Binûn

3- Âl-i İmrân Suresi — 30. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنْ لَيْسَ هَذَا تَعْلِيلًا لِمَضْمُونِ قَوْلِهِ: مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَلْ هُوَ بَيَانٌ لِلتَّسَاوِي فِي الْأَخْبَارِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِضَمَائِرِ الْمُخَاطَبِينَ أَيْ أَنْتُمْ فِي عِنَايَتِي بِأَعْمَالِكُمْ سَوَاءٌ، وَهُوَ قَضَاءٌ لِحَقِّ مَا لَهُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الْمُتَسَاوِينَ فِيهَا، لِيَكُونَ تَمْهِيدًا لِبِسَاطِ تَمْيِيزِ الْمُهَاجِرِينَ بِفَضْلِ الْهِجْرَةِ الْآتِي فِي قَوْلِهِ: فَالَّذِينَ هاجَرُوا، الْآيَاتِ.

Bana göre daha zahir olan ise bunun, { مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } kavlinin içeriğine bir gerekçe değil; muhatap zamirleriyle ilgili haberlerde eşitliği beyan eden bir ifade olmasıdır; yani amellerinize gösterdiğim ihtimam hususunda sizler eşitsiniz. Bu, { فَالَّذِينَ هاجَرُوا } “Hicret edenler...” ayetlerinde gelecek olan hicret faziletiyle muhacirlerin ayırt edilmesi zeminine bir hazırlık olsun diye, eşit oldukları salih amellerin hakkının teslim edilmesidir.

وَقَوْلُهُ: فَالَّذِينَ هاجَرُوا تَفْرِيعٌ عَنْ قَوْلِهِ: لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ وَهُوَ مِنْ ذِكْرِ الْخَاصِّ بَعْدَ الْعَامِّ لِلِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ الْخَاصِّ، وَاشْتَمَلَ عَلَى بَيَانِ مَا تَفَاضَلُوا فِيهِ مِنَ الْعَمَلِ، وَهُوَ الْهِجْرَةُ الَّتِي فَازَ بِهَا الْمُهَاجِرُونَ.

{ فَالَّذِينَ هاجَرُوا } “Hicret edenler...” kavli, { لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ } “Hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim” kavlinden bir tafri'dir (çıkarımdır); o özel olana ehemmiyet vermek amacıyla genelden sonra özelin zikredilmesi kabilindendir ve amelde birbirlerine üstün oldukları hususun beyanını içermiştir; o da muhacirlerin nail olduğu hicrettir.

وَالْمُهَاجَرَةُ: هِيَ تَرْكُ الْمَوْطِنِ بِقَصْدِ اسْتِيطَانِ غَيْرِهِ، وَالْمُفَاعَلَةُ فِيهَا لِلتَّقْوِيَةِ كَأَنَّهُ هَجَرَ قَوْمَهُ وَهَجَرُوهُ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَحْرِصُوا عَلَى بَقَائِهِ، وَهَذَا أَصْلُ الْمُهَاجَرَةِ أَنْ تَكُونَ لِمُنَافَرَةٍ وَنَحْوِهَا، وَهِيَ تَصْدُقُ بِهِجْرَةِ الَّذِينَ هَاجَرُوا إِلَى بِلَادِ الْحَبَشَةِ وَبِهِجْرَةِ الَّذِينَ هَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ.

Muhaceret (الْمُهَاجَرَةُ): Başka bir yeri yurt edinmek maksadıyla vatanı terk etmektir. Buradaki *mufâale* babı kuvvetlendirme içindir; sanki o kavmini terk etmiş, onlar da onun kalmasına istekli olmadıkları için onu terk etmişlerdir. Muhaceretin aslı, aradaki bir nefretleşme ve benzeri sebeplerle olmasıdır; bu da Habeşistan diyarına hicret edenlerin ve Medine'ye hicret edenlerin hicretine mutabıktır.

وَعُطِفَ قَوْلُهُ: وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ عَلَى هاجَرُوا لِتَحْقِيقِ مَعْنَى الْمُفَاعَلَةِ فِي هَاجَرَ أَيْ هَاجَرُوا مُهَاجِرَةً لَزَّهُمْ إِلَيْهَا قَوْمُهُمْ، سَوَاءٌ كَانَ الْإِخْرَاجُ بِصَرِيحِ الْقَوْلِ أَمْ بِالْإِلْجَاءِ، مِنْ جِهَةِ سُوءِ الْمُعَامَلَةِ، وَلَقَدْ هَاجَرَ الْمُسْلِمُونَ الْهِجْرَةَ الْأُولَى إِلَى الْحَبَشَة لما

{ وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Ve yurtlarından çıkarılanlar” kavli, *hâcera*daki mufâale manasını pekiştirmek için { هاجَرُوا } kavline atfedilmiştir; yani kavimlerinin kendilerini zorladığı bir hicretle hicret etmişlerdir. İster çıkarılma açık bir sözle olsun, isterse kötü muamele sebebiyle mecbur bırakılarak olsun fark etmez. Nitekim Müslümanlar Habeşistan'a ilk hicreti,

لَا قوه مِنْ سُوءِ مُعَامَلَةِ الْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هِجْرَتَهُ إِلَى الْمَدِينَةِ وَالْتَحَقَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ، لِمَا لَاقَوْهُ مِنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ. وَلَا يُوجَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَخْرَجُوا الْمُسْلِمِينَ، وَكَيْفَ وَاخْتِفَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ خُرُوجِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ يَدُلُّ عَلَى حِرْصِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى صَدِّهِ عَنِ الْخُرُوجِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُ كَعْبٍ:

müşriklerin kötü muamelesinden gördükleri şeyler sebebiyle yapmışlardır. Sonra Allah Resulü (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicret etmiş ve müşriklerin eziyetinden gördükleri şeyler sebebiyle bütün Müslümanlar ona katılmıştır. Müşriklerin Müslümanları [bizzat] çıkardıklarına delalet eden bir durum yoktur; nasıl olsun ki, Allah Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye çıkışı esnasında gizlenmesi, müşriklerin onun çıkışını engellemeye ne kadar hırslı olduklarını göstermektedir. Ka'b'ın şu sözü de buna delalet eder:

فِي فِتْيَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَالَ قَائِلُهُمْ ... بِبَطْنِ مَكَّةَ لَمَّا أَسْلَمُوا زُولُوا

Kureyş'ten birtakım gençler içinde, Müslüman olduklarında sözcüsü Mekke'nin bağrında 'ayrılın!' dedi.

أَيْ قَالَ قَائِلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ اخْرُجُوا مِنْ مَكَّةَ، وَعَلَيْهِ فَكُلُّ مَا وَرَدَ مِمَّا فِيهِ أَنَّهُمْ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ فَتَأْوِيلُهُ أَنَّهُ الْإِلْجَاءُ إِلَى الْخُرُوجِ، وَمِنْهُ قَوْلُ وَرَقَةَ ابْن نَوْفَلٍ:

Yani Müslümanlardan bir sözcü 'Mekke'den çıkın' dedi. Buna göre, haksız yere yurtlarından çıkarıldıklarına dair vârit olan her şeyin tevili, çıkmaya mecbur bırakılmalarıdır. Varaka b. Nevfel'in şu sözü de bundandır:

«يَا لَيْتَنِي أَكُونُ مَعَكَ إِذْ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ» ،

«Kavmin seni çıkaracağı vakit keşke yanında olsaydım»,

وَقَوْلُ النبيء ﷺ لَهُ: «أَو مخرجيّ هُمْ؟ فَقَالَ: مَا جَاءَ نَبِيءٌ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ

ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Onlar beni çıkaracaklar mı?» buyurması ve [Varaka'nın] şöyle demesi: «Senin getirdiğin şeyin bir benzerini getiren hiçbir peygamber yoktur ki

بِهِ إِلَّا عُودِيَ»

düşmanlığa uğramış olmasın».

. وَقَوْلُهُ: وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي أَيْ أَصَابَهُمُ الْأَذَى وَهُوَ مَكْرُوهٌ قَلِيلٌ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ. وَفُهِمَ مِنْهُ أَنَّ مَنْ أَصَابَهُمُ الضُّرُّ أَوْلَى بِالثَّوَابِ وَأَوْفَى.

{ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي } “Benim yolumda eziyet görenler” kavli, yani kendilerine ezâ isabet edenler demektir; ezâ ise söz veya fiilden kaynaklanan az bir sıkıntıdır. Bundan, kendilerine büyük zarar dokunanların mükâfata daha layık ve mükâfatlarının daha tam olduğu anlaşılır.

وَهَذِهِ حَالَةٌ تَصْدُقُ بِالَّذِينَ أُوذُوا قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَبَعْدَهَا.

Bu durum, hicretten önce ve sonra eziyet görenler hakkında geçerlidir.

وَقَوْلُهُ: وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا جَمَعَ بَيْنَهُمَا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ لِلْقِسْمَيْنِ ثَوَابًا. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا- عَكْسَ قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ- وَمَآلُ الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ، وَهَذِهِ حَالَةٌ تَصْدُقُ عَلَى الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ مِنَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فَاسْتَشْهَدُوا أَوْ بَقُوا. وَقَوْلُهُ: لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ إِلَخْ مُؤَكَّدٌ بِلَامِ الْقَسَمِ.

{ وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا } “Savaşanlar ve öldürülenler” kavlinde, her iki kısım için de mükâfat olduğuna işaret etmek amacıyla ikisi bir arada zikredilmiştir. Cumhur { وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise cumhurun kıraatinin aksine { وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا } şeklinde okumuşlardır; iki kıraatin neticesi birdir. Bu durum, cihat edip şehit olan veya hayatta kalan muhacirler ve ensar için geçerlidir. { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } “Kötülüklerini mutlaka örteceğim...” kavli ise yemin lâmı ile tekit edilmiştir.

وَتَكْفِيرُ السَّيِّئَاتِ تقدّم آنِفا.

Kötülüklerin kefareti konusu az önce geçmişti.

[١٩٦- ١٩٨]

[196-198]

[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٩٦ إِلَى ١٩٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 196-198]

لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨)

{ لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨) } “İnkâr edenlerin diyarlarda gezip dolaşması seni sakın aldatmasın! (196) [Bu], az bir geçimliktir. Sonra onların varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! (197) Fakat Rablerinden sakınanlar için, Allah katından bir ziyafet olarak altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır. Allah katında olan şeyler, iyi kimseler için daha hayırlıdır. (198)”

اعْتِرَاضٌ فِي أَثْنَاءِ هَذِهِ الْخَاتِمَةِ، نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ [آل عمرَان: ١٩٥] بِاعْتِبَارِ مَا يَتَضَمَّنُهُ عَدَمُ إِضَاعَةِ الْعَمَلِ مِنَ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ جَزَاءً كَامِلًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَمَا يَسْتَلْزِمُهُ ذَلِكَ مِنْ حِرْمَانِ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لِدَاعِي الْإِيمَانِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَهُمُ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا كَمَا هُوَ مُصْطَلَحُ الْقُرَّاءِ.

Bu, söz konusu hâtimenin ortasında yer alan bir itirazdır (ara cümledir). { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } [Âl-i İmrân: 195] “Rableri onlara icabet etti: 'İçinizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim'” kavlinden neşet etmiştir; zira amelin zayi edilmemesi, ona dünyada ve ahirette eksiksiz bir karşılık verilmesini ve bunun da iman davetçisine icabet etmeyenlerin -ki onlar müşriklerdir- mahrum bırakılmasını gerektirmesini içerir. Kurra ıstılahında olduğu gibi { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ile kastedilenler de onlardır.

وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ مِمَّنْ يُتَوَهَّمُ أَنْ يَغُرَّهُ حُسْنُ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي الدُّنْيَا.

Hitap, dünyada müşriklerin durumunun iyiliğine aldanabileceği vehmedilen gayrimuayyen kimseyedir.

وَالْغَرُّ وَالْغُرُورُ: الْإِطْمَاعُ فِي أَمْرٍ مَحْبُوبٍ عَلَى نِيَّةِ عَدَمِ وُقُوعِهِ، أَوْ إِظْهَارِ الْأَمْرِ الْمُضِرِّ فِي صُورَةِ النَّافِعِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْغِرَّةِ- بِكَسْرِ الْغَيْنِ- وَهِيَ الْغَفْلَةُ، وَرَجُلٌ غِرٌّ-

*Gar* (الْغَرّ) ve *gurûr* (الْغُرُورُ): Gerçekleşmeyeceği niyetiyle sevimli bir şeye tama ettirmek yahut zararlı bir şeyi faydalı suretinde göstermektir. Gayn harfinin kesresiyle *el-gırre*den (الْغِرَّة) türetilmiştir ki bu da gaflettir. Gayn harfinin kesresiyle *raculun gırrun* (رَجُلٌ غِرٌّ) ise,

بِكَسْرِ الْغَيْنِ- إِذَا كَانَ يَنْخَدِعُ لِمَنْ خَادَعَهُ. وَفِي الْحَدِيثِ: «الْمُؤْمِنُ غِرٌّ كَرِيمٌ» أَيْ يَظُنُّ الْخَيْرَ بِأَهْلِ الشَّرِّ إِذَا أَظْهَرُوا لَهُ الْخَيْرَ.

kendisini aldatana kanıp aldanan kimsedir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Mümin aldanabilir/saf ve kerimdir»; yani kötülük ehline, kendilerine iyilik gösterdiklerinde hüsnüzan besler.

وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِظُهُورِ الشَّيْءِ فِي مَظْهَرٍ مَحْبُوبٍ، وَهُوَ فِي الْعَاقِبَةِ مَكْرُوهٌ.

Burada ise bir şeyin sevimli bir görünümde ortaya çıkıp akıbette mekruh olması manasında istiare edilmiştir.

وَأُسْنِدَ فِعْلُ الْغُرُورِ إِلَى التَّقَلُّبِ لِأَنَّ التَّقَلُّبَ سَبَبُهُ، فَهُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، وَالْمَعْنَى لَا يَنْبَغِي أَنْ يَغُرَّكَ. وَنَظِيرُهُ: «لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ» . وَ (لَا) نَاهِيَةٌ لِأَنَّ نُونَ التَّوْكِيدِ لَا تَجِيءُ مَعَ النَّفْيِ.

Aldatma fiili dönüp dolaşmaya isnat edilmiştir, çünkü dönüp dolaşma onun sebebidir; dolayısıyla bu bir mevlaz-ı aklîdir ve anlamı 'seni aldatmamalıdır' demektir. Bunun benzeri { لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ } “Şeytan sizi fitneye düşürmesin” kavlidir. Buradaki *lâ* (لَا) nehiy bildiren lâ'dır; çünkü tekit nûnu nefy ile birlikte gelmez.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: لَا يَغُرَّنَّكَ- بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ- وَهِيَ نُونُ التَّوْكِيدِ الثَّقِيلَةِ وَقَرَأَهَا رُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ- بِنُونٍ سَاكِنَةٍ-، وَهِيَ نُونُ التَّوْكِيدِ الْخَفِيفَةِ.

Cumhur, râ harfinin şeddesi ve nûn harfinin şeddesiyle { لَا يَغُرَّنَّكَ } şeklinde okumuştur ki bu, şeddeli tekit nûnudur (nûn-ı müşeddede). Ruveys ise Ya'kūb'dan sâkin nûn ile okumuştur ki bu da hafif tekit nûnudur (nûn-ı hafîfe).

وَالتَّقَلُّبُ: تَصَرُّفٌ عَلَى حَسَبِ الْمَشِيئَةِ فِي الْحُرُوبِ وَالتِّجَارَاتِ وَالْغَرْسِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، قَالَ تَعَالَى: مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ [غَافِر:

*Et-Tekallub* (التَّقَلُّبُ): Savaşlarda, ticarette, ziraatte ve benzeri şeylerde dilediği gibi tasarrufta bulunup dolaşmaktır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ } [Mü'min:

٤] .

4] “Allah'ın ayetleri hakkında inkâr edenlerden başkası mücadele etmez. Onların memleketlerde gezip dolaşması seni aldatmasın!”.

والبلاد: الْأَرْضُ. وَالْمَتَاعُ: الشَّيْءُ الَّذِي يُشْتَرَى لِلتَّمَتُّعِ بِهِ.

*El-Bilâd* (البلاد): Yeryüzüdür. *El-Metâ'* (الْمَتَاعُ) ise kendisinden faydalanılmak üzere satın alınan şeydir.

وَجُمْلَةُ مَتاعٌ قَلِيلٌ إِلَى آخِرِهَا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ لَا يَغُرَّنَّكَ. وَالْمَتَاعُ: الْمَنْفَعَةُ الْعَاجِلَةُ، قَالَ تَعَالَى: وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ [آل عمرَان: ١٨٥] .

{ مَتاعٌ قَلِيلٌ } “[Bu], az bir geçimliktir” cümlesi sonuna kadar { لَا يَغُرَّنَّكَ } “Seni sakın aldatmasın” cümlesinin açıklamasıdır. *Metâ'*: Geçici menfaattir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ } [Âl-i İmrân: 185] “Dünya hayatı, ahiretin yanında sadece [geçici] bir menfaatten ibarettir.”

وَجُمْلَةُ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى آخِرِهَا افْتُتِحَتْ بِحَرْفِ الِاسْتِدْرَاكِ لِأَنَّ مَضْمُونَهَا ضِدُّ الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهَا لِأَنَّ مَعْنَى لَا يَغُرَّنَّكَ إِلَخْ وَصْفُ مَا هُمْ فِيهِ بِأَنَّهُ مَتَاعٌ قَلِيلٌ، أَيْ غَيْرُ دَائِمٍ، وَأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ لَهُمْ مَنَافِعُ دَائِمَةٌ.

{ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } “Fakat Rablerinden sakınanlar...” cümlesi sonuna kadar istidrak harfiyle başlamıştır; zira içeriği kendisinden önceki sözün zıddıdır. Çünkü { لَا يَغُرَّنَّكَ } ilâ ahir kavlinin anlamı, onların içinde bulundukları şeyin az bir meta, yani kalıcı olmayan bir şey olduğunu ve takva sahibi müminlerin ise ebedî menfaatlere sahip olduğunu tavsif etmektir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُور: لَكِن- بِتَخْفِيفِ النُّونِ سَاكِنَةً مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ- وَهِيَ مُهْمَلَةٌ، وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ- بِتَشْدِيدِ النُّونِ مَفْتُوحَةً- وَهِيَ عَامِلَةٌ عَمَلَ إِنَّ.

Cumhur, şeddeli halinden hafifletilmiş sâkin nûn ile { لكِنِ } okumuştur ki bu durumda âmil değildir (mühmeledir). Ebû Ca'fer ise fethalı şeddeli nûn ile okumuştur ki bu durumda *inne* gibi amel eder.

وَالنُّزُلُ- بِضَمِّ النُّونِ وَالزَّايِ وَبِضَمِّهَا مَعَ سُكُونِ الزَّايِ- مَا يُعَدُّ لِلنَّزِيلِ وَالضَّيْفِ مِنَ الْكَرَامَةِ وَالْقِرَى، قَالَ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ

Nûn ve zâ harflerinin dammesiyle yahut nûn'un dammesi ve zâ'nın sükûnuyla *en-nuzul* (النُّزُلُ): Konuk ve misafir için ikram ve ağırlama olarak hazırlanan şeydir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ }

[فصلت: ٣١، ٣٢] .

[Fussilet: 31-32] “Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir; çok bağışlayıcı, çok merhametli olan Allah'tan bir ziyafet olarak.”

وَ (الْأَبْرَارِ) جَمْعُ الْبَرِّ وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِالْمَبَرَّةِ وَالْبِرِّ، وَهُوَ حُسْنُ الْعَمَلِ ضدّ الْفُجُور.

*El-Ebrâr* (الْأَبْرَارِ), *berr* (الْبَرّ) kelimesinin çoğuludur; o da fücurun (günahkârlığın) zıddı olan güzel amel, yani meberret ve birr (iyilik) ile vasıflanan kimsedir.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٩٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 199]

وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩)

{ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩) } “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a saygı duyarak Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene inanırlar; Allah'ın ayetlerini az bir paraya satmazlar. İşte onlar var ya, onların mükâfatları Rableri katındadır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (199)”

عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ [آل عمرَان: ١٩٨] اسْتِكْمَالًا لِذِكْرِ الْفَرْقِ فِي تَلَقِّي الْإِسْلَامِ: فَهَؤُلَاءِ فَرِيقُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَمْ يُظْهِرُوا إِيمَانَهُمْ لِخَوْفِ قَوْمِهِمْ مِثْلِ النَّجَاشِيِّ أَصْحَمَةَ، وَأَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُحَرِّفُونَ الدِّينَ، وَالْآيَةُ مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مَعْرُوفِينَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَوْ عُرِفُوا بِالْإِيمَانِ لَمَا كَانَ مِنْ فَائِدَةٍ فِي وَصْفِهِمْ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهَذَا الصِّنْفُ بعكس حَال المنافين. وأكّد الْخَبَر بأنّ وَبِلَامِ الِابْتِدَاءِ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ لَمَّا صَلَّى عَلَى النَّجَاشِيِّ: انْظُرُوا إِلَيْهِ يُصَلِّي عَلَى نَصْرَانِيٍّ لَيْسَ عَلَى دِينِهِ وَلَمْ يَرَهُ قَطُّ. عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبَعْضِ أَصْحَابِهِ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَعَلَّ وَفَاةَ النَّجَاشِيِّ حَصَلَتْ قَبْلَ غَزْوَةِ أُحُدٍ.

İslam'ı kabul etmedeki farklı kısımların zikrini tamamlamak üzere { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } [Âl-i İmrân: 198] “Fakat Rablerinden sakınanlar...” cümlesine atfedilmiştir: Bunlar, Ehl-i Kitap'tan iman edip de Necaşi Ashame gibi kavimlerinin korkusundan imanlarını açığa vurmayan gruptur. Allah onları dini tahrif etmedikleri için övmüştür. Bu ayet onların bununla tanınmadıklarına işaret etmektedir; zira iman ile tanınmış olsalardı, onların Ehl-i Kitap'tan oldukları şeklinde nitelendirilmelerinde bir fayda olmazdı. Bu sınıf münafıkların durumunun tam aksinedir. Allah Resulü Necaşi'nin cenaze namazını kıldırdığında «Şuna bakın, kendi dininde olmayan ve kendisini hiç görmediği bir Hristiyan'ın namazını kılıyor» diyen münafıklara bir reddiye olmak üzere haber *inne* ve ibtidâ lâmı (lâm-ı ibtidâ) ile tekit edilmiştir. Bu, İbn Abbâs ve bazı arkadaşlarından bu ayetin nüzul sebebi olduğuna dair rivayet edilen hususa göredir. Necaşi'nin vefatı muhtemelen Uhud Gazvesi'nden önce vuku bulmuştur.

وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِمْ هُنَا مَنْ أَظْهَرَ إِيمَانَهُ وَتَصْدِيقَهُ مِنَ الْيَهُودِ مِثْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَمُخَيْرِيقٍ، وَكَذَا مَنْ آمَنَ مِنْ نَصَارَى نَجْرَانَ أَيِ الَّذِينَ أَسْلَمُوا وَرَسُولُ اللَّهِ بِمَكَّةَ إِنْ صَحَّ خَبَرُ إِسْلَامِهِمْ.

Şöyle de denilmiştir: Burada onlarla kastedilen, Abdullah b. Selâm ve Muhayrîk gibi Yahudilerden imanını ve tasdikini açığa vuranlar ile -İslam'a girdiklerine dair haber doğruysa- Resulullah Mekke'deyken Müslüman olan Necran Hristiyanlarından iman edenlerdir.

وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ بِهِ أَحْرِيَاءٌ بِمَا سَيَرِدُ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ لِأَجْلِ مَا تَقَدَّمَ اسْمَ الْإِشَارَةِ.

{ أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “İşte onlar var ya, onların mükâfatları Rableri katındadır” buyruğunda işaret zamirinin (ism-i işaret) getirilmesi, işaret zamirinden önce geçen [nitelikler] sebebiyle, kendilerine işaret edilenlerin haklarında gelecek olan habere layık olduklarına dikkat çekmek içindir.

وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ إِلَى أَنَّهُ يُبَادِرُ لَهُمْ بِأَجْرِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَيَجْعَلُهُ لَهُمْ يَوْم الْقِيَامَة.

{ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir” buyruğuyla da O'nun dünyada mükâfatlarını kendilerine aceleyle ulaştıracağına ve kıyamet gününde de bunu onlar için sağlayacağına işaret etmiştir.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٢٠٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 200]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠) } “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin, cihada hazırlıklı ve uyanık olun ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (200)”

خُتِمَتِ السُّورَةُ بِوِصَايَةٍ جَامِعَةٍ لِلْمُؤْمِنِينَ تُجَدِّدُ عَزِيمَتَهُمْ وَتَبْعَثُ الْهِمَمَ إِلَى دَوَامِ الِاسْتِعْدَادِ لِلْعَدُوِّ كَيْ لَا يُثَبِّطَهُمْ مَا حَصَلَ مِنَ الْهَزِيمَةِ، فَأَمَرَهُمْ بِالصَّبْرِ الَّذِي هُوَ جُمَّاعُ الْفَضَائِلِ وَخِصَالُ الْكَمَالِ، ثُمَّ بِالْمُصَابَرَةِ وَهِيَ الصَّبْرُ فِي وَجْهِ الصَّابِرِ، وَهَذَا أَشَدُّ الصَّبْرِ ثَبَاتًا فِي النَّفْسِ وَأَقْرَبُهُ إِلَى التَّزَلْزُلِ، ذَلِك أَنَّ الصَّبْرَ فِي وَجْهِ صَابِرٍ آخَرَ شَدِيدٌ عَلَى نَفْسِ الصَّابِرِ لِمَا يُلَاقِيهِ مِنْ مُقَاوَمَةِ قِرْنٍ لَهُ فِي الصَّبْرِ قَدْ يُسَاوِيهِ أَوْ يَفُوقُهُ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْمُصَابِرَ إِنْ لَمْ يَثْبُتْ عَلَى صَبْرِهِ حَتَّى يَمَلَّ قِرْنُهُ فَإِنَّهُ لَا يَجْتَنِي مِنْ صَبْرِهِ شَيْئًا، لِأَنَّ نَتِيجَةَ الصَّبْرِ تَكُونُ لِأَطْوَلِ الصَّابِرِينَ صَبْرًا، كَمَا قَالَ زُفَرُ بْنُ الْحَارِثِ فِي اعْتِذَارِهِ عَنِ الِانْهِزَامِ:

Sure, müminlerin azmini tazeleyen ve uğranılan hezimetin onları yıldırmaması için düşmana karşı daima hazırlıklı olmaya gayretleri sevk eden kapsamlı bir tavsiye ile sona erdirilmiştir. Böylece Allah onlara faziletlerin ve kemal hasletlerinin özü olan sabrı, ardından da sabreden bir hasmın karşısında sabretmek demek olan *musâbara*yı (sabır yarışını) emretmiştir. Bu, nefiste sebatı en zor ve sarsılmaya en yakın sabırdır. Çünkü sabreden başka birinin karşısında sabretmek, sabırda kendisine denk veya kendisinden üstün olabilecek bir hasmın direnciyle karşılaşması sebebiyle sabredenin nefsine pek ağır gelir. Ayrıca bu sabır yarışına giren kimse, hasmı bıkıp usanana kadar sabrında sebat göstermezse, sabrından hiçbir şey elde edemez; zira sabrın sonucu, sabredenlerin en uzun sabır gösterenine ait olur. Nitekim Züfer b. el-Hâris yenilgisinden dolayı özür beyan ederken şöyle demiştir:

سَقَيْنَاهُمُ كَأْسًا سَقَوْنَا بِمِثْلِهَا ... وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْمَوْتِ أَصْبَرَا

Onlara bir kadeh içirdik, onlar da bize benzerini içirdiler... Fakat onlar ölüme karşı daha sabırlı idiler.

فَالْمُصَابَرَةُ هِيَ سَبَبُ نَجَاحِ الْحَرْبِ كَمَا قَالَ شَاعِرُ الْعَرَبِ الَّذِي لَمْ يُعْرَفِ اسْمُهُ:

Dolayısıyla savaşın başarı sebebi musâbaradır (sabır yarışıdır); nitekim ismi bilinmeyen bir Arap şairi şöyle demiştir:

لَا أَنْتَ مُعْتَادٌ فِي الْهَيْجَا مُصَابَرَةً ... يَصْلَى بِهَا كُلُّ مَنْ عَادَاكَ نِيرَانَا

Sen savaşta, sana düşman olan herkesin onunla ateşlere katlandığı bir sabra alışkın değilsin.

وَقَوْلُهُ: وَرابِطُوا أَمْرٌ لَهُمْ بِالْمُرَابَطَةِ، وَهِيَ مُفَاعَلَةٌ مِنَ الرَّبْطِ، وَهُوَ رَبْطُ الْخَيل للحراسة فِي غَيْرِ الْجِهَادِ خَشْيَةَ أَنْ يَفْجَأَهُمُ الْعَدُوُّ، أَمَرَ اللَّهُ بِهِ الْمُسْلِمِينَ لِيَكُونُوا دَائِمًا عَلَى حَذَرٍ مِنْ عَدُوِّهِمْ تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى مَا يَكِيدُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ مُفَاجَأَتِهِمْ عَلَى غِرَّةٍ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ كَمَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا، وَقَدْ وَقَعَ ذَلِكَ مِنْهُمْ فِي وَقْعَةِ الْأَحْزَابِ فَلَمَّا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِالْجِهَادِ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَكُونُوا بَعْدَ ذَلِكَ أَيْقَاظًا مِنْ عَدُوِّهِمْ. وَفِي كِتَابِ الْجِهَادِ مِنَ «الْبُخَارِيِّ» : بَابُ فَضْلِ رِبَاطِ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا إِلَخْ. وَكَانَتِ الْمُرَابَطَةُ مَعْرُوفَةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَهِيَ رَبْطُ الْفَرَسِ لِلْحِرَاسَةِ فِي الثُّغُورِ أَيِ الْجِهَاتِ الَّتِي يَسْتَطِيعُ الْعَدُوُّ الْوُصُولَ مِنْهَا إِلَى الْحَيِّ مِثْلِ الشِّعَابِ بَيْنَ الْجِبَالِ. وَمَا رَأَيْتُ مَنْ وَصَفَ ذَلِكَ مِثْلَ لَبِيدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ إِذْ قَالَ:

{ وَرابِطُوا } “...ve cihada hazırlıklı ve uyanık olun” buyruğu, onlara murâbata yapmaları yönünde bir emirdir. Bu da *rabt* (bağlama) kökünden *mufâale* kalıbında olup, düşmanın kendilerine baskın yapmasından korkulduğu için cihat dışında nöbet ve koruma maksadıyla atları bağlamaktır. Allah, daha önce belirttiğimiz gibi Uhud Gazvesi'nden sonra müşriklerin hazırlıksız anlarında onlara baskın yapmak için kurdukları tuzaklara karşı bir uyarı olarak düşmanlarına karşı daima teyakkuzda olsunlar diye Müslümanlara bunu emretmiştir. Nitekim Ahzâb Gazvesi'nde onların başına bu gelmiştir. Allah onlara cihadı emredince, bundan sonra düşmanlarına karşı uyanık olmalarını da emretmiştir. *Sahîh-i Buhârî*'nin Cihad Kitabı'nda şöyle bir bab vardır: "Allah yolunda bir gün nöbet tutmanın (ribât) fazileti ve Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا } “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin, cihada hazırlıklı ve uyanık olun...” ilâhî kavli babı". Murâbata Cahiliye döneminde de biliniyordu; o da dağlar arasındaki geçitler gibi düşmanın kabileye ulaşabileceği yönler olan sınırlarda/geçitlerde (sugûr) nöbet için at bağlamaktı. Bunu, Muallaka'sında Lebîd'den daha güzel tasvir eden birini görmedim; o şöyle demiştir:

وَلَقَدْ حَمَيْتُ الْحَيَّ تَحْمِلُ شِكَّتِي ... فُرُطٌ وِشَاحِي إِذْ غَدَوْتُ لِجَامُهَا

Andolsun ki silahımı taşıyan, sabah erkenden dizginine yapıştığım, koşumu boynuma atkı gibi sarılan hızlı bir atla kabileyi korudum.

فَعَلَوْتُ مُرْتَقَبًا عَلَى ذِي هَبْوَةٍ ... حَرِجٍ إِلَى إِعْلَامِهِنَّ قَتَامُهَا

Tozlu ve karanlığı tepelerine kadar çökmüş, dar ve sarp bir gözetleme yerine çıktım.

حَتَّى إِذَا أَلْقَتْ يَدًا فِي كَافِرٍ ... وَأَجَنَّ عَوْرَاتِ الثُّغُورِ ظَلَامُهَا

Nihayet güneş karanlığın içine bir el uzattığında ve gecenin karanlığı sınırların açık noktalarını örttüğünde...

فَذَكَرَ أَنَّهُ حَرَسَ الْحَيَّ عَلَى مَكَانٍ مُرْتَقَبٍ، أَيْ عَالٍ بِرَبْطِ فَرَسِهِ فِي الثَّغْرِ. وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يُرَابِطُونَ فِي ثُغُورِ بِلَادِ فَارِسٍ وَالشَّامِ وَالْأَنْدَلُسِ فِي الْبَرِّ، ثُمَّ لَمَّا اتَّسَعَ سُلْطَانُ الْإِسْلَامِ وَامْتَلَكُوا الْبِحَارَ صَارَ الرِّبَاطُ فِي ثغور البخار وَهِيَ الشُّطُوطُ الَّتِي يُخْشَى نُزُولُ الْعَدُوِّ مِنْهَا: مِثْلَ رِبَاطِ الْمِنِسْتِيرِ بِتُونِسَ بِإِفْرِيقِيَّةَ، وَرِبَاطِ سَلَا بِالْمَغْرِبِ، وَرُبُطِ تُونِسَ وَمَحَارِسِهَا: مِثْلِ مَحْرَسِ عَلِيِّ بْنِ سَالِمٍ قُرْبَ صَفَاقِسَ. فَأَمَرَ اللَّهُ بِالرِّبَاطِ كَمَا أَمَرَ بِالْجِهَادِ بِهَذَا الْمَعْنَى وَقَدْ خُفِيَ عَلَى بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ: وَرابِطُوا إِعْدَادَ الْخَيْلِ مَرْبُوطَةً لِلْجِهَادِ، قَالَ: وَلَمْ يَكُنْ فِي زَمَنِ النَّبِيءِ ﷺ غَزْوٌ فِي الثُّغُورِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ:

[Şair] atını sınır boyunda bağlayarak yüksek bir gözetleme yerinde kabileyi koruduğunu zikretmiştir. Müslümanlar da Fars, Şam ve Endülüs sınır boylarındaki karalarda ribât yaparlardı (nöbet tutarlardı). Daha sonra İslam hâkimiyeti genişleyip denizlere hükmettiklerinde, ribât düşmanın çıkarma yapmasından korkulan deniz kıyılarındaki sınır boylarında olmaya başladı; İfrîkıye'deki Tunus'ta yer alan Münestîr Ribâtı, Fas'taki Salé (Selâ) Ribâtı ve Tunus ribâtları ile Safakes yakınlarındaki Ali b. Sâlim Mahresi gibi nöbet yerleri buna örnektir. Allah bu anlamıyla cihadı emrettiği gibi ribâtı da emretmiştir. Ancak bu husus bazı müfessirlere kapalı kalmış ve onlardan bazıları: "{ وَرابِطُوا } buyruğu ile cihat için atları bağlı ve hazır bulundurmayı kastetmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde sınır boylarında savaş yoktu" demiştir. Bazıları da şöyle demiştir:

أَرَادَ بِقَوْلِهِ: وَرابِطُوا انْتِظَارَ الصَّلَاةِ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا، لِمَا

{ وَرابِطُوا } buyruğu ile önceki namaz bittikten sonra bir sonraki namazı beklemeyi kastetmiştir; çünkü

رَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ ذَكَرَ انْتِظَارَ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، وَقَالَ: «فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ، فذلكم الرِّبَاط، فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ»

Mâlik *el-Muvatta'*da Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir namazın ardından diğer namazı beklemeyi zikrederek “İşte ribât budur! İşte ribât budur! İşte ribât budur!” buyurmuştur.

. وَنُسِبَ هَذَا لِأَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْحَقُّ أَنَّ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى التَّشْبِيهِ، كَقَوْلِهِ: «لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ» وَقَوْلِهِ:

Bu [yorum] Ebû Seleme b. Abdirrahmân'a da nispet edilmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Doğrusu bu hadisin manası, [Peygamber'in] “Güçlü kimse güreşte rakibini yenen değildir” buyruğu ve şu buyruğu gibi bir teşbih (benzetme) üzeredir:

«لَيْسَ الْمِسْكِينُ بِهَذَا الطَّوَّافِ الَّذِي تَرُدُّهُ اللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ» ، أَيْ

“Yoksul (miskin), bir iki lokmanın kapıdan çevirdiği şu kapı kapı dolaşan kimse değildir”, yani

وَكَقَوْلِهِ ﷺ: «رَجَعْنَا مِنَ

ve [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu gibidir: «رَجَعْنَا مِنَ

الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ»

الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ» “Küçük cihattan büyük cihada döndük.”

. وَأَعْقَبَ هَذَا الْأَمْرَ بِالْأَمْرِ بِالتَّقْوَى لِأَنَّهَا جُمَّاعُ الْخَيْرَاتِ وَبِهَا يُرْجَى الْفَلَاحُ.

Bu emrin hemen peşinden takva emrini getirmiştir; çünkü takva bütün hayırların özüdür ve kurtuluş onunla umulur.