وَفِي الْحَدِيثِ: «مَا تَرَكْتُ بَعْدِي فِتْنَةً أَشَدَّ عَلَى الرِّجَالِ مِنْ فِتْنَةِ النِّسَاءِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Benden sonra erkekler için kadınlar fitnesinden daha şiddetli bir fitne bırakmadım.»
وَلَمْ يَذْكُرِ الرِّجَالَ لِأَنَّ مَيْلَ النِّسَاءِ إِلَى الرِّجَالِ أَضْعَفُ فِي الطَّبْعِ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ الْمَحَبَّةُ مِنْهُنَّ لِلرِّجَالِ بِالْإِلْفِ وَالْإِحْسَانِ.
Erkekleri zikretmemiştir; çünkü kadınların erkeklere meyli fıtratta daha zayıftır, onların erkeklere sevgisi ancak alışkanlık ve ihsanla hasıl olur.
وَمَحَبَّةُ الْأَبْنَاءِ- أَيْضًا- فِي الطَّبْعِ: إِذْ جَعَلَ اللَّهُ فِي الْوَالِدَيْنِ، مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، شُعُورًا وِجْدَانِيًّا يُشْعِرُ بِأَنَّ الْوَلَدَ قِطْعَةٌ مِنْهُمَا، لِيَكُونَ ذَلِكَ مَدْعَاةً إِلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَى الْوَلَدِ الَّذِي هُوَ الْجِيلُ الْمُسْتَقْبَلُ، وَبِبَقَائِهِ بَقَاءُ النَّوْعِ، فَهَذَا بَقَاءُ النَّوْعِ بِحِفْظِهِ مِنَ الِاضْمِحْلَالِ الْمَكْتُوبِ عَلَيْهِ، وَفِي الْوَلَدِ أَيْضًا حِفْظٌ لِلنَّوْعِ مِنَ الِاضْمِحْلَالِ الْعَارِضِ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَى الضَّعِيفِ مِنَ النَّوْعِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَعْرِضُ لَهُ الضَّعْفُ، بَعْدَ الْقُوَّةِ، فَيَكُونُ وَلَدُهُ دافعا عَنهُ عداء مَنْ يَعْتَدِي عَلَيْهِ، فَكَمَا دَفَعَ الْوَالِدُ عَنِ ابْنِهِ فِي حَالِ ضَعْفِهِ، يَدْفَعُ الْوَلَدُ عَنِ الْوَالِدِ فِي حَالِ ضَعْفِهِ.
Çocuk sevgisi de aynı şekilde fıtrattadır; zira Allah, erkek ve kadın anne babanın içine, çocuğun kendilerinden bir parça olduğunu hissettiren vicdanî bir duygu koymuştur ki bu, geleceğin nesli olan ve varlığıyla türün devamı sağlanan çocuğu korumaya bir vesile olsun. İşte bu, türün üzerine takdir edilmiş olan yok oluştan korunmasıyla devam etmesidir. Çocukta aynı zamanda türün zayıf olanına saldırmakla arız olan yok oluştan türü koruma da vardır; çünkü insana güçten sonra zayıflık arız olur, böylece çocuğu kendisine saldıranın düşmanlığını ondan defeder. Tıpkı babanın zayıflık anında oğlundan [zararı] savdığı gibi çocuk da zayıflık anında babasından [zararı] savar.
وَالذَّهَب وَالْفِضَّةِ شَهْوَتَانِ بِحُسْنِ مَنْظَرِهِمَا وَمَا يُتَّخَذُ مِنْهُمَا مِنْ حُلِيٍّ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَالنَّقْدَانِ مِنْهُمَا: الدَّنَانِيرُ وَالدَّرَاهِمُ، شَهْوَةٌ لِمَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِي النُّفُوسِ مُنْذُ الْعُصُورِ الْمُتَوَغِّلَةِ فِي الْقِدَمِ مِنْ حُبِّ النُّقُودِ الَّتِي بِهَا دَفْعُ أَعْوَاضِ الْأَشْيَاءِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهَا.
Altın ve gümüş, güzel görünümleri ve onlardan erkekler ve kadınlar için yapılan ziynet eşyaları bakımından iki arzudur. Onlardan iki nakit olan dinarlar ve dirhemler ise; Allah'ın çok eski çağlardan beri nefislere yerleştirdiği, ihtiyaç duyulan şeylerin bedellerinin kendisiyle ödendiği para sevgisinden dolayı bir arzudur.
وَالْقَناطِيرِ جَمْعُ قِنْطَارٍ وَهُوَ مَا يَزِنُ مِائَةَ رِطْلٍ، وَأَصْلُهُ مُعَرَّبٌ قِيلَ عَنِ الرُّومِيَّةِ اللَّاتِينِيَّةِ الشَّرْقِيَّةِ، كَمَا نَقَلَهُ النَّقَّاشُ عَنِ الْكَلْبِيِّ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فَإِنَّ أَصْلَهُ فِي اللَّاتِينِيَّةِ «كِينْتَالُ» وَهُوَ مِائَةُ رِطْلٍ. وَقَالَ ابْنُ سِيدَهْ: هُوَ مُعَرَّبٌ عَنِ السُّرْيَانِيَّةِ. فَمَا فِي «الْكَشَّافِ» فِي
el-Kanâtîr (الْقَناطِيرِ), kıntâr (قِنْطَار) kelimesinin çoğuludur; o da yüz rıtıl ağırlığındaki şeydir. Aslı muarrebdir (Arapçalaşmıştır); Nakkâş'ın Kelbî'den naklettiği gibi Doğu Latincesi/Rumcadan geldiği söylenmiştir ve doğru olan da budur. Zira onun Latincedeki aslı «quintal» olup yüz rıtıldır. İbn Sîdeh ise Süryaniceden muarreb olduğunu söylemiştir. Buna göre el-Keşşâf'ta
سُورَةِ النِّسَاءِ أَنَّ الْقِنْطَارَ مَأْخُوذ من قتطرت الشَّيْءَ إِذَا رَفَعْتَهُ، تَكَلُّفٌ. وَقَدْ كَانَ الْقِنْطَارُ عِنْدَ الْعَرَبِ، وَزْنًا وَمِقْدَارًا، مِنَ الثَّرْوَةِ، يَبْلُغُهُ بَعْضُ الْمُثْرِينَ: وَهُوَ أَنْ يَبْلُغَ مَالُهُ مِائَةَ رِطْلٍ فِضَّةً، وَيَقُولُونَ: قَنْطَرَ الرَّجُلُ إِذَا بَلَغَ مَالُهُ قِنْطَارًا وَهُوَ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِينَارٍ أَيْ مَا يُسَاوِي قِنْطَارًا مِنَ الْفِضَّةِ، وَقَدْ يُقَالُ: هُوَ مِقْدَارُ مِائَةِ أَلْفِ دِينَارٍ مِنَ الذَّهَبِ.
Nisâ Suresi'nde kıntarın bir şeyi yükselttiğinde söylenen «kantartü'ş-şey'» (قنطرت الشيء) ifadesinden alındığının söylenmesi bir zorlamadır. Kıntar, Arapların katında servetten bir vezin ve miktar idi ki zenginlerden bazıları buna ulaşırdı: O da malının yüz rıtıl gümüşe ulaşmasıdır. Malı bir kıntara ulaştığında «kantara'r-racülü» (قَنْطَرَ الرَّجُلُ) derler ki bu da on iki bin dinardır, yani bir kıntar gümüşe denk gelen miktardır. Onun altın olarak yüz bin dinar miktarı olduğu da söylenmiştir.
وَ (الْمُقَنْطَرَةِ) أُرِيدَ بِهَا هُنَا الْمُضَاعَفَةُ الْمُتَكَاثِرَةُ، لِأَنَّ اشْتِقَاقَ الْوَصْفِ مِنِ اسْمِ الشَّيْءِ الْمَوْصُوفِ، إِذَا اشْتُهِرَ صَاحِبُ الِاسْمِ بِصِفَةٍ، يُؤْذِنُ ذَلِكَ الِاشْتِقَاقُ بِمُبَالَغَةٍ فِي الْحَاصِلِ بِهِ كَقَوْلِهِمْ: لَيْلٌ أَلْيَلُ، وَظِلٌّ ظَلِيلٌ، وَدَاهِيَةٌ دَهْيَاءُ، وَشِعْرٌ شَاعِرٌ، وَإِبِلٌ مُؤَبَّلَةٌ، وَآلَافٌ مُؤَلَّفَةٌ.
Ve { الْمُقَنْطَرَةِ } [yığılmış] ile burada kat kat ve çoğaltılmış olanlar kastedilmiştir. Çünkü vasfın nitelenen şeyin isminden türetilmesi —isim sahibi bir vasıfla meşhur olduğunda— o iştikakın, onunla hasıl olanda bir mübalağaya delalet etmesini sağlar; nitekim «leylün elyelu» (kapkaranlık gece), «zıllün zalîlün» (koyu gölge), «dâhiyetün dehyâu» (büyük felaket), «şi'run şâirun» (şairane şiir), «ibilün müebbeletün» (bölük bölük develer) ve «âlâfün müellefetün» (binlerce bin) demeleri gibi.
وَالْخَيْلِ مَحْبُوبَةٌ مَرْغُوبَةٌ، فِي الْعُصُورِ الْمَاضِيَةِ وَفِيمَا بَعْدَهَا، لَمْ يُنْسِهَا مَا تَفَنَّنَ فِيهِ الْبَشَرُ مِنْ صُنُوفِ الْمَرَاكِبِ بَرًّا وَبَحْرًا وَجَوًّا، فَالْأُمَمُ الْمُتَحَضِّرَةُ الْيَوْمَ مَعَ مَا لديم مِنِ الْقِطَارَاتِ الَّتِي تَجْرِي بِالْبُخَارِ وَبِالْكَهْرَبَاءِ عَلَى السِّكَكِ الْحَدِيدِيَّةِ، وَمِنْ سَفَائِنِ الْبَحْرِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي تُسَيِّرُهَا آلَاتُ الْبُخَارِ، وَمِنَ السَّيَّارَاتِ الصَّغِيرَةِ الْمُسَيَّرَةِ بِاللَّوَالِبِ تُحَرِّكُهَا حَرَارَةُ النِّفْطِ الْمُصَفَّى، وَمِنَ الطِّيَارَاتِ فِي الْهَوَاءِ مِمَّا لَمْ يَبْلُغْ إِلَيْهِ الْبَشَرُ فِي عَصْرٍ مَضَى، كُلُّ ذَلِكَ لَمْ يُغْنِ النَّاسَ عَنْ رُكُوبِ ظُهُورِ الْخَيْلِ، وَجَرِّ الْعَرَبَاتِ بِمُطَهَّمَاتِ الْأَفْرَاسِ، وَالْعِنَايَةِ بِالْمُسَابَقَةِ بَيْنَ الْأَفْرَاسِ.
Atlar geçmiş çağlarda da sonrasında da sevilmiş ve arzu edilmiştir; insanın karada, denizde ve havadaki binek türlerinde geliştirdiği çeşitlilikler ona atı unutturmamıştır. Bugünün medeni milletleri; demiryolları üzerinde buharla ve elektrikle çalışan trenlere, buhar makinelerinin yürüttüğü büyük deniz gemilerine, rafine petrolün ısısıyla çalışan çarklı küçük otomobillere ve geçmiş bir çağda insanın ulaşamadığı havadaki uçaklara sahip olmalarına rağmen, bütün bunlar insanları atların sırtına binmekten, arabaları gösterişli cins atlarla çekmekten ve atlar arasındaki yarışlara özen göstermekten müstağni kılmamıştır.
وَذَكَرَ الْخَيْلَ لِتَوَاطُؤِ نُفُوسِ أَهْلِ الْبَذَخِ عَلَى مَحَبَّةِ رُكُوبِهَا، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Gösteriş ve lüks ehlinin nefisleri ona binme sevgisinde birleştiği için atları zikretmiştir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
كَأَنِّي لَمْ أَرْكَبْ جَوَادًا لِلَذَّةٍ والْمُسَوَّمَةِ الْأَظْهَرُ فِيهِ مَا قِيلَ: إنّه الراعية، فو مُشْتَقٌّ مِنَ السَّوْمِ وَهُوَ الرَّعْيُ، يُقَالُ: أَسَامَ الْمَاشِيَةَ إِذَا رَعَى بِهَا فِي الْمَرْعَى، فَتَكُونُ مَادَّةُ فَعَّلَ لِلتَّكْثِيرِ أَيِ الَّتِي تُتْرَكُ فِي الْمَرَاعِي مُدَدًا طَوِيلَةً وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ لِسَعَةِ أَصْحَابِهَا وَكَثْرَةِ مَرَاعِيهِمْ، فَتَكُونُ خَيْلُهُمْ مُكَرَّمَةً فِي الْمُرُوجِ وَالرِّيَاضِ
«Sanki ben zevk için soylu bir ata binmemişim gibi...» Ve el-müsevvimeti (الْمُسَوَّمَةِ) hakkında en zahir olan görüş, onun otlayan hayvanlar olduğu yönünde söylenendir; zira o savm (السَّوْمِ) kelimesinden türemiştir, o da otlatmaktır. Merada otlattığında «esâme'l-mâşiyete» (أَسَامَ الْمَاشِيَةَ) denilir. Fa''ale (فَعَّلَ) babı ise çokluk içindir; yani meralarda uzun süreler bırakılan demektir. Bu da ancak sahiplerinin varlıklı olması ve meralarının çokluğu sebebiyle olur; böylece onların atları çayırlarda ve otlaklarda el üstünde tutulur.
وَفِي الْحَدِيثِ فِي ذِكْرِ الْخَيْلِ «فَأَطَالَ لَهَا فِي مَرْجٍ أَوْ رَوْضَةٍ» .
Hadiste atın zikrinden bahsedilirken: «Onu bir çayırda veya otlakta uzun bir iple otlattı...» [diye buyrulmuştur].
وَقِيلَ: الْمُسَوَّمَةُ مِنَ السُّومَةِ- بِضَمِّ السِّينِ- وَهِيَ السِّمَةُ أَيِ الْعَلَامَةُ مِنْ صُوفٍ أَوْ نَحْوِهِ، وَإِنَّمَا يَجْعَلُونَ لَهَا ذَلِكَ تَنْوِيهًا بِكَرَمِهَا وَحُسْنِ بَلَائِهَا فِي الْحَرْبِ، قَالَ العتّابي:
Denildi ki: el-Müsevvüme (الْمُسَوَّمَةُ), sîn harfinin dammesiyle sûme (السُّومَةِ) kelimesindendir; o da sime (السِّمَةُ) yani yün veya benzeri şeyden yapılan işarettir. Onlara bunu ancak asaletlerini ve savaştaki güzel yararlıklarını belirtmek için yaparlardı. İttâbî şöyle demiştir:
وَلَوْلَا هنّ قَدْ سَوَّمْتُ مهري ... وَفِي الرحمان لِلضُّعَفَاءِ كَافِ
«Onlar olmasaydı tayımı işaretlemiştim, zayıflara ise Rahman yeterlidir.»
يُرِيدُ جَعَلْتُ لَهُ سُومَةَ أَفْرَاسِ الْجِهَادِ أَيْ عَلَامَتَهَا وَقَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُ السِّمَةِ وَالسُّومَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧٣] .
Cihad atlarının nişanını yani onların alametini vurdum demek istemektedir. Sime ve sûme kelimelerinin iştikakı Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } [Bakara: 273] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
والْأَنْعامِ زِينَةٌ لِأَهْلِ الْوَبَرِ قَالَ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ [النَّحْل: ٦] . وَفِيهَا مَنَافِعُ عَظِيمَةٌ أَشَارَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ
Davarlar da çöl ehli için bir ziynettir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ } “Akşamleyin getirirken, sabahleyin salıverirken onlarda sizin için bir güzellik vardır” [Nahl: 6]. Onlarda büyük menfaatler de vardır ki Yüce Allah'ın şu buyruğu buna işaret etmiştir: { وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ } “Davarları da O yarattı; onlarda sizin için bir ısınma vardır...”
الْآيَاتِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٥] ، وَقَدْ لَا تَتَعَلَّقُ شَهَوَاتُ أَهْلِ الْمُدُنِ بِشِدَّةِ الْإِقْبَالِ عَلَى الْأَنْعَامِ لَكِنَّهُمْ يُحِبُّونَ مَشَاهِدَهَا، وَيُعْنَوْنَ بِالِارْتِيَاحِ إِلَيْهَا إِجْمَالًا.
Nahl Suresi'ndeki ayetler [5]. Şehir ehlinin arzuları davarlara şiddetli bir yönelişle bağlı olmayabilir; fakat onlar onların manzaralarını severler ve genel olarak onlarla ferahlamaya özen gösterirler.
وَالْحَرْثِ أَصْلُهُ مَصْدَرُ حَرَثَ الْأَرْضَ إِذَا شَقَّهَا بِآلَةٍ لِيَزْرَعَ فِيهَا أَوْ يَغْرِسَ، وَأُطْلِقَ هَذَا الْمَصْدَرُ عَلَى الْمَحْرُوثِ فَصَارَ يُطْلَقُ عَلَى الْجَنَّاتِ وَالْحَوَائِطِ وَحُقُولِ الزَّرْعِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٣] وَعِنْدَ قَوْلِهِ: وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ [الْبَقَرَة: ٧١] فِيهَا.
el-Hars (الْحَرْثِ) kelimesinin aslı, bir aletle tohum ekmek veya dikmek için yeri yardığında söylenen «harase'l-arda» (حَرَثَ الْأَرْضَ) ifadesinin mastarıdır. Bu mastar sürülmüş yer (mahrûs) için ıtlak olunmuş ve böylece bahçelere, etrafı çevrili arazilere ve ekin tarlalarına ıtlak edilir olmuştur. Bu, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır” [Bakara: 223] buyruğunun tefsirinde ve yine oradaki: { وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ } “Ekini sulamaz” [Bakara: 71] buyruğunda geçmişti.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَأَفْرَدَ كَافَ الْخِطَابِ لِأَنَّ الْخطاب للنبيء ﷺ أَوْ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ، عَلَى أَنَّ عَلَامَةَ الْمُخَاطَبِ الْوَاحِدِ هِيَ الْغَالِبُ فِي الِاقْتِرَانِ بِأَسْمَاءِ الْإِشَارَةِ لِإِرَادَةِ الْبُعْدِ، وَالْبُعْدُ هُنَا بُعْدٌ مَجَازِيٌّ بِمَعْنَى الرِّفْعَةِ وَالنَّفَاسَةِ.
Yüce Allah'ın: { ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “İşte bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir” buyruğundaki işaret, daha önce zikredilenlerin tamamınadır. Hitap kâf'ı müfret kılınmıştır; çünkü hitap Peygamber'e ﷺ veya belirli olmayan bir kimseyedir. Bununla birlikte tekil muhatap alameti, uzaklığı murad etmek için işaret isimlerine bitişmede galip olan durumdur; buradaki uzaklık ise yücelik ve kıymetlilik manasında mecazî bir uzaklıktır.
وَالْمَتَاعُ مُؤْذِنٌ بِالْقِلَّةِ وَهُوَ مَا يُسْتَمْتَعُ بِهِ مُدَّةً.
Metâ (الْمَتَاعُ) azlığa delalet eder ve o, bir süre kendisinden faydalanılan şeydir.
وَمَعْنَى وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ أَنَّ ثَوَابَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ. وَالْمَآبُ: الْمَرْجِعُ، وَهُوَ هُنَا مَصْدَرٌ، مَفْعَلٌ من آب يؤوب، وَأَصْلُهُ مَأْوَبٌ نُقِلَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَى الْهَمْزَةِ، وَقُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا، وَالْمُرَادُ بِهِ الْعَاقِبَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة.
{ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ } “Varılacak güzel yer ise Allah katındadır” ifadesinin manası; Allah'ın sevabının bundan daha hayırlı olduğudur. el-Meâb (الْمَآبُ) ise dönülecek yer (el-merci') demektir; o burada «âbe yeûbü» fiilinden «mef'al» vezninde bir mastardır. Aslı «mev'eb» (مَأْوَبٌ) olup vâv'ın harekesi hemzeye nakledilmiş ve vâv elife kalbedilmiştir; bununla dünyadaki ve ahiretteki akıbet kastedilmektedir.
[١٥- ١٧]
[15-17]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 15'ten 17'ye]
قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (١٥) الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٦) الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ (١٧)
{ قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (١٥) الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٦) الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ (١٧) } “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını bildireyim mi? Takva sahipleri için Rableri katında altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, tertemiz eşler ve Allah'tan bir rıza vardır. Allah kullarını hakkıyla görendir. (15) Onlar: Rabbimiz! Biz iman ettik, günahlarımızı bağışla ve bizi ateşin azabından koru! derler. (16) Sabredenler, sadıklar, gönülden boyun eğenler, infak edenler ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenlerdir. (17)”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، فَإِنَّهُ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: زُيِّنَ لِلنَّاسِ [آل عمرَان: ١٤] الْمُقْتَضِي أَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ مَسَاقَ الْغَضِّ مِنْ هَذِهِ الشَّهَوَاتِ. وَافْتَتَحَ الِاسْتِئْنَافَ بِكَلِمَةِ قُلْ لِلِاهْتِمَامِ بالمقول، والمخاطب بقل
Bu bir isti'nâf-ı beyânîdir; zira sözün bu şehvetleri küçümseme sadedinde sevk edildiğini gerektiren { زُيِّنَ لِلنَّاسِ } “İnsanlara süslendi” [Âl-i İmrân: 14] buyruğundan neşet etmiştir. İsti'nâfa söylenecek söze önem vermek maksadıyla «Kul» (De ki) kelimesiyle başlanmıştır. «Kul» ile muhatap olan ise
النبيء ﷺ. وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْعَرْضِ تَشْوِيقًا مِنْ نُفُوسِ الْمُخَاطَبِينَ إِلَى تَلَقِّي مَا سَيُقَصُّ عَلَيْهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ [الصَّفّ: ١٠] الْآيَةَ.
Peygamber'dir ﷺ. İstifham ise muhatapların nefislerinde kendilerine anlatılacak şeyi işitmeye şevk uyandırmak için arz (teklif) ifade eder; nitekim Yüce Allah'ın: { هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “Sizi elem dolu bir azaptan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi?” [Saff: 10] ayeti de böyledir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كثير، وَأَبُو عمر، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَرُوَيْسٍ عَن يَعْقُوب: أأنبئكم بِتَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ وَاوًا. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ، وَالْكِسَائِيُّ، وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوب، وَخلف: بتَخْفِيف الْهَمْزَتَيْنِ.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb'dan Rüveys; «E-ünebbiüküm» (أأنبئكم) kelimesini ikinci hemzeyi vâv'a teshil ederek okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, Âsım, Kisâî, Ya'kûb'dan Ravh ve Halef ise iki hemzenin tahkikiyle okumuşlardır.
وَجُمْلَةُ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ مُسْتَأْنَفَةٌ وَهِيَ الْمُنَبَّأُ بِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مُتَعَلِّقًا بقوله: «خير» و «جنّات» مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفُ الْخَبَرِ: أَيْ لَهُمْ، أَوْ خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. وَقَدْ أُلْغِيَ مَا يُقَابِلُ شَهَوَاتِ الدُّنْيَا فِي ذِكْرِ نَعِيمِ الْآخِرَةِ لِأَنَّ لَذَّةَ الْبَنِينَ وَلَذَّةَ الْمَالِ هُنَالِكَ مَفْقُودَةٌ، لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهَا، وَكَذَلِكَ لَذَّةُ الْخَيْلِ وَالْأَنْعَامِ إِذْ لَا دَوَابَّ فِي الْجَنَّةِ، فَبَقِيَ مَا يُقَابِلُ النِّسَاءَ وَالْحَرْثَ، وَهُوَ الْجَنَّاتُ وَالْأَزْوَاجُ، لِأَنَّ بِهِمَا تَمَامُ النَّعِيمِ وَالتَّأَنُّسِ، وَزِيدَ عَلَيْهِمَا رِضْوَانُ اللَّهِ الَّذِي حُرِمَهُ مَنْ جَعَلَ حَظَّهُ لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَأَعْرَضَ عَنِ الْآخِرَةِ. وَمَعْنَى الْمُطَهَّرَةِ الْمُنَزَّهَةُ مِمَّا يَعْتَرِي نِسَاءَ الْبَشَرِ مِمَّا تَشْمَئِزُّ مِنْهُ النُّفُوسُ، فَالطَّهَارَةُ هُنَا حِسِّيَّةٌ لَا مَعْنَوِيَّةٌ.
{ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ } “Takva sahipleri için Rableri katında cennetler vardır” cümlesi müste'nefedir ve haber verilen şey de budur. { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } ifadesinin «hayr» (خَيْرٍ) kelimesine müteallik olması, «cennât» (جَنَّاتٌ) kelimesinin de haberi hazfedilmiş bir mübteda —yani «onlar içindir» takdirinde— veya hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olması da caizdir. Ahiret nimetinin zikrinde dünya şehvetlerinin karşılığı olan şeyler düşürülmüştür; çünkü çocuk zevki ve mal zevki orada mevcut değildir, zira onlara ihtiyaç duyulmaz; keza at ve davar zevki de öyledir çünkü cennette binek hayvanları yoktur. Geriye kadınların ve ekimin karşılığı olan cennetler ve eşler kalmıştır; çünkü tam bir nimet ve ülfet bu ikisiyle hasıl olur. Bunlara bir de, nasibini dünya lezzetleri kılıp ahiretten yüz çeviren kimsenin mahrum kaldığı Allah'ın rızası eklenmiştir. «el-Mutahharatü» (الْمُطَهَّرَةِ) kelimesinin manası ise; beşer kadınlarına arız olan ve nefislerin tiksindiği şeylerden arındırılmış demektir; dolayısıyla buradaki temizlik manevi değil hissî bir temizliktir.
وَعَطَفَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى مَا أَعَدَّ لِلَّذِينِ اتَّقَوْا عِنْدَ اللَّهِ: لِأَنَّ رِضْوَانَهُ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ النَّعِيمِ الْمَادِّيِّ لِأَنَّ رِضْوَانَ اللَّهِ تَقْرِيبٌ رُوحَانِيٌّ قَالَ تَعَالَى: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَة: ٧٢] .
{ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir rıza” ifadesini Allah katında takva sahipleri için hazırlanan şeylerin üzerine atfetmiştir; çünkü O'nun rızası o maddî nimetten daha büyüktür, zira Allah'ın rızası ruhanî bir yakınlaşmadır. Nitekim Yüce Allah: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ın rızası ise en büyüktür” [Tevbe: 72] buyurmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: رِضْوانٌ- بِكَسْرِ الرَّاءِ- وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: بِضَمِّ الرَّاءِ وَهُمَا لُغَتَانِ.
Cumhur, rıdvânün (رِضْوانٌ) kelimesini râ harfinin kesresiyle; Âsım'dan Ebû Bekir ise râ harfinin dammesiyle okumuştur ki bunlar iki ayrı lehçedir.
وَأَظْهَرَ اسْمَ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ، دُونَ أَنْ يَقُولَ وَرِضْوَانٌ مِنْهُ أَيْ مِنْ رَبِّهِمْ: لِمَا فِي اسْمِ الْجَلَالَةِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى عَظَمَةِ ذَلِكَ الرِّضْوَانِ.
{ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir rıza” buyruğunda «ve rıdvânun minhu» yani «Rablerinden bir rıza» demeyip lafza-i celâli açıkça zikretmiştir; çünkü lafza-i celâlde o rızanın azametine bir ima bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ اعْتِرَاضٌ لِبَيَانِ الْوَعْدِ أَيْ أَنَّهُ عَلِيمٌ بِالَّذِينَ اتَّقَوْا وَمَرَاتِبِ تَقْوَاهُمْ، فَهُوَ يُجَازِيهِمْ، وَلِتَضَمُّنِ بَصِيرٌ مَعْنَى عَلِيمٍ عُدِّيَ بِالْبَاءِ. وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ لِقَصْدِ اسْتِقْلَالِ الْجُمْلَةِ لِتَكُونَ كَالْمَثَلِ.
{ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarını hakkıyla görendir” cümlesi, vaadi açıklamak için bir itiraziyedir (ara cümledir); yani O, takva sahiplerini ve onların takva derecelerini bilendir, dolayısıyla onları mükafatlandıracaktır. Basîr (بَصِيرٌ) kelimesi alîm (عَلِيم) manasını içerdiği için bâ harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } buyruğunda lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, cümlenin darb-ı mesel gibi müstakil olmasını sağlamak maksadıyladır.
وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ يَقُولُونَ عَطْفُ بَيَانٍ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا وَصَفَهُمْ بِالتَّقْوَى وَبِالتَّوَجُّهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ. وَمَعْنَى الْقَوْلِ هُنَا الْكَلَامُ الْمُطَابِقُ لِلْوَاقِعِ فِي الْخَبَرِ، وَالْجَارِي عَلَى
Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَقُولُونَ } “Onlar [şöyle] derler” buyruğu, takva sahiplerinin atf-ı beyânıdır; onları hem takva ile hem de bağışlanma talebiyle Allah Teâlâ'ya yönelmekle nitelemiştir. Buradaki söz (kavl) manası; haberde vakıaya uygun olan ve
فَرْطِ الرَّغْبَةِ فِي الدُّعَاءِ، فِي قَوْلِهِمْ: فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِلَخْ، وَإِنَّمَا يَجْرِي كَذَلِكَ إِذَا سَعَى الدَّاعِي فِي وَسَائِلِ الْإِجَابَةِ وَتَرَقَّبَهَا بِأَسْبَابِهَا الَّتِي تُرْشِدُ إِلَيْهَا التَّقْوَى، فَلَا يُجَازَى هَذَا الْجَزَاءَ مَنْ قَالَ ذَلِكَ بِفَمِهِ وَلَمْ يَعْمَلْ لَهُ.
onların: «fağfir lenâ zünûbenâ» (günahlarımızı bağışla) vb. sözlerindeki duada aşırı bir rağbete uygun düşen kelamdır. Bu durum ancak dua eden kimsenin icabet vesilelerine gayret etmesi ve takvanın kendisine yol gösterdiği sebepleriyle bunu beklemesi halinde böyle cereyan eder. Dolayısıyla bunu sadece diliyle söyleyip onun için amel işlemeyen kimseye bu mükafat verilmez.
وَقَوْلُهُ: الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ الْآيَةَ صِفَاتٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا، أَوْ صِفَاتٌ لِلَّذِينَ يَقُولُونَ، وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ. وَذَكَرَ هُنَا أُصُولَ فَضَائِلِ صِفَاتِ الْمُتَدَيِّنِينَ: وَهِيَ الصَّبْرُ الَّذِي هُوَ مِلَاكُ فِعْلِ الطَّاعَاتِ وَتَرْكِ الْمَعَاصِي. وَالصِّدْقُ الَّذِي هُوَ مِلَاكُ الِاسْتِقَامَةِ وَبَثِّ الثِّقَةِ بَيْنَ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ. وَالْقُنُوتُ، وَهُوَ مُلَازَمَةُ الْعِبَادَاتِ فِي أَوْقَاتِهَا وَإِتْقَانُهَا وَهُوَ عِبَادَةٌ نَفْسِيَّةٌ جَسَدِيَّةٌ.
Yüce Allah'ın: { الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ } “Sabredenler, sadıklar...” ayeti, takva sahiplerinin sıfatları veya «diyenler»in (ellezîne yekûlûne) sıfatlarıdır; zahir olanı birincisidir. Burada dindarların sıfatlarının temel faziletlerini zikretmiştir: Bunlar; taatleri işlemenin ve masiyetleri terk etmenin esası olan sabırdır. İstikametin ve ümmet fertleri arasında güven yaymanın esası olan sıdktır (doğruluk). İbadetlere vakitlerinde devam etmek ve onları hakkıyla eda etmek olan kunûttur ki bu, hem ruhî hem de bedenî bir ibadettir.
وَالْإِنْفَاقُ وَهُوَ أَصْلُ إِقَامَةِ أَوَدِ الْأُمَّةِ بِكِفَايَةِ حَاجِ الْمُحْتَاجِينَ، وَهُوَ قُرْبَةٌ مَالِيَّةٌ وَالْمَالُ شَقِيقُ النَّفْسِ. وَزَادَ الِاسْتِغْفَارَ بِالْأَسْحَارِ وَهُوَ الدُّعَاءُ وَالصَّلَاةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَيْهِ فِي أَوَاخِرِ اللَّيْلِ، وَالسَّحَرُ سُدُسُ اللَّيْلِ الْأَخِيرُ لِأَنَّ الْعِبَادَةَ فِيهِ أَشَدُّ إِخْلَاصًا، لِمَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنْ هُدُوءِ النُّفُوسِ، وَلِدَلَالَتِهِ عَلَى اهْتِمَامِ صَاحِبِهِ بِأَمْرِ آخِرَتِهِ، فَاخْتَارَ لَهُ هَؤُلَاءِ الصَّادِقُونَ آخِرَ اللَّيْلِ لِأَنَّهُ وَقْتُ صَفَاءِ السَّرَائِرِ، وَالتَّجَرُّدِ عَنِ الشَّوَاغِلِ.
Ve infaktır ki o, ihtiyaç sahiplerinin ihtiyacını karşılayarak ümmetin eğriliğini düzeltmenin esasıdır; o malî bir kurbettir, mal ise canın ikiz kardeşidir. Bir de seher vakitlerinde bağışlanma dilemeyi eklemiştir ki bu da gecelerin sonlarında yapılan dua ve onu içeren namazdır. Seher vaktinin gecenin son altıda biri olması; o vakitte nefislerin dinginliği sebebiyle ibadetin daha ihlaslı olmasından ve sahibinin ahiret işine verdiği öneme delalet etmesindendir. İşte bu sadık kimseler, sırların duruluğu ve meşgalelerden arınma vakti olduğu için gecenin sonunu tercih etmişlerdir.
وَعَطْفُ فِي قَوْلِهِ: الصَّابِرِينَ، وَمَا بَعْدَهُ: سَوَاءٌ كَانَ قَوْلُهُ: الصَّابِرِينَ صِفَةً ثَانِيَةً، بَعْدَ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَقُولُونَ، أَمْ كَانَ ابْتِدَاءَ الصِّفَاتِ بَعْدَ الْبَيَانِ طَرِيقَةٌ ثَانِيَةٌ مِنْ طَرِيقَتَيْ تَعْدَادِ الصِّفَاتِ فِي الذِّكْرِ فِي كَلَامِهِمْ، فَيَكُونُ، بِالْعَطْفِ وَبِدُونِهِ، مِثْلَ تَعَدُّدِ الْأَخْبَارِ وَالْأَحْوَالِ إِذْ لَيْسَتْ حُرُوفُ الْعَطْفِ بِمَقْصُورَةٍ عَلَى تَشْرِيكِ الذَّوَاتِ. وَفِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ فِي عَطْفِ الصِّفَاتِ نُكْتَةً زَائِدَةً عَلَى ذِكْرِهَا بِدُونِ الْعَطْفِ وَهِيَ الْإِشَارَةُ إِلَى كَمَالِ الْمَوْصُوفِ فِي كُلِّ صِفَةٍ مِنْهَا، وَأَحَالَ تَفْصِيلَهُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ لَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ [الْبَقَرَة: ٤] مَعَ أَنَّهُ لَمْ يُبَيِّنْ هُنَالِكَ شَيْئًا مِنْ هَذَا، وَسَكَتَ الْكَاتِبُونَ عَنْ بَيَانِ ذَلِكَ هُنَا وَهُنَاكَ، وَكَلَامُهُ يَقْتَضِي أَنَّ الْأَصْلَ عِنْدَهُ فِي تَعَدُّدِ الصِّفَاتِ وَالْأَخْبَارِ تَرْكُ الْعَطْفِ فَلِذَلِكَ يَكُونُ عَطْفُهَا مُؤْذِنًا بِمَعْنًى خُصُوصِيٍّ، يَقْصِدُهُ الْبَلِيغُ، وَلَعَلَّ وَجْهَهُ أَنَّ شَأْنَ حَرْفِ الْعَطْفِ أَنْ يُسْتَغْنَى بِهِ عَنْ تَكْرِيرِ الْعَامِلِ فَيُنَاسِبَ الْمَعْمُولَاتِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الصِّفَاتُ، فَإِذَا عُطِفَتْ فَقَدْ نُزِّلَتْ كُلُّ صِفَةٍ مَنْزِلَةَ ذَاتٍ مُسْتَقِلَّةٍ، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا لِقُوَّةِ الْمَوْصُوفِ فِي تِلْكَ الصِّفَةِ، حَتَّى كَأَنَّ الْوَاحِدَ صَارَ عَدَدًا، كَقَوْلِهِمْ وَاحِدٌ كَأَلْفٍ، وَلَا أَحْسَبُ لِهَذَا الْكَلَامِ تَسْلِيمًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ عَطْفُ الصِّفَاتِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ فِي سُورَة الْبَقَرَة.
Yüce Allah'ın: { الصَّابِرِينَ } “Sabredenler” ve sonrasındaki atıf; ister «es-sâbirîn» ifadesi «ellezîne yekûlûne» buyruğundan sonra ikinci bir sıfat olsun, isterse beyandan sonra sıfatların başlangıcı olsun, onların kelamında sıfatların zikirde sıralanışının iki yolundan ikincisidir. Dolayısıyla atıfla da atıfsız da haberlerin ve hallerin birden çok olması gibidir; zira atıf harfleri sadece zatları ortak kılmaya hasredilmemiştir. «el-Keşşâf»ta sıfatların atfedilmesinde, onların atıfsız zikredilmesine ilave bir nüktanın bulunduğu belirtilmiştir ki o da nitelenenin bu sıfatların her birindeki kemaline işarettir. Bunun detayını Bakara Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } [Bakara: 4] buyruğunda daha önce geçen açıklamasına havale etmiştir; bununla beraber orada bundan hiçbir şey açıklamamış, yazarlar da bunu burada ve orada açıklamaktan sükût etmişlerdir. Onun sözü; sıfatların ve haberlerin birden fazla olmasında kendi katındaki aslolanın atfı terk etmek olduğunu gerektirir; işte bu sebeple onların atfedilmesi, beliğ kimsenin kastettiği hususi bir manaya delalet eder. Bunun vechi belki de şudur: Atıf harfinin şanı, amilin tekrar edilmesinden müstağni kılmaktır; dolayısıyla mamullere uygun düşer, sıfatlar ise böyle değildir. Sıfatlar atfedildiğinde her bir sıfat müstakil bir zat konumuna indirilmiş olur; bu da ancak nitelenenin o sıfattaki gücünden dolayıdır, öyle ki tek bir fert sanki bir sayı/çoğulluk haline gelmiştir; nitekim «bin kişiye bedel bir kişi» demeleri gibi. Fakat bu söze teslim olunabileceğini zannetmiyorum. Sıfatların atfı meselesi Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } buyruğunun tefsirinde geçmişti.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 18]
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨)
{ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨) } “Allah, melekler ve ilim sahipleri adaleti ayakta tutarak O'ndan başka ilah olmadığına şehadet etmiştir. O'ndan başka ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir. (18)”
اسْتِئْنَافٌ وَتَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان: ١٩] ذَلِكَ أَنَّ أَسَاسَ الْإِسْلَامِ هُوَ تَوْحِيدُ اللَّهِ، وَإِعْلَانُ هَذَا التَّوْحِيدِ، وَتَخْلِيصُهُ مِنْ شَوَائِبِ الْإِشْرَاكِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ وَبِالنَّصَارَى وَالْيَهُودِ، وَإِنْ تَفَاوَتُوا فِي مَرَاتِبِ الْإِشْرَاكِ، وَفِيهِ ضَرْبٌ مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ
Bu bir isti'nâf olup Yüce Allah'ın: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” [Âl-i İmrân: 19] buyruğuna bir hazırlıktır. Çünkü İslam'ın temeli Allah'ı birlemek, bu tevhidi ilan etmek ve onu şirk şaibelerinden arındırmaktır. Bunda müşriklere, Hristiyanlara ve Yahudilere —şirk mertebelerinde farklı olsalar da— üstü kapalı bir dokundurma (ta'rîz) vardır. Ayrıca bunda bir nevi redd-i acüz
عَلَى الصَّدْرِ: لِأَنَّهُ يُؤَكِّدُ مَا افْتُتِحَتْ بِهِ السُّورَةُ مِنْ قَوْلِهِ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ، نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ [آل عمرَان: ٢، ٣] .
ale's-sadr (sonun başa bağlanması) sanatı bulunmaktadır; çünkü surenin kendisiyle başladığı: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ، نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } “Allah ki O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur. Kitabı sana hak ile indirdi” [Âl-i İmrân: 2, 3] buyruğunu teyit etmektedir.
وَالشَّهَادَةُ حَقِيقَتُهَا خَبَرٌ يُصَدَّقُ بِهِ خَبَرُ مُخْبِرٍ وَقَدْ يُكَذَّبُ بِهِ خَبَرُ آخَرَ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٢] . وَإِذْ قَدْ كَانَ شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ لِلتَّصْدِيقِ وَالتَّكْذِيبِ فِي الْحُقُوقِ، كَانَ مَظِنَّةَ اهْتِمَامِ الْمُخْبِرِ بِهِ وَالتَّثَبُّتِ فِيهِ، فَلِذَلِكَ أُطْلِقَ مَجَازًا عَلَى الْخَبَرِ الَّذِي لَا يَنْبَغِي أَنْ يَشُكَّ فِيهِ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ [المُنَافِقُونَ: ١] وَذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ بِعَلَاقَةِ التَّلَازُمِ، فَشَهَادَةُ اللَّهِ تَحْقِيقُهُ وَحْدَانِيَّتَهُ بِالدَّلَائِلِ الَّتِي نَصَبَهَا عَلَى ذَلِكَ، وَشَهَادَةُ الْمَلَائِكَةِ تَحْقِيقُهُمْ ذَلِكَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَتَبْلِيغُ بَعْضِهِمْ ذَلِكَ إِلَى الرُّسُلِ، وَشَهَادَةُ أُولِي الْعِلْمِ تَحْقِيقُهُمْ ذَلِكَ بِالْحُجَجِ وَالْأَدِلَّةِ.
Şehadetin hakikati, bir haber verenin haberini doğrulayan ve bazen de başka birinin haberini yalanlayan bir haberdir; nitekim Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } “Erkeklerinizden iki şahit tutun” [Bakara: 282] buyruğunun tefsirinde geçmişti. Onun şanı haklar konusunda doğrulama ve yalanlama için olmak olunca, haber verenin ona önem vermesi ve onda sebat göstermesi kuvvetle muhtemel bir yer olmuştur. İşte bu sebeple şüphe edilmemesi gereken habere mecazen ıtlak edilmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” [Münâfikûn: 1] buyurmuştur. Bu da telâzüm alakasıyla mecâz-ı mürsel yoluyladır. Allah'ın şehadeti; buna dair koyduğu delillerle birliğini gerçekleştirmesi/açıklamasıdır. Meleklerin şehadeti; bunu kendi aralarında gerçekleştirmeleri ve bazılarının bunu resullere tebliğ etmesidir. İlim sahiplerinin şehadeti ise; bunu hüccetler ve delillerle ortaya koymalarıdır.
فَإِطْلَاقُ الشَّهَادَةِ عَلَى هَذِهِ الْأَخْبَارِ مَجَازٌ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ، أَوْ تَشْبِيهُ الْإِخْبَارِ بِالْإِخْبَارِ أَوِ الْمُخْبِرِ بِالْمُخْبِرِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ «شَهِدَ» بِمَعْنَى بَيَّنَ وَأَقَامَ الْأَدِلَّةَ، شَبَّهَ إِقَامَةَ الْأَدِلَّةِ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ: مِنْ إِيجَادِ الْمَخْلُوقَاتِ وَنَصْبِ الْأَدِلَّةِ الْعَقْلِيَّةِ، بِشَهَادَةِ الشَّاهِدِ بِتَصْدِيقِ الدَّعْوَى فِي الْبَيَانِ وَالْكَشْفِ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ، وَبَيَّنَ ذَلِكَ الْمَلَائِكَةُ بِمَا نَزَلُوا بِهِ مِنَ الْوَحْيِ عَلَى الرُّسُلِ، وَمَا نَطَقُوا بِهِ مِنْ مَحَامِدَ، وَبَيَّنَ ذَلِكَ أُولُو الْعِلْمِ بِمَا أَقَامُوا مِنَ الْحُجَجِ عَلَى الْمَلَاحِدَةِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ شَهَادَةَ اللَّهِ بِمَعْنَى الدَّلَالَةِ وَنَصْبِ الْأَدِلَّةِ، وَشَهَادَةَ الْمَلَائِكَةِ وَأُولِي الْعِلْمِ بِمَعْنًى آخَرَ وَهُوَ الْإِقْرَارُ أَوْ بِمَعْنَيَيْنِ: إِقْرَارِ الْمَلَائِكَةِ، وَاحْتِجَاجِ أُولِي الْعِلْمِ، ثُمَّ تَبْنِيَهُ عَلَى اسْتِعْمَالِ شَهِدَ فِي مَعَانٍ مَجَازِيَّةٍ، مِثْلَ: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ [الْأَحْزَاب: ٥٦] ، أَوْ عَلَى اسْتِعْمَالِ شَهِدَ فِي مَجَازٍ أَعَمَّ، وَهُوَ الْإِظْهَارُ، حَتَّى يَكُونَ نَصْبُ الْأَدِلَّةِ وَالْإِقْرَارُ وَالِاحْتِجَاجُ مِنْ أَفْرَادِ ذَلِكَ الْعَامِّ، بِنَاءً عَلَى عُمُومِ الْمَجَازِ.
Dolayısıyla bu haberlere şehadet ıtlak edilmesi, lüzum alakasıyla bir mecaz yahut haber vermeyi haber vermeye veya haber vereni haber verene bir teşbihtir. «Şehide» (شَهِدَ) kelimesini açıkladı ve delilleri ikame etti manasında kılman da mümkündür; O'nun birliğine dair yaratılmışları var etmekten ve aklî deliller vazetmekten ibaret delilleri ikame etmesini, beyan ve açığa çıkarmada davanın doğrulanmasına şahidin şahitlik etmesine istiâre-i tebeiyye yoluyla benzetmiştir. Melekler bunu resullere indirdikleri vahiyle ve telaffuz ettikleri hamdlerle açıklamışlardır; ilim sahipleri de mülhidlere karşı ikame ettikleri hüccetlerle bunu açıklamışlardır. Allah'ın şehadetini delalet etme ve deliller ikame etme manasında; meleklerin ve ilim sahiplerinin şehadetini ise başka bir manada, yani ikrar manasında veya iki manada —meleklerin ikrarı ve ilim sahiplerinin hüccet getirmesi— kılman da caizdir. Sonra bunu Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ } “Şüphesiz Allah ve melekleri salat ederler” [Ahzâb: 56] ayeti gibi «şehide» kelimesinin mecazi manalarda kullanılmasına bina edersin; yahut «şehide» fiilinin daha genel bir mecazda, yani açığa çıkarma (izhar) manasında kullanılmasına bina edersin, öyle ki umum-ı mecaz kaidesine dayalı olarak delil ikame etmek, ikrar etmek ve hüccet getirmek o genel kavramın fertlerinden olsun.
وَانْتَصَبَ قائِماً بِالْقِسْطِ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا هُوَ أَيْ شَهِدَ بِوَحْدَانِيَّتِهِ وَقِيَامِهِ بِالْعَدْلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ مِنْ قَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ فَيَكُونَ حَالًا مُؤَكِّدَةً لِمَضْمُونِ شَهِدَ لِأَنَّ الشَّهَادَةَ هَذِهِ قِيَامٌ بِالْقِسْطِ، فَالشَّاهِدُ بِهَا قَائِمٌ بِالْقِسْطِ، قَالَ تَعَالَى: كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ [الْمَائِدَة: ٨] . وَزَعَمَ ابْنُ هِشَامٍ فِي الْبَابِ الرَّابِعِ: أَنَّ كَوْنَهُ حَالًا مُؤَكِّدَةً وَهْمٌ، وَعَلَّلَهُ بِمَا هُوَ وَهْمٌ. وَقَدْ ذَكَرَ الشَّيْخُ مُحَمَّدْ الرَّصَّاعْ جَرَيَانَ بَحْثٍ فِي إِعْرَابِ مِثْلِ هَذِه الْحَال من سُورَةِ الصَّفِّ فِي دَرْسِ شَيْخِهِ مُحَمَّدْ ابْن عُقَابْ.
{ قائِماً بِالْقِسْطِ } “Adaleti ayakta tutarak” ifadesi, { إِلَّا هُوَ } sözündeki zamirden hal olarak mansub olmuştur; yani birliğine ve adaleti ayakta tuttuğuna şehadet etti demektir. { شَهِدَ اللَّهُ } buyruğundaki lafza-i celâlden hal olması da caizdir; bu durumda «şehide» fiilinin mazmununu tekit eden bir hal olur; çünkü bu şehadet adaleti ayakta tutmaktır (kıyam bi'l-kıst), dolayısıyla onunla şahitlik eden kimse de adaleti ayakta tutandır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ } “Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun” [Mâide: 8]. İbn Hişâm dördüncü babda bunun tekit edici bir hal olmasını bir vehim saymış ve bunu bizzat kendisi vehim olan bir gerekçeyle açıklamıştır. Şeyh Muhammed er-Rassâ' da hocası Muhammed İbn Ukâb'ın dersinde Saff Suresi'ndeki bu tür bir halin irabına dair bir tartışmanın geçtiğini zikretmiştir.
وَالْقِيَامُ هُنَا بِمَعْنَى الْمُوَاظَبَةِ كَقَوْلِهِ: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الرَّعْد:
Buradaki kıyam devamlılık manasındadır; nitekim Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığını gözetip koruyan [hiç böyle olmayan gibi midir?]” [Ra'd:
٣٣] وَقَوْلِهِ: لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ [الْحَدِيد: ٢٥] وَتَقُولُ: الْأَمِيرُ قَائِمٌ بِمَصَالِحِ الْأُمَّةِ، كَمَا تَقُولُ: سَاهِرٌ عَلَيْهَا، وَمِنْهُ «إقَام الصَّلَاةِ» وَقَوْلِ أَيْمَنَ بْنِ خُرَيْمٍ الْأَنْصَارِيِّ:
33] buyruğu ve: { لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ } “İnsanlar adaleti ayakta tutsunlar diye...” [Hadîd: 25] buyruğu böyledir. Tıpkı «onları gözetmektedir» dediğin gibi «Emir ümmetin maslahatlarını ayakta tutmaktadır (kâimun bihâ)» dersin. «Namazı ikame etmek» tabiri de bu köktendir ve Eymen b. Hureym el-Ensârî'nin şu sözü de bundandır:
أَقَامَتْ غَزَالَةُ سُوقَ الضِّرَابِ ... لِأَهْلِ الْعِرَاقَيْنِ حَوْلًا قَمِيطَا
«Gazâle, iki Irak halkı için tam bir yıl boyunca savaş pazarını ayakta tuttu (devam ettirdi).»
وَهُوَ فِي الْجَمِيعِ تَمْثِيلٌ.
Bütün bunlarda [kullanılan kıyam tabiri] birer temsildir (temsili istiare).
وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ وَهُوَ مُخْتَصَرٌ مِنَ الْقُسْطَاسِ- بِضَمِّ الْقَافِ- رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: الْقُسْطَاسُ: الْعَدْلُ بِالرُّومِيَّةِ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ ثَابِتَةٌ فِي اللُّغَاتِ الرُّومِيَّةِ وَهِيَ مِنَ اللَّاطِينِيَّةِ، وَيُطْلَقُ الْقِسْطُ وَالْقِسْطَاسُ عَلَى الْمِيزَانِ، لِأَنَّهُ آلَةٌ لِلْعَدْلِ قَالَ تَعَالَى: وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ [الْإِسْرَاء: ٣٥] وَقَالَ: وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ [الْأَنْبِيَاء:
Kıst (الْقِسْط), adalet demektir ve kāf harfinin ötresiyle kıstâs (الْقُسْطَاس) kelimesinden kısaltılmıştır. Buhârî, Mücâhid'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kıstâs, Rumca adalet demektir.» Bu kelime Rum dillerinde mevcuttur ve Latince kökenlidir. Kıst ve kıstâs kelimeleri terazi için de kullanılır; çünkü o, adaletin aletidir. Nitekim Yüce Allah: { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “Doğru terazi ile tartın” [İsrâ: 35] ve: { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız” [Enbiyâ:
٤٧] . وَقَدْ أَقَامَ اللَّهُ الْقِسْطَ فِي تَكْوِينِ الْعَوَالِمِ عَلَى نُظُمِهَا، وَفِي تَقْدِيرِ بَقَاءِ الْأَنْوَاعِ، وَإِيدَاعِ أَسْبَابِ الْمُدَافَعَةِ فِي نُفُوسِ الْمَوْجُودَاتِ، وَفِيمَا شَرَعَ لِلْبَشَرِ مِنَ الشَّرَائِعِ فِي الِاعْتِقَادِ وَالْعَمَلِ: لِدَفْعِ ظُلْمِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ، فَهُوَ الْقَائِمُ بِالْعَدْلِ سُبْحَانَهُ، وَعَدْلُ النَّاسِ مُقْتَبَسٌ مِنْ مُحَاكَاةِ عَدْلِهِ.
47] buyurmuştur. Allah adaleti âlemlerin nizamı üzere yaratılmasında, türlerin bekasının takdir edilmesinde, varlıkların tabiatına savunma mekanizmalarının yerleştirilmesinde ve insanların birbirlerine zulmetmelerini ve kendi kendilerine zulmetmelerini engellemek için inanç ve amele dair insanlar için koyduğu şeriatlarda ikame etmiştir. Dolayısıyla adaleti ayakta tutan O'dur, sübhânedir; insanların adaleti ise O'nun adaletine uymaktan iktibas edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ تَمْجِيدٌ وَتَصْدِيقٌ، نَشَأَ عَنْ شَهَادَةِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّهَا لَهُ بِذَلِكَ فَهُوَ تَلْقِينُ الْإِقْرَارِ لَهُ بِذَلِكَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً [الْأَحْزَاب: ٥٦] أَيِ اقْتِدَاءً بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ، عَلَى أَنَّهُ يُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ تَأْكِيدَ الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ، وَيُمَهِّدُ لِوَصْفِهِ تَعَالَى بِالْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
O'nun: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğu, bütün varlıkların O'nun lehine buna şahitlik etmesinden kaynaklanan bir yüceltme ve tasdiktir. Bu, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin” [Ahzâb: 56] buyruğuna benzer şekilde —yani Allah'a ve meleklerine uyarak— bunu ikrar etmeyi telkin etmektir. Bununla birlikte önceki cümleyi tekit etme faydası sağlar ve Yüce Allah'ın el-Azîz ve el-Hakîm sıfatlarıyla nitelenmesine zemin hazırlar.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 19. Ayet]
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩)
{ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır. Kitap verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra sırf aralarındaki ihtiras ve haset yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse bilsin ki, Allah hesabı pek çabuk görendir.” (19)
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ.
{ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır.”
قَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ إِنَّ الدِّينَ- بِكَسْرِ هَمْزَةِ إِنَّ- فَهُوَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِبَيَانِ فَضِيلَةِ هَذَا الدِّينِ بِأَجْمَعِ عِبَارَةٍ وَأَوْجَزِهَا.
Kurrânın cumhuru, inne'nin hemzesinin kesresiyle { إِنَّ الدِّينَ } şeklinde okumuştur. Bu, bu dinin faziletini en kapsamlı ve en veciz bir ifadeyle beyan etmek üzere bir istînâf-ı ibtidâîdir (yeni bir başlangıç cümlesidir).
وَهَذَا شُرُوعٌ فِي أَوَّلِ غَرَضٍ أُنْزِلَتْ فِيهِ هَذِهِ السُّورَةُ: غَرَضِ مُحَاجَّةِ نَصَارَى نَجْرَانَ، فَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ مِنْ مُنَاسَبَاتِ افْتِتَاحِ السُّورَةِ بِذِكْرِ تَنْزِيلِ الْقُرْآنِ وَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، ثُمَّ بِتَخْصِيصِ الْقُرْآنِ بِالذِّكْرِ وَتَفْضِيلِهِ بِأَنَّ هَدْيَهُ يَفُوقُ هَدْيَ مَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ، إِذْ هُوَ الْفُرْقَانُ،
Bu, surenin inişine vesile olan ilk gayeye, yani Necran Hristiyanlarıyla delil getirip tartışma (muhâcce) gayesine bir giriştir. Dolayısıyla bu istînâf, surenin Kur'an'ın, Tevrat'ın ve İncil'in indirildiğini zikrederek başlamasıyla, ardından Kur'an'ın özel olarak zikredilip hidayetinin Furkan olması sebebiyle kendisinden önceki kitapların hidayetinden üstün tutulmasıyla olan münasebetlerdendir.
فَإِنَّ ذَلِكَ أُسُّ الدِّينِ الْقَوِيمِ، وَلَمَّا كَانَ الْكَلَامُ الْمُتَقَدِّمُ مُشْتَمِلًا عَلَى تَعْرِيضٍ بِالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ، وَإِبْطَالٍ لِقَوْلِ وَفْدِ نَجْرَانَ لَمَّا طَلَبَ مِنْهُم الرَّسُول ﷺ الْإِسْلَامَ- «أَسْلَمْنَا قَبْلَكَ» فَقَالَ لَهُمْ: «كَذَبْتُمْ» رَوَى الْوَاحِدِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ لَمَّا دَخَلُوا الْمَسْجِدَ النَّبَوِيَّ تَكَلَّمَ السَّيِّدُ وَالْعَاقِبُ فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ: «أَسْلِمَا» قَالَا: «قَدْ أَسْلَمْنَا قَبْلَكَ» قَالَ: «كَذَبْتُمَا، يَمْنَعُكُمَا مِنَ الْإِسْلَامِ دُعَاؤُكُمَا لِلَّهِ وَلَدًا، وَعِبَادَتُكُمَا الصَّلِيبَ» ، نَاسَبَ أَنْ يُنَوِّهَ بَعْدَ ذَلِكَ بِالْإِسْلَامِ الَّذِي جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ، وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ قَوْلَهُ: وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ.
Zira bu, dosdoğru dinin esasıdır. Önceki sözler Kur'an'ı yalanlayan Yahudi ve Hristiyanlara üstü kapalı bir eleştiriyi ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerinden İslam'a girmelerini istediğinde Necran heyetinin «Biz senden önce Müslüman olduk» sözlerini iptal etmeyi içerdiğinden —nitekim Vâhidî ve Muhammed b. İshâk şunu rivayet etmiştir: Necran heyeti Mescid-i Nebevî'ye girdiğinde Seyyid ve Âkıb konuştular; Resulullah onlara «İslam'a girin» dedi. Onlar: «Biz senden önce Müslüman olduk» dediler. Resulullah: «Yalan söylediniz! Sizin Allah'a çocuk isnat etmeniz ve haça tapmanız İslam'a girmenize engeldir» buyurdu— bundan sonra Kur'an'ın getirdiği İslam'ı övüp yüceltmek uygun düşmüştür. Bu sebeple bu cümleye: { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ } “Kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra ayrılığa düştüler” buyruğu atfedilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ جُمَلَ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ لَا يَخْلُو انْتِظَامُهَا عَنِ الْمُنَاسَبَةِ، وَإِنْ كَانَ بَعْضُهَا اسْتِئْنَافًا، وَإِنَّمَا لَا تُطْلَبُ الْمُنَاسَبَةُ فِي الْمُحَادَثَاتِ وَالِاقْتِضَابَاتِ.
Bil ki beliğ bir kelamın cümlelerinin dizilişi, bir kısmı istînâf (yeni başlangıç) olsa bile münasebetten (bağlantıdan) hali kalmaz. Münasebet ancak günlük konuşmalarda ve irticali sözlerde aranmaz.
وتوكيد الْكَلَام بإن تَحْقِيقٌ لِمَا تَضَمَّنَهُ مِنْ حَصْرِ حَقِيقَةِ الدِّينِ عِنْدَ اللَّهِ فِي الْإِسْلَامِ: أَيِ الدِّينِ الْكَامِلِ.
Sözün «inne» ile tekit edilmesi, Allah katında dinin hakikatinin İslam'da, yani kâmil dinde hasredildiğini (sınırlandırıldığını) tahkik ve teyit etmek içindir.
وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ أَنَّ الدِّينَ- بِفَتْحِ هَمْزَةِ أَنَّ- عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آل عمرَان: ١٨] أَيْ شَهِدَ اللَّهُ بِأَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ.
Kisâî ise «enne»nin hemzesinin fethasıyla { أَنَّ الدِّينَ } şeklinde, [Âl-i İmrân: 18'deki] { أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } ifadesinden bedel olarak okumuştur; yani «Allah, katında dinin İslam olduğuna şehadet etti» manasındadır.
وَالدِّينُ: حَقِيقَتُهُ فِي الْأَصْلِ الْجَزَاءُ، ثُمَّ صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً يُطْلَقُ عَلَى: مَجْمُوعِ عَقَائِدَ، وَأَعْمَالٍ يُلَقِّنُهَا رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَعِدُ الْعَامِلِينَ بِهَا بِالنَّعِيمِ وَالْمُعْرِضِينَ عَنْهَا بِالْعِقَابِ. ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى مَا يُشْبِهُ ذَلِكَ مِمَّا يَضَعُهُ بَعْضُ زُعَمَاءِ النَّاسِ مِنْ تِلْقَاءِ عَقْلِهِ فَتَلْتَزِمُهُ طَائِفَةٌ مِنَ النَّاسِ. وَسُمِّيَ الدِّينُ دِينًا لِأَنَّهُ يَتَرَقَّبُ مِنْهُ مُتَّبِعُهُ الْجَزَاءَ عَاجِلًا
Din (الدِّينُ) kelimesinin asıl hakiki anlamı karşılık/ceza (el-cezâ) demektir. Sonra örfi bir hakikat haline gelerek şuna isim olmuştur: Allah katından bir elçinin telkin ettiği, bunlarla amel edenlere nimetler vaat ettiği, bunlardan yüz çevirenleri de azapla tehdit ettiği inanç ve ameller bütünü. Daha sonra insanların liderlerinden birinin kendi aklından uydurup bir insan topluluğunun benimsediği benzer şeylere de [mecazen] din denilmiştir. Dine bu ismin verilmesi, ona tabi olan kimsenin peşin
أَوْ آجِلًا، فَمَا مِنْ أَهْلِ دِينٍ إِلَّا وَهُمْ يَتَرَقَّبُونَ جَزَاءً مِنْ رَبِّ ذَلِكَ الدِّينِ، فَالْمُشْرِكُونَ يَطْمَعُونَ فِي إِعَانَةِ الْآلِهَةِ وَوَسَاطَتِهِمْ وَرِضَاهُمْ عَنْهُمْ، وَيَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ، وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمَ أُحُدٍ:
veya vadeli bir karşılık beklemesindendir. Zira hiçbir din mensubu yoktur ki o dinin rabbinden bir karşılık beklemesin. Müşrikler putların yardımını, şefaatini ve kendilerinden razı olmasını umarlar ve: «Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir» derler. Nitekim Ebû Süfyân Uhud günü:
اعْلُ هُبَلُ. وَقَالَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ لَمَّا قَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: أَمَا آنَ لَكَ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ:
«Yücel ey Hübel!» demiştir. Mekke'nin fethi günü Abbâs kendisine: «Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etme vaktin gelmedi mi?» dediğinde de şöyle demiştir:
«لَقَدْ عَلِمْتُ أَنْ لَوْ كَانَ مَعَهُ إِلَهٌ غَيْرُهُ لَقَدْ أَغْنَى عَنِّي شَيْئًا» . وَأَهْلُ الْأَدْيَانِ الْإِلَهِيَّةِ يَتَرَقَّبُونَ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَأَوَّلُ دِينٍ إِلَهِيٍّ كَانَ حَقًّا وَبِهِ كَانَ اهْتِدَاءُ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ طَرَأَتِ الْأَدْيَانُ الْمَكْذُوبَةُ، وَتَشَبَّهَتْ بِالْأَدْيَانِ الصَّحِيحَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى- تَعْلِيمًا لِرَسُولِهِ- لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ [الْكَافِرُونَ: ٦] وَقَالَ: مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ
«Kesinlikle anladım ki eğer O'nunla birlikte başka bir ilah olsaydı, bana bir faydası dokunurdu.» İlahi dinlerin mensupları ise dünyada ve ahirette en eksiksiz karşılığı beklerler. İlk ilahi din hak idi ve insanın hidayete ermesi onunla olmuştu; sonra uydurma dinler ortaya çıkıp sahih dinlere benzetildi. Yüce Allah —Resulüne talim buyurarak—: { لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ } “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” [Kâfirûn: 6] ve: { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “Hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı”
[يُوسُف:
[Yûsuf:
٧٦] .
76] buyurmuştur.
وَقَدْ عَرَّفَ الْعُلَمَاءُ الدِّينَ الصَّحِيحَ بِأَنَّهُ «وَضْعٌ إِلَهِيٌّ سَائِقٌ لِذَوِي الْعُقُولِ بِاخْتِيَارِهِمُ الْمَحْمُودِ إِلَى الْخَيْرِ بَاطِنًا وَظَاهِرًا» .
Âlimler sahih dini şöyle tarif etmişlerdir: «Akıl sahiplerini kendi övgüye değer tercihleriyle bâtınen ve zâhiren hayra sevk eden ilahi bir kanundur.»
وَالْإِسْلَامُ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى مَجْمُوعِ الدِّينِ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُحَمَّد ﷺ، كَمَا أُطْلِقَ عَلَى ذَلِكَ الْإِيمَانُ أَيْضًا، وَلِذَلِكَ لُقِّبَ أَتْبَاعُ هَذَا الدِّينِ بِالْمُسْلِمِينَ وَبِالْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ الْإِطْلَاقُ الْمُرَادُ هُنَا، وَهُوَ تَسْمِيَةٌ بِمَصْدَرِ أَسْلَمَ إِذَا أَذْعَنَ وَلَمْ يُعَانِدْ إِذْعَانًا عَنِ اعْتِرَافٍ بِحَقٍّ لَا عَنْ عَجْزٍ، وَهَذَا اللَّقَبُ أَوْلَى بِالْإِطْلَاقِ عَلَى هَذَا الدِّينِ مِنْ لَقَبِ الْإِيمَانِ لِأَنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ الْمَظْهَرُ الْبَيِّنُ لِمُتَابَعَةِ الرَّسُولِ فِيمَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْحَقِّ، وَاطِّرَاحِ كُلِّ حَائِلٍ يَحُولُ دُونَ ذَلِكَ، بِخِلَافِ الْإِيمَانِ فَإِنَّهُ اعْتِقَادٌ قَلْبِيٌّ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ [الْحَج:
İslam (الْإِسْلَامُ), galebe yoluyla Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği dinin tamamına özel bir isim olmuştur; nitekim buna iman da denilmiştir. Bu sebeple bu dinin mensupları Müslümanlar ve Müminler diye adlandırılmıştır; burada kastedilen kullanım da budur. Bu, boyun eğip inat etmediğinde, acziyetten değil de hakkı itiraf ederek teslim olduğunda kullanılan «esleme» fiilinin masdarıyla yapılan bir isimlendirmedir. Bu lakap, bu dine verilmeye iman lakabından daha uygundur; çünkü İslam, Resulün getirdiği hakka uymanın ve buna mani olan her engeli bir kenara bırakmanın açık tezahürüdür; iman ise kalbî bir tasdiktir. Bu sebeple Yüce Allah: { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ } “O size Müslümanlar adını verdi” [Hac:
٧٨] وَقَالَ: فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ [آل عمرَان: ٢٠] وَلِأَنَّ الْإِسْلَامَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنِ اعْتِقَادٍ لِأَنَّ الْفِعْلَ أَثَرُ الْإِدْرَاكِ، بِخِلَافِ الْعَكْسِ فَقَدْ يَكُونُ الِاعْتِقَادُ مَعَ الْمُكَابَرَةِ.
78] ve: { فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } “De ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da öyle'” [Âl-i İmrân: 20] buyurmuştur. Ayrıca İslam ancak inançtan kaynaklanır; çünkü fiil idrakin bir eseridir. Bunun aksi ise böyle değildir; zira inanç inat ve kibre rağmen de bulunabilir.
وَرُبَّمَا أُطْلِقَ الْإِسْلَامُ عَلَى خُصُوصِ الْأَعْمَالِ وَالْإِيمَانُ عَلَى الِاعْتِقَادِ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ مُنَاسِبٌ لِحَالَتَيِ التَّفْكِيكِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فِي الْوَاقِعِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى، خِطَابًا لِقَوْمٍ أَسْلَمُوا مُتَرَدِّدِينَ- قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الحجرات:
Bazen İslam sadece amellere, iman ise inanca hasredilerek kullanılır. Bu kullanım, Yüce Allah'ın tereddütle İslam'a giren bir kavme hitaben buyurduğu: { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “De ki: İman etmediniz; fakat 'Teslim olduk (İslam'a girdik)' deyin. Zira henüz iman kalplerinize girmemiştir” [Hucurât:
١٤] ، أَوِ التَّفْكِيكِ فِي تَصْوِيرِ الْمَاهِيَّةِ عِنْدَ التَّعْلِيمِ لِحَقَائِقِ الْمَعَانِي الشَّرْعِيَّةِ أَوِ اللُّغَوِيَّةِ كَمَا وَقَعَ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ: مِنْ ذِكْرِ مَعْنَى الْإِيمَانِ، وَالْإِسْلَامِ، وَالْإِحْسَانِ.
14] ayetinde olduğu gibi vakıada iki hususun birbirinden ayrıldığı durumlar için uygundur; yahut Cibril hadisinde imanın, İslam'ın ve ihsanın manasının zikredilmesinde vaki olduğu gibi, şer'i veya lügavi manaların hakikatleri öğretilirken mahiyetin tasvirinde yapılan ayrıma uygundur.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الدِّينِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ مَعْنَى الْعَهْدِ الْخَارِجِيِّ هُنَا وَتَعْرِيفُ الْإِسْلَامِ تَعْرِيفُ الْعَلَمِ بِالْغَلَبَةِ: لِأَنَّ الْإِسْلَامَ صَارَ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى الدِّينِ الْمُحَمَّدِيِّ.
«ed-Dîn» kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif), cins belirliliğidir; zira burada harici ahid (bilinen belli bir fert) manası uygun düşmez. «el-İslâm» kelimesindeki belirlilik ise galebe yoluyla özel isim kılma belirliliğidir; çünkü İslam galebe yoluyla Muhammedî dine alem (özel isim) olmuştur.
فَقَوْلُهُ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ صِيغَةُ حَصْرٍ، وَهِيَ تَقْتَضِي فِي اللِّسَانِ حَصْرَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، وَهُوَ الدِّينُ، فِي الْمُسْنَدِ، وَهُوَ الْإِسْلَامُ، عَلَى قَاعِدَةِ الْحصْر بتعريف جزئي الْجُمْلَةِ، أَيْ لَا دِينَ إِلَّا الْإِسْلَامُ، وَقَدْ أَكَّدَ هَذَا الِانْحِصَارَ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ.
Dolayısıyla O'nun: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” buyruğu bir hasr (sınırlandırma) kalıbıdır. Bu kalıp, dil kaidelerine göre, cümlenin iki cüzünün de marife (belirli) olması kaidesi uyarınca müsnedün ileyh olan «ed-Dîn»i, müsned olan «el-İslâm»a hasretmeyi gerektirir; yani İslam'dan başka din yoktur demektir. Bu hasrı da tekit harfiyle [inne] pekiştirmiştir.
وَقَوْلُهُ: عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَصْفٌ لِلدِّينِ، وَالْعِنْدِيَّةُ عِنْدِيَّةُ الِاعْتِبَارِ وَالِاعْتِنَاءِ وَلَيْسَتْ عِنْدِيَّةَ عِلْمٍ: فَأَفَادَ، أَنَّ الدِّينَ الصَّحِيحَ هُوَ الْإِسْلَامُ، فَيَكُونُ قَصْرًا لِلْمُسْنَدِ، إِلَيْهِ بِاعْتِبَارِ قَيْدٍ فِيهِ، لَا فِي جَمِيعِ اعْتِبَارَاتِهِ: نَظِيرَ قَوْلِ الْخَنْسَاءِ:
O'nun { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” buyruğu dinin bir vasfıdır. Buradaki «katında olma» (indiyyet), itibar ve önemseme katındalığıdır, yoksa bilgi katındalığı değildir. Böylece sahih dinin sadece İslam olduğunu ifade etmiştir. Bu da müsnedün ileyhin bütün itibarlarıyla değil, kendisindeki bir kayıt itibarıyla hasredilmesi (kasredilmesi) olur. Bu durum Hansâ'nın şu sözüne benzer:
إِذَا قَبُحَ الْبُكَاءُ عَلَى قَتِيلٍ ... رَأَيْتُ بُكَاءَك الْحَسَنَ الْجَمِيلَا
«Öldürülen birine ağlamak çirkinleştiğinde, senin ağlayışını pek güzel ve latif gördüm.»
فَحَصَرَتِ الْحَسَنَ فِي بُكَائِهِ بِقَاعِدَةِ أَنَّ الْمَقْصُورَ هُوَ الْحَسَنُ لِأَنَّهُ هُوَ الْمُعَرَّفُ بِاللَّامِ، وَهَذَا الْحَصْرُ بِاعْتِبَارِ التَّقْيِيد بِوَقْت حج الْبُكَاءِ عَلَى الْقَتْلَى وَهُوَ قَصْرُ حُسْنِ بُكَائِهَا عَلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ، لِيَكُونَ لِبُكَائِهَا عَلَى صَخْرٍ مَزِيَّةٌ زَائِدَةٌ عَلَى بُكَاءِ الْقَتْلَى الْمُتَعَارَفِ وَإِنْ أَبَى اعْتِبَارَ الْقَصْرِ فِي الْبَيْتِ أَصْلًا صَاحِبُ الْمُطَوَّلِ.
Şair, kasredilenin «el-Hasen» (güzel) olması kaidesiyle güzelliği kendi ağlayışına hasretmiştir; çünkü lâm ile marife olan odur. Bu hasr, öldürülenlere ağlamanın çirkin olduğu vakit kaydı itibarıyladır; yani ağlayışının güzelliğini o vakte hasretmiştir ki Sahre ağlayışının, ölülerin alışılagelmiş ağlayışına üstün bir meziyeti olsun —her ne kadar el-Mutavvel sahibi beyitte aslında bir kasr (hasr) bulunmasını kabul etmese de.
وَإِذْ قَدْ جَاءَتْ أَدْيَانٌ صَحِيحَةٌ أَمَرَ اللَّهُ بِهَا فَالْحَصْرُ مُؤَوَّلٌ: إِمَّا بِاعْتِبَارِ أَنَّ الدِّينَ الصَّحِيحَ عِنْدَ اللَّهِ، حِينَ الْإِخْبَارِ، وَهُوَ الْإِسْلَامُ، لِأَنَّ الْخَبَرَ يُنْظَرُ فِيهِ إِلَى وَقْتِ الْإِخْبَارِ إِذِ الْأَخْبَارُ كُلُّهَا حَقَائِقُ فِي الْحَالِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ وَقْتَ الْإِخْبَارِ لَيْسَ فِيهِ دِينٌ صَحِيحٌ غَيْرَ الْإِسْلَامِ إِذْ قَدْ عَرَضَ لِبَقِيَّةِ الْأَدْيَانِ الْإِلَهِيَّةِ، مِنْ خَلْطِ الْفَاسِدِ بِالصَّحِيحِ، مَا اخْتَلَّ لِأَجْلِهِ مَجْمُوعُ الدِّينِ، وَإِمَّا بِاعْتِبَارِ الْكَمَالِ عِنْدَ اللَّهِ فَيَكُونُ الْقَصْرُ بِاعْتِبَارِ سَائِرِ الْأَزْمَانِ وَالْعُصُورِ إِذْ لَا أَكْمَلَ مِنْ هَذَا الدِّينِ، وَمَا تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَدْيَانِ لَمْ يَكُنْ بَالِغًا غَايَةَ الْمُرَادِ مِنَ الْبَشَرِ فِي صَلَاح شؤونهم، بَلْ كَانَ كُلُّ دِينٍ مَضَى مُقْتَصِرًا عَلَى مِقْدَارِ الْحَاجَةِ مِنْ أُمَّةٍ مُعَيَّنَةٍ فِي زَمَنٍ مُعَيَّنٍ، وَهَذَا الْمَعْنَى أَوْلَى مَحْمَلَيِ الْآيَةِ، لِأَنَّ مُفَادَهُ أَعَمُّ، وَتَعْبِيرَهُ عَنْ حَاصِلِ صِفَةِ دِينِ الْإِسْلَامِ- تُجَاهَ بَقِيَّةِ الْأَدْيَانِ الْإِلَهِيَّةِ- أَتَمُّ.
Allah'ın emrettiği sahih dinler daha önce de geldiğine göre buradaki hasr tevil edilir: Ya haber verme anında Allah katındaki sahih dinin İslam olması itibarıyladır; zira habere haber verildiği an açısından bakılır, çünkü bütün haberler şimdiki zamanda hakikattir ve şüphe yok ki haber verildiği anda İslam'dan başka sahih bir din yoktur; nitekim diğer ilahi dinlere sahihin bâtılla karışması sebebiyle dinin bütünlüğünü bozan unsurlar arız olmuştur. Ya da Allah katındaki kemâl itibarıyladır; bu durumda kasr bütün zamanlar ve çağlar itibarıyla olur, zira bu dinden daha kâmili yoktur. Ondan önceki dinler ise insanların işlerinin ıslahı konusunda murat edilen nihai gayeye ulaşmış değildi; bilakis geçmiş her din belirli bir zamanda belirli bir ümmetin ihtiyacı ölçüsüyle sınırlıydı. Bu mana, ayetin taşındığı iki ihtimalden daha uygun olanıdır; çünkü bunun ifade ettiği anlam daha geneldir ve diğer ilahi dinler karşısında İslam dininin taşıdığı vasfın neticesini ifade etmesi bakımından daha tamdır.
ذَلِكَ أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ تَوْجِيهِ الشَّرَائِعِ وَإِرْسَالِ الرُّسُلِ، لَيْسَ مُجَرَّدَ قَرْعِ الْأَسْمَاعِ بِعِبَارَاتِ التَّشْرِيعِ أَوِ التَّذَوُّقِ لِدَقَائِقِ تَرَاكِيبِهِ، بَلْ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى مِمَّا شَرَعَ لِلنَّاسِ هُوَ عَمَلُهُمْ بِتَعَالِيمِ رُسُلِهِ وَكُتُبِهِ، وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ هُوَ الْعَمَلَ، جَعَلَ اللَّهُ الشَّرَائِعَ مُنَاسِبَةً لِقَابِلَيَّاتِ الْمُخَاطَبِينَ بِهَا، وَجَارِيَةً عَلَى قَدْرِ قَبُولِ عُقُولِهِمْ وَمَقْدِرَتِهِمْ، لِيَتَمَكَّنُوا مِنَ الْعَمَلِ بِهَا بِدَوَامٍ وَانْتِظَامٍ، فَلِذَلِكَ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّدَيُّنِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ التَّعْلِيمُ الدِّينِيُّ
Zira Yüce Allah'ın şeriatlar göndermekten ve elçiler yollamaktan muradı, sadece teşri ibareleriyle kulakları çınlatmak veya onun ince terkiplerinden zevk almak değildir; bilakis Yüce Allah'ın insanlara şeriat kılmasından muradı, elçilerinin ve kitaplarının talimatlarıyla amel etmeleridir. Bundan maksat amel olunca, Allah şeriatları muhatapların kabiliyetlerine uygun ve akıllarının ve güçlerinin kabul edebileceği ölçüde kılmıştır ki onunla sürekli ve intizamlı bir şekilde amel edebilsinler. Bu sebeple dindarlıktan maksat, o dini eğitimin
دَأْبًا وَعَادَةً لِمُنْتَحِلِيهِ، وَحَيْثُ النُّفُوسُ لَا تَسْتَطِيعُ الِانْصِيَاعَ إِلَى مَا لَا يَتَّفِقُ مَعَ مُدْرَكَاتِهَا، لَا جَرَمَ تَعَيَّنَ مُرَاعَاةُ حَالِ الْمُخَاطَبِينَ فِي سَائِرِ الْأَدْيَانِ. لِيُمْكِنَ لِلْأُمَمِ الْعَمَلُ بِتَعَالِيمِ شَرَائِعِهَا بِانْتِظَامٍ وَمُوَاظَبَةٍ.
onu benimseyenler için bir adet ve alışkanlık haline gelmesidir. Nefisler idrakleriyle uyuşmayan şeylere boyun eğemeyeceğinden, elbette bütün dinlerde muhatapların durumunun gözetilmesi gerekmiştir; ta ki ümmetler şeriatlarının talimatlarıyla düzenli ve devamlı bir şekilde amel edebilsinler.
وَقَدْ كَانَتْ أَحْوَالُ الْجَمَاعَاتِ الْبَشَرِيَّةِ، فِي أَوَّلِ عُهُودِ الْحَضَارَةِ، حَالَاتِ عُكُوفٍ عَلَى عَوَائِدَ وَتَقَالِيدَ بَسِيطَةٍ، ائتلفت رويدا رُوَيْدًا عَلَى حَسَبِ دَوَاعِي الْحَاجَاتِ، وَمَا تِلْكَ الدَّوَاعِي، الَّتِي تَسَبَّبَتْ فِي ائْتِلَافِ تِلْكَ الْعَوَائِدِ، إِلَّا دَوَاعٍ غَيْرُ مُنْتَشِرَةٍ لِأَنَّهَا تَنْحَصِرُ فِيمَا يَعُودُ عَلَى الْفَرْدِ بِحِفْظِ حَيَاتِهِ، وَدَفْعِ الْآلَامِ عَنْهُ، ثُمَّ بِحِفْظِ حَيَاةِ مَنْ يَرَى لَهُ مَزِيدَ اتِّصَالٍ بِهِ، وَتَحْسِينِ حَالِهِ، فَبِذَلِكَ ائْتَلَفَ نِظَامُ الْفَرْدِ، ثُمَّ نِظَامُ الْعَائِلَةِ، ثُمَّ نِظَامُ الْعَشِيرَةِ، وَهَاتِهِ النُّظُمُ الْمُتَقَابِسَةُ هِيَ نُظُمٌ مُتَسَاوِيَةُ الْأَشْكَالِ إِذْ كُلُّهَا لَا يَعْدُو حِفْظَ الْحَيَاةِ، بِالْغِذَاءِ وَالدِّفَاعِ عَنِ النَّفْسِ، وَدَفْعِ الْآلَامِ بِالْكِسَاءِ وَالْمَسْكَنِ وَالزَّوَاجِ، وَالِانْتِصَارِ لِلْعَائِلَةِ وَلِلْقَبِيلَةِ لِأَنَّ بِهَا الِاعْتِزَازَ، ثُمَّ مَا نَشَأَ عَنْ ذَلِكَ مِنْ تَعَاوُنِ الْآحَادِ عَلَى ذَلِكَ، بِإِعْدَادِ الْمُعَدَّاتِ: وَهُوَ التَّعَاوُضُ وَالتَّعَامُلُ، فَلَمْ تَكُنْ فِكْرَةُ النَّاسِ تَعْدُو هَذِهِ الْحَالَةَ، وَبِذَلِكَ لم يكن لإحدى الْجَمَاعَاتِ شُعُورٌ بِمَا يَجْرِي لَدَى جَمَاعَةٍ أُخْرَى، فَضْلًا عَنِ التَّفْكِيرِ فِي اقتباس إِحْدَاهَا مِمَّا
Medeniyetin ilk dönemlerinde insan topluluklarının durumları, ihtiyaçların gereklerine göre yavaş yavaş şekillenmiş basit adetlere ve geleneklere bağlı kalma durumlarıydı. Bu adetlerin oluşmasına sebep olan o gerekler de yaygın olmayan gereklerdi; çünkü bunlar sadece bireyin hayatını korumasına, acıları kendisinden defetmesine, sonra da kendisiyle daha yakın bağı olduğunu gördüğü kimselerin hayatını korumasına ve durumunu iyileştirmesine münhasırdı. Böylece önce bireyin nizamı, sonra ailenin nizamı, sonra da aşiretin nizamı teşekkül etti. Birbirinden iktibas edilen bu düzenler birbirine benzer şekilli düzenlerdir; zira hiçbiri gıda ve meşru müdafaa ile hayatı korumaktan, giyinme, barınma ve evlilik ile acıları dindirmekten, bir de kendisiyle izzet bulduğu için aileye ve kabileye arka çıkmaktan öteye geçmez. Sonra bundan, araç gereçleri hazırlayarak bireylerin birbiriyle yardımlaşması —ki bu da karşılıklı mübadele ve muameledir— doğdu. İnsanların düşüncesi bu durumun ötesine geçmiyordu. Bu sebeple bir topluluğun başka bir toplulukta ne olup bittiğinden haberi yoktu; nerede kaldı ki birinin diğerinde
يَجْرِي لَدَى غَيْرِهَا، وَتِلْكَ حَالَةُ قَنَاعَةِ الْعَيْشِ، وَقُصُورِ الْهِمَّةِ، وَانْعِدَامِ الدَّوَاعِي فَإِذَا حَصَلَتِ الْأَسْبَابُ الْآنِفَةُ عَدَّ النَّاسُ أَنْفُسَهُمْ فِي مُنْتَهَى السَّعَادَةِ.
olup bitenlerden bir şeyler iktibas etmeyi düşünmesi! İşte bu, yaşantıdan kanaat etme, himmetin kısalığı ve sevk edici unsurların yokluğu halidir. Sözü edilen sebepler gerçekleştiğinde insanlar kendilerini mutluluğun zirvesinde sayarlardı.
وَكَانَ التَّبَاعُدُ بَيْنَ الْجَمَاعَاتِ فِي الْمُوَاطِنِ مَعَ مَشَقَّةِ التَّوَاصُلِ، وَمَا يَعْرِضُ فِي ذَلِكَ مِنَ الْأَخْطَارِ وَالْمَتَاعِبِ، حَائِلًا عَنْ أَنْ يُصَادِفَهُمْ مَا يُوجِبُ اقْتِبَاسَ الْأُمَمِ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ وَشُعُورَ بَعْضِهَا بِأَخْلَاقِ بَعْضٍ، فَصَارَ الصَّارِفُ عَنِ التَّعَاوُنِ فِي الْحَضَارَةِ الْفِكْرِيَّةِ مَجْمُوعَ حَائِلَيْنِ: عَدَمِ الدَّاعِي، وَانْسِدَادِ وَسَائِلِ الصُّدْفَةِ، اللَّهُمَّ إِلَّا مَا يَعْرِضُ مِنْ وِفَادَةِ وَافِدٍ، أَوِ اخْتِلَاطٍ فِي نَجْعَةٍ أَوْ مَوْسِمٍ، عَلَى أَنَّ ذَلِكَ إِنْ حَصَلَ فَسُرْعَانَ مَا يَطْرَأُ عَلَيْهِ النِّسْيَانُ، فَيُصْبِحُ فِي خَبَرِ كَانَ.
Yurtlar arasındaki uzaklık ile birlikte iletişimin zorluğu ve bu yolda karşılaşılan tehlikeler ve meşakkatler, ümmetlerin birbirinden bir şeyler iktibas etmesini ve birbirlerinin ahlakından haberdar olmasını gerektirecek durumlarla karşılaşmalarına engel oluyordu. Böylece fikrî medeniyette yardımlaşmayı engelleyen şey iki engelin toplamı haline geldi: Sevk edici sebebin yokluğu ve tesadüf yollarının kapalı olması. Ancak bir elçinin gelmesi veya bir otlakta ya da mevsimde bir araya gelme gibi durumlar hariçtir; kaldı ki bu gerçekleşse bile çok geçmeden unutulur ve maziye karışırdı.
فَكَيْفَ يُرْجَى مِنْ أَقْوَامٍ، هَذِهِ حَالُهُمْ، أَنْ يَدْعُوَهُمُ الدَّاعِي إِلَى صَلَاحٍ فِي أَوْسَعَ مِنْ دَوَائِرِ مُدْرَكَاتِهِمْ، وَمُتَقَارِبِ تَصَوُّرِ عُقُولِهِمْ، أَلَيْسُوا إِذَا جَاءَهُمْ مُصْلِحٌ كَذَلِكَ لَبِسُوا لَهُ جِلْدَ النَّمِرِ، فَأَحَسَّ مِنْ سُوءِ الطَّاعَةِ حَرْقَ الْجَمْرِ، لِذَلِكَ لَمْ تَتَعَلَّقْ حِكْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى،
Durumu böyle olan kavimlerin, idrak dairelerinden ve akıllarının dar tasavvurlarından daha geniş bir ıslaha yönelmeleri nasıl umulabilirdi? Onlara böyle bir ıslahatçı geldiğinde, ona karşı kaplan postuna bürünmezler miydi (düşman kesilmezler miydi); o da onların itaatsizliğinden kor ateşin yakıcılığını hissetmez miydi? Bu sebeple Yüce Allah'ın hikmeti,
فِي قَدِيمِ الْعُصُورِ، بِتَشْرِيعِ شَرِيعَةٍ جَامِعَةٍ صَالِحَةٍ لِجَمِيعِ الْبَشَرِ، بَلْ كَانَتِ الشَّرَائِعُ تَأْتِي إِلَى أَقْوَامٍ مُعَيَّنِينَ
eski çağlarda bütün insanlığa uygun kapsamlı tek bir şeriat koymaya taalluk etmemiş; bilakis şeriatlar belirli kavimlere gelmiştir.
وَفِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ، فِي صِفَةِ عَرْضِ الْأُمَمِ لِلْحِسَابِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: «فَيَجِيءُ النَّبِيءُ وَمَعَهُ الرَّهْطُ، وَالنَّبِيءُ وَمَعَهُ الرَّجُلُ وَالرَّجُلَانِ، وَالنَّبِيءُ وَلَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ»
Müslim'in hadisinde, ümmetlerin hesaba arz edilişinin niteliği hakkında Resulullah'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Peygamber gelir, yanında küçük bir topluluk vardır; peygamber gelir, yanında bir adam veya iki adam vardır; peygamber gelir, yanında hiç kimse yoktur.»
وَفِي رِوَايَةِ الْبُخَارِيِّ: «فَجَعَلَ النَّبِيءُ وَالنَّبِيئَانِ يَمُرُّونَ مَعَهُمُ الرَّهْطُ»
Buhârî'nin rivayetinde ise: «Bir peygamber ve iki peygamber yanlarında küçük bir toplulukla geçerler...»
الْحَدِيثَ. وَبَقِيَ الْحَقُّ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مَشَاعًا بَيْنَ الْأُمَمِ، فَفِي كُلِّ أُمَّةٍ تَجِدُ سَدَادًا وَأَفْنًا، وَبَعْضُ الْحَقِّ لَمْ يَزَلْ مَخْبُوءًا لَمْ يُسْفِرْ عَنْهُ الْبَيَانُ.
hadisi yer alır. Bu süreçte hak ümmetler arasında dağınık kaldı; her ümmette bir doğruluk ve bir sapma bulurdun; hakkın bir kısmı ise hâlâ gizli kalmış, beyan onu henüz açığa çıkarmamıştı.
ثُمَّ أَخَذَ الْبَشَرُ يَتَعَارَفُونَ بِسَبَبِ الْفُتُوحِ وَالْهِجْرَةِ، وَتَقَاتَلَتِ الْأُمَمُ الْمُتَقَارِبَةُ الْمَنَازِلِ، فَحَصَلَ لِلْأُمَمِ حَظٌّ مِنَ الْحَضَارَةِ، وَتَقَارَبَتِ الْعَوَائِدُ، وَتَوَسَّعَتْ مَعْلُومَاتُهُمْ، وَحَضَارَتُهُمْ، فَكَانَتْ مِنَ الشَّرَائِعِ الْإِلَهِيَّةِ: شَرِيعَةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَمِنْ غَيْرِهَا شَرِيعَةُ (حَمُورَابِي) فِي الْعِرَاقِ، وَشَرِيعَةُ الْبَرَاهِمَةِ، وَشَرِيعَةُ الْمِصْرِيِّينَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ [يُوسُف: ٧٦] .
Sonra fetihler ve hicretler sebebiyle insanlar birbirleriyle tanışmaya başladılar ve yerleşim yerleri birbirine yakın olan ümmetler savaştılar; böylece ümmetler medeniyetten bir pay aldılar, adetler birbirine yaklaştı, bilgileri ve medeniyetleri genişledi. İlahi şeriatlardan İbrâhim aleyhisselâm'ın şeriatı, diğerlerinden ise Irak'taki (Hammurabi) kanunları, Brahmanların kanunları ve Yüce Allah'ın: { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “Hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı” [Yûsuf: 76] buyruğunda zikrettiği Mısırlıların kanunları ortaya çıktı.
ثُمَّ أَعْقَبَتْهَا شَرِيعَةٌ إِلَهِيَّةٌ كُبْرَى وَهِيَ شَرِيعَةُ مُوسَى ﵇ الَّتِي اخْتَلَطَ أَهْلُهَا بِأُمَمٍ كَثِيرَةٍ فِي مَسِيرِهِمْ فِي التِّيهِ وَمَا بَعْدَهُ، وَجَاوَرَتْهَا أَوْ أَعْقَبَتْهَا شَرَائِعُ مِثْلَ شَرِيعَةِ (زَرَادِشْتَ) فِي الْفُرْسِ، وَشَرِيعَةِ (كُنْفُشْيُوسَ) فِي الصِّينِ، وَشَرِيعَةِ (سُولُونَ) فِي الْيُونَانِ.
Ardından onu büyük bir ilahi şeriat, yani Tîh çölündeki yürüyüşlerinde ve sonrasında mensupları birçok ümmetle karışan Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatı takip etti. Bununla çağdaş olan veya ardından gelen şeriatlar arasında Farslardaki (Zerdüşt) şeriatı, Çin'deki (Konfüçyüs) şeriatı ve Yunan'daki (Solon) kanunları yer alıyordu.
وَفِي هَذِهِ الْعُصُورِ كُلِّهَا لَمْ تَكُنْ إِحْدَى الشَّرَائِعِ عَامَّةَ الدَّعْوَةِ، وَهَذِهِ أَكْبَرُ الشَّرَائِعِ وَهِيَ الْمُوسَوِيَّةُ لَمْ تدع غير بَين إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَدْعُ الْأُمَمَ الْأُخْرَى الَّتِي مَرَّتْ عَلَيْهَا، وَامْتَزَجَتْ
Bütün bu çağlarda şeriatlardan hiçbiri evrensel bir davete sahip değildi; bu şeriatların en büyüğü olan Musevilik bile İsrâiloğulları'ndan başkasını davet etmedi; uğradığı, karıştığı
بِهَا، وَصَاهَرَتْهَا، وَكَذَلِكَ جَاءَتِ الْمَسِيحِيَّةُ مَقْصُورَةً عَلَى دَعْوَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى دَعَا النَّاسَ إِلَيْهَا الْقِدِّيسُ بُولُسُ بَعْدَ الْمَسِيحِ بِنَحْوِ ثَلَاثِينَ سَنَةً.
ve akrabalık kurduğu diğer ümmetleri davet etmedi. Aynı şekilde Hristiyanlık da, Mesih'ten yaklaşık otuz yıl sonra Aziz Pavlus insanları ona davet edene kadar sadece İsrâiloğulları'na yapılan bir davetle sınırlı kaldı.
إِلَى أَنْ كَانَ فِي الْقَرْنِ الرَّابِعِ بَعْدَ الْمَسِيحِ حُصُولُ تَقَابُسٍ وَتَمَازُجٍ بَيْنَ أَصْنَافِ الْبَشَرِ فِي الْأَخْلَاقِ وَالْعَوَائِدِ، بِسَبَبَيْنِ: اضْطِرَارِيٍّ، وَاخْتِيَارِيٍّ. أَمَّا الِاضْطِرَارِيُّ فَذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ تَرَامَتِ الْأُمَمُ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، وَاتَّجَهَ أَهْلُ الشَّرْقِ إِلَى الْغَرْبِ، وَأَهْلُ الْغَرْبِ إِلَى الشَّرْقِ، بِالْفُتُوحِ الْعَظِيمَةِ الْوَاقِعَةِ بَيْنَ الْفُرْسِ وَالرُّومِ، وَهُمَا يَوْمَئِذٍ قُطْبَا الْعَالَمِ، بِمَا يَتْبَعُ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ أُمَمٍ تَنْتَمِي إِلَى سُلْطَانِهَا، فَكَانَتِ الْحَرْبُ سِجَالًا بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَتَوَالَتْ أَزْمَانًا طَوِيلَةً.
Nihayet Miladi dördüncü yüzyılda, iki sebeple —biri zorunlu (ıztırârî), diğeri isteğe bağlı (ihtiyârî)— insan sınıfları arasında ahlak ve adetler bakımından bir etkileşim ve kaynaşma meydana geldi. Zorunlu sebebe gelince: Ümmetler birbirinin üzerine yığıldı; o gün dünyanın iki kutbu olan Farslar ve Bizanslılar arasında ve her birinin hâkimiyetine bağlı ümmetlerin katılımıyla gerçekleşen büyük fetihlerle Doğu halkı Batı'ya, Batı halkı da Doğu'ya yöneldi. İki taraf arasında savaşlar nöbetleşe sürdü ve uzun zamanlar boyunca devam etti.
وَأَمَّا الِاخْتِيَارِيُّ فَهُوَ مَا أَبْقَاهُ ذَلِكَ التَّمَازُجُ مِنْ مُشَاهَدَةِ أَخْلَاقٍ وَعَوَائِدَ، حَسُنَتْ فِي أَعْيُنِ رَائِيهَا، فَاقْتَبَسُوهَا، وَأَشْيَاءَ قَبُحَتْ فِي أَعْيُنِهِمْ، فَحَذِرُوهَا، وَفِي كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ نَشَأَتْ يَقَظَةٌ جَدِيدَةٌ، وَتَأَسَّسَتْ مَدَنِيَّاتٌ مُتَفَنِّنَةٌ، وَتَهَيَّأَتِ الْأَفْكَارُ إِلَى قَبُولِ التَّغْيِيرَاتِ الْقَوِيَّةِ، فَتَهَيَّأَتْ جَمِيعُ الْأُمَمِ إِلَى قَبُولِ التَّعَالِيمِ الْغَرِيبَةِ عَنْ عَوَائِدِهَا وَأَحْوَالِهَا، وَتَسَاوَتِ الْأُمَمُ وَتَقَارَبَتْ فِي هَذَا الْمِقْدَارِ، وَإِنْ تَفَاوَتَتْ فِي الْحَضَارَةِ وَالْعُلُومِ تَفَاوُتًا رُبَّمَا كَانَ مِنْهُ مَا زَاد بَعْضهَا تهيّئوا لِقَبُولِ التَّعَالِيمِ الصَّحِيحَةِ، وَقَهْقَرَ بَعْضًا عَنْ ذَلِكَ بِمَا دَاخَلَهَا مِنَ الْإِعْجَابِ بِمَبْلَغِ عِلْمِهَا، أَوِ الْعُكُوفِ وَالْإِلْفِ عَلَى حَضَارَتِهَا.
İsteğe bağlı sebebe gelince: Bu kaynaşmanın geride bıraktığı şey, görenlerin gözünde güzel bulunan ve iktibas edilen ahlak ve adetlerin müşahedesi ile onların gözünde çirkin bulunan ve sakınılan şeylerdi. Her iki durumda da yeni bir uyanış doğdu, çeşitli medeniyetler kuruldu ve fikirler güçlü değişimleri kabule hazır hale geldi. Böylece bütün ümmetler kendi adetlerine ve durumlarına yabancı olan öğretileri kabule hazırlandı. Medeniyet ve ilimlerdeki farklılıklarına rağmen ümmetler bu ölçüde eşitlendi ve birbirine yaklaştı; gerçi bu farklılıklardan bazısı onların sahih öğretileri kabule hazırlığını artırırken, bazısı da sahip oldukları ilim düzeyini beğenmeleri veya kendi medeniyetlerine sımsıkı bağlanıp alışmaları sebebiyle onları bundan geri bırakmıştı.
فَبَلَغَ الْأَجَلُ الْمُرَادُ وَالْمُعَيَّنُ لِمَجِيءِ الشَّرِيعَةِ الْحَقِّ الْخَاتِمَةِ الْعَامَّةِ.
Böylece evrensel ve son olan hak şeriatın gelişi için murat edilen ve belirlenen vakit gelmiş oldu.
فَأَظْهَرَ اللَّهُ دِينَ الْإِسْلَامِ فِي وَقْتٍ مُنَاسِبٍ لِظُهُورِهِ، وَاخْتَارَ أَنْ يَكُونَ ظُهُورُهُ بَيْن ظَهْرَانَيْ أُمَّةٍ لَمْ تَسْبِقْ لَهَا سَابِقَةُ سُلْطَانٍ، وَلَا كَانَتْ ذَاتَ سِيَادَةٍ يَوْمَئِذٍ عَلَى شَيْءٍ مِنْ جِهَاتِ الْأَرْضِ، وَلَكِنَّهَا أُمَّةٌ سَلَّمَهَا اللَّهُ مِنْ مُعْظَمِ رُعُونَاتِ الْجَمَاعَاتِ الْبَشَرِيَّةِ، لِتَكُونَ أَقْرَبَ إِلَى قَبُولِ الْحَقِّ، وَأَظْهَرَ هَذَا الدِّينَ بِوَاسِطَةِ رَجُلٍ مِنْهَا، لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَلَا مِنْ أَهْلِ الدَّوْلَةِ، وَلَا مِنْ ذُرِّيَّةِ مُلُوكٍ، وَلَا اكْتَسَبَ خِبْرَةً سَابِقَةً بِهِجْرَةٍ أَوْ مُخَالَطَةٍ، لِيَكُونَ ظُهُور هَذَا تَحت الصَّرِيحِ، وَالْعِلْمِ الصَّحِيحِ، مِنْ مِثْلِهِ آيَةً عَلَى أَنَّ ذَلِكَ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ نَفَحَ بِهِ عِبَادَهُ.
Allah, İslam dinini ortaya çıkışı için en uygun zamanda izhar etti ve onun, daha önce hiçbir hâkimiyet geçmişi olmayan ve o gün yeryüzünün hiçbir bölgesinde egemenliği bulunmayan bir ümmetin arasından zuhur etmesini seçti; fakat bu ümmet, hakkı kabule daha yakın olsun diye Allah'ın insan topluluklarının çoğunda bulunan hafifmeşreplik ve taşkınlıklardan koruduğu bir ümmetti. Bu dini, o ümmetten olan; ilim ehlinden, devlet ehlinden veya hükümdar soyundan olmayan, hicretle veya insanlarla kaynaşmayla önceden bir tecrübe edinmemiş bir adamın vasıtasıyla ortaya çıkardı ki bu apaçık hakikatin ve sahih ilmin onun gibi birinden zuhur etmesi, bunun Allah'tan kullarına lütfettiği bir vahiy olduğuna dair açık bir delil (ayet) olsun.
ثُمَّ جَعَلَ أُسُسَ هَذَا الدِّينِ مُتَبَاعِدَةً عَنْ ذَمِيمِ الْعَوَائِدِ فِي الْأُمَمِ، حَتَّى الْأُمَّةِ الَّتِي ظَهَرَ بَيْنَهَا، وَمُوَافِقَةً لِلْحَقِّ وَلَوْ كَانَ قَدْ سَبَقَ إِلَيْهِ أَعْدَاؤُهَا، وَكَانَتْ أُصُولُهُ مَبْنِيَّةً عَلَى الْفِطْرَةِ بِمَعْنَى أَلَّا تَكُونَ نَاظِرَةً إِلَّا إِلَى مَا فِيهِ الصَّلَاحُ فِي حُكْمِ الْعَقْلِ السَّلِيمِ، غَيْرَ مَأْسُورٍ لِلْعَوَائِدِ وَلَا لِلْمَذَاهِبِ، قَالَ تَعَالَى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [الرّوم: ٣٠] ، قَالَ الشَّيْخُ أَبُو عَلِيٍّ ابْنُ سِينَا: «الْفِطْرَةُ أَنْ يَتَوَهَّمَ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ حَصَلَ فِي الدُّنْيَا دَفْعَةً وَهُوَ عَاقِلٌ، لَمْ يَسْمَعْ
Sonra bu dinin esaslarını, içinde zuhur ettiği ümmet de dâhil olmak üzere, ümmetlerdeki yerilmiş adetlerden uzak; düşmanları ona daha önce ulaşmış olsa bile hakka uygun kıldı. Onun asılları fıtrat üzerine bina edilmişti; yani adetlerin veya mezheplerin esiri olmaksızın, selim aklın hükmünde yalnızca maslahat ve salah bulunan şeyleri gözeten bir yapıdaydı. Nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } [Rûm: 30] “O halde sen yüzünü, hanîf olarak dine, Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtratına çevir. Allah’ın yaratışında hiçbir değiştirme yoktur. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.” Şeyh Ebû Ali İbn Sînâ şöyle demiştir: «Fıtrat; insanın kendisini dünyada bir anda var olmuş, akıl sahibi, hiçbir görüş işitmemiş,
رَأْيًا، وَلَمْ يَعْتَقِدْ مَذْهَبًا، وَلَمْ يُعَاشِرْ أُمَّةً، لَكِنَّهُ شَاهَدَ الْمَحْسُوسَاتِ، ثُمَّ يَعْرِضُ عَلَى ذِهْنِهِ الْأَشْيَاءَ شَيْئًا فَشَيْئًا فَإِنْ أَمْكَنَهُ الشَّكُّ فِي شَيْءٍ فَالْفِطْرَةُ لَا تَشْهَدُ بِهِ، وَإِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ الشَّكُّ فِيهِ فَالْفِطْرَةُ تُوجِبُهُ، وَلَيْسَ كُلُّ مَا تُوجِبُهُ الْفِطْرَةُ بِصَادِقٍ، بَلِ الصَّادِقُ مِنْهُ مَا تَشْهَدُ بِهِ فِطْرَةُ الْقُوَّةِ الَّتِي تُسَمَّى عَقْلًا، قَبْلَ أَنْ يَعْتَرِضَهُ الْوَهْمُ» .
hiçbir mezhebi benimsememiş, hiçbir kavimle birlikte yaşamamış, fakat duyulur nesneleri müşahede etmiş olarak varsayması; sonra zihnine nesneleri birer birer arz etmesidir. Eğer bir şeyde şüphe etmesi mümkün oluyorsa fıtrat buna tanıklık etmez; şüphe etmesi mümkün olmuyorsa fıtrat onu zorunlu kılar. Fıtratın gerektirdiği her şey de doğru değildir; bilakis doğru olan, vehim arız olmadan önce akıl adı verilen kuvvetin fıtratının tanıklık ettiğidir.»
وَيَدْخُلُ فِي الْفِطْرَةِ الْآدَابُ الْعَتِيقَةُ الَّتِي اصْطَلَحَ عَلَيْهَا كَافَّةُ عُقَلَاءِ الْبَشَرِ، وَارْتَاضَتْ نُفُوسُهُمْ بِهَا، إِذَا كَانَتْ تُفِيدُهُمْ كَمَالًا، وَلَا تُفْضِي إِلَى فَسَادٍ، وَذَلِكَ أُصُولُ قَوَاعِدِ حِفْظِ النَّسَبِ وَالْعِرْضِ خَاصَّةً. فَبِهَذَا الْأَصْلِ: أَصْلِ الْفِطْرَةِ كَانَ الْإِسْلَامُ دِينًا صَالِحًا لِجَمِيعِ الْأُمَمِ فِي جَمِيعِ الْأَعْصُرِ.
İnsanlığın bütün akıl sahiplerinin üzerinde ittifak ettiği, nefislerinin onunla sükûnet bulduğu, kendilerine bir kemal sağlayan ve herhangi bir fesada yol açmayan kadim ahlak ve adaplar da fıtrata dâhildir; özellikle nesebin ve ırzın korunmasına dair temel kurallar böyledir. İşte bu asıl, yani fıtrat aslı sayesinde İslam, bütün çağlardaki bütün ümmetler için uygun bir din olmuştur.
ثُمَّ ظَهَرَ هَذَا الْأَصْلُ فِي تِسْعَةِ مَظَاهِرَ خَادِمَةٍ لَهُ وَمُهَيِّئَةٍ جَمِيعَ النَّاسِ لِقَبُولِهِ.
Sonra bu asıl, ona hizmet eden ve bütün insanları onu kabule hazırlayan dokuz tezahürde ortaya çıkmıştır.
الْمَظْهَرُ الْأَوَّلُ: إِصْلَاحُ الْعَقِيدَةِ بِحَمْلِ الذِّهْنِ عَلَى اعْتِقَادٍ لَا يَشُوبُهُ تَرَدُّدٌ وَلَا تَمْوِيهٌ وَلَا أَوْهَامٌ وَلَا خُرَافَاتٌ، ثُمَّ بِكَوْنِ عَقِيدَتِهِ مَبْنِيَّةً عَلَى الْخُضُوعِ لِوَاحِدٍ عَظِيمٍ، وَعَلَى الِاعْتِرَافِ بِاتِّصَافِ هَذَا الْوَاحِدِ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ التَّامَّةِ الَّتِي تَجْعَلُ الخضوع إِلَيْهِ اختياريا، ثُمَّ لِتَصِيرَ تِلْكَ الْكَمَالَاتُ مَطْمَحَ أَنْظَارِ الْمُعْتَقِدِ فِي التَّخَلُّقِ بِهَا ثُمَّ بِحَمْلِ جَمِيعِ النَّاسِ عَلَى تَطْهِيرِ عَقَائِدِهِمْ حَتَّى يَتَّحِدَ مَبْدَأُ التَّخَلُّقِ فِيهِمْ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ [آل عمرَان: ٦٤] .
Birinci tezahür: Zihni, içine tereddüt, aldatma, vehimler ve hurafeler karışmayan bir inanca sevk ederek akideyi ıslah etmektir. Ardından akidesinin tek ve yüce bir varlığa boyun eğme üzerine ve bu tek varlığın, kendisine boyun eğmeyi ihtiyarî kılan tam kemal sıfatlarıyla nitelenmiş olduğunu ikrar etme üzerine kurulmasıdır; sonra bu kemalatın, inanan kişinin ahlaklanmasında yöneldiği nihai gaye olması ve nihayet bütün insanların inançlarını arındırmaya sevk edilmesidir ki aralarındaki ahlaklanma ilkesi birleşsin: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 64] “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda ortak bir söze gelin: Yalnızca Allah'a kulluk edelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.'”
وَكَانَ إِصْلَاحُ الِاعْتِقَادِ أَهَمَّ مَا ابْتَدَأَ بِهِ الْإِسْلَامُ، وَأَكْثَرَ مَا تَعَرَّضَ لَهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ إِصْلَاحَ الْفِكْرَةِ هُوَ مَبْدَأُ كُلِّ إِصْلَاحٍ وَلِأَنَّهُ لَا يُرْجَى صَحَّ لِقَوْمٍ تَلَطَّخَتْ عُقُولُهُمْ بِالْعَقَائِدِ الضَّالَّةِ، وَخَسِئَتْ نُفُوسُهُمْ بِآثَارِ تِلْكَ الْعَقَائِدِ الْمُثِيرَةِ: خَوْفًا مِنْ لَا شَيْءٍ، وَطَمَعًا فِي غَيْرِ شَيْءٍ، وَإِذَا صَلُحَ الِاعْتِقَادُ أَمْكَنَ صَلَاحُ الْبَاقِي لِأَنَّ الْمَرْءَ إِنْسَانٌ بِرُوحِهِ لَا بِجِسْمِهِ.
İnancın ıslahı, İslam'ın başladığı en mühim husus ve en çok ele aldığı mesele olmuştur. Çünkü düşüncenin ıslahı her ıslahatın başlangıcıdır ve zihinleri sapkın inançlarla kirlenmiş, hiçbir şeye dayanmayan bir korku ve hiçbir fayda sağlamayan bir tamah uyandıran o inançların tesiriyle nefisleri alçalmış bir topluluğun ıslah olması umulamaz. İnanç düzeldiğinde ise geriye kalanın düzelmesi mümkün olur; zira insan bedeniyle değil, ruhuyla insandır.