ثُمَّ نَشَأَ عَنْ هَذَا الِاعْتِقَادِ الْإِسْلَامِيِّ: عزّة النَّفس، وَأَصله الرَّأْيِ، وَحُرِّيَّةُ الْعَقْلِ، وَمُسَاوَاةُ النَّاسِ فِيمَا عَدَا الْفَضَائِلَ.
Sonra bu İslami inançtan nefis izzeti, görüşün sağlamlığı, akıl hürriyeti ve faziletler dışındaki hususlarda insanların eşitliği doğmuştur.
وَقَدْ أَكْثَرَ الْإِسْلَامُ شَرْحَ الْعَقَائِدِ إِكْثَارًا لَا يُشْبِهُهُ فِيهِ دِينٌ آخَرُ بَلْ إِنَّكَ تَنْظُرُ إِلَى كَثِيرٍ مِنَ الْأَدْيَانِ الصَّحِيحَةِ، فَلَا تَرَى فِيهَا مِنْ شَرْحِ صِفَاتِ الْخَالِقِ إِلَّا قَلِيلًا.
İslam, akideleri başka hiçbir dinin yapmadığı ölçüde çokça açıklamıştır; nitekim birçok sahih dine baktığında, onlarda Yaratıcı'nın sıfatlarının şerhinden pek az şey görürsün.
الْمَظْهَرُ الثَّانِي: جَمْعُهُ بَيْنَ إِصْلَاحِ النُّفُوسِ، بِالتَّزْكِيَةِ، وَبَيْنَ إِصْلَاحِ نِظَامِ الْحَيَاةِ، بِالتَّشْرِيعِ، فِي حِينِ كَانَ مُعْظَمُ الْأَدْيَانِ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَى نِظَامِ الْحَيَاةِ بِشَيْءٍ، وَبَعْضُهَا وَإِنْ تَطَرَّقَ
İkinci tezahür: Çoğu din hayat nizamına hiçbir şekilde değinmezken, bir kısmı da değinse bile
إِلَيْهِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُوَفِّهِ حَقَّهُ، بَلْ كَانَ مُعْظَمُ اهْتِمَامِهَا مُنْصَرِفًا إِلَى الْمَوَاعِظِ وَالْعِبَادَاتِ،
hakkını vermeyip ilgisinin çoğunu öğütlere ve ibadetlere yöneltmişken; [İslam'ın] tezkiye ile nefislerin ıslahını ve teşri ile hayat nizamının ıslahını bir arada toplamasıdır.
وَقَدْ قَرَنَ الْقُرْآنُ الْمَصْلَحَتَيْنِ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ قَالَ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النَّحْل: ٩٧] .
Kur'an pek çok ayette bu iki maslahatı bir arada zikretmiştir. [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } [Nahl: 97] “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette onu güzel bir hayat ile yaşatırız ve onların mükâfatlarını yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz.”
الْمظهر الثَّالِثُ: اخْتِصَاصُهُ بِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ، وَمُجَادَلَةِ الْمُخَاطَبِينَ بِصُنُوفِ الْمُجَادَلَاتِ وَتَعْلِيلِ أَحْكَامِهِ، بِالتَّرْغِيبِ وَبِالتَّرْهِيبِ، وَذَلِكَ رَعْيٌ لِمَرَاتِبِ نُفُوسِ الْمُخَاطَبِينَ، فَمِنْهُمُ الْعَالِمُ الْحَكِيمُ الَّذِي لَا يَقْتَنِعُ إِلَّا بِالْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ، وَمِنْهُمُ الْمُكَابِرُ الَّذِي لَا يَرْعَوِي إِلَّا بِالْجَدَلِ وَالْخَطَابَةِ، وَمِنْهُمُ الْمُتَرَهِّبُ الَّذِي اعْتَادَ الرَّغْبَةَ فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ، وَمِنْهُمُ الْمُكَابِرُ الْمُعَانِدُ، الَّذِي لَا يُقْلِعُهُ عَنْ شَغَبِهِ إِلَّا الْقَوَارِعُ وَالزَّوَاجِرُ.
Üçüncü tezahür: Delil ikame etmeye, muhataplarla çeşitli cedel yöntemleriyle tartışmaya ve hükümlerini terğîb (özendirme) ve terhîb (sakındırma) ile gerekçelendirmeye hasredilmesidir. Bu da muhatapların nefis mertebelerini gözetmektir; zira onlardan kimi ancak hüccet ve delille ikna olan âlim ve hâkim kimsedir; kimi ancak cedel ve hitabetle vazgeçen inatçıdır; kimi Allah katındakine rağbet etmeye alışmış zâhid kimsedir; kimi de taşkınlığından ancak sarsıcı tehditler ve caydırıcı uyarılarla vazgeçen inatçı ve muannid kimsedir.
الْمَظْهَرُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ جَاءَ بِعُمُومِ الدَّعْوَةِ لِسَائِرِ الْبَشَرِ، وَهَذَا شَيْءٍ لَمْ يَسْبِقْ فِي دِينٍ قَبْلَهُ قَطُّ، وَفِي الْقُرْآنِ: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً [الْأَعْرَاف: ١٥٨] ،
Dördüncü tezahür: Davetin bütün insanlara umumi olarak gelmesidir; bu, ondan önceki hiçbir dinde asla görülmemiş bir şeydir. Kur'an'da şöyle buyrulur: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } [A'râf: 158] “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, sizin hepinize [gönderilmiş] Allah'ın elçisiyim.'”
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «أُعْطِيتُ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي- فَذَكَرَ- وَكَانَ الرَّسُولُ يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً»
Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: { أُعْطِيتُ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي } “Bana benden önce kimseye verilmeyen beş şey verildi” -buyurup zikretti:- { وَكَانَ الرَّسُولُ يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً } “...Peygamber yalnızca kendi kavmine gönderilirdi; ben ise bütün insanlara gönderildim.”
وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الرُّسُلَ كُلَّهُمْ فَذَكَرَ أَنَّهُ أَرْسَلَهُمْ إِلَى أَقْوَامِهِمْ.
Allah Teâlâ peygamberlerin tamamını zikretmiş ve onları kendi kavimlerine gönderdiğini bildirmiştir.
وَالِاخْتِلَافُ فِي كَوْنِ نُوحٍ رَسُولًا إِلَى جَمِيعِ أَهْلِ الْأَرْضِ، إِنَّمَا هُوَ مَبْنِيٌّ: عَلَى أَنَّهُ بَعْدَ الطُّوفَانِ انْحَصَرَ أَهْلُ الْأَرْضِ فِي أَتْبَاعِ نُوحٍ، عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِعُمُومِ الطُّوفَانِ سَائِرَ الْأَرْضِ، أَلَا تَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [الْأَعْرَاف: ٥٩] وأيّاما كَانَ احْتِمَالُ كَوْنِ سُكَّانِ الْأَرْضِ فِي عَصْرِ نُوحٍ هُمْ مَنْ ضَمَّهُمْ وَطَنُ نُوحٍ، فَإِنَّ عُمُومَ دَعْوَتِهِ حَاصِلٌ غَيْرُ مَقْصُودٍ.
Nûh'un bütün yeryüzü halkına gönderilmiş bir elçi olup olmadığı konusundaki ihtilaf ise; tufanın bütün yeryüzünü kuşattığını söyleyenlere göre, tufandan sonra yeryüzü halkının Nûh'un takipçilerine münhasır kalmış olmasına dayanır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu görmez misin: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } [A'râf: 59] “Andolsun ki biz Nûh'u kendi kavmine gönderdik.” Nûh asrındaki yeryüzü sakinlerinin Nûh'un vatanının barındırdığı kimseler olma ihtimali ne olursa olsun, onun davetinin umumi oluşu kastedilmeksizin [fiilen] gerçekleşmiş bir durumdur.
الْمَظْهَرُ الرَّابِعُ: الدَّوَامُ وَلَمْ يَدَّعِ رَسُولٌ مِنَ الرُّسُلِ أَنَّ شَرِيعَتَهُ دَائِمَةٌ، بَلْ مَا مِنْ رَسُولٍ، وَلَا كِتَابٍ، إِلَّا تَجِدُ فِيهِ بِشَارَةً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِهِ.
Dördüncü tezahür: Devamlılıktır. Peygamberlerden hiçbiri şeriatının daimî olduğunu iddia etmemiştir; bilakis hiçbir peygamber ve hiçbir kitap yoktur ki içinde kendisinden sonra gelecek bir peygamberin müjdesi bulunmasın.
الْمَظْهَرُ الْخَامِسُ: الْإِقْلَالُ مِنَ التَّفْرِيعِ فِي الْأَحْكَامِ بَلْ تَأْتِي بِأُصُولِهَا وَيُتْرَكُ التَّفْرِيعُ لِاسْتِنْبَاطِ الْمُجْتَهِدِينَ وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ أَبُو إِسْحَاقَ الشَّاطِبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٣٨] لِتَكُونَ الْأَحْكَامُ صَالِحَةً لِكُلِّ زَمَانٍ.
Beşinci tezahür: Hükümlerde teferruatı azaltıp hükümleri asıllarıyla getirmek ve teferruatı müctehidlerin istinbatına bırakmaktır. Hükümlerin her zamana uygun olabilmesi için Ebû İshak eş-Şâtıbî, [Allah] Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsirinde bunu açıklamıştır: { مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } [En'âm: 38] “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık.”
الْمَظْهَرُ السَّادِسُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ وَصَايَا الْأَدْيَانِ إِمْكَانُ الْعَمَلِ بِهَا، وَفِي أُصُولِ الْأَخْلَاقِ أَنَّ التَّرْبِيَةَ الصَّحِيحَةَ هِيَ الَّتِي تَأْتِي إِلَى النُّفُوسِ بِالْحَيْلُولَةِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ خَوَاطِرِ الشُّرُورِ لِأَنَّ
Altıncı tezahür: Dinlerin tavsiyelerinden maksat, onlarla amel edilmesinin mümkün olmasıdır. Ahlak usulünde sahih terbiye; nefisler ile kötülük düşünceleri arasına engel koyarak nefislere yaklaşan terbiyedir; çünkü
الشُّرُورَ، إِذَا تَسَرَّبَتْ إِلَى النُّفُوسِ، تَعَذَّرَ أَوْ عَسُرَ اقْتِلَاعُهَا مِنْهَا، وَكَانَتِ
kötülükler nefislere sızdığında, onları oradan söküp atmak imkânsızlaşır veya zorlaşır.
الشَّرَائِعُ تَحْمِلُ النَّاسَ عَلَى مُتَابَعَةِ وَصَايَاهَا بِالْمُبَاشَرَةِ، فَجَاءَ الْإِسْلَامُ يَحْمِلُ النَّاسَ عَلَى الْخَيْرِ بِطَرِيقَتَيْنِ: طَرِيقَةٍ مُبَاشِرَةٍ، وَطَرِيقَةِ سَدِّ الذَّرَائِعِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى الْفَسَادِ، وَغَالِبُ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ وَأَحْسَبُهَا أَنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ مَا أُرِيدَ بِالْمُشْتَبِهَاتِ
[Önceki] şeriatlar insanları tavsiyelerine doğrudan uymaya sevk ediyordu; İslam ise insanları hayra iki yolla sevk etmek üzere geldi: Doğrudan yol ve fesada götüren vesileleri tıkama (sedd-i zerâi') yolu. İslam hükümlerinin çoğu bu kabildendir ve zannederim ki bunlar şu hadisteki şüpheli şeylerle kastedilenlerin kapsamındadır:
فِي حَدِيثِ: «إِنَّ الْحَلَالَ بَيِّنٌ وَإِنَّ الْحَرَامَ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ لَا يَعْلَمُهُنَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ»
{ إِنَّ الْحَلَالَ بَيِّنٌ وَإِنَّ الْحَرَامَ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ لَا يَعْلَمُهُنَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ } “Şüphesiz helal apaçıktır, haram da apaçıktır; ikisinin arasında ise insanların çoğunun bilmediği şüpheli şeyler vardır.”
. الْمَظْهَرُ السَّابِعُ: الرَّأَفَةُ بِالنَّاسِ حَتَّى فِي حَمْلِهِمْ عَلَى مَصَالِحِهِمْ بِالِاقْتِصَارِ فِي التَّشْرِيعِ عَلَى مَوْضِعِ الْمَصْلَحَةِ، مَعَ تَطَلُّبِ إِبْرَازِ ذَلِكَ التَّشْرِيعِ فِي صُورَةٍ لَيِّنَةٍ، وَفِي الْقُرْآنِ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥]
Yedinci tezahür: Teşride yalnızca maslahatın bulunduğu yerle yetinip bu teşriyi yumuşak bir surette ortaya koymayı talep ederek, insanları kendi maslahatlarına sevk ederken bile onlara şefkat göstermektir. Kur'an'da şöyle buyrulur: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [Bakara: 185] “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez.”
وَفِي الْحَدِيثِ: «بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ- وَلَنْ يُشَادَّ هَذَا الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: { بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ } “Ben müsamahakâr Haniflikle gönderildim” ve { وَلَنْ يُشَادَّ هَذَا الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ } “Hiç kimse bu dini aşmaya çalışmasın ki din ona galip gelmesin.”
وَكَانَتِ الشَّرَائِعُ السَّابِقَةُ تَحْمِلُ عَلَى الْمُتَابَعَةِ بِالشِّدَّةِ، فَلِذَلِكَ لَمْ تَكُنْ صَالِحَةً لِلْبَقَاءِ لِأَنَّهَا رُوعِيَ فِيهَا حَالُ قَسَاوَةِ أُمَمٍ فِي عُصُورٍ خَاصَّةٍ، وَلَمْ تَكُنْ بِالَّتِي يُنَاسِبُهَا مَا قُدِّرَ مَصِيرُ الْبَشَرِ إِلَيْهِ مِنْ رِقَّةِ الطِّبَاعِ وَارْتِقَاءِ الْأَفْهَامِ.
Önceki şeriatlar uymayı şiddetle sağlıyordu; bu sebeple kalıcı olmaya elverişli değildi, zira o şeriatlarda özel dönemlerdeki ümmetlerin katılık durumu gözetilmişti; insanlığın varacağı takdir edilen mizaç inceliği ve anlayışların yükselişine uygun değildi.
الْمَظْهَرُ الثَّامِنُ: امْتِزَاجُ الشَّرِيعَةِ بِالسُّلْطَانِ فِي الْإِسْلَامِ، وَذَلِكَ مِنْ خَصَائِصِهِ إِذْ لَا مَعْنَى لِلتَّشْرِيعِ إِلَّا تَأْسِيسُ قَانُونٍ لِلْأُمَّةِ، وَمَا قِيمَةُ قَانُونٍ لَا تَحْمِيهِ الْقُوَّةُ وَالْحُكُومَةُ.
Sekizinci tezahür: İslam'da şeriat ile otoritenin kaynaşmasıdır; bu da onun özelliklerindendir. Zira teşriin anlamı, ümmet için bir kanun tesis etmekten başka bir şey değildir; gücün ve hükümetin korumadığı bir kanunun ise ne kıymeti vardır!
وَبِامْتِزَاجِ الْحُكُومَةِ مَعَ الشَّرِيعَةِ أَمْكَنَ تَعْمِيمُ الشَّرِيعَةِ، وَاتِّحَادُ الْأُمَّةِ فِي الْعَمَلِ وَالنِّظَامِ.
Hükümetin şeriatla kaynaşması sayesinde şeriatı yaygınlaştırmak ve ümmeti amelde ve nizamda birleştirmek mümkün olmuştur.
الْمَظْهَرُ التَّاسِعُ: صَرَاحَةُ أُصُولِ الدِّينِ، بِحَيْثُ يَتَكَرَّرُ فِي الْقُرْآنِ مَا تُسْتَقْرَى مِنْهُ قَوَاطِعُ الشَّرِيعَةِ، حَتَّى تَكُونَ الشَّرِيعَةُ مَعْصُومَةً مِنَ التَّأْوِيلَاتِ الْبَاطِلَةِ، وَالتَّحْرِيفَاتِ الَّتِي طَرَأَتْ عَلَى أَهْلِ الْكُتُبِ السَّابِقَةِ، وَيَزْدَادُ هَذَا بَيَانًا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ [آل عمرَان: ٢٠] .
Dokuzuncu tezahür: Dinin asıllarının açık ve kesin olmasıdır; öyle ki şeriat, önceki kitap ehlinin başına gelen bâtıl tevillere ve tahriflere karşı korunmuş olsun diye Kur'an'da şeriatın kesin hükümlerinin çıkarıldığı esaslar tekrarlanır. Bu husus, [Allah] Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsirinde daha da açıklık kazanacaktır: { فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } [Âl-i İmrân: 20] “De ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da.'”
وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ.
{ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah’ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir.”
عَطَفَ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ لِلْإِخْبَارِ عَنْ حَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ سُوءِ تَلَقِّيهِمْ لِدِينِ الْإِسْلَامِ، وَمِنْ سُوءِ فَهْمِهِمْ فِي دِينِهِمْ.
{ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ibaresi, Ehl-i Kitab'ın İslam dinini kötü karşılamalarından ve kendi dinlerini kötü anlamalarından kaynaklanan durumlarını haber vermek için { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } sözü üzerine atfedilmiştir.
وَجِيءَ فِي هَذَا الْإِخْبَارِ بِطَرِيقَةٍ مُؤْذِنَةٍ بِوُرُودِ سُؤَالٍ إِذْ قَدْ جِيءَ بِصِيغَةِ الْحَصْرِ: لِبَيَانِ سَبَبِ اخْتِلَافِهِمْ، وَكَأَنَّ اخْتِلَافَهُمْ أَمْرٌ مَعْلُومٌ لِلسَّامِعِ. وَهَذَا أُسْلُوبٌ عَجِيبٌ فِي الْإِخْبَارِ عَنْ حَالِهِمْ إِخْبَارًا يَتَضَمَّنُ بَيَانَ سَبَبِهِ، وَإِبْطَالَ مَا يَتَرَاءَى مِنَ الْأَسْبَابِ غَيْرِ ذَلِكَ، مَعَ إِظْهَارِ الْمُقَابَلَةِ بَيْنَ حَالِ الدِّينِ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ يَوْمَئِذٍ مِنَ الِاخْتِلَافِ، وَبَيْنَ سَلَامَةِ الْإِسْلَامِ مِنْ ذَلِكَ.
Bu haberde bir sorunun gelişini hissettiren bir yöntem kullanılmıştır; zira onların ihtilaf sebeplerini beyan etmek için hasr kalıbı getirilmiştir, sanki onların ihtilafı dinleyici tarafından bilinen bir husustur. Bu, onların durumunu sebebini açıklayacak, bunun dışındaki zahiri sebepleri boşa çıkaracak ve o gün içinde bulundukları dinin ihtilaflı durumu ile İslam'ın bundan selameti arasındaki karşıtlığı ortaya koyacak şekilde haber vermede harikulade bir üsluptur.
وَذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ قَدْ آذَنَ بِأَنَّ غَيره من الأدين لَمْ يَبْلُغْ مَرْتَبَةَ الْكَمَالِ وَالصَّلَاحِيَةِ لِلْعُمُومِ، وَالدَّوَامِ، قَبْلَ التَّغْيِيرِ، بَلْهَ مَا طَرَأَ عَلَيْهَا مِنَ التَّغْيِيرِ، وَسُوءِ التَّأْوِيلِ، إِلَى يَوْمِ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ، لِيَعْلَمَ السَّامِعُونَ أَنَّ مَا عَلَيْهِ أَهْلُ الْكِتَابِ لَمْ يَصِلْ إِلَى أَكْمَلِ مُرَادِ اللَّهِ مِنَ الْخَلْقِ عَلَى أَنَّهُ وَقَعَ فِيهِ التَّغْيِيرُ وَالِاخْتِلَافُ، وَأَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ الِاخْتِلَافِ هُوَ الْبَغي بعد مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ، مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ سَبَبَ بُطْلَانِ مَا هُمْ عَلَيْهِ يَوْمَئِذٍ هُوَ اخْتِلَافُهُمْ وَتَغْيِيرُهُمْ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَا بَدَّلُوهُ الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى بعثة مُحَمَّد ﷺ. وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ بَعِيدٌ عَنْ مِثْلِ مَا وَقَعُوا فِيهِ مِنَ التَّحْرِيفِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمَظْهَرِ التَّاسِعِ، وَمِنْ ثَمَّ ذَمَّ عُلَمَاؤُنَا التَّأْوِيلَاتِ الْبَعِيدَةَ، وَالَّتِي لَمْ يَدْعُ إِلَيْهَا دَاعٍ صَرِيحٌ.
Zira { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } buyruğu; İslam'ın geliş gününe kadar diğer dinlerin tahrif edilmeden önce bile kemal mertebesine, evrenselliğe ve devamlılığa elverişlilik derecesine ulaşmadığını, nerede kaldı ki onlara sonradan arız olan tahrif ve kötü tevillerin bulunduğunu hissettirmiştir. Böylece dinleyenler bilsinler ki Ehl-i Kitab'ın üzerinde bulunduğu şey, yaratılmışlar hakkında Allah'ın en kâmil muradına ulaşmamış, üstelik onda tahrif ve ihtilaf meydana gelmiştir ve bu ihtilafın sebebi, kendilerine ilim geldikten sonraki azgınlık ve kıskançlıktır (bağy). Bununla birlikte o gün üzerinde bulundukları dinin bâtıl oluşunun sebebinin onların ihtilafı ve tahrifleri olduğuna dikkat çekilmektedir; değiştirdikleri şeyler arasında Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğine delalet eden ayetler de vardır. Dokuzuncu tezahürde geçtiği gibi bunda İslam'ın onların düştüğü tahrif benzeri şeylerden uzak olduğuna da bir uyarı vardır; bu sebepledir ki ulemamız, açık bir gereklilik olmaksızın yapılan uzak tevilleri yermiştir.
وَقَدْ جَاءَتِ الْآيَةُ عَلَى نَظْمٍ عَجِيبٍ يَشْتَمِلُ عَلَى مَعَانٍ: مِنْهَا التَّحْذِيرُ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ، أَيْ فِي أُصُولِهِ، وَوُجُوبُ تَطَلُّبِ الْمَعَانِي الَّتِي لَا تُنَاقِضُ مَقْصِدَ الدِّينِ، عِبْرَةً بِمَا طَرَأَ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الِاخْتِلَافِ.
Ayet, manaları ihtiva eden harikulade bir nazımla gelmiştir: Bunlardan biri dinde, yani onun asıllarında ihtilafa düşmekten sakındırmak ve Ehl-i Kitab'ın başına gelen ihtilaftan ibret alarak dinin maksadıyla çelişmeyen manaları aramanın gerekliliğidir.
وَمِنْهَا التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ اخْتِلَافَ أَهْلِ الْكِتَابِ حَصَلَ مَعَ قِيَامِ أَسْبَابِ الْعِلْمِ بِالْحَقِّ، فَهُوَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ أَسَاءُوا فَهْمَ الدِّينِ.
Bunlardan bir diğeri, Ehl-i Kitab'ın ihtilafının hakkı bilme sebepleri mevcutken meydana geldiğine dikkat çekmektir ki bu, onların dini kötü anladıklarına dair üstü kapalı bir tarizdir.
وَمِنْهَا الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ الِاخْتِلَافَ الْحَاصِلَ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ نَوْعَانِ: أَحَدُهُمَا اخْتِلَافُ كُلِّ أُمَّةٍ مَعَ الْأُخْرَى فِي صِحَّةِ دِينِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ [الْبَقَرَة: ١١٣] ، وَثَانِيهِمَا اخْتِلَافُ كُلِّ أُمَّةٍ مِنْهُمَا فِيمَا بَيْنَهَا وَافْتِرَاقُهَا فِرَقًا مُتَبَايِنَةَ الْمَنَازِعِ. كَمَا
Bunlardan bir diğeri, Ehl-i Kitap arasında meydana gelen ihtilafın iki türlü olduğuna işarettir: Birincisi, her bir ümmetin diğer ümmetle kendi dininin sıhhati hususundaki ihtilafıdır; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ } [Bakara: 113] “Yahudiler: 'Hıristiyanlar hiçbir esas üzerinde değildir' dediler. Hıristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir esas üzerinde değildir' dediler. Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar.” İkincisi ise bu iki ümmetten her birinin kendi içinde ihtilafa düşmesi ve farklı yönelişlere sahip fırkalara ayrılmasıdır; nitekim
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً»
hadiste şöyle gelmiştir: { اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً } “Yahudiler yetmiş iki fırkaya ayrıldı.”
يُحَذِّرُ الْمُسْلِمِينَ مِمَّا صَنَعُوا.
Müslümanları onların yaptıklarından sakındırmaktadır.
وَمِنْهَا أنّ اخْتلَافهمْ ناشيء عَنْ بَغْيِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ.
Bunlardan biri de onların ihtilafının birbirlerine karşı azgınlık ve haksızlık yapmalarından (bağy) doğmuş olmasıdır.
وَمِنْهَا أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى مُخَالَفَةِ الْإِسْلَامِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْهُ بَغْيًا مِنْهُمْ وَحَسَدًا، مَعَ ظُهُورِ أَحَقِّيَّتِهِ عِنْدَ عُلَمَائِهِمْ وَأَحْبَارِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [الْبَقَرَة: ١٤٦، ١٤٧] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ [الْبَقَرَة: ١٠٩] أَيْ أَعْرَضُوا عَنِ الْإِسْلَامِ، وَصَمَّمُوا عَلَى الْبَقَاءِ عَلَى دِينِهِمْ، وَوَدُّوا لَوْ يَرُدُّونَكُمْ إِلَى الشِّرْكِ أَوْ إِلَى مُتَابَعَةِ دِينِهِمْ حَسَدًا عَلَى مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْهُدَى بَعْدَ أَنْ تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ.
Bunlardan biri de âlimleri ve hahamları katında İslam'ın hak olduğu apaçık ortaya çıkmışken, azgınlık ve hasetlerinden ötürü İslam'a muhalefet etmekte ve ondan yüz çevirmekte ittifak etmiş olmalarıdır; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } [Bakara: 146-147] “Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir grup, bildikleri halde hakkı gizlerler. Hak Rabbindendir, sakın şüpheye düşenlerden olma!” Ve [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } [Bakara: 109] “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra inkârcılığa döndürmek istedi.” Yani İslam'dan yüz çevirdiler, kendi dinleri üzere kalmakta direndiler ve hak olduğu kendilerine açıklandıktan sonra size gelen hidayeti kıskandıklarından ötürü sizi şirke veya kendi dinlerine uymaya döndürmeyi arzuladılar.
وَلِأَجْلِ أَنْ يَسْمَحَ نَظْمُ الْآيَةِ بِهَذِهِ الْمَعَانِي، حُذِفَ مُتَعَلِّقُ الِاخْتِلَافِ فِي قَوْلِهِ:
Ayetin nazmının bu manalara imkân vermesi için,
اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لِيَشْمَلَ كُلَّ اخْتِلَافٍ مِنْهُمْ: مِنْ مُخَالَفَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا فِي الدِّينِ الْوَاحِدِ، وَمُخَالَفَةِ أَهْلِ كُلِّ دِينٍ لِأَهْلِ الدِّينِ الْآخَرِ، وَمُخَالَفَةِ جَمِيعِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ فِي صِحَّةِ الدِّينِ.
{ اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } sözünde ihtilafın müteallakı (bağlantılı olduğu şey) hazfedilmiştir ki onlardan sadır olan her ihtilafı kapsasın: Tek bir dinde birbirlerine muhalefet etmelerini, her din ehlinin diğer din ehline muhalefetini ve hepsinin dinin sıhhati konusunda Müslümanlara muhalefetini içine alsın.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الْعِلْمِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ لِذَلِكَ.
Aynı sebeple { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ } sözündeki ilmin müteallakı da hazfedilmiştir.
وَجُعِلَ «بَغْيًا» عَقِبَ قَوْلِهِ: «مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ» لِيَتَنَازَعهُ كُلٌّ مِنْ فِعْلِ (اخْتَلَفَ) وَمِنْ لَفْظِ (الْعِلْمُ) .
«بَغْيًا» kelimesi, hem { اخْتَلَفَ } fiilinin hem de { الْعِلْمُ } lafzının onun üzerinde amel edebilmesi (mütenâza'un fîh olması) için «مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ» sözünün hemen ardına getirilmiştir.
وَأُخِّرَ بَيْنَهُمْ عَنْ جَمِيعِ مَا يَصْلُحُ لِلتَّعْلِيقِ بِهِ: لِيَتَنَازَعهُ كُلٌّ مِنْ فِعْلِ (اخْتَلَفَ) وَفِعْلِ (جَاءَهُمْ) وَلَفْظِ (الْعِلْمُ) وَلَفْظِ (بَغْيًا) .
«بَيْنَهُمْ» kelimesi ise bağlanmaya uygun bütün kelimelerin sonrasına bırakılmıştır ki hem { اخْتَلَفَ } fiili, hem { جَاءَهُمْ } fiili, hem { الْعِلْمُ } lafzı, hem de { بَغْيًا } lafzı onun üzerinde amel edebilsin.
وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ أَوْسَعُ مَعَانِيَ مِنْ مَعَانِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٣] وَقَوْلِهِ:
Bununla bilirsin ki bu ayetin manası, Bakara Suresi'ndeki { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } [Bakara: 213] ve
وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ فِي سُورَةِ الْبَيِّنَةِ [٤] كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي ذَيْنِكَ الْمَوْضِعَيْنِ لِاخْتِلَافِ الْمَقَامَيْنِ.
Beyyine Suresi'ndeki { وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } [Beyyine: 4] ayetlerinin manalarından daha geniştir; nitekim makamların farklılığı sebebiyle o iki yerde bunu zikretmiştik.
فَاخْتِلَافُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَشْمَلُ اخْتِلَافَهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ: أَيِ اخْتِلَافَ أَهْلِ كُلِّ مِلَّةٍ فِي أُمُور دينهَا، وَهَذَا هُوَ الَّذِي تشعر بهَا صِيغَةُ اخْتَلَفَ كَاخْتِلَافِ الْيَهُودِ بَعْدَ مُوسَى غَيْرَ مَرَّةٍ، وَاخْتِلَافِهِمْ بَعْدَ سُلَيْمَانَ إِلَى مَمْلَكَتَيْنِ: مَمْلَكَةِ إِسْرَائِيلَ، وَمَمْلَكَةِ يَهُوذَا، وَكَيْفَ صَارَ لِكُلِّ مَمْلَكَةٍ مِنَ الْمَمْلَكَتَيْنِ تَدَيُّنٌ يُخَالِفُ تَدَيُّنَ الْأُخْرَى، وَكَذَلِكَ
Kendilerine Kitap verilenlerin ihtilafı, kendi aralarındaki ihtilafı; yani her milletin kendi din işlerindeki ihtilafını kapsar. { اخْتَلَفَ } kalıbının hissettirdiği mana da budur; nitekim Yahudilerin Mûsâ'dan sonra defalarca ihtilafa düşmesi ve Süleyman'dan sonra İsrail Krallığı ve Yahuda Krallığı olmak üzere iki krallığa ayrılıp ihtilaf etmeleri ve bu iki krallıktan her birinin diğerinin dindarlığına aykırı bir dindarlığa sahip olması gibi; aynı şekilde
اخْتِلَافُ النَّصَارَى فِي شَأْنِ الْمَسِيحِ، وَفِي رُسُومِ الدِّينِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: «بَينهم» حَالا لبغيا: أَيْ بَغْيًا مُتَفَشِّيًا بَيْنَهُمْ، بِأَنْ بَغَى كُلُّ فَرِيقٍ عَلَى الْآخَرِ.
Hristiyanların Mesih'in konumu ve dinin merasimleri konusundaki ihtilafı da böyledir. «بَينهم» sözü «بَغْيًا» için hâl olur: Yani aralarında yaygın bir azgınlık ve haksızlık olarak her fırka diğerine haksızlık etmiştir.
وَيَشْمَلُ أَيْضًا الِاخْتِلَافَ بَيْنَهُمْ فِي أَمْرِ الْإِسْلَامِ إِذْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: هُوَ حَقٌّ، وَقَالَ فَرِيقٌ: هُوَ مُرْسَلٌ إِلَى الْأُمِّيِّينَ، وَكَفَرَ فَرِيقٌ، وَنَافَقَ فَرِيقٌ. وَهَذَا الْوَجْهُ أَوْفَى مُنَاسَبَةً بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: بَيْنَهُمْ عَلَى هَذَا وَصفا لبغيا: أَيْ بَغْيًا وَاقِعًا بَيْنَهُمْ.
Bu ihtilaf, İslam meselesinde kendi aralarındaki ihtilafı da kapsar; zira onlardan bir söyleyen: 'O haktır' demiş, bir grup: 'O ümmîlere gönderilmiştir' demiş, bir grup inkâr etmiş, bir grup da nifaka düşmüştür. Bu vecih, [Allah] Teâlâ'nın { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } buyruğuna en uygun olanıdır. Bu durumda «بَيْنَهُمْ» sözü «بَغْيًا» için sıfat olur: Yani aralarında vuku bulan bir azgınlık ve kıskançlık demektir.
وَمَجِيءُ الْعِلْمِ هُوَ الْوَحْيُ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ رُسُلُهُمْ وَأَنْبِيَاؤُهُمْ، لِأَنَّ كَلِمَةَ جَاءَ مُؤْذِنَةٌ بِعِلْمٍ مُتَلَقًّى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، يَعْنِي أَنَّ الْعِلْمَ الَّذِي جَاءَهُمْ كَانَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَصُدَّهُمْ عَنِ الِاخْتِلَافِ فِي الْمُرَادِ، إِلَّا أَنَّهُمْ أَسَاءُوا فَكَانُوا عَلَى خِلَافِ مُرَادِ اللَّهِ مِنْ إِرْسَالِ الْهُدَى.
İlmin gelmesi ise elçilerinin ve peygamberlerinin getirdiği vahiydir; çünkü { جاءَ } kelimesi Allah Teâlâ'dan telakki edilen bir ilmi hissettirir; yani onlara gelen ilim onları murat edilen şeyde ihtilaf etmekten alıkoyacak mahiyetteydi, fakat onlar kötülük ettiler ve hidayetin gönderilmesindeki Allah'ın muradına aykırı bir tutum sergilediler.
وَانْتَصَبَ بَغْياً عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ، وَعَامِلُ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ: هُوَ الْفِعْلُ الَّذِي تَفَرَّغَ لِلْعَمَلِ فِيمَا بَعْدَ حَرْفِ الِاسْتِثْنَاءِ، فَالِاسْتِثْنَاءُ كَانَ مِنْ أَزْمَانٍ وَعِلَلٍ مَحْذُوفَةٍ وَالتَّقْدِيرُ:
{ بَغْياً } kelimesi mef'ûlün lieclih (içinlik tümleci) olarak mansub olmuştur. Mef'ûlün lieclihin âmili ise istisna harfinden sonraki kısımda amel etmek üzere boşa çıkan (müferrağ kılınan) fiildir. Dolayısıyla istisna, hazfedilmiş zamanlardan ve illetlerden yapılmıştır; takdiri şöyledir:
مَا اخْتَلَفُوا إِلَّا فِي زمن بعد مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ وَمَا كَانَ إِلَّا بَغْيًا بَيْنَهُمْ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ بَغْيًا مَنْصُوبًا عَلَى الْحَالِ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ، وَهُوَ- وَإِن كَانَ الْعَامِلُ فِيهِ فِعْلًا مَنْفِيًّا فِي اللَّفْظِ- إِلَّا أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الْمُفَرَّغَ جَعَلَهُ فِي قُوَّةِ الْمُثْبَتِ، فَجَاءَ الْحَالُ مِنْهُ عَقِبَ ذَلِكَ، أَيْ حَالَ كَوْنِ الْمُخْتَلِفِينَ بَاغِينَ، فَالْمَصْدَرُ مُؤَوَّلٌ بِالْمُشْتَقِّ. وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَهُ مَفْعُولًا لِأَجْلِهِ مِنِ (اخْتَلَفَ) بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ صَارَ مُثْبَتًا كَمَا قَرَّرْنَا.
«Onlar ancak kendilerine ilim geldikten sonraki bir zamanda ihtilaf ettiler ve [bu ihtilafları] aralarındaki azgınlık ve kıskançlıktan başka bir şey değildi.» Dilersen { بَغْياً } kelimesini, { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ifadesinden hâl olarak mansub kılabilirsin; bu kelimede amel eden lafzen menfî (olumsuz) bir fiil olsa da müferrağ istisna onu müsbet (olumlu) kuvvetine sokmuştur. Dolayısıyla hâl bunun hemen peşinden gelmiştir; yani 'ihtilaf edenler azgınlık ve haksızlık eder oldukları hâlde' demektir ve burada masdar müştak (türemiş kelime) manasında tevil edilmiştir. Belirttiğimiz üzere [fiilin] olumlu hâle gelmiş olması itibarıyla onu { اخْتَلَفَ } fiilinden mef'ûlün lieclih kılman da caizdir.
وَقَدْ لَمَّحَتِ الْآيَةُ إِلَى أَنَّ هَذَا الِاخْتِلَافَ، وَالْبَغْيَ كُفْرٌ، لِأَنَّهُ أَفْضَى بِهِمْ إِلَى نَقْضِ قَوَاعِدِ أَدْيَانِهِمْ، وَإِلَى نُكْرَانِ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَلِذَلِكَ ذَيَّلَهُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ إِلَخْ.
Ayet, bu ihtilafın ve bağyin bir küfür olduğuna imada bulunmuştur; çünkü bu onları dinlerinin temellerini yıkmaya ve İslam dinini inkâr etmeye götürmüştür. Bundan dolayı [Allah Teâlâ] ayetin sonunu { وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ } “Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse...” buyruğuyla tamamlamıştır.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ، لِأَنَّ سَرِيعَ الْحساب إنّما يبتدىء بِحِسَابِ مَنْ يَكْفُرُ بِآيَاتِهِ، والحساب هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزَاءِ كَقَوْلِهِ: إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي [الشُّعَرَاء: ١١٣] .
{ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir” buyruğu ise üstü kapalı bir tehdittir; zira hesabı çabuk olan, hesaba öncelikle ayetlerini inkâr edenlerden başlar. Buradaki hesap, { إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي } [Şuarâ: 113] “Onların hesabı ancak Rabbime aittir” buyruğunda olduğu gibi cezadan kinayedir.
وَفِي ذِكْرِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الذَّمِيمَةِ مِنْ أَحْوَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ تَحْذِيرٌ لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يَقَعُوا فِي مِثْلِ مَا وَقَعَ فِيهِ أُولَئِكَ، وَالْمُسْلِمُونَ وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ لَمْ يَكُنِ اخْتِلَافُهُمْ إِلَّا
Ehl-i Kitabın bu yerilmiş hâllerinin zikredilmesinde, Müslümanların da onların düştüğü duruma düşmemeleri için bir uyarı vardır. Müslümanlar pek çok hususta ihtilaf etmiş olsalar da onların ihtilafı ancak
اخْتِلَافًا عِلْمِيًّا فَرْعِيًّا، وَلَمْ يَخْتَلِفُوا اخْتِلَافًا يَنْقُضُ أُصُولَ دِينِهِمْ بَلْ غَايَةُ الْكُلِّ الْوُصُولُ إِلَى الْحَقِّ مِنَ الدِّينِ، وَخِدْمَةُ مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ، فَبَنُو إِسْرَائِيلَ عَبَدُوا الْعِجْلَ وَالرَّسُولُ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ، وَعَبَدُوا آلِهَةَ الْأُمَمِ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَالنَّصَارَى عَبَدُوا مَرْيَمَ وَالْمَسِيحَ، وَنَقَضُوا أُصُولَ التَّوْحِيدِ، وَادَّعَوْا حُلُولَ الْخَالِقِ فِي الْمَخْلُوقِ. فَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ لَمَّا قَالَ أَحَدُ أَهْلِ التَّصَوُّفِ مِنْهُمْ كَلَامًا يُوهِمُ الْحُلُولَ حَكَمَ علماؤهم بقتْله.
ilmî ve fer'î (ayrıntıya dair) bir ihtilaftır; dinlerinin asıllarını bozan bir ihtilafa düşmemişlerdir. Bilakis hepsinin gayesi dindeki hakka ulaşmak ve şeriatın maksatlarına hizmet etmektir. Oysa İsrailoğulları, peygamberleri aralarında bulunurken buzağıya tapmışlar ve defalarca başka milletlerin ilahlarına ibadet etmişlerdir. Hristiyanlar ise Meryem'e ve Mesih'e tapmışlar, tevhidin asıllarını yıkmışlar ve Yaratıcı'nın yaratılana hulûl ettiğini iddia etmişlerdir. Müslümanlara gelince, tasavvuf ehlinden biri hulûlü andıran bir söz söylediğinde, âlimleri onun katline hükmetmişlerdir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٢٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 20]
فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٢٠)
{ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Eğer seninle tartışmaya girişirlerse de ki: «Ben yüzümü Allah'a teslim ettim; bana uyanlar da.» Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: «Siz de teslim oldunuz mu?» de. Eğer teslim olurlarsa doğru yolu bulmuş olurlar; yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğdir. Allah kullarını hakkıyla görendir.” (20)
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [آل عمرَان: ١٩] الْآيَةَ فَإِنَّ الْإِسْلَامَ دِينٌ قَدْ أَنْكَرُوهُ، وَاخْتِلَافُهُمْ فِي أَدْيَانِهِمْ يُفْضِي بِهِمْ إِلَى مُحَاجَّةِ الرَّسُولِ فِي تَبْرِيرِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ، وَأَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى أَقَلِّ مِمَّا جَاءَ بِهِ دِينُ الْإِسْلَامِ.
[Bu ayet], { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } [Âl-i İmrân: 19] ayeti üzerine yapılmış bir tafri'dir (hüküm çıkarmadır). Zira İslam, onların inkâr ettiği bir dindir ve dinlerindeki ihtilafları, onları bulundukları dini savunmak ve İslam dininin getirdiğinden daha aşağı bir durumda olmadıklarını [iddia etmek] üzere Resul ile tartışmaya sevk etmektedir.
وَالْمُحَاجَّةُ مفاعلة وَلم يجىء فِعْلُهَا إِلَّا بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ. وَمَعْنَى الْمُحَاجَّةِ الْمُخَاصَمَةُ، وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِ فِعْلِ حَاجَّ فِي معنى المخاطمة بِالْبَاطِلِ: كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحاجَّهُ قَوْمُهُ [الْأَنْعَام: ٨٠] وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٨] .
Muhâcce (tartışma), mufâale babındandır ve fiili sadece mufâale kalıbında gelmiştir. Muhâccenin anlamı hasımlaşmak ve münakaşa etmektir. { حَاجَّ } fiilinin en çok kullanımı bâtıl ile tartışma anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } [En'âm: 80] buyruğunda olduğu gibidir. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } [Bakara: 258] ayetinde de geçmişti.
فَالْمَعْنَى: فَإِن خاصموك خَاصم مُكَابَرَةٍ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ.
Mana şöyledir: Eğer seninle inatlaşarak ve kibirlenerek tartışırlarsa, de ki: «Ben yüzümü Allah'a teslim ettim.»
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ حَاجُّوكَ عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ، بَلْ مَعْلُومٌ مِنَ الْمَقَامِ، وَهُوَ مَقَامُ نُزُولِ السُّورَةِ، أَعْنِي قَضِيَّةَ وَفْدِ نَجْرَانَ فَإِنَّهُمُ الَّذِينَ اهْتَمَّوْا بِالْمُحَاجَّةِ حِينَئِذٍ. فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَقَدْ تَبَاعَدَ مَا بَيْنَهُمْ وَبَين النبيء ﷺ بَعْدَ الْهِجْرَةِ، فَانْقَطَعَتْ مُحَاجَّتُهُمْ، وَأَمَّا الْيَهُودُ فَقَدْ تَظَاهَرُوا بِمُسَالَمَةِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمَدِينَة.
{ فَإِنْ حَاجُّوكَ } buyruğundaki çoğul zamiri, kelamda açıkça zikredilmeyen, bilakis makamdan bilinen bir zümreye râcidir ki bu da surenin iniş makamıdır; yani Necran heyeti meselesidir; zira o esnada tartışmaya girişenler onlardı. Müşriklere gelince, hicretten sonra onlarla Peygamber ﷺ'in arası açılmış ve tartışmaları kesilmişti; Yahudiler ise Medine'de Müslümanlarla barış içinde gibi görünmekteydiler.
وَقد لَقَّنَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يُجِيبَ مُجَادَلَتَهُمْ بِقَوْلِهِ: أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَالْوَجْهُ أُطْلِقَ عَلَى النَّفْسِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَص: ٨٨] أَيْ ذَاتَهُ.
Allah, Resulüne onların bu tartışmalarına { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } “Ben yüzümü Allah'a teslim ettim” sözüyle cevap vermesini telkin etmiştir. Vecih (yüz), Allah Teâlâ'nın { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [Kasas: 88] yani O'nun zatı buyruğunda olduğu gibi nefis (zat/bizzat kendisi) anlamında kullanılmıştır.
وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي الْمُرَادِ مِنْ هَذَا القَوْل طرايق ثَلَاثٌ: إِحْدَاهَا أَنَّهُ مُتَارَكَةٌ وَإِعْرَاضٌ عَنِ الْمُجَادَلَةِ أَيِ اعْتَرَفْتُ بِأَنْ لَا قُدْرَةَ لِي عَلَى أَنْ أَزِيدَكُمْ بَيَانًا، أَيْ إِنِّي أَتَيْتُ بِمُنْتَهَى الْمَقْدُورِ مِنَ الْحُجَّةِ فَلَمْ تَقْتَنِعُوا، فَإِذْ لَمْ يُقْنِعْكُمْ ذَلِكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي الزِّيَادَةِ مِنَ الْأَدِلَّةِ النَّظَرِيَّةِ، فَلَيْسَتْ مُحَاجَّتُكُمْ إِيَّايَ إِلَّا مُكَابَرَةً وَإِنْكَارًا لِلْبَدِيهِيَّاتِ وَالضَّرُورِيَّاتِ، وَمُبَاهَتَةً، فَالْأَجْدَرُ أَنْ أَكُفَّ عَنِ الِازْدِيَادِ. قَالَ الْفَخْرُ: فَإِنَّ الْمُحِقَّ إِذَا ابْتُلِيَ بِالْمُبْطِلِ اللَّجُوجِ يَقُولُ: أَمَّا أَنَا فَمُنْقَادٌ إِلَى الْحَقِّ. وَإِلَى هَذَا التَّفْسِيرِ مَالَ الْقُرْطُبِيُّ.
Müfessirlerin bu sözden kastedilen mana hakkında üç farklı yaklaşımı vardır: Birincisi, bunun tartışmayı bırakmak ve yüz çevirmek olduğudur; yani 'Size daha fazla açıklama yapmaya gücümün olmadığını itiraf ettim; yani delilin varabileceği son noktayı getirdim ama ikna olmadınız. Madem bu sizi ikna etmedi, o hâlde aklî delilleri artırmanın bir faydası yoktur; sizin benimle tartışmanız kuru bir inatlaşma, apaçık gerçekleri ve zaruriyatı inkâr etme ve iftiradan ibarettir, öyleyse delilleri artırmayı bırakmam daha uygundur' demektir. Fahreddin er-Râzî şöyle der: Haklı olan kimse, inatçı bir bâtıl ehliyle karşılaştığında: 'Bana gelince, ben hakka boyun eğmişimdir' der. Kurtubî de bu tefsire meyletmiştir.
وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَكُونُ إِفَادَةُ قَطْعِ الْمُجَادَلَةِ بِجُمْلَةِ: أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقَوْلِهِ: أَأَسْلَمْتُمْ دُونَ أَنْ يُقَالَ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ، ضَرْبًا مِنَ الْإِدْمَاجِ إِذْ أَدْمَجَ فِي قَطْعِ الْمُجَادَلَةِ إِعَادَةَ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ، بِإِظْهَارِ الْفَرْقِ بَيْنَ الدِّينَيْنِ.
Bu yaklaşıma göre, «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ» denilmeyip tartışmanın { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } ve { أَأَسْلَمْتُمْ } cümleleriyle kesilmesi bir tür idmâc (iç içe geçirme) sanatıdır; zira tartışmayı kesmenin içine, iki din arasındaki farkı ortaya koyarak İslam'a daveti yenileme manası dâhil edilmiştir.
وَالْقَصْدُ مِنْ ذَلِكَ الْحِرْصُ عَلَى اهْتِدَائِهِمْ، وَالْإِعْذَارُ إِلَيْهِمْ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ خَارِجٌ عَنِ الْحَاجَةِ، وَإِنَّمَا هُوَ تَكَرُّرٌ لِلدَّعْوَةِ، أَيِ اتْرُكْ مُحَاجَّتَهُمْ وَلَا تَتْرُكْ دَعْوَتَهُمْ.
Bundan maksat, onların hidayete ermelerine yönelik hırs ve mazeretlerini ortadan kaldırmaktır. Bu veçheye göre { وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ } buyruğu tartışmanın dışındadır; sadece davetin tekrarlanmasıdır; yani 'Onlarla tartışmayı bırak fakat onları davet etmeyi bırakma' demektir.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْحِجَاجِ الَّذِي حَاجَّهُمْ بِهِ خُصُوصَ مَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ مَا دَارَ بَيْنَ الرَّسُولِ وَبَيْنَ وَفْدِ نَجْرَانَ مِنَ الْحِجَاجِ الَّذِي عَلِمُوهُ فَمِنْهُ مَا أُشِيرَ إِلَيْهِ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ، وَمِنْهُ مَا طُوِيَ ذِكْرُهُ.
Onlarla yapılan tartışmadan kastedilen, yalnızca önceki ayetlerde geçen hususlar değildir. Aksine kastedilen, Resul ile Necran heyeti arasında cereyan eden ve onların bildiği tartışmadır; bunlardan bir kısmına önceki ayetlerde işaret edilmiş, bir kısmının zikri ise dürülüp geçilmiştir.
الطَّرِيقَةُ الثَّانِيَةُ أَنَّ قَوْلَهُ: فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ تَلْخِيصٌ لِلْحُجَّةِ، وَاسْتِدْرَاجٌ لِتَسْلِيمِهِمْ إِيَّاهَا، وَفِي تَقْرِيرِهِ وُجُوهٌ مَآلُهَا إِلَى أَنَّ هَذَا اسْتِدْلَالٌ عَلَى كَوْنِ الْإِسْلَامِ حَقًّا، وَأَحْسَنُهَا مَا قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: إِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ كَانُوا مُتَّفِقِينَ عَلَى أَحَقِّيَّةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِلَّا زِيَادَاتٍ زَادَتْهَا شَرَائِعُهُمْ، فَكَمَا أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَتَّبِعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [النَّحْل: ١٢٣] أَمَرَهُ هُنَا أَنْ يُجَادِلَ النَّاس بِمثل قَوْله إِبْرَاهِيمَ: فَإِبْرَاهِيمُ قَالَ: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَام: ٧٩]
İkinci yaklaşım şudur: { فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ } buyruğu delilin bir özeti ve onların bunu kabullenmelerine yönelik bir basamaktır. Bunun açıklamasında, neticesi İslam'ın hak olduğuna delil getirmeye varan çeşitli vecihler vardır. Bunların en güzeli Ebû Müslim el-İsfahânî'nin şu sözüdür: Yahudiler, Hristiyanlar ve müşrikler, şeriatlarının sonradan yaptığı ilaveler hariç, İbrahim aleyhisselam'ın dininin hak olduğu konusunda hemfikirdiler. Allah, Resulüne { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [Nahl: 123] “Sonra sana: «Hakk’a yönelen İbrahim’in dinine uy» diye vahyettik” buyruğunda İbrahim'in milletine uymasını emrettiği gibi, burada da insanlarla İbrahim'in sözünün bir benzeriyle tartışmasını emretmiştir; zira İbrahim şöyle demişti: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [En'âm: 79] “Ben yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim.”
وَمُحَمَّدٌ ﵊ قَالَ: «أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ»
Muhammed aleyhisselam da: «أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ» demiştir.
أَيْ فَقَدْ قُلْتُ مَا قَالَهُ اللَّهُ، وَأَنْتُمْ مُعْتَرِفُونَ بِحَقِيقَةِ ذَلِكَ، فَكَيْفَ تنكرون أنّي عتلى الْحَقِّ، قَالَ: وَهَذَا مِنْ بَابِ التَّمَسُّكِ بِالْإِلْزَامَاتِ وَدَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْل: ١٢٥] .
Yani: 'Ben Allah'ın dediğini söyledim, siz de bunun hakikatini itiraf ediyorsunuz; öyleyse benim hak üzere olduğumu nasıl inkâr edersiniz?' demiştir. Şöyle devam etti: Bu, bağlayıcı delillere sarılma kabilindendir ve { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [Nahl: 125] “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” buyruğunun kapsamına girer.
الطَّرِيقَةُ الثَّالِثَةُ مَا قَالَهُ الْفَخْرُ وَحَاصِلُهُ مَعَ بَيَانِهِ أَنْ يكون هَذَا مُرْتَبِط بِقَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان: ١٩] أَيْ فَإِنْ حَاجُّوكَ فِي أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ، فَقُلْ: إِنِّي بِالْإِسْلَامِ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ فَلَا أَلْتَفِتُ إِلَى عِبَادَةِ غَيْرِهِ مِثْلَكُمْ، فَدِينَيِ الَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ هُوَ الدِّينُ عِنْدَ اللَّهِ (أَيْ هُوَ الدِّينُ الْحَقُّ وَمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَيْسَ دِينًا عِنْدَ اللَّهِ) .
Üçüncü yaklaşım ise Râzî'nin söylediğidir. Bunun açıklamasıyla birlikte özeti şudur: Bu [ayet], { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } [Âl-i İmrân: 19] buyruğu ile irtibatlıdır; yani 'Eğer Allah katında dinin İslam olduğu hususunda seninle tartışırlarsa, de ki: Şüphesiz ben İslam ile yüzümü Allah'a teslim ettim, sizin gibi O'ndan başkasına ibadet etmeye yönelmem; dolayısıyla benim kendisiyle gönderildiğim din, Allah katındaki dindir (yani hak dindir, sizin üzerinde bulunduğunuz şey ise Allah katında din değildir).'”
وَعَلَى الطَّرِيقَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ فِي كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ جَعَلُوا قَوْلَهُ: وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ خَارِجًا عَنِ الْحُجَّةِ إِذْ لَا عَلَاقَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ كَوْنِ الْإِسْلَامِ هُوَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ، وَيَكُونُ مُرَادًا مِنْهُ الدَّعْوَةُ إِلَى الْإِسْلَامِ مَرَّةً أُخْرَى بِطَرِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي التَّحْضِيضِ كَقَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [الْمَائِدَة: ٩١] أَيْ قُلْ لِأُولَئِكَ: أَتُسْلِمُونَ.
Müfessirlerin sözlerindeki ilk iki yaklaşıma göre, { وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ } buyruğu delilin dışında tutulmuştur; zira bununla İslam'ın İbrahim'in milleti olması arasında bir alaka yoktur. Bundan maksat, { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } [Mâide: 91] “Artık vazgeçecek misiniz?” buyruğunda olduğu gibi teşvik amacıyla kullanılan istifham (soru) yoluyla İslam'a bir kez daha davet etmektir; yani 'Onlara: Teslim oluyor musunuz? de' demektir.
وَعِنْدِي أَنَّ التَّعْلِيقَ بِالشَّرْطِ لَمَّا اقْتَضَى أَنَّهُ لِلْمُسْتَقْبَلِ فَالْمُرَادُ بِفِعْلِ: «حَاجُّوكَ» الِاسْتِمْرَارُ عَلَى الْمُحَاجَّةِ: أَيْ فَإِنِ اسْتَمَرَّ وَفْدُ نَجْرَانَ عَلَى مُحَاجَّتِهِمْ فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا فَصْلًا جَامِعًا لِلْفَرْقِ بَيْنَ دِينِكَ الَّذِي أُرْسِلْتَ بِهِ وَبَيْنَ مَا هُمْ مُتَدَيِّنُونَ بِهِ. فَمَعْنَى أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ أَخْلَصْتُ عُبُودِيَّتِي لَهُ لَا أُوَجِّهُ وَجْهِي إِلَى غَيْرِهِ، فَالْمُرَادُ أَنَّ هَذَا كُنْهُ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَتَبَيَّنَ أَنَّهُ الدِّينُ الْخَالِصُ، وَأَنَّهُمْ لَا يُلْفُونَ تَدَيُّنَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَصْفِ.
Bana göre ise şart ile bağlama gelecek zamanı gerektirdiğinden, { حَاجُّوكَ } fiilinden murat tartışmayı sürdürmektir; yani 'Eğer Necran heyeti tartışmalarına devam ederse, onlara senin gönderildiğin din ile onların dindarlık adına benimsedikleri şey arasındaki farkı ortaya koyan kesin ve toparlayıcı bir söz söyle' demektir. { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } ifadesinin manası: 'Kulluğumu O'na has kıldım, yüzümü O'ndan başkasına çevirmem' demektir. Dolayısıyla murat, İslam dininin özünün bu olduğunu açıklamak ve halis dinin bu olduğunu, onların ise kendi dindarlıklarını bu vasıfta bulamayacaklarını ortaya koymaktır.
وَقَوْلُهُ: وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ الشَّرْطِ الْمُفَرَّعَةِ عَلَى مَا قَبْلَهَا، فَيَدْخُلُ الْمَعْطُوفُ فِي التَّفْرِيعِ، فَيَكُونُ تَقْدِيرُ النَّظْمِ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ فَقُلْ لِلَّذِينِ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ:
{ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ } buyruğu, öncesine bağlanan şart cümlesine matuftur; dolayısıyla matuf da tafri'e dâhil olur. Bu durumda sözün takdiri şöyle olur: «Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir. O hâlde Allah'ın ayetlerini inkâr eden o Ehl-i Kitap ve ümmîlere de ki:
أَأَسْلَمْتُمْ، أَيْ فَكَرِّرْ دَعْوَتَهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ.
İslam'ı kabul ettiniz mi?» Yani onları İslam'a daveti tekrarla.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاسْتِبْطَاءِ وَالتَّحْضِيضِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ أَنْتُمْ
İstifham (soru), Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi işi ağırdan almayı kınama ve teşvik anlamında kullanılmıştır: { فَهَلْ أَنْتُمْ
مُنْتَهُونَ
مُنْتَهُونَ } “artık vazgeçecek misiniz?”
[الْمَائِدَة: ٩١] . وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: أَأَسْلَمْتُمْ دُونَ أَنْ يَقُولَ أَتُسْلِمُونَ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ يَرْجُو تَحَقُّقَ إِسْلَامِهِمْ، حَتَّى يَكُونَ كَالْحَاصِلِ فِي الْمَاضِي.
[Mâide: 91] “Artık vazgeçecek misiniz?”. { أَأَسْلَمْتُمْ } buyruğunda «أَتُسْلِمُونَ» denilmeyip zâhirin muktezasına aykırı olarak geçmiş zaman kalıbının getirilmesi, onların Müslüman olmalarının gerçekleşmesinin ümit edildiğine, hatta geçmişte gerçekleşmiş gibi görüldüğüne dikkat çekmek içindir.
اعْلَم أَنَّ قَوْلَهُ: أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِمَعَانِي كُنْهِ الْإِسْلَامِ وَأُصُولِهِ أُلْقِيَتْ إِلَى النَّاسِ لِيَتَدَبَّرُوا مَطَاوِيَهَا فَيَهْتَدِيَ الضَّالُّونَ، وَيَزْدَادَ الْمُسْلِمُونَ يَقِينًا بِدِينِهِمْ إِذْ قَدْ عَلِمْنَا أَنَّ مَجِيءَ قَوْلِهِ: أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ عَقِبَ قَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان:
Bil ki { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } sözü, İslam'ın özünün ve asıllarının manalarını toplayan kuşatıcı bir ifadedir; sapkınların hidayete ermesi ve Müslümanların da dinlerine olan yakînlerinin artması için insanlara sunulmuştur. Zira { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } buyruğunun, { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } [Âl-i İmrân:
١٩] وَقَوْلِهِ: فَإِنْ حَاجُّوكَ وَتَعْقِيبَهُ بِقَوْلِهِ: أَأَسْلَمْتُمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ بَيَانُ جَامِعِ مَعَانِي الْإِسْلَامِ حَتَّى
19] ve { فَإِنْ حَاجُّوكَ } buyruklarının hemen ardından gelip peşinden { أَأَسْلَمْتُمْ } ifadesinin getirilmesinden anladık ki, bundan maksat İslam'ın tüm manalarını toplayan özünü beyan etmektir; ta ki
تَسْهُلَ الْمُجَادَلَةُ، وَتُخْتَصَرَ الْمُقَاوَلَةُ، وَيَسْهُلَ عَرْضُ الْمُتَشَكِّكِينَ أَنْفُسَهُمْ عَلَى هَذِهِ الْحَقِيقَةِ، لِيَعْلَمُوا مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الدِّيَانَةِ. وبيّنت هَذِهِ الْكَلِمَةُ أَنَّ هَذَا الدِّينَ يُتَرْجِمُ عَنْ حَقِيقَةِ اسْمِهِ فَإِنَّ اسْمَهُ الْإِسْلَامُ، وَهُوَ مُفِيدٌ مَعْنًى مَعْرُوفًا فِي لُغَتِهِمْ يَرْجِعُ إِلَى الْإِلْقَاءِ وَالتَّسْلِيمِ، وَقَدْ حُذِفَ مَفْعُولُهُ وَنُزِّلَ الْفِعْل منزلَة الْفِعْلُ اللَّازِمِ فَعُلِمَ أَنَّ الْمَفْعُولَ حُذِفَ لِدَلَالَةِ مَعْنَى الْفَاعِلِ عَلَيْهِ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: أَسْلَمْتُنِي أَيْ أَسْلَمْتُ نَفَسِي، فَبَيَّنَ هُنَا هَذَا الْمَفْعُولَ الْمَحْذُوفَ مِنِ اسْمِ الْإِسْلَامِ لِئَلَّا يَقَعَ فِيهِ الْتِبَاسٌ أَوْ تَأْوِيلٌ لِمَا لَا يُطَابِقُ الْمُرَادَ، فَعَبَّرَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: (وَجْهِيَ) أَيْ نَفْسِي: لِظُهُورِ أَلَّا يَحْسُنَ مَحْمَلُ الْوَجْهِ هُنَا عَلَى الْجُزْءِ الْمَعْرُوفِ مِنَ الْجَسَدِ، وَلَا يُفِيدُ حَمْلُهُ عَلَيْهِ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ، بَلِ الْمَعْنَى الْبَيِّنُ هُوَ أَنْ يُرَادَ بِالْوَجْهِ كَامِلُ الذَّاتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَص: ٨٨] .
tartışma kolaylaşsın, söz kısalsın ve şüpheye düşenlerin, üzerinde bulundukları dinin ne olduğunu anlamak için kendilerini bu hakikate arz etmeleri kolay olsun. Bu kelime, bu dinin isminin hakikatini tercüme ettiğini de açıklamıştır; zira onun adı 'İslam'dır ve bu kelime kendi dillerinde bırakma ve teslim etmeye dayanan bilinen bir mana ifade eder. Mef'ûlü hazfedilmiş ve fiil lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir; böylece mef'ûlün, fâilin anlamının ona delaleti sebebiyle hazfedildiği anlaşılmıştır. Sanki 'kendimi teslim ettim', yani nefsimi teslim ettim demektedir. İşte burada, bir karışıklık veya murada uygun olmayan bir tevil meydana gelmesin diye İslam isminden hazfedilen bu mef'ûl açıklanmış ve { وَجْهِيَ } yani nefsim şeklinde ifade edilmiştir. Zira vech (yüz) kelimesini burada bedenin bilinen uzvuna hamletmenin uygun düşmeyeceği açıktır ve buna hamletmek kastedilen manayı da sağlamaz; bilakis açık olan anlam, Allah Teâlâ'nın { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [Kasas: 88] buyruğunda olduğu gibi vecih ile zatın tamamının kastedilmesidir.
وَإِسْلَامُ النَّفْسِ لِلَّهِ مَعْنَاهُ إِسْلَامُهَا لِأَجْلِهِ وَصَيْرُورَتُهَا مِلْكًا لَهُ، بِحَيْثُ يَكُونُ جَمِيعُ أَعْمَالِ النَّفْسِ فِي مَرْضَاةِ اللَّهِ، وَتَحْتَ هَذَا مَعَانٍ جَمَّةٌ هِيَ جِمَاعُ الْإِسْلَامِ: نَحْصُرُهَا فِي عَشَرَةٍ:
Nefsin Allah'a teslim edilmesinin manası; O'nun rızası için teslim edilmesi ve nefsin bütün amellerinin Allah'ın rızasına uygun olacak şekilde O'nun mülkü hâline gelmesidir. Bunun altında İslam'ın özünü oluşturan pek çok mana vardır ki bunları on maddede toplarız:
الْمَعْنَى الْأَوَّلُ: تَمَامُ الْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ بِأَلَّا يُعْبَدَ غَيْرُ اللَّهِ، وَهَذَا إِبْطَالٌ لِلشِّرْكِ لِأَنَّ الْمُشْرِكَ بِاللَّهِ غَيْرَ اللَّهِ لَمْ يُسْلِمْ نَفسه لله بَلْ أَسْلَمَ بَعْضَهَا.
Birinci mana: Allah Teâlâ'ya kulluğun tam olmasıdır; bu da Allah'tan başkasına ibadet edilmemesiyle olur. Bu, şirki iptal eder; çünkü Allah'a başkasını ortak koşan kimse nefsini bütünüyle Allah'a teslim etmemiş, bilakis onun bir kısmını teslim etmiştir.
الْمَعْنَى الثَّانِي: إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ تَعَالَى فَلَا يَلْحَظُ فِي عَمَلِهِ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَا يُرَائِي وَلَا يُصَانِعُ فِيمَا لَا يُرْضِي اللَّهَ وَلَا يُقَدِّمُ مَرْضَاةَ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَرْضَاةِ اللَّهِ.
İkinci mana: Ameli Allah Teâlâ'ya halis kılmaktır; böylece amelinde Allah Teâlâ'dan başkasını gözetmez, riyakârlık yapmaz, Allah'ı razı etmeyen hususlarda dalkavukluk etmez ve Allah Teâlâ'dan başkasının rızasını Allah'ın rızasının önüne geçirmez.
الثَّالِثُ: إِخْلَاصُ الْقَوْلِ لِلَّهِ تَعَالَى فَلَا يَقُولُ مَا لَا يَرْضَى بِهِ اللَّهُ، وَلَا يَصْدُرُ عَنْهُ قَوْلٌ إِلَّا فِيمَا أَذِنَ اللَّهُ فِيهِ أَنْ يُقَالَ، وَفِي هَذَا الْمَعْنَى تَجِيءُ الصَّرَاحَةُ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، عَلَى حَسَبِ الْمَقْدِرَةِ وَالْعِلْمِ، وَالتَّصَدِّي لِلْحُجَّةِ لِتَأْيِيدِ مُرَادِ اللَّه تَعَالَى، وَهِيَ صِفَةٌ امْتَازَ بِهَا الْإِسْلَامُ، وَيَنْدَفِعُ بِهَذَا الْمَعْنَى النِّفَاقُ، وَالْمَلَقُ، قَالَ تَعَالَى فِي ذِكْرِ رَسُولِهِ:
Üçüncüsü: Sözü Allah Teâlâ'ya halis kılmaktır; böylece Allah'ın razı olmayacağı şeyi söylemez ve ancak Allah'ın söylenmesine izin verdiği hususlarda söz söyler. Bu mananın içine açık sözlülük, güç ve ilim nispetinde emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker yapmak ve Allah Teâlâ'nın muradını desteklemek üzere delil getirmeye girişmek girer ki bu, İslam'ın kendisiyle temayüz ettiği bir vasıftır. Bu mana ile nifak ve dalkavukluk bertaraf olur. Allah Teâlâ Resulünü zikrederken şöyle buyurmuştur:
وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ [يس: ٨٦] .
{ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } [Sâd: 86] “Ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.”
الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ سَاعِيًا لِتَعَرُّفِ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ النَّاسِ، لِيُجْرِيَ أَعْمَالَهُ عَلَى وَفْقِهِ، وَذَلِكَ بِالْإِصْغَاءِ إِلَى دَعْوَةِ الرُّسُلِ الْمُخْبِرِينَ بِأَنَّهُمْ مُرْسَلُونَ مِنَ اللَّهِ، وَتَلَقِّيهَا بِالتَّأَمُّلِ فِي وُجُودِ صِدْقِهَا، وَالتَّمْيِيزِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الدَّعَاوَى الْبَاطِلَةِ، بِدُونِ تَحَفُّزٍ لِلتَّكْذِيبِ، وَلَا
Dördüncüsü: Amellerini Allah'ın muradına uygun şekilde yürütmek amacıyla O'nun insanlardan ne istediğini öğrenmeye gayret etmektir. Bu da Allah tarafından gönderildiklerini haber veren elçilerin davetine kulak vermekle, bu daveti doğruluğunun delillerini düşünerek karşılamakla, yalanlamaya peşinen yeltenmeksizin ve
مُكَابَرَةٍ فِي تَلَقِّي الدَّعْوَةِ، وَلَا إِعْرَاضٍ عَنْهَا بِدَاعِي الْهَوَى وَهُوَ الْإِفْحَامُ، بِحَيْثُ يَكُونُ عِلْمُهُ بِمُرَادِ اللَّهِ مِنَ الْخَلْقِ هُوَ ضَالَّتُهُ الْمَنْشُودَةُ.
daveti kabulde inatlaşmaksızın, heva ve heves saikiyle -ki bu susturma çabasıdır- ondan yüz çevirmeksizin bâtıl iddialarla hak davet arasını ayırt etmekle olur; öyle ki Allah'ın kullarından muradını bilmek onun aradığı yitik malı olmalıdır.
الْخَامِسُ: امْتِثَالُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَاجْتِنَابُ مَا نَهَى عَنْهُ، عَلَى لِسَانِ الرُّسُلِ الصَّادِقِينَ، وَالْمُحَافَظَةُ عَلَى اتِّبَاعِ ذَلِكَ بِدُونِ تَغْيِيرٍ وَلَا تَحْرِيفٍ، وَأَنْ يَذُودَ عَنْهُ مَنْ يُرِيدُ تَغْيِيرَهُ.
Beşincisi: Doğru sözlü peygamberlerin diliyle Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getirmek, yasakladıklarından kaçınmak, hiçbir değişiklik ve tahrifata sapmadan buna uymayı titizlikle korumak ve onu değiştirmek isteyenlere karşı savunmaktır.
السَّادِسُ: أَلَّا يَجْعَلَ لِنَفْسِهِ حُكْمًا مَعَ اللَّهِ فِيمَا حَكَمَ بِهِ، فَلَا يَتَصَدَّى لِلتَّحَكُّمِ فِي قَبُولِ بَعْضِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَنَبْذِ الْبَعْضِ. كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ [النُّور: ٤٨، ٤٩] ، وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٣٦] ، فَقَدْ أَعْرَضَ الْكُفَّارُ عَنِ الْإِيمَانِ بِالْبَعْثِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُشَاهِدُوا مَيِّتًا بُعِثَ.
Altıncısı: Allah'ın hükmettiği hususlarda kendi nefsi için O'nunla birlikte bir hüküm koyma yetkisi görmemektir; dolayısıyla Allah'ın emrettiği şeylerin bir kısmını kabul edip bir kısmını bir kenara atmak gibi bir keyfîliğe kalkışmaz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ } [Nûr: 48-49] “Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Resulüne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki onlardan bir kısmı yüz çevirmektedir. Fakat hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek gelirler.” Allah Müslümanları şu sözüyle nitelemiştir: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } [Ahzâb: 36] “Allah ve Resulü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve mümin kadının işlerinde bir seçme hakkı olamaz.” Kâfirler ise diriltilmiş bir ölü görmedikleri gerekçesiyle yeniden dirilişe inanmaktan yüz çevirmişlerdir.
السَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ مُتَطَلِّبًا لِمُرَادِ اللَّهِ مِمَّا أَشْكَلَ عَلَيْهِ فِيهِ، وَاحْتَاجَ إِلَى جَرْيِهِ فِيهِ عَلَى مُرَادِ اللَّهِ: بِتَطَلُّبِهِ مِنْ إِلْحَاقِهِ بِنَظَائِرِهِ التَّامَّةِ التَّنْظِيرِ بِمَا عُلِمَ أَنَّهُ مُرَادُ اللَّهِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Yedincisi: Kendisine kapalı gelen ve Allah'ın muradına göre hareket etmesi gereken meselelerde, Allah'ın muradı olduğu bilinen hususlara tam anlamıyla kıyas ederek benzerlerine katmak suretiyle Allah'ın muradını araştırmasıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ [النِّسَاء: ٨٣] وَلِهَذَا أَدْخَلَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ حُكْمَ التَّفَقُّهِ فِي الدِّينِ وَالِاجْتِهَادِ، تَحْتَ التَّقْوَى الْمَأْمُورِ بِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغبن: ١٦] .
{ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } [Nisâ: 83] “Hâlbuki onu Peygamber’e ve aralarındaki yetki sahiplerine iletselerdi, içlerinden hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirlerdi.” Bu sebepledir ki İslam âlimleri, dinde derinleşme (tefakkuh) ve ictihad hükmünü, Allah Teâlâ'nın { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } [Teğâbün: 16] “Gücünüz yettiğince Allah’tan korkun” buyruğunda emredilen takvanın altına dâhil etmişlerdir.
الثَّامِنُ: الْإِعْرَاضُ عَنِ الْهَوَى الْمَذْمُومِ فِي الدِّينِ، وَعَنِ الْقَوْلِ فِيهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ:
Sekizincisi: Dinde yerilmiş olan heva ve hevesten ve dinde bir delile dayanmaksızın söz söylemekten yüz çevirmektir:
وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ [الْقَصَص: ٥٠] .
{ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } [Kasas: 50] “Allah’tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir?”
التَّاسِعُ: أَنْ تَكُونَ مُعَامَلَةُ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ بَعْضِهَا بَعْضًا، وَجَمَاعَاتِهَا، وَمُعَامَلَتُهَا الْأُمَمَ كَذَلِكَ، جَارِيَةً عَلَى مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ تِلْكَ الْمُعَامَلَاتِ.
Dokuzuncusu: Ümmetin fertlerinin birbirleriyle, cemaatleriyle ve aynı şekilde diğer milletlerle olan muamelelerinin, Allah Teâlâ'nın bu muamelelerden murat ettiği şey doğrultusunda cereyan etmesidir.
الْعَاشِرُ: التَّصْدِيقُ بِمَا غُيِّبَ عَنَّا، مِمَّا أَنْبَأَنَا اللَّهُ بِهِ: مِنْ صِفَاتِهِ، وَمِنَ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَصَرِّفُ الْمُطْلَقُ.
Onuncusu: Allah'ın bize sıfatlarından, kaza ve kaderden ve mutlak tasarruf sahibinin yalnızca Allah olduğundan haber verdiği gaybî hususları tasdik etmektir.
وَقَوْلُهُ: وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ إِبْطَالٌ لِكَوْنِهِمْ حَاصِلِينَ عَلَى
{ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ } buyruğu, onların bu manayı elde etmiş oldukları iddiasını çürütmektedir.
هَذَا الْمَعْنَى، فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَبُعْدُهمْ عَنْهُ أَشَدَّ الْبُعْدِ ظَاهِرٌ، وَأَمَّا النَّصَارَى فَقَدْ أَلَّهُوا عِيسَى، وَجَعَلُوا مَرْيَمَ صَاحِبَةً لِلَّهِ تَعَالَى فَهَذَا أَصْلٌ لِبُطْلَانِ أَنْ يَكُونُوا أَسْلَمُوا وُجُوهَهُمْ
Müşriklere gelince, onların bundan son derece uzak oldukları açıktır. Hristiyanlar ise İsa'yı ilahlaştırmış ve Meryem'i de Allah Teâlâ'ya eş kılmışlardır; bu durum onların yüzlerini
لِلَّهِ لِأَنَّهُمْ عَبَدُوا مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ، وَصَانَعُوا الْأُمَمَ الْحَاكِمَةَ وَالْمُلُوكَ، فَأَسَّسُوا الدِّينَ عَلَى حَسَبِ مَا يَلِذُّ لَهُمْ وَيُكْسِبُهُمُ الْحُظْوَةَ عِنْدَهُمْ.
Allah'a teslim etmiş olmalarının bâtıl oluşunun esasıdır; çünkü onlar Allah ile birlikte başkasına tapmışlar, egemen milletlere ve krallara dalkavukluk etmişler, böylece dini kendi hoşlarına giden ve onların nezdinde kendilerine itibar kazandıran şeylere göre bina etmişlerdir.
وَأَمَّا الْيَهُودُ فَإِنَّهُمْ- وَإِنْ لَمْ يُشْرِكُوا بِاللَّهِ- قَدْ نَقَضُوا أُصُولَ التَّقْوَى، فَسَفَّهُوا الْأَنْبِيَاءَ وَقَتَلُوا بَعْضَهُمْ، وَاسْتَهْزَءُوا بِدَعْوَةِ الْخَيْرِ إِلَى اللَّهِ، وَغَيَّرُوا الْأَحْكَامَ اتِّبَاعًا لِلْهَوَى، وَكَذَّبُوا الرُّسُلَ، وَقَتَلُوا الْأَحْبَارَ، فَأَنَّى يَكُونُ هَؤُلَاءِ قَدْ أَسْلَمُوا لِلَّهِ، وَأَكْبَرُ مُبْطِلٍ لِذَلِكَ هُوَ تكذيبهم مُحَمَّدًا ﷺ دُونَ النَّظَرِ فِي دَلَائِلِ صِدْقِهِ.
Yahudilere gelince; onlar -Allah'a ortak koşmamış olsalar bile- takvanın esaslarını çiğnemiş, peygamberleri akılsızlıkla itham etmiş ve bazısını öldürmüş, Allah'a [yönelik] hayır çağrısıyla alay etmiş, heva ve heveslerine uyarak hükümleri değiştirmiş, elçileri yalanlamış ve din âlimlerini öldürmüşlerdir. Şu hâlde bunların Allah'a teslim olmuş olmaları nasıl mümkün olabilir? Bunu boşa çıkaran en büyük delil ise, onun doğruluğunun delillerine hiç bakmaksızın Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamalarıdır.
ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا مَعْنَاهُ: فَإِنِ الْتَزَمُوا النُّزُولَ إِلَى التَّحَقُّقِ بِمَعْنَى أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا، وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَتَّبِعُوكَ لِتَلَقِّي مَا تُبْلِغُهُمْ عَنِ اللَّهِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَوَّلُ مَعَانِي إِسْلَامِ الْوَجْهِ لِلَّهِ، وَإِنْ تَوَلَّوْا وَأَعْرَضُوا عَنْ قَوْلِكَ لَهُمْ: آسْلَمْتُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكَ مِنْ إِعْرَاضِهِمْ تَبِعَةٌ، فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ، فَقَوْلُهُ: فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَقَعَ مَوْقِعَ جَوَابِ الشَّرْطِ، وَهُوَ فِي الْمَعْنَى عِلَّةُ الْجَوَابِ، فَوُقُوعُهُ مَوْقِعَ الْجَوَابِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ، أَيْ لَا تَحْزَنْ، وَلَا تَظُنَّنَّ أَنَّ عَدَمَ اهْتِدَائِهِمْ، وَخَيْبَتَكَ فِي تَحْصِيلِ إِسْلَامِهِمْ، كَانَ لِتَقْصِيرٍ مِنْكَ إِذْ لَمْ تُبْعَثْ إِلَّا لِلتَّبْلِيغِ، لَا لِتَحْصِيلِ اهْتِدَاءِ الْمُبَلَّغِ إِلَيْهِمْ.
Sonra O'nun { فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer teslim olurlarsa doğru yolu bulmuş olurlar” buyruğunun anlamı şudur: Eğer “Yüzümü Allah'a teslim ettim” sözünün hakikatine inmeyi iltizam ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar ve geriye sadece, Allah'tan kendilerine tebliğ ettiğin şeyleri almak üzere sana tabi olmaları kalır; çünkü bu, yüzü Allah'a teslim etmenin ilk manasıdır. Eğer yüz çevirir ve onlara “Teslim oldunuz mu?” demenden yüz çevirirlerse, onların yüz çevirmesinden dolayı sana bir sorumluluk yoktur; zira sana düşen sadece tebliğdir. O'nun { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } “Sana düşen sadece tebliğdir” buyruğu şartın cevabı makamına geçmiştir; oysa mana bakımından cevabın illetidir (gerekçesidir). Dolayısıyla cevabın yerine geçmesi bedî (harika) bir îcazdır (kısa ve öz anlatımdır). Yani: Üzülme ve onların doğru yolu bulamayışının, onların İslam'a girmelerini sağlama konusundaki hayal kırıklığının senden kaynaklanan bir kusur sebebiyle olduğunu zannetme; çünkü sen sadece tebliğ etmek için gönderildin, tebliğ edilenlerin hidayete ermesini bizzat sağlamak için değil.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ أَيْ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِمْ أَتَمَّ الِاطِّلَاعِ، فَهُوَ الَّذِي يَتَوَلَّى جَزَاءَهُمْ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّكَ بَلَّغْتَ مَا أُمِرْتَ بِهِ.
O'nun { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Allah kulları hakkıyla görendir” buyruğu, yani onlardan en mükemmel şekilde haberdardır; dolayısıyla onların karşılığını bizzat O verecektir ve O, emrolunduğun şeyi tebliğ ettiğini bilmektedir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرو، وَحَمْزَة وَالْكسَائِيّ، وَأَبُو جَعْفَر، وَخلف «اتَّبَعَنِي» بِإِثْبَاتِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِي الْوَصْلِ دون الْوَقْف. وقرأه الْبَاقُونَ بِإِثْبَات الْيَاء فِي الْوَصْل وَالْوَقْف.
Nâfi‘, Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Ebû Ca‘fer ve Halef «اتَّبَعَنِي» kelimesini vasl (geçiş) hâlinde mütekellim yâ'sını sabit tutarak, vakf (durma) hâlinde ise hazfederek okumuşlardır. Geri kalanlar ise hem vasl hem de vakf hâlinde yâ harfini sabit tutarak okumuşlardır.
[٢١، ٢٢]
[21, 22]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٢١ إِلَى ٢٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler: 21-22]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٢) } “Allah’ın ayetlerini inkâr edenlere, peygamberleri haksız yere öldürenlere ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenlere can yakıcı bir azabı müjdele! (21) Onlar, yaptıkları dünyada da ahirette de boşa gitmiş olan kimselerdir; onların hiçbir yardımcısı da yoktur. (22)”