmıştır; nitekim İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:
كَدَأْبِكَ مِنْ أُمِّ الْحُوَيْرِثِ قَبْلَهَا
«Ondan önce Ümmü'l-Huweyris ile olan halin gibi...»
وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا، فِي قَوْلِهِ: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ، وَالْمَعْنَى: شَأْنُهُمْ فِي ذَلِكَ كَشَأْنِ آلِ فِرْعَوْنَ إِذْ لَيْسَ فِي ذَلِكَ عَادَةٌ مُتَكَرِّرَةٌ، وَقَدْ ضَرَبَ اللَّهُ لَهُمْ هَذَا الْمَثَلَ عِبْرَةً وَمَوْعِظَةً لِأَنَّهُمْ إِذَا اسْتَقْرَوُا الْأُمَمَ الَّتِي أَصَابَهَا الْعَذَابُ، وَجَدُوا جَمِيعَهُمْ قَدْ تَمَاثَلُوا فِي الْكُفْرِ: بِاللَّهِ، وَبِرُسُلِهِ، وَبِآيَاتِهِ، وَكَفَى بِهَذَا الِاسْتِقْرَاءِ مَوْعِظَةً لِأَمْثَالِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ، وَقَدْ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُشَبَّهُ بِهِ هُوَ وَعِيدَ الِاسْتِئْصَالِ وَالْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا إِذِ الْأَصْلُ أَنَّ حَالَ الْمُشَبَّهِ، أَظْهَرُ مَنْ حَالِ الْمُشَبَّهِ بِهِ عِنْدَ السَّامِعِ.
{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } buyruğunda burada kastedilen de budur. Manası: «Bu husustaki durumları Firavun hanedanının durumu gibidir»; zira burada tekrarlanan bir âdet söz konusu değildir. Allah Teâlâ bu meseli onlar için bir ibret ve öğüt olsun diye vermiştir; çünkü azaba uğrayan ümmetleri incelediklerinde, hepsinin Allah'ı, elçilerini ve ayetlerini inkâr etme hususunda benzeştiklerini görürler. Arap müşrikleri gibiler için bu inceleme öğüt olarak yeter. Müşebbehün bihin, köklerini kazıma tehdidi ve dünyadaki azap olması tayin edilmiştir; zira asıl olan, dinleyicinin nezdinde müşebbehin halinin müşebbehün bihin halinden daha belirgin olmasıdır.
وَعَلَيْهِ فَالْأَخْذُ فِي قَوْلِهِ: فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ هُوَ أَخْذُ الِانْتِقَامِ فِي الدُّنْيَا كَقَوْلِهِ:
Buna göre { فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ } “Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi” buyruğundaki yakalama (ahz), dünyadaki intikam yakalayışıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا [الْأَنْعَام: ٤٤، ٤٥] .
{ أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Onları ansızın yakaladık da bir anda umutsuzluğa kapılıp şaşkına döndüler. Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi” [el-En‘âm: 44-45].
وَأُرِيدَ بِآلِ فِرْعَوْنَ فِرْعَوْنُ وَآلِهِ لِأَنَّ الْآلَ يُطْلَقُ عَلَى أَشَدِّ النَّاسِ اخْتِصَاصًا بِالْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَالِاخْتِصَاصُ هُنَا اخْتِصَاصٌ فِي الْمُتَابَعَةِ وَالتَّوَاطُؤِ عَلَى الْكُفْرِ، كَقَوْلِهِ: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِر: ٤٦] فَلِذِكْرِ الْآلِ هُنَا مِنَ الْخُصُوصِيَّةِ مَا لَيْسَ لِذِكْرِ الْقَوْمِ إِذْ قَوْمُ الرجل قد يخالفون، فَلَا يَدُلُّ الْحُكْمُ الْمُتَعَلِّقُ بِهِمْ عَلَى أَنَّهُ مُسَاوٍ لَهُمْ فِي
Firavun hanedanı (Âl-i Firavun) ile bizzat Firavun ve ailesi/yakınları kastedilmiştir; zira âl lafzı, kendisine muzaf kılınan kimseye en sıkı bağı olanlar için kullanılır; buradaki bağ ise tâbi olma ve küfürde ittifak etme bağıdır. Nitekim { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Firavun hanedanını azabın en şiddetlisine sokun!” [el-Mü'min/Gâfir: 46] buyruğunda da böyledir. Dolayısıyla burada kavim lafzı yerine âl lafzının zikredilmesinin özel bir anlamı vardır; zira bir kimsenin kavmi bazen ona muhalefet edebilir, dolayısıyla kavme taalluk eden bir hüküm o kimsenin...
الْحُكْمِ، قَالَ تَعَالَى: أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ [هُودٍ: ٦٠] فِي كَثِيرٍ مِنَ الْآيَاتِ نَظَائِرِهَا، وَقَالَ: أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ قَوْمَ فِرْعَوْنَ [الشُّعَرَاء: ١٠، ١١] .
hükümde [onlara] denk olduğuna delalet etmez. Nitekim Yüce Allah pek çok ayette ve benzerlerinde: { أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Haberiniz olsun ki Hûd'un kavmi Âd helâk olup gitti!” [Hûd: 60] buyurmuş; yine şöyle buyurmuştur: { أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ قَوْمَ فِرْعَوْنَ } “O zalim topluluğa, Firavun'un kavmine git!” [eş-Şuarâ: 10-11].
وَقَوْلُهُ: «كَذَّبُوا» بَيَانٌ لِدَأْبِهِمُ، اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ. وَتَخْصِيصُ آلِ فِرْعَوْنَ بِالذِّكْرِ- مِنْ بَيْنِ بَقِيَّةِ الْأُمَمِ- لِأَنَّ هُلْكَهُمْ مَعْلُومٌ عِنْدَ أَهْلِ الْكِتَابِ، بِخِلَافِ هُلْكِ عَادٍ وَثَمُودَ فَهُوَ عِنْدَ الْعَرَبِ أَشْهَرُ وَلِأَنَّ تَحَدِّي مُوسَى إِيَّاهُمْ كَانَ بِآيَاتٍ عَظِيمَةٍ فَمَا أَغْنَتْهُمْ شَيْئًا تُجَاهَ ضَلَالِهِمْ وَلِأَنَّهُمْ كَانُوا أَقْرَبَ الْأُمَمِ عَهْدًا بِزَمَان النبيء ﷺ فَهُوَ كَقَوْلِ شُعَيْبٍ: وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ [هود: ٨٩] وَكَقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمُشْرِكِينَ: وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ [الْحجر: ٧٦] وَقَوْلِهِ: وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ [الْحجر: ٧٩] وَقَوْلِهِ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ
Onların «yalanladılar» buyruğu, onların gidişatının beyanı olup istînâf-ı beyânîdir. Diğer ümmetler arasından Firavun hanedanının zikre tahsis edilmesi; onların helakinin Ehl-i Kitap nezdinde bilinmesinden ötürüdür; oysa Âd ve Semûd kavimlerinin helaki Araplar nezdinde daha meşhurdur. Ayrıca Mûsâ'nın onlara meydan okuması büyük mucizelerle olmuştu da bu mucizeler sapkınlıkları karşısında kendilerine hiçbir fayda sağlamamıştı. Bir diğer sebep de onların, zaman bakımından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e en yakın ümmet olmalarıdır. Nitekim bu, Şuayb'ın şu sözü gibidir: { وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } “Lût kavmi de sizden uzak değildir” [Hûd: 89]. Yine Allah Teâlâ'nın müşriklere yönelik şu buyrukları gibidir: { وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “O [harap olmuş şehir], hâlâ işlek bir yol üzerindedir” [el-Hicr: 76]; { وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ } “İkisi de apaçık bir anayol üzerindedir” [el-Hicr: 79]; ve { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ }
[الصافات: ١٣٧، ١٣٨] .
“Şüphesiz sizler sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip durmaktasınız. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [es-Sâffât: 137-138].
[١٢، ١٣]
[12, 13]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٢ إِلَى ١٣]
[ÂL-İ İMRÂN SÛRESİ (3): 12-13. ÂYETLER]
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٢) قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (١٣)
{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٢) قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (١٣) } “O inkâr edenlere de ki: ‘Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz. Orası ne kötü bir yataktır!’ Karşı karşıya gelen iki toplulukta sizin için bir ibret vardı: Biri Allah yolunda savaşan bir topluluk, diğeri ise onları göz göre göre kendilerinin iki katı gören inkârcı bir topluluk idi. Allah dilediğini yardımıyla destekler. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için büyük bir ibret vardır.” (12-13)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، لِلِانْتِقَالِ مِنَ النِّذَارَةِ إِلَى التَّهْدِيدِ، وَمِنْ ضَرْبِ الْمَثَلِ لَهُمْ بِأَحْوَالِ سَلَفِهِمْ فِي الْكُفْرِ، إِلَى ضَرْبِ الْمَثَلِ لَهُمْ بِسَابِقِ أَحْوَالِهِمُ الْمُؤْذِنَةِ بِأَنَّ أَمْرَهُمْ صَائِرٌ إِلَى زَوَالٍ، وَأَنَّ أَمْرَ الْإِسْلَامِ سَتَنْدَكُّ لَهُ صُمُّ الْجِبَالِ. وَجِيءَ فِي هَذَا التَّهْدِيدِ بِأَطْنَبِ عِبَارَةٍ وَأَبْلَغِهَا لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ إِطْنَابٍ لِمَزِيدِ الْمَوْعِظَةِ، وَالتَّذْكِيرِ بِوَصْفِ يَوْمٍ كَانَ عَلَيْهِمْ، يَعْلَمُونَهُ. وَالَّذِينَ كَفَرُوا [الْبَقَرَة: ٣٩] يُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمُ الْمَذْكُورُونَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ [آل عمرَان: ١١٦] فَيَجِيءُ فِيهِ مَا تَقَدَّمَ وَالْعُدُولُ عَنْ ضَمِيرِ (هُمْ) إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ لِاسْتِقْلَالِ هَذِهِ النِّذَارَةِ.
Uyarmaktan tehdide geçmek; inkâr hususunda geçmişlerinin halleriyle onlara mesel vermekten, durumlarının yok olmaya yüz tuttuğunu ve İslâm'ın davası karşısında sarp dağların dahi un ufak olacağını bildiren önceki halleriyle mesel vermeye geçmek için yapılan bir başlangıç istînâfıdır. Bu tehditte en detaylı ve en beliğ ifadeye başvurulmuştur; çünkü bulunulan makam, öğüdün artırılması ve bildikleri, kendi aleyhlerine olan bir günün niteliğinin hatırlatılması için itnâb (sözü genişletme) makamıdır. { الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Bakara: 39] ifadesiyle, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ } “Şüphesiz inkâr edenlere [malları ve evlatları] hiçbir fayda vermeyecektir” [Âl-i İmrân: 116] ayetinde zikredilenlerin kastedilmiş olması muhtemeldir; dolayısıyla daha önce geçen hususlar burada da geçerli olur. «Onlar» zamirinden açık isme (ism-i zâhire) dönülmesi ise bu uyarının müstakil olması içindir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ خَاصَّةً، وَلِذَلِكَ أُعِيدَ الِاسْمُ الظَّاهِرُ، وَلَمْ يُؤْتَ بِالضَّمِيرِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ إِلَى قَوْله يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَذَلِكَ مِمَّا شَاهَدَهُ الْمُشْرِكُونَ يَوْمَ بَدْرٍ.
Zahir olan, onlarla özellikle müşriklerin kastedilmiş olmasıdır; nitekim bu sebeple açık isim tekrarlanmış ve peşinden gelen: { قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ } ifadesinden { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ } sözüne kadar olan karine sebebiyle zamir getirilmemiştir; zira bu, Bedir günü müşriklerin bizzat müşahede ettiği bir şeydir.
وَقَدْ قِيلَ: أُرِيدَ بِالَّذِينَ كَفَرُوا خُصُوصُ الْيَهُودِ، وَذَكَرُوا لِذَلِكَ سَبَبًا رَوَاهُ الْوَاحِدِيُّ، فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ: أَنَّ يَهُودَ يَثْرِبَ كَانُوا عَاهَدُوا رَسُول الله ﷺ إِلَى مُدَّةٍ فَلَمَّا أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ النَّكْبَةِ. نَقَضُوا الْعَهْدَ وَانْطَلَقَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ فِي سِتِّينَ رَاكِبًا إِلَى أَبِي سُفْيَانَ بِمَكَّةَ وَقَالُوا لَهُمْ: لَتَكُونَنَّ كَلِمَتُنَا وَاحِدَةً، فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى الْمَدِينَةِ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
İnkâr edenlerle özellikle Yahudilerin kastedildiği de söylenmiştir. Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl'de rivayet ettiği şu sebebi buna delil göstermişlerdir: Yesrib Yahudileri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile belirli bir süreye kadar muahede yapmışlardı. Uhud günü Müslümanların başına o felaket gelince antlaşmayı bozdular ve Ka‘b b. el-Eşref altmış süvari ile Mekke'deki Ebû Süfyân'ın yanına gitti. Onlara: «Sözümüz bir olsun» dediler. Medine'ye döndüklerinde bu ayet indirildi.
وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: أَنَّ رَسُول الله ﷺ لَمَّا غَلَبَ قُرَيْشًا بِبَدْرٍ، وَرَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ، جَمَعَ الْيَهُودَ وَقَالَ لَهُمْ: «يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ احْذَرُوا مِنَ اللَّهِ مِثْلَ مَا نَزَلَ بِقُرَيْشٍ وَأَسْلِمُوا فَقَدْ عَرَفْتُمْ، أَنِّي نَبِيءٌ مُرْسَلٌ» فَقَالُوا: «يَا مُحَمَّدُ لَا يَغُرَّنَّكَ أَنَّكَ لَقِيتَ قَوْمًا أَغْمَارًا لَا مَعْرِفَةَ لَهُمْ بِالْحَرْبِ فَأَصَبْتَ فِيهِمْ فُرْصَةً أَمَا وَاللَّهِ لَوْ قَاتَلْنَاكَ لَعَرَفْتَ أَنَّا نَحْنُ النَّاسُ» فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ
Muhammed b. İshâk ise şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'de Kureyş'i mağlup edip Medine'ye dönünce Yahudileri topladı ve onlara: «Ey Yahudi topluluğu! Kureyş'in başına gelenin bir benzerinin Allah tarafından başınıza gelmesinden sakının ve Müslüman olun; zira benim gönderilmiş bir peygamber olduğumu kesinlikle öğrendiniz» dedi. Onlar da: «Ey Muhammed! Savaştan anlamayan acemi bir toplulukla karşılaşıp onlara karşı bir fırsat yakalamış olman seni aldatmasın. Vallahi şayet bizimle savaşırsan, asıl insanların kim olduğunu görürsün!» dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
. وَعَلَى هَاتَيْنِ الرِّوَايَتَيْنِ فَالْغَلَبُ الَّذِي أُنْذِرُوا بِهِ هُوَ فَتْحُ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَخَيْبَرَ، وَأَيْضًا فَالتَّهْدِيدُ وَالْوَعِيدُ شَامِلٌ لِلْفَرِيقَيْنِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ.
Bu iki rivayete göre kendilerine vaat edilen mağlubiyet; Kurayza, Nadîr ve Hayber'in fethidir. Ayrıca tehdit ve vaîd her iki fırkayı da her durumda kapsamaktadır.
وَعَطْفُ بِئْسَ الْمِهادُ عَلَى سَتُغْلَبُونَ عَطْفُ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ.
{ بِئْسَ الْمِهادُ } buyruğunun { سَتُغْلَبُونَ } buyruğuna atfedilmesi, inşâî cümlenin haberî cümleye atfedilmesidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ- كِلْتَيْهِمَا بِتَاءِ الْخِطَابِ- وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: بِيَاءِ الْغَيْبَةِ، وَهُمَا وَجْهَانِ فِيمَا يُحْكَى بِالْقَوْلِ لِمُخَاطَبٍ، وَالْخِطَابُ أَكْثَرُ: كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ [الْمَائِدَة:
Cumhur { سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ } kelimelerini —her ikisini de muhatap tâ'sı ile— okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise gaib yâ'sı ile okumuşlardır. Bunlar, muhataba yönelik sözün hikaye edilmesindeki iki vecihtir; hitap daha yaygındır: Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Onlara ancak bana emrettiğini söyledim: ‘Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin’ [dedim]” [el-Mâide:
١١٧] وَلَمْ يَقُلْ رَبَّكَ وَرَبَّهُمْ.
117]; «senin Rabbin ve onların Rabbi» dememiştir.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ خِطَابٌ لِلَّذِينِ كَفَرُوا، كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ لِأَنَّ الْمَقَامَ لِلْمُحَاجَّةِ، فَأَعْقَبَ الْإِنْذَارَ وَالْوَعِيدَ بِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ. فَيَكُونُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقُولِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ، فَيَكُونَ اسْتِئْنَافًا نَاشِئًا عَنْ قَوْلِهِ سَتُغْلَبُونَ إِذْ لَعَلَّ كَثْرَةَ الْمُخَاطَبِينَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، أَوِ الْيَهُودِ، أَوْ كِلَيْهِمَا، يُثِيرُ تَعَجُّبَ السَّامِعِينَ مِنْ غَلَبِهِمْ فَذَكَّرَهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ.
{ قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ } buyruğundaki hitap, zahir olduğu üzere inkâr edenlere hitaptır; zira makam münakaşa ve delil getirme makamıdır; dolayısıyla uyarı ve tehdidin ardından delil ikame edilmiştir. Bu durumda [bu cümle] söylenen sözün bir parçası olur. Hitabın Müslümanlara yönelik olması da caizdir; bu durumda { سَتُغْلَبُونَ } buyruğundan neşet eden bir istînâf olur; çünkü muhatap olan müşriklerin veya Yahudilerin yahut her ikisinin çokluğu, dinleyenlerde onların yenilgisinden dolayı bir şaşkınlık uyandırabilir; bunun üzerine Allah onlara Bedir günü olanları hatırlatmıştır.
وَالْفِئَتَانِ هُمَا الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ يَوْمَ بَدْرٍ.
İki topluluk (fietân), Bedir günü Müslümanlar ve müşriklerdir.
وَالِالْتِقَاءُ: اللِّقَاءُ، وَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَاللِّقَاءُ مُصَادَفَةُ الشَّخْصِ شَخْصًا فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ، وَيُطْلَقُ اللِّقَاءُ عَلَى الْبُرُوزِ لِلْقِتَالِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
İltikā (karşılaşma), buluşmak/kavuşmak demektir; buradaki ifti‘âl kalıbı mübalağa içindir. Likā ise bir şahsın başka bir şahısla tek bir mekânda karşılaşmasıdır. Likā kelimesi, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi savaş için meydana çıkma anlamında da kullanılır:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ [الْأَنْفَال: ١٥] وَسَيَأْتِي. وَالِالْتِقَاءُ يُطْلَقُ كَذَلِكَ كَقَوْلِ أُنَيْفِ بْنِ زَبَّانَ:
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } “Ey iman edenler! İnkâr edenlerle toplu halde karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyin” [el-Enfâl: 15] ki bu ileride gelecektir. İltikā da aynı şekilde kullanılır; nitekim Üneyf b. Zebbân şöyle demiştir:
فَلَمَّا الْتَقَيْنَا بَيَّنَ السَّيْفُ بَيْنَنَا ... لِسَائِلَةٍ عَنَّا حَفِيٌّ سُؤَالُهَا
«Karşılaştığımızda kılıç aramızdaki durumu açıkladı... Bizi merakla soran kadına.»
وَهَذِهِ الْآيَةُ تَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ.
Bu ayet iki manayı da muhtemeldir.
وَقَوْلُهُ: فِئَةٌ تُقاتِلُ تَفْصِيلٌ لِلْفِئَتَيْنِ، وَهُوَ مَرْفُوعٌ عَلَى أَنَّهُ صَدْرُ جُمْلَةٍ لِلِاسْتِئْنَافِ فِي التَّفْصِيلِ وَالتَّقْسِيمِ، الْوَارِدِ بَعْدَ الْإِجْمَالِ وَالْجَمْعِ.
{ فِئَةٌ تُقاتِلُ } “bir topluluk savaşıyor” buyruğu iki topluluğun tafsilatıdır; icmal ve toplu zikirden sonra gelen tafsilat ve taksimdeki istînâf cümlesinin başlangıcı (mübtedası) olarak merfûdur.
وَالْفِئَةُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمْ مِنْ فِئَةٍ
Fie (فِئَة), insan topluluğu demektir. Yüce Allah'ın: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ }
قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ
{ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ } “Nice az bir topluluk, Allah'ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir”
فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٩] .
buyruğunda Bakara Sûresi'nde [249] buna dair açıklama geçmişti.
وَالْخطاب فِي: يَرَوْنَهُمْ كَالْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: قَدْ كانَ لَكُمْ.
{ يَرَوْنَهُمْ } buyruğundaki hitap, { قَدْ كانَ لَكُمْ } buyruğundaki hitap gibidir.
وَالرُّؤْيَةُ هُنَا بَصَرِيَّةٌ لِقَوْلِهِ: رَأْيَ الْعَيْنِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكُفَّارَ رَأَوُا الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ وَالتَّلَاحُمِ مِثْلَيْ عَدَدِهِمْ، فَوَقَعَ الرُّعْبُ فِي قُلُوبِهِمْ فَانْهَزَمُوا. فَهَذِهِ الرُّؤْيَةُ جُعِلَتْ آيَةً لِمَنْ رَأَوْهَا وَتَحَقَّقُوا بَعْدَ الْهَزِيمَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا وَاهِمِينَ فِيمَا رَأَوْهُ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَشَدَّ حَسْرَةً لَهُمْ، وَتَكُونُ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ غَيْرَ الرُّؤْيَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْأَنْفَالِ [٤٤] بِقَوْلِهِ: وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ فَإِنَّ تِلْكَ يُنَاسِبُ أَنْ تَكُونَ وَقَعَتْ قَبْلَ التَّلَاحُمِ، حَتَّى يَسْتَخِفَّ الْمُشْرِكُونَ بِالْمُسْلِمِينَ، فَلَا يَأْخُذُوا أُهْبَتَهُمْ لِلِقَائِهِمْ، فَلَمَّا لَاقَوْهُمْ رَأَوْهُمْ مِثْلَيْ عَدَدِهِمْ فَدَخَلَهُمُ الرُّعْبُ وَالْهَزِيمَةُ، وَتَحَقَّقُوا قِلَّةَ الْمُسْلِمِينَ بَعْدَ انْكِشَافِ الْمَلْحَمَةِ فقد كَانَت إِرَادَة القلّة وَإِرَادَة الْكَثْرَةِ سَبَبَيْ نَصْرٍ لِلْمُسْلِمِينَ بِعَجِيبِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى. وَجُوِّزَ أَنْ يَكُونَ الْمُسْلِمُونَ رَأَوُا الْمُشْرِكِينَ مِثْلَيْ عَدَدِ الْمُؤْمِنِينَ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ ثَلَاثَةَ أَمْثَالِهِمْ، فَقَلَّلَهُمُ اللَّهُ فِي أَعْيُنِ أَنَّهُمْ ثَلَاثَةُ أَضْعَافِهِمْ لَخَافُوا الْهَزِيمَةَ، وَتَكُونُ هَذِهِ الْإِرَاءَةُ هِيَ الْإِرَاءَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٤٤] : وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيَكُونُ ضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي قَوْله:
Buradaki görme, { رَأْيَ الْعَيْنِ } “göz göre göre” buyruğundan dolayı gözle görmedir (basarîdir). Zahir olan şudur ki, kâfirler Bedir günü karşılaşma ve çarpışma anında Müslümanları kendi sayılarının iki katı olarak gördüler; böylece kalplerine korku düştü ve hezimete uğradılar. İşte bu görme, onu görenler ve hezimetten sonra gördükleri şeyde yanıldıklarını kesin olarak anlayanlar için bir ibret kılındı ki onlar adına daha büyük bir hasret olsun. Bu görme, Enfâl Sûresi'ndeki [44] { وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } “Onların gözünde sizi azaltıyordu” buyruğunda zikredilen görmeden farklıdır; zira o durumun çarpışmadan önce gerçekleşmesi uygundur; ta ki müşrikler Müslümanları hafife alsınlar ve onlarla karşılaşmak için hazırlıklarını tam yapmasınlar. Onlarla karşılaştıklarında ise onları kendi sayılarının iki katı olarak gördüler, böylece içlerine korku ve hezimet girdi; savaşın neticesi ortaya çıktıktan sonra da Müslümanların azlığını anladılar. Dolayısıyla az gösterme iradesi de çok gösterme iradesi de Allah Teâlâ'nın harikulade takdiriyle Müslümanlar için zafer sebepleri olmuştur. Müslümanların, kendilerinden üç kat fazla olan müşrikleri kendi sayılarının iki katı görmüş olmaları da caiz görülmüştür; Allah onların gözünde müşrikleri azaltmıştır; şayet onların üç katları olduğunu bilselerdi hezimetten korkarlardı. Bu gösterme, Enfâl Sûresi'nde [44] geçen: { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا } “Karşılaştığınızda onları sizin gözünüzde az gösteriyordu” buyruğudur. Bu takdirde:
(مقليهم) رَاجِعًا لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ، وَأَصْلُهُ تَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْكُمْ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْمَقُولِ.
«Mislühüm»deki gaib zamiri, iltifat yoluyla Müslümanlara raci olur; sözün aslı, söylenen söz cümlesinden olmak üzere «teravnehüm misleyküm» (onları kendinizin iki katı görüyordunuz) şeklindedir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ: تَرَوْنَهُمْ- بِتَاء الْخِطَابِ- وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ:
Nâfi‘, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb —hitap tâ'sı ile— { تَرَوْنَهُمْ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise gaib yâ'sı ile okumuşlardır:
عَلَى أَنَّهُ حَالٌ مِنْ وأُخْرى كافِرَةٌ، أَوْ مِنْ فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ مِثْلَيْ عَدَدِ الْمَرْئِيِّينَ. إِنْ كَانَ الرَّاءُونَ هُمُ الْمُشْرِكِينَ، أَوْ مِثْلَيْ عَدَدِ الرَّائِينَ، إِنْ كَانَ الرَّاءُونَ هُمُ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ كِلَيْهِمَا جَرَى ضَمِيرُهُ عَلَى الْغَيْبَةِ وَكِلْتَا الرُّؤْيَتَيْنِ قَدْ وَقَعَتْ يَوْمَ بَدْرٍ. وَكُلُّ فِئَةٍ عَلِمَتْ رُؤْيَتَهَا وَتُحُدِّيَتْ بِهَاتِهِ الْآيَةِ. وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ الْعُدُولُ عَن التَّعْبِير بفئتكم وَفِئَتِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ، لِقَصْدِ صُلُوحِيَّةِ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ لِكِلْتَا الْفِئَتَيْنِ، فَيُفِيدُ اللَّفْظُ آيَتَيْنِ عَلَى التَّوْزِيعِ، بِطَرِيقَةِ التَّوْجِيهِ.
Bu okuyuş, { وأُخْرى كافِرَةٌ } ifadesinden veya { فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } ifadesinden haldir; yani görenler müşrikler ise görülenlerin sayısının iki katı, görenler Müslümanlar ise görenlerin sayısının iki katı demektir; çünkü her ikisinin zamiri de gaib olarak gelmiştir ve her iki görme de Bedir günü gerçekleşmiştir. Her fırka kendi gördüğünü bilmiş ve bu ayetle kendilerine meydan okunmuştur. Bu kıraate göre; gaib zamirinin her iki topluluğa da uygun düşmesini sağlamak kastıyla «topluluğunuz» ve «onların topluluğu» ifadesinden vazgeçilerek { فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ } denilmiştir; böylece lafız, tevcîh yoluyla paylaştırma üzere iki ayeti/mucizeyi birden ifade eder.
وَ «رَأْيَ الْعَيْنِ» مَصْدَرٌ مُبَيِّنٌ لِنَوْعِ الرُّؤْيَةِ: إِذْ كَانَ «فِعْلُ رَأَى» يَحْتَمِلُ الْبَصَرَ وَالْقَلْبَ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى الْعَيْنِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يسْتَعْمل مصدرا لرَأى الْقَلْبِيَّةِ، كَيْفَ وَالرَّأْيُ اسْمٌ لِلْعَقْلِ، وَتُشَارِكُهَا فِيهَا رَأَى الْبَصْرِيَّةُ، بِخِلَافِ الرُّؤْيَةِ فَخَاصَّةٌ بِالْبَصَرِيَّةِ.
{ رَأْيَ الْعَيْنِ } ifadesi, görmenin türünü beyan eden bir mastardır; zira «raâ fiili» hem gözle hem kalple görmeyi muhtemeldir; onun göze muzaf kılınması, kalbî raâ için mastar olarak kullanıldığına delildir; nasıl olmasın ki re'y (رَأْي), aklın ismidir ve gözle görme (raâ) de bu lafızda ona ortak olur; ru'yet (رُؤْيَة) ise sadece gözle görmeye hastır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ تَذْيِيلٌ لِأَنَّ تِلْكَ الرُّؤْيَةَ كَيْفَمَا فُسِّرَتْ تَأْيِيدٌ لِلْمُسْلِمِينَ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ
{ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini yardımıyla destekler” cümlesi bir fezlekedir (tezyîldir); çünkü o görme nasıl tefsir edilirse edilsin Müslümanlar için bir teyittir/destektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ }
لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا
{ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا } “...ki Allah, yerine getirilmesi gereken bir emri yerine getirsin”
[الْأَنْفَال: ٤٤] .
[el-Enfâl: 44].
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٤]
[ÂL-İ İMRÂN SÛRESİ (3): 14. ÂYET]
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ (١٤)
{ زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ (١٤) } “Kadınlar, oğullar, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüş, salma güzel atlar, davarlar ve ekinler gibi nefsin arzuladığı şeyler insanlara süslü gösterildi. Bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir. Varılacak güzel yer ise Allah'ın katındadır.” (14)
زُيِّنَ.
{ زُيِّنَ } “Süslü gösterildi”.
اسْتِئْنَافٌ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ [آل عمرَان: ١٠] إِذْ كَانَتْ إِضَافَةُ أَمْوَالٍ وَأَوْلَادٍ إِلَى ضَمِيرِ «هُمْ» دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهَا مَعْلُومَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ. قُصِدَ مِنْهُ عِظَةُ الْمُسْلِمِينَ أَلَّا يَغْتَرُّوا بِحَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَتُعْجِبَهُمْ زِينَةُ الدُّنْيَا، وَتُلْهِيَهُمْ عَنِ التَّهَمُّمِ بِمَا بِهِ الْفَوْزُ فِي الْآخِرَةِ فَإِنَّ التَّحْذِيرَ مِنَ الْغَايَاتِ يَسْتَدْعِي التَّحْذِيرَ مِنَ الْبِدَايَاتِ. وَقَدْ صُدِّرَ هَذَا الْوَعْظُ وَالتَّأْدِيبُ بِبَيَانِ مَدْخَلِ هَذِهِ الْحَالَةِ إِلَى النُّفُوسِ، حَتَّى يَكُونُوا عَلَى أَشَدِّ الْحَذَرِ مِنْهَا لِأَنَّ مَا قَرَارَتُهُ النَّفْسُ يَنْسَابُ إِلَيْهَا مَعَ الْأَنْفَاسِ.
{ لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Malları ve çocukları onlara hiçbir fayda vermeyecektir” [Âl-i İmrân: 10] buyruğundan neşet eden bir istînâftır; zira mallar ve evlatların «onlar» zamirine muzaf kılınması, bunların Müslümanlarca bilindiğine delalet eder. Bununla, inkâr edenlerin haline aldanıp dünya süsüne kapılmamaları ve ahirette kurtuluşu sağlayacak şeylerle meşgul olmaktan geri kalmamaları hususunda Müslümanlara öğüt verilmesi amaçlanmıştır; zira sonuçlardan sakındırmak, başlangıçlardan sakındırmayı gerektirir. Bu vaaz ve edep verme, bu halin nefislere giriş yolunun açıklanmasıyla başlatılmıştır; ta ki ondan son derece sakınsınlar; zira nefsin karar kıldığı şey, nefeslerle birlikte ona sızar.
وَالتَّزْيِينُ تَصْيِيرُ الشَّيْءِ زَيْنًا أَيْ حَسَنًا، فَهُوَ تَحْسِينُ الشَّيْءِ الْمُحْتَاجِ إِلَى التَّحْسِينِ، وَإِزَالَةُ مَا يَعْتَرِيهِ مِنَ الْقُبْحِ أَوِ التَّشْوِيهِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْحَلَّاقُ مُزَيِّنًا.
Tezyîn (تَزْيِين), bir şeyi süs yani güzel kılmaktır; dolayısıyla güzelleştirilmeye muhtaç olan bir şeyi güzelleştirmek ve ona arız olan çirkinliği yahut kusuru gidermektir. Bu sebeple berbere müzeyyin (süsleyen/güzelleştiren) denilmiştir.
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
الْحَرْبُ أَوَّلَ مَا تَكُونُ فَتِيَّةً ... تَسْعَى بِزِينَتِهَا لِكُلِّ جَهُولِ
«Savaş ilk başladığında genç ve güzel bir kız gibidir... Bütün cahillere süsüyle koşar.»
فَالزِّينَةُ هِيَ مَا تكون فِي الشَّيْءِ مِنَ الْمَحَاسِنِ: الَّتِي تُرَغِّبُ النَّاظِرِينَ فِي اقْتِنَائِهِ، قَالَ تَعَالَى:
Zînet (süs), bir şeyde bulunan ve bakanları onu elde etmeye heveslendiren güzelliklerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا [الْكَهْف: ٢٨] . وَكَلِمَةُ زَيْنٍ قَلِيلَةُ الدَّوَرَانِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعَ حُسْنِهَا وَخِفَّتِهَا قَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:
{ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının süsünü istiyorsun” [el-Kehf: 28]. Zeyn (زَيْن) kelimesi, güzelliğine ve hafifliğine rağmen Arap kelamında az geçer. Ömer b. Ebî Rebîa şöyle demiştir:
أَزْمَعَتْ خُلَّتِي مَعَ الْفَجْرِ بَيْنَا ... جَلَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْوَجْهَ زَيْنَا
«Sevgilim fecirle birlikte ayrılmaya karar verdi... Allah o yüze bir süs ve güzellik bürüsün.»
وَفِي حَدِيثِ «سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ» : أَنَّ أَبَا بَرَزَةَ الْأَسْلَمِيَّ دَخَلَ عَلَى عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ- وَقَدْ أَرْسَلَ إِلَيْهِ لِيَسْأَلَهُ عَنْ حَدِيثِ الْحَوْضِ- فَلَمَّا دَخَلَ أَبُو بَرَزَةَ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ لِجُلَسَائِهِ: إِنَّ مُحَمَّدِيَّكُمْ هَذَا الدِّحْدَاحُ. قَالَ أَبُو بَرَزَةَ: «مَا كُنْتُ أَحْسَبُ أَنِّي أَبْقَى فِي قَوْمٍ يُعَيِّرُونَنِي بِصُحْبَةِ مُحَمَّدٍ» . فَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ: «إِنَّ صُحْبَةَ مُحَمَّدٍ لَكَ زَيْنٌ غَيْرُ شَيْنٍ» .
Sünen-i Ebî Dâvûd'daki hadiste rivayet edildiğine göre Ebû Berze el-Eslemî, Ubeydullah b. Ziyâd'ın yanına girdi —ki Ubeydullah Havz hadisini sormak için ona haber göndermişti—. Ebû Berze içeri girdiğinde Ubeydullah meclisindekilere: «Şu sizin ufak tefek Muhammedî'nizdir!» dedi. Bunun üzerine Ebû Berze: «Muhammed'in sohbetiyle ayıplanacağım bir topluluk içinde kalacağımı hiç zannetmezdim» dedi. Ubeydullah ise: «Şüphesiz Muhammed'in sohbeti senin için bir kusur değil, bir süstür (zeyndir)» dedi.
وَالشَّهَوَاتُ جَمْعُ شَهْوَةٍ، وَأَصْلُ الشَّهْوَةِ مَصْدَرُ شَهِيَ كَرَضِيَ، وَالشَّهْوَةُ بِزِنَةِ الْمَرَّةِ، وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِ مَصْدَرِ شَهِيَ أَنْ يَكُونَ بِزِنَةِ الْمَرَّةِ. وَأُطْلِقَتِ الشَّهَوَاتُ هُنَا عَلَى الْأَشْيَاءِ
Şehevât (شَهَوَات), şehvetin çoğuludur. Şehvetin aslı, radıye (رَضِيَ) gibi şehiye (شَهِيَ) fiilinin mastarıdır. Şehvet lafzı masdar-ı merre veznindedir ve şehiye fiilinin mastarının çoğunlukla kullanımı masdar-ı merre vezninde olmasıdır. Şehevât burada, vasfın kuvvetinde mübalağa yoluyla
الْمُشْتَهَاةِ عَلَى وَجْهِ الْمُبَالَغَةِ فِي قُوَّةِ الْوَصْفِ. وَتَعْلِيقُ التَّزْيِينِ بِالْحُبِّ جَرَى عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ الْمُزَيَّنَ لِلنَّاسِ هُوَ الشَّهَوَاتُ، أَيِ الْمُشْتَهَيَاتُ نَفْسُهَا، لَا حُبُّهَا، فَإِذَا زُيِّنَتْ لَهُمْ أَحَبُّوهَا فَإِنَّ الْحُبَّ يَنْشَأُ عَنِ الِاسْتِحْسَانِ، وَلَيْسَ الْحُبُّ بِمُزَيَّنٍ، وَهَذَا إِيجَازٌ يُغْنِي عَنْ أَنْ يُقَالَ زُيِّنَتْ لِلنَّاسِ الشَّهَوَاتُ فَأَحَبُّوهَا، وَقَدْ سَكَتَ الْمُفَسِّرُونَ عَنْ وَجْهِ نَظْمِ الْكَلَامِ بِهَذَا التَّعْلِيقِ.
arzu edilen şeylere (müşteheyâta) ıtlak edilmiştir. Tezyînin sevgiye (hubb) taalluk ettirilmesi zahirin gereğine zıt olarak vuku bulmuştur; zira insanlara süslü gösterilen şey şehvetler yani bizzat arzu edilen şeylerin kendisidir, onların sevgisi değildir; bunlar süslü gösterilince insanlar onları severler, nitekim sevgi beğeniden doğar; sevginin kendisi süslenmiş değildir. Bu durum, «insanlara şehvetler süslendi, onlar da bunları sevdiler» denmesine gerek bırakmayan bir îcâzdır. Müfessirler ise sözün bu taalluk ile diziliş veçhi hakkında sükût etmişlerdir.
وَالْوَجْهُ عِنْدِي إِمَّا أَنْ يُجْعَلَ حُبُّ الشَّهَواتِ مَصْدَرًا نَائِبًا عَنْ مَفْعُولٍ مُطْلَقٍ، مُبَيِّنًا لِنَوْعِ التَّزْيِينِ: أَيْ زُيِّنَ لَهُمْ تَزْيِينُ حُبٍّ، وَهُوَ أَشَدُّ التَّزْيِينِ، وَجُعِلَ الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ نَائِبًا عَنِ الْفَاعِلِ، وَأَصْلُ الْكَلَامِ: زُيِّنَ لِلنَّاسِ الشَّهَوَاتُ حُبًّا، فَحُوِّلَ وَأُضِيفَ إِلَى النَّائِبِ عَنِ الْفَاعِلِ، وَجُعِلَ نَائِبًا عَنِ الْفَاعِلِ، كَمَا جُعِلَ مَفْعُولًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي [ص: ٣٢] . وَإِمَّا أَنْ يُجْعَلَ حُبُّ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ
Bana göre [bunun] veçhi şunlardan biridir: Ya { حُبُّ الشَّهَواتِ } ifadesi, tezyînin türünü beyan eden ve mef'ûl-i mutlak yerine geçen bir mastar kılınır; yani «onlara sevgiyle süslendi» demektir ki bu tezyînin en şiddetlisidir; mef'ûl-i mutlak ise nâib-i fâil yapılmıştır. Sözün aslı şudur: «Züyyine li'n-nâsi'ş-şehevâtü hubben» (insanlara şehvetler sevgi olarak süslendi), sonra bu değiştirilmiş, nâib-i fâile muzaf kılınmış ve nâib-i fâil yapılmıştır; tıpkı Yüce Allah'ın: { فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Gerçekten ben mal sevgisini Rabbimin zikrinden dolayı sevdim, dedi” [Sâd: 32] buyruğunda mef'ûl yapıldığı gibi. Ya da hubb (حُبُّ), mef'ûl manasında bir mastar kılınır; yani
مَحْبُوبُ الشَّهَوَاتِ أَيِ الشَّهَوَاتُ الْمَحْبُوبَةُ. وَإِمَّا أَنْ يُجْعَلَ زُيِّنَ كِنَايَةً مُرَادًا بِهِ لَازِمُ التَّزْيِينِ وَهُوَ إِقْبَالُ النَّفْسِ عَلَى مَا فِي الْمُزَيَّنِ مِنَ الْمُسْتَحْسَنَاتِ مَعَ سَتْرِ مَا فِيهِ مِنَ الْأَضْرَارِ، فَعُبِّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالتَّزْيِينِ، أَيْ تَحْسِينِ مَا لَيْسَ بِخَالِصِ الْحُسْنِ فَإِنَّ مُشْتَهَيَاتِ النَّاسِ تَشْتَمِلُ عَلَى أُمُورٍ مُلَائِمَةٍ مَقْبُولَةٍ، وَقَدْ تَكُونُ فِي كَثِيرٍ مِنْهَا مَضَارُّ، أَشَدُّهَا أَنَّهَا تُشْغِلُ عَنْ كَمَالَاتٍ كَثِيرَةٍ فَلِذَلِكَ كَانَتْ كَالشَّيْءِ الْمُزَيَّنِ تُغَطَّى نَقَائِصُهُ بِالْمُزَيَّنَاتِ، وَبِذَلِكَ لَمْ يَبْقَ فِي تَعْلِيق زيّن بحب إِشْكَالٌ.
«mahbûbü'ş-şehevât» yani sevilen şehvetler/arzular demektir. Ya da { زُيِّنَ }, tezyînin lâzımı murad edilen bir kinaye kılınır ki bu da süslenen şeydeki zararlar örtülerek içindeki beğenilen yönlere nefsin yönelmesidir; bu durum tezyîn ile yani katıksız güzel olmayan şeyin güzelleştirilmesi olarak ifade edilmiştir; zira insanların arzuladığı şeyler uygun ve makbul hususları içerdiği gibi çoğunda zararlar da bulunabilir; bunların en ağırı ise pek çok kemâlâttan alıkoymasıdır. İşte bu sebeple süslenmiş bir şey gibi olup eksiklikleri süslerle örtülür; böylece «züyyine» fiilinin «hubb» kelimesine taallukunda hiçbir müşkillik kalmaz.
وَحُذِفَ فَاعِلُ التَّزْيِينِ لِخَفَائِهِ عَنْ إِدْرَاكِ عُمُومِ الْمُخَاطَبِينَ، لِأَنَّ مَا يَدُلُّ عَلَى الْغَرَائِزِ وَالسَّجَايَا، لَمَّا جُهِلَ فَاعِلُهُ فِي مُتَعَارَفِ الْعُمُومِ، كَانَ الشَّأْنُ إِسْنَادَ أَفْعَالِهِ لِلْمَجْهُولِ: كَقَوْلِهِمْ عُنِيَ بِكَذَا، وَاضْطُرَّ إِلَى كَذَا، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ الْكِنَايَةَ عَنْ لَازِمِ التَّزْيِينِ، وَهُوَ الْإِغْضَاءُ عَمَّا فِي الْمُزَيَّنِ مِنَ الْمَسَاوِي لِأَنَّ الْفَاعِلَ لَمْ يَبْقَ مَقْصُودًا بِحَالٍ، وَالْمُزَيَّنُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ هُوَ إِدْرَاكُ الْإِنْسَانِ الَّذِي أَحَبَّ الشَّهَوَاتِ، وَذَلِكَ أَمْرٌ جِبِلِّيٌّ جَعَلَهُ اللَّهُ فِي نِظَامِ الْخِلْقَةِ قَالَ تَعَالَى: وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ [يس: ٧٢] .
Tezyînin fâili, muhatapların umumunun idrakine kapalı olduğu için hazfedilmiştir; zira fıtrat ve seciyelere delalet eden şeylerin fâili genel örfte bilinmediğinde, bunların fiillerini meçhule isnat etmek âdettendir; nitekim «şununla ilgilenildi», «şuna mecbur kalındı» demeleri gibi. Bilhassa tezyînin lâzımından —ki o da süslenen şeydeki kötülükleri görmezden gelmektir— kinaye kastedildiğinde böyledir; zira fâil hiçbir şekilde kastedilen durumunda kalmamıştır. Gerçekte süsleyen şey ise şehvetleri seven insanın kendi idrakidir; bu da Allah'ın yaratılış nizamına koyduğu fıtrî bir durumdur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ } “Onları kendilerine boyun eğdirdik; bir kısmına binerler, bir kısmından da yerler” [Yâsîn: 72].
وَلَمَّا رَجَعَ التَّزْيِينُ إِلَى انْفِعَالٍ فِي الْجِبِلَّةِ، كَانَ فَاعِلُهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ هُوَ خَالِقَ هَذِهِ الْجِبِلَّاتِ، فَالْمُزَيِّنُ هُوَ اللَّهُ بِخَلْقِهِ لَا بِدَعْوَتِهِ، وَرُوِيَ مِثْلُ هَذَا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَإِذَا الْتَفَتْنَا إِلَى الْأَسْبَابِ الْقَرِيبَةِ الْمُبَاشِرَةِ. كَانَ الْمُزَيِّنُ هُوَ مَيْلَ النَّفْسِ إِلَى الْمُشْتَهَى، أَوْ تَرْغِيبَ الدَّاعِينَ إِلَى تَنَاوُلِ الشَّهَوَاتِ: مِنَ الْخِلَّانِ وَالْقُرَنَاءِ، وَعَنِ الْحَسَنِ: الْمُزَيِّنُ هُوَ الشَّيْطَانُ، وَكَأَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ التَّزْيِينَ بِمَعْنَى التَّسْوِيلِ وَالتَّرْغِيبِ بِالْوَسْوَسَةِ لِلشَّهَوَاتِ الذَّمِيمَةِ وَالْفَسَادِ،
Süsleme fıtrattaki bir etkilenmeye raci olunca, onun gerçekteki faili bu fıtratları yaratan zattır. Dolayısıyla süsleyen, davetiyle değil yaratmasıyla Allah'tır; Ömer b. el-Hattâb'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Doğrudan ve yakın sebeplere bakacak olursak süsleyen; nefsin arzulanan şeye meyli yahut dostlardan ve arkadaşlardan şehvetleri elde etmeye çağıran kimselerin teşvikidir. Hasan['dan gelen rivayette] ise: «Süsleyen şeytandır» denilmiştir. O, sanki süslemenin; kötü arzulara ve fesada vesveseyle teşvik etmek ve allayıp pullamak manasına geldiği görüşüne varmış
وَقَصَرَهُ عَلَى هَذَا- وَهُوَ بَعِيدٌ- لِأَنَّ تَزْيِينَ هَذِهِ الشَّهَوَاتِ فِي ذَاتِهِ قَدْ يُوَافِقُ وَجْهَ الْإِبَاحَةِ وَالطَّاعَةِ، فَلَيْسَ يُلَازِمُهَا تَسْوِيلُ الشَّيْطَانِ إِلَّا إِذَا جَعَلَهَا وَسَائِلَ لِلْحَرَامِ،
ve [anlamı] bununla sınırlandırmıştır ki bu da uzaktır; zira bu arzuların süslenmesi, bizzat mübahlık ve taat vechesine de uygun düşebilir. Dolayısıyla harama vesile kılınmadığı sürece şeytanın süslemesiyle ayrılmaz bir bağı yoktur.
وَفِي الْحَدِيثِ: «قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيَأْتِي أَحَدُنَا شَهْوَتَهُ وَلَهُ فِيهَا أَجْرٌ فَقَالَ: أَرَأَيْتُمْ لَوْ وَضَعَهَا فِي حَرَامٍ أَكَانَ عَلَيْهِ وِزْرٌ، فَكَذَلِكَ إِذَا وَضَعَهَا فِي الْحَلَالِ كَانَ لَهُ أَجْرٌ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Dediler ki: Ey Allah'ın Resulü! Birimiz şehvetini giderince onun için bunda bir ecir olur mu? Buyurdu ki: Ne dersiniz, onu harama sarfetseydi ona günah olur muydu? İşte bunun gibi onu helale sarfettiğinde kendisi için ecir olur.»
وَسِيَاقُ الْآيَةِ تَفْضِيلُ مَعَالِي الْأُمُورِ وَصَالِحِ الْأَعْمَالِ عَلَى الْمُشْتَهَيَاتِ الْمَخْلُوطَةِ أَنْوَاعُهَا بِحَلَالٍ مِنْهَا وَحَرَامٍ، وَالْمُعَرَّضَةِ لِلزَّوَالِ، فَإِنَّ الْكَمَالَ بِتَزْكِيَةِ النَّفْسِ لِتَبْلُغَ الدَّرَجَاتِ الْقُدْسِيَّةَ، وَتَنَالَ النَّعِيمَ الْأَبَدِيَّ الْعَظِيمَ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ.
Ayetin bağlamı; yüce işleri ve salih amelleri, türleri helal ve haramla karışmış olan ve yok olmaya maruz bulunan arzulanan şeylere üstün kılmaktır. Çünkü kemal; nefsin arındırılarak kudsî derecelere ulaşması ve Yüce Allah'ın: { ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ } “İşte bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir. Varılacak güzel yer ise Allah katındadır” buyruğunun işaret ettiği gibi büyük ve ebedî nimete kavuşmasıyladır.
وَبَيَانُ الشَّهَوَاتِ بِـ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَمَا بَعْدَهُمَا، بَيَانٌ بِأُصُولِ الشَّهَوَاتِ الْبَشَرِيَّةِ: الَّتِي تَجْمَعُ مُشْتَهَيَاتٍ كَثِيرَةً، وَالَّتِي لَا تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأُمَمِ وَالْعُصُورِ وَالْأَقْطَارِ، فَالْمَيْلُ إِلَى النِّسَاءِ مَرْكُوزٌ فِي الطَّبْعِ، وَضَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِحِكْمَةِ بَقَاءِ النَّوْعِ بِدَاعِي طَلَبِ التَّنَاسُلِ إِذِ الْمَرْأَةُ هِيَ مَوْضِعُ التَّنَاسُلِ، فَجُعِلَ مَيْلُ الرَّجُلِ إِلَيْهَا فِي الطَّبْعِ حَتَّى لَا يَحْتَاجَ بَقَاءُ النَّوْعِ إِلَى تَكَلُّفٍ رُبَّمَا تَعْقُبُهُ سَآمَةٌ،
Arzuların kadınlar, oğullar ve sonrakilerle açıklanması, pek çok arzulanan şeyi bir araya getiren ve milletlerin, çağların ve ülkelerin değişmesiyle değişmeyen beşerî arzuların asıllarını açıklamaktır. Kadınlara meyil fıtratta yerleşiktir; Allah Teâlâ neslin devamı hikmeti için bunu üreme talebi saikiyle yerleştirmiştir; zira kadın üreme mahallidir. Neslin devamı belki de peşinden bıkkınlık getirecek bir külfete muhtaç kalmasın diye erkeğin ona olan meyli fıtrata yerleştirilmiştir.