وَالْعَوْدُ: الرُّجُوعُ إِلَى شَيْءٍ تَرَكَهُ وَفَارَقَهُ صَاحِبُهُ. وَأَصْلُهُ: الرُّجُوعُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي
Avd (عَوْد); kişinin terk edip ayrıldığı bir şeye geri dönmesidir. Asıl anlamı ise kişinin ayrıldığı mekâna geri dönmesidir.
غَادَرَهُ، وَهُوَ هُنَا عَوْدٌ مَجَازِيٌّ.
Burada ise mecazi bir dönüştür.
وَمَعْنَى يَعُودُونَ لِما قالُوا يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ يَعُودُونَ لِمَا نَطَقُوا بِهِ مِنَ الظِّهَارِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْمُظَاهِرَ لَا يَكُونُ مُظَاهِرًا إِلَّا إِذَا صَدَرَ مِنْهُ لَفْظُ الظِّهَارِ مَرَّةً ثَانِيَةً بَعْدَ أُولَى.
{ يَعُودُونَ لِما قالُوا } ifadesinin anlamı, telaffuz ettikleri zıhâr sözüne geri dönmeleri ihtimalini taşır. Bu da zıhâr yapan kimsenin, ancak zıhâr lafzını birincisinden sonra ikinci kez telaffuz ettiğinde zıhâr yapmış sayılmasını gerektirir.
وَبِهَذَا فَسَّرَ الْفَرَّاءُ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: بِحَيْثُ يَكُونُ مَا يَصْدُرُ مِنْهُ مَرَّةً أُولَى مَعْفُوًّا عَنْهُ. غَيْرَ أَنَّ الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ فِي قَضِيَّةِ الْمُجَادِلَةِ يَدْفَعُ هَذَا الظَّاهِر لِأَن
Ferrâ da ayeti bu şekilde tefsir etmiştir. Ali b. Ebî Talha vasıtasıyla İbn Abbâs'tan da kişinin ilk defa söylediği sözün bağışlanmış sayılacağı şeklinde rivayet edilmiştir. Ne var ki mücadele eden kadın kıssasındaki sahih hadis bu zahirî anlamı reddetmektedir; zira
النَّبِي ﷺ قَالَ لِأَوْسِ بْنِ الصَّامِتِ: «أَعْتِقْ رَقَبَةً»
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem], Evs b. Sâmit'e: “Bir köle azat et” buyurmuştur,
كَمَا سَيَأْتِي مِنْ حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ فَتَعَيَّنَ أَنَّ التَّكْفِيرَ وَاجِبٌ عَلَى الْمُظَاهِرِ مِنْ أول مرّة ينْطَلق فِيهَا بِلَفْظِ الظِّهَارِ.
nitekim Ebû Dâvûd'un hadisinde gelecektir. Dolayısıyla zıhâr yapan kimseye, zıhâr lafzını ağzına aldığı ilk andan itibaren kefaretin vacip olduğu kesinlik kazanmıştır.
وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ الْعَوْدَ إِلَى أَزْوَاجِهِمْ، أَيْ لَا يُحِبُّونَ الْفِرَاقَ وَيَرُومُونَ الْعَوْدَ إِلَى الْمُعَاشَرَةِ. وَهَذَا تَأْوِيلٌ اتَّفَقَ عَلَيْهِ الْفُقَهَاءُ عَدَا دَاوُدَ الظَّاهِرِيَّ وَبُكَيْرَ بْنَ الْأَشَجِّ وَأَبَا الْعَالِيَةَ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» قَالَ مَالِكٌ فِي قَوْلِ اللَّهِ ﷿: وَالَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا قَالَ سَمِعْتُ: أَنَّ تَفْسِيرَ ذَلِكَ أَنْ يُظَاهِرَ الرَّجُلُ مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ يُجْمِعُ عَلَى إِصَابَتِهَا وَإِمْسَاكِهَا فَإِنْ أَجْمَعَ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ وَإِنْ طَلَّقَهَا وَلَمْ يُجْمِعْ بَعْدَ تَظَاهُرِهِ مِنْهَا عَلَى إِمْسَاكِهَا فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ.
Bununla, eşlerine dönmeyi arzu ettikleri, yani ayrılığı istemeyip birlikte yaşamaya geri dönmeyi hedefledikleri anlamının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu, Dâvûd ez-Zâhirî, Bükeyr b. el-Eşecc ve Ebü'l-Âliye dışındaki fakihlerin üzerinde ittifak ettiği bir yorumdur. «el-Muvatta»da İmam Mâlik, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا } ayeti hakkında şöyle demiştir: «İşittiğime göre bunun tefsiri şudur: Kişi eşine zıhâr yapar, sonra da onunla cinsel ilişkide bulunmaya ve onu nikâhında tutmaya azmeder. Şayet buna azmederse, üzerine kefaret vacip olur. Eğer onu boşar ve zıhâr yaptıktan sonra onu nikâhında tutmaya azmetmezse, ona kefaret gerekmez.»
وَأَقْوَالُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَاللَّيْثِ تَحُومُ حَوْلَ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى اخْتِلَافٍ فِي التَّعْبِيرِ لَا نُطِيلُ بِهِ.
Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Leys'in görüşleri de uzatmamak adına detayına girmediğimiz ifade farklılıklarıyla birlikte bu anlam etrafında dönmektedir.
وَعَلَيْهِ فَقَدِ اسْتُعْمِلَ فِعْلُ يَعُودُونَ فِي إِرَادَةِ الْعَوْدَةِ كَمَا اسْتُعْمِلَ فِعْلٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى إِرَادَةِ الْعَوْدِ وَالْعَزْمِ عَلَيْهِ لَا عَلَى الْعَوْدِ بِالْفِعْلِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ عَوْدًا بِالْفِعْلِ لَمْ يكن لاشْتِرَاط التفكير قَبْلَ الْمَسِيسِ مَعْنًى، فَانْتَظَمَ مِنْ هَذَا مَعْنَى: ثُمَّ يُرِيدُونَ الْعَوْدَ إِلَى مَا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَعَلَيْهِمْ كَفَّارَةٌ قَبْلَ أَنْ يَعُودُوا إِلَيْهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] أَيْ إِذَا أَرَدْتُمُ الْقِيَامَ، وَقَوْلِهِ: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [النَّحْل: ٩٨] ،
Buna göre { يَعُودُونَ } fiili, fiilen geri dönmek anlamında değil, geri dönmeyi arzu etmek ve buna azmetmek anlamında kullanılmıştır. Çünkü bu fiilen geri dönüş olsaydı, ilişkiden önce kefaret şartının bir anlamı kalmazdı. Dolayısıyla bundan şu anlam ortaya çıkmaktadır: «Sonra kendilerine haram kıldıkları şeye geri dönmeyi arzu ederlerse, ona dönmeden önce üzerlerine kefaret gerekir.» Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } [el-Mâide: 6] yani «kalkmak istediğiniz zaman» ayeti ve { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } [en-Nahl: 98] ayeti gibidir,
وَقَول النبيء ﷺ: «إِذَا سَأَلْتَ فَاسْأَلِ اللَّهَ وَإِذَا اسْتَعَنْتَ فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ».
ve Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: “İstediğin zaman Allah'tan iste, yardım dilediğin zaman da Allah'tan yardım dile” hadisi gibidir.
وَتِلْكَ هِيَ قَضِيَّةُ سَبَبِ النُّزُولِ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ مَا جَاءَتْ مُجَادِلَةً إِلَّا لِأَنَّهَا عَلِمَتْ أَنَّ زَوْجَهَا الْمُظَاهِرَ مِنْهَا لَمْ يُرِدْ فِرَاقَهَا كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ
İniş sebebine dair hadise de budur; zira o kadın ancak zıhâr yapan kocasının kendisinden ayrılmak istemediğini bildiği için tartışmaya gelmişti. Nitekim
الْحَدِيثُ الْمَرْوِيُّ فِي ذَلِكَ فِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ خُوَيْلَةَ بِنْتِ مَالِكِ بْنِ ثَعْلَبَةَ قَالَتْ: ظَاهَرَ مِنِّي زَوْجِي أَوْسُ بْنُ الصَّامِتِ فَجِئْتُ رَسُول الله ﷺ أَشْكُو إِلَيْهِ وَرَسُولُ اللَّهِ يُجَادِلُنِي وَيَقُولُ: اتَّقِي اللَّهَ. فَإِنَّهُ ابْنُ عَمِّكِ؟ فَمَا بَرِحْتُ حَتَّى نَزَلَ الْقُرْآنُ. فَقَالَ: «يُعْتِقُ رَقَبَةً» . قَالَتْ: لَا يَجِدُ. قَالَ: «فَيَصُومُ شَهْرَيْنِ
Ebû Dâvûd'un kitabında bu hususta Havle bint Mâlik b. Sa'lebe'den rivayet edilen şu hadis de buna delalet etmektedir: «Kocam Evs b. Sâmit bana zıhâr yaptı. Ben de Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e gelip ona şikâyette bulundum. Resûlullah benimle tartışıyor ve: 'Allah'tan sakın; o senin amcanın oğludur!' diyordu. Kur'ân ininceye kadar oradan ayrılmadım. Bunun üzerine [Resûlullah]: “Bir köle azat etsin” buyurdu. Kadın: 'Bulamaz' dedi. [Resûlullah]: “O halde peş peşe iki ay oruç tutsun” buyurdu.
مُتَتَابِعَيْنِ» . قَالَتْ: إِنَّهُ شَيْخٌ كَبِيرٌ مَا بِهِ مِنْ صِيَامٍ. قَالَ: «فَلْيُطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا» . قَالَتْ: مَا عِنْدَهُ شَيْءٌ يَتَصَدَّقُ بِهِ. فَأَتَى سَاعَتَئِذٍ بِعَرَقٍ مِنْ تَمْرٍ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنِّي أُعِينُهُ بِعَرَقٍ آخَرَ. قَالَ: «قَدْ أَحْسَنْتِ اذْهَبِي فَأَطْعِمِي بِهِمَا عَنْهُ سِتِّينَ مِسْكِينًا وَارْجِعِي إِلَى ابْنِ عَمِّكِ»
Kadın: 'O yaşlı bir ihtiyardır, oruç tutamaz' dedi. [Resûlullah]: “Öyleyse altmış yoksulu doyursun” buyurdu. Kadın: 'Sadaka verecek hiçbir şeyi yok' dedi. Tam o sırada bir arak (sepet) hurma getirildi. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben de ona bir başka sepetle yardım ederim' dedim. [Resûlullah]: “İyilik ettin, git ve onun adına bu ikisiyle altmış yoksulu doyur, sonra da amcanın oğluna dön” buyurdu.»
. قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي هَذَا: إِنَّهَا كَفَّرَتْ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْتَأْمِرَهُ.
Ebû Dâvûd bu hadis hakkında şöyle demiştir: «Kadın, ona danışmaksızın onun adına kefaret ödemiştir.»
وَالْمُرَادُ «بِمَا قَالُوا» مَا قَالُوا بِلَفْظِ الظِّهَارِ وَهُوَ مَا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الِاسْتِمْتَاعِ الْمُفَادِ مِنْ لَفْظِ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي، لِأَنَّ: أَنْتِ عَلَيَّ. فِي مَعْنَى: قُرْبَانِكِ وَنَحْوِهِ عَلَيَّ كَمِثْلِهِ مِنْ ظَهْرِ أُمِّي. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ [مَرْيَم: ٨٠] ، أَيْ مَالًا وَوَلَدًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً [مَرْيَم: ٧٧] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ [آل عمرَان: ١٨٣] أَيْ قَوْلُكُمْ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ. فَفِعْلُ الْقَوْلِ فِي هَذَا وَأَمْثَالِهِ نَاصِبٌ لِمُفْرَدٍ لوُقُوعه فِي خلاف جُمْلَةٍ مَقُولَةٍ، وَإِيثَارُ التَّعْبِيرِ عَنِ الْمَعْنَى الَّذِي وَقَعَ التَّحْرِيمُ لَهُ. فَلَفْظُ الظِّهَارِ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ هَذِهِ إِيجَازٌ وَتَنْزِيهٌ لِلْكَلَامِ عَنِ التَّصْرِيحِ بِهِ.
«Söylediklerinden» (بِمَا قَالُوا) ifadesinden kasıt, zıhâr lafzıyla söyledikleri şeydir; bu da «Sen bana annemin sırtı gibisin» sözünden anlaşılan faydalanmayı kendilerine haram kılmalarıdır. Çünkü «Sen bana» sözü, «Sana yaklaşmam ve benzeri şeyler annemin sırtına yaklaşmam gibi bana [haramdır]» anlamındadır. Allah Teâlâ'nın: { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ } [Meryem: 80] ayeti de bu kabildendir; yani Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً } [Meryem: 77] ayetindeki mal ve evlattır. Keza: { قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } [Âl-i İmrân: 183] ayeti de böyledir; yani «Bize ateşin yiyeceği bir kurban getirinceye kadar...» şeklindeki sözünüzdür. Bu ve benzeri durumlarda kavil (söyleme) fiili, söylenen bir cümle yerine geçtiği için tek bir mef'ûlü nasb etmektedir. Haram kılmanın gerçekleştiği anlamı ifade etmek için zıhâr lafzı yerine bu mevsûl ve sılasının tercih edilmesi, sözü kısaltmak ve açıkça telaffuz edilmesinden tenzih etmek içindir.
فَالْمَعْنَى: ثُمَّ يَرُومُونَ أَنْ يَرْجِعُوا لِلِاسْتِمْتَاعِ بِأَزْوَاجِهِمْ بَعْدَ أَنْ حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ.
Buna göre mana şöyledir: «Sonra [ilişkiyi] kendilerine haram kıldıktan sonra eşlerinden faydalanmaya dönmeyi arzu ederler.»
وَفُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا أَنَّ مَنْ لَمْ يُرِدِ الْعَوْدَ إِلَى امْرَأَتِهِ لَا يَخْلُو حَالَهُ: فَإِمَّا أَنْ يُرِيدَ طَلَاقَهَا فَلَهُ أَنْ يُوَقِّعَ عَلَيْهَا طَلَاقًا آخَرَ لِأَنَّ اللَّهَ أَبْطَلَ أَنْ يَكُونَ الظِّهَارُ طَلَاقًا، وَإِمَّا أَنْ لَا يُرِيدَ طَلَاقًا وَلَا عَوْدًا. فَهَذَا قَدْ صَارَ مُمْتَنِعًا مِنْ مُعَاشَرَةِ زَوْجِهِ مُضِرًّا بِهَا فَلَهُ حُكْمُ الْإِيلَاءِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٦] الْآيَةَ. وَقَدْ كَانُوا يَجْعَلُونَ الظِّهَارَ إِيلَاءً كَمَا فِي قِصَّةِ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الْبَيَاضِيِّ.
{ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا } buyruğundan anlaşıldığına göre, eşine dönmek istemeyen kimsenin durumu şu iki halden uzak değildir: Ya onu boşamak istiyordur; Allah zıhârın boşanma olmasını hükümsüz kıldığı için o kadını başka bir talakla boşayabilir. Ya da ne boşamayı ne de dönmeyi istiyordur. Bu durumda kişi eşiyle beraber yaşamaktan kaçınmış ve ona zarar vermiş olur; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } [el-Bakara: 226] ayetindeki îlâ hükmüne tabi olur. Zaten onlar Seleme b. Sahr el-Beyâdî kıssasında olduğu gibi zıhârı îlâ yerine koyuyorlardı.
ثُمَّ الزُّرَقِيِّ فِي كِتَابِ أَبِي دَاوُدَ قَالَ: «كُنْتُ امْرَأً أُصِيبُ مِنَ النِّسَاءِ مَا لَا يُصِيبُ غَيْرِي فَلَمَّا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ خِفْتُ أَنْ أُصِيبَ مِنِ امْرَأَتِي شَيْئًا يُتَايِعُ بِي (بِتَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ مَضْمُومَةٍ ثُمَّ مُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ ثُمَّ أَلِفٍ ثُمَّ تَحْتِيَّةٍ، وَالظَّاهِرُ
Ebû Dâvûd'un kitabında [Seleme b. Sahr] ez-Zürakî şöyle demiştir: «Ben kadınlarla başka kimsenin yapamayacağı kadar çok ilişkiye giren bir kimseydim. Ramazan ayı girince, sabaha kadar beni kötülüğe sürükleyecek (yütâyi'u bî -başında ötreli yâ, sonra üstünlü tâ, sonra elif, sonra da zâhir olana göre
أَنَّهَا مَكْسُورَةٌ. وَالتَّتَايُعُ الْوُقُوعُ فِي الشَّرِّ فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: (بِي) زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ) حَتَّى أُصْبِحَ، فَظَاهَرْتُ مِنْهَا حَتَّى يَنْسَلِخَ شَهْرُ رَمَضَانَ» .
esreli yâ iledir; tetâyu‘ ise kötülüğe düşmektir, 'bî' kelimesindeki bâ harfi ise tekit için ziyadedir-) bir şekilde hanımıma yaklaşmaktan korktum ve Ramazan ayı çıkana kadar ondan zıhâr yaptım...»
الْحَدِيثَ.
hadisi zikretti.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِما قالُوا بِمَعْنَى (إِلَى) كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها [الزلزلة: ٥] وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَام: ٢٨] . وَأَحْسَبُ أَنَّ أَصْلَ اللَّامِ هُوَ التَّعْلِيلُ، وَهُوَ أَنَّهَا فِي مِثْلِ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ إِنْ كَانَ الْفِعْلُ الَّذِي تَعَلَّقَتْ بِهِ لَيْسَ فِيهِ مَعْنَى الْمَجِيءِ حُمِلَتِ اللَّامُ فِيهِ عَلَى مَعْنَى التَّعْلِيلِ وَهُوَ الْأَصْلُ نَحْوُ: بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها [الزلزلة: ٥] ، وَمَا يَقَعُ فِيهِ حَرْفُ (إِلَى) مِنْ ذَلِكَ مَجَازٌ بِتَنْزِيلِ مَنْ يُفْعِلُ الْفِعْلَ لِأَجْلِهِ
{ لِما قالُوا } buyruğundaki lâm (لِـ) harf-i ceri, Allah Teâlâ'nın { بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } [ez-Zelzele: 5] ayetinde olduğu gibi «ilâ» (إِلَى -e/a) anlamındadır; bunun bir benzeri de { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } [el-En'âm: 28] ayetidir. Kanaatimce lâm harfinin asıl anlamı ta'lîldir (sebep bildirme). Şöyle ki: Bu gibi yerlerde şayet bağlandığı fiilde gelme/varma anlamı yoksa, lâm harfi { بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } [ez-Zelzele: 5] ayetinde olduğu gibi asıl olan ta'lîl (sebep) manasına hamledilir. Bu tür yerlerde «ilâ» harf-i cerinin kullanılması ise, uğruna fiilin yapıldığı kimsenin,
مَنْزِلَةَ مَنْ يَجِيءُ الْجَائِي إِلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ الْفِعْلُ الَّذِي تَعَلَّقَتْ بِهِ اللَّامُ فِيهِ مَعْنَى الْمَجِيءِ مِثْلُ فِعْلِ الْعَوْدِ فَإِنَّ تَعَلُّقَ اللَّامِ بِهِ يُشِيرُ إِلَى إِرَادَةِ مَعْنًى فِي ذَلِكَ الْفِعْلِ بِتَمَجُّزٍ أَوْ تَضْمِينٍ يُنَاسِبُهُ حَرْفُ التَّعْلِيلِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى [الرَّعْد: ٢] ، أَيْ جَرْيُهُ الْمُسْتَمِرُّ لِقَصْدِهِ أَجَلًا يَبْلُغُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَام: ٢٨] أَيْ عَاوَدُوا فِعْلَهُ وَمِنْهُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
kendisine varılan kimse konumuna getirilmesiyle oluşan bir mecazdır. Eğer lâm harfinin bağlandığı fiilde «dönüş» (avd) fiili gibi varma/gelme manası bulunuyorsa, bu durumda lâm harfinin o fiile bağlanması, ta'lîl harfine uygun düşecek şekilde bir mecaz veya tazmin yoluyla o fiilde özel bir anlamın murat edildiğine işaret eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى } [er-Ra'd: 2] ayeti böyledir; yani onun sürekli akışı, ulaşacağı bir eceli kastetmesinden ötürüdür. Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } [el-En'âm: 28] ayeti de böyledir; yani onu yapmaya geri dönerlerdi demektir. Bu ayetteki durum da bundandır.
وَفِي «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٥] أَنَّهُ لَيْسَ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فِي سُورَةِ لُقْمَانَ [٢٩] أَيْ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ تَعَاقُبِ الْحَرْفَيْنِ وَلَا يَسْلُكُ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ إِلَّا ضَيِّقُ الْعَطَنِ، وَلَكِنَّ الْمَعْنَيَيْنِ أَعْنِي الِاسْتِعْلَاءَ وَالتَّخْصِيصَ كِلَاهُمَا مُلَائِمٌ لِصَحَّةِ الْغَرَضِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِلى أَجَلٍ مَعْنَاهُ يَبْلُغُهُ، وَقَوْلُهُ: لِأَجَلٍ يُرِيدُ لِإِدْرَاكِ أَجَلٍ تَجْعَلُ الْجَرْيَ مُخْتَصًّا بِالْإِدْرَاكِ اهـ.
«el-Keşşâf»ta, Zümer Suresi'ndeki [5] Allah Teâlâ'nın: { كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى } ayeti hakkında, bunun Lokmân Suresi'ndeki [29] { كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } ayeti gibi olmadığı, yani iki harfin birbirinin yerine geçmesi (teâkub) kabilinden olmadığı ve bu yola ancak dar görüşlü kimselerin başvuracağı belirtilmiştir. Aksine bu iki anlam, yani istilâ (veya intihâ) ile tahsis anlamlarının her ikisi de maksadın sıhhatiyle uyumludur. Çünkü { إِلى أَجَلٍ } sözünün anlamı «ona ulaşır», { لِأَجَلٍ } sözünün anlamı ise «bir ecele erişmek için» demektir ki bu da akıp gitmeyi o erişmeye mahsus kılar. (Alıntı sonu).
فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ ثُمَّ يُرِيدُونَ الْعَوْدَ لِأَجْلِ مَا قَالُوا، أَيْ لِأَجْلِ رَغْبَتِهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ، فَيَصِيرُ مُتَعَلَّقُ فِعْلِ يَعُودُونَ مُقَدَّرًا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ يَعُودُونَ لِمَا تَرَكُوهُ مِنَ الْعِصْمَةِ، وَيَصِيرُ الْفِعْلُ فِي مَعْنَى: يَنْدَمُونَ عَلَى الْفِرَاقِ.
Bu veche göre takdir şöyle olur: «Sonra söyledikleri söz sebebiyle [yani eşlerine duydukları arzu sebebiyle] geri dönmek isterler.» Böylece { يَعُودُونَ } fiilinin müteallakı (bağlantılı olduğu öge), sözün delalet ettiği mukadder bir öge olur; yani «terk ettikleri nikâh bağına geri dönerler» manasına gelir ve fiil «ayrılığa pişman olurlar» anlamını kazanır.
وَتَحْصُلُ مِنْ هَذَا أَنَّ كَفَّارَةَ الظِّهَارِ شُرِعَتْ إِذَا قَصَدَ الْمُظَاهِرُ الِاسْتِمْرَارَ عَلَى مُعَاشَرَةِ زَوْجِهِ، تَحِلَّةً لِمَا قَصَدَهُ مِنَ التَّحْرِيمِ، وَتَأْدِيبًا لَهُ عَلَى هَذَا الْقَصْدِ الْفَاسِدِ وَالْقَوْلِ الشَّنِيعِ.
Buradan çıkan sonuca göre zıhâr kefareti; zıhâr yapan kimsenin eşiyle birlikte yaşamayı sürdürmeyi kastetmesi halinde, kastettiği haram kılmayı çözmek ve bu bozuk kastı ile çirkin sözünden dolayı onu terbiye etmek amacıyla meşru kılınmıştır.
وَبِهَذَا يَكُونُ مَحْمَلُ قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا عَلَى أَنَّهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَمَسَّ زَوْجَهُ
Bununla birlikte { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا } buyruğunun anlamı; kefaret ödemeden önce eşine faydalanma amacıyla
مَسَّ اسْتِمْتَاعٍ قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْجِمَاعِ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ، كَمَا قَالَ: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [الْبَقَرَة: ٢٣٧] .
dokunmasından önceye hamledilir ki bu, Kur'ân ıstılahında cinsel ilişkiden kinayedir. Nitekim: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız...” [el-Bakara: 237] buyurmuştur.
وَلِذَلِكَ جُعِلَتِ الْكَفَّارَةُ عِتْقَ رَقَبَةٍ لِأَنَّهُ يَفْتَدِي بِتِلْكَ الرَّقَبَةِ رَقَبَةَ زَوْجِهِ.
Bu sebeple kefaret, bir boyun (köle) azat etmek olarak belirlenmiştir; çünkü kişi o boynu [azat ederek] eşinin boynunu [kendisine helal kılarak] fidyeyle kurtarmış olmaktadır.
وَقَدْ جَعَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى مَوْعِظَةً بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ:
Allah Teâlâ { ذلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ } “İşte size bununla öğüt veriliyor” buyruğuyla bunu bir öğüt kılmıştır. Âyetteki
ذلِكُمْ عَائِدٌ إِلَى تَحْرِيرِ رَقَبَةٍ. وَالْوَعْظُ: التَّذْكِيرُ بِالْخَيْرِ وَالتَّحْذِيرُ مِنَ الشَّرِّ بِتَرْغِيبٍ أَوْ تَرْهِيبٍ، أَيْ فَرْضُ الْكَفَّارَةِ تَنْبِيهٌ لَكُمْ لِتَتَفَادَوْا مَسِيسَ الْمَرْأَةِ الَّتِي طُلِّقَتْ أَوْ تَسْتَمِرُّوا عَلَى مُفَارَقَتِهَا مَعَ الرَّغْبَةِ فِي الْعَوْدِ إِلَى مُعَاشَرَتِهَا لِئَلَّا تَعُودُوا إِلَى الظِّهَارِ. وَلَمْ يُسَمِّ اللَّهُ ذَلِكَ كَفَّارَةً هُنَا وسمّاها النبيء ﷺ كَفَّارَةً كَمَا فِي حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الْبَيَاضِيِّ فِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» وَإِنَّمَا الْكَفَّارَةُ مِنْ نَوْعِ الْعُقُوبَةِ فِي أَحَدِ قَوْلَيْنِ عَنْ مَالِكٍ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ حَكَاهُ عَنْهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» .
«zâliküm» (ذلِكُمْ) işaret ismi, köle azat etmeye racidir. Vaaz; teşvik veya korkutma yoluyla hayrı hatırlatmak ve şerden sakındırmaktır. Yani kefaretin farz kılınması, boşanmış olan kadına dokunmaktan sakınmanız yahut zıhâra bir daha dönmemeniz için onunla birlikte yaşamaya dönme arzusu varken ayrılığı sürdürmekten kaçınmanız hususunda size bir uyarıdır. Allah burada bunu «kefaret» olarak isimlendirmemiş, Tirmizî'nin «Câmi'»inde geçen Seleme b. Sahr el-Beyâdî hadisinde olduğu gibi Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] onu kefaret olarak adlandırmıştır. Zaten Mâlik'ten gelen iki görüşten birinde ve Şâfiî'nin -İbnü'l-Arabî'nin «el-Ahkâm»da kendisinden aktardığı- görüşünde kefaret bir tür cezadır.
فَالْمُظَاهِرُ مَمْنُوعٌ مِنَ الِاسْتِمْتَاعِ بِزَوْجَتِهِ الْمُظَاهَرِ مِنْهَا، أَيْ مَمْنُوعٌ مِنْ عَلَائِقَ الزَّوْجِيَّةِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَعْطِيلَ الْعِصْمَةِ مَا لَمْ يُكَفِّرْ لِأَنَّهُ أَلْزَمَ نَفْسَهُ ذَلِكَ فَإِنِ اسْتَمْتَعَ بِهَا قَبْلَ الْكَفَّارَةِ كُلِّهَا فَلْيَتُبْ إِلَى اللَّهِ وَلْيَسْتَغْفِرْ وَتَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ وَلَا تَتَعَدَّدُ الْكَفَّارَةُ بِسَبَبِ الِاسْتِمْتَاع قبل التَّكْفِير لِأَنَّهُ سَبَبٌ وَاحِدٌ فَلَا يَضُرُّ تَكَرُّرُ مُسَبِّبِهِ، وَإِنَّمَا جُعِلَتِ الْكَفَّارَةُ زَجْرًا وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ وَطْءُ الْمُظَاهِرِ امْرَأَتَهُ قبل الْكَفَّارَة زنا. وَقَدْ
Dolayısıyla zıhâr yapan kimse, zıhâr yaptığı eşinden faydalanmaktan, yani evlilik bağlarından menedilmiştir. Bu da kefaret ödemedikçe evlilik bağının askıya alınmasını gerektirir; zira kişi bunu kendi nefsine bağlayıcı kılmıştır. Şayet kefaretin tamamını ödemeden önce onunla ilişkiye girerse, Allah'a tövbe etsin ve bağışlanma dilesin; kefaret ise üzerine kesin olarak gerekir. Ancak kefaretten önce faydalandı diye kefaret birden fazla olmaz; çünkü sebep birdir, sebebi meydana getiren eylemin tekrarlanması zarar vermez. Zaten kefaret caydırıcı olsun diye konulmuştur; bu sebeple zıhâr yapanın kefaretten önce eşiyle cinsi münasebette bulunması zina sayılmamıştır.
رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ حَدِيثَ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الْبَيَاضِيِّ أَنَّهُ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ وَقَعَ عَلَيْهَا قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ فَأمره النبيء ﷺ بِكَفَّارَةٍ وَاحِدَةٍ،
Nitekim Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Seleme b. Sahr el-Beyâdî'nin hanımına zıhâr yapıp kefaret ödemeden önce onunla ilişkiye girdiğini, bunun üzerine Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ona tek bir kefaret emrettiğini rivayet etmişlerdir;
وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيِّ أَنَّ عَلَيْهِ كَفَّارَتَيْنِ.
âlimlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Mücâhid ve Abdurrahman b. Mehdî'den ise onun üzerine iki kefaret gerekeceği rivayet edilmiştir.
وَتَفَاصِيلُ أَحْكَامِ الظِّهَارِ فِي صِيغَتِهِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مُفَصَّلَةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ.
Zıhârın lafzı ve diğer hususlardaki hükümlerinin ayrıntıları fıkıh kitaplarında açıklanmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ ذلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ، أَيْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِجَمِيعِ مَا تَعْمَلُونَهُ مِنْ هَذَا التَّكْفِيرِ وَغَيْرِهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu, { ذلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ } cümlesinin fezlekesidir; yani Allah, bu kefaret ve diğer yaptıklarınızın tamamını hakkıyla bilendir.
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ٤]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 4]
فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤)
{ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “[Azat edecek köle] bulamayan kimsenin, birbirleriyle temas etmeden önce aralıksız iki ay oruç tutması gerekir. Buna da gücü yetmeyen, altmış yoksulu doyursun. Bu, Allah'a ve Resûlüne iman edesiniz diyedir. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır. İnkârcılar için ise elem dolu bir azap vardır.” (4)
فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً.
{ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً } “[Azat edecek köle] bulamayan kimsenin, birbirleriyle temas etmeden önce aralıksız iki ay oruç tutması gerekir. Buna da gücü yetmeyen, altmış yoksulu doyursun.”
رُخْصَةٌ لِمَنْ لَمْ يَجِدْ عِتْقَ رَقَبَةٍ أَنْ يَنْتَقِلَ إِلَى صِيَامِ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَجِدْ
Azat edecek köle bulamayan kimsenin peş peşe iki ay oruca geçmesi bir ruhsattır. Çünkü o,
رَقَبَةً يَعْتَاضُ بِفَكِّهَا عَنْ فَكِّ عِصْمَةِ الزَّوْجَةِ نُقِلَ إِلَى كَفَّارَةٍ فِيهَا مَشَقَّةُ النَّفْسِ بِالصَّبْرِ عَلَى لَذَّةِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ لِيَدْفَعَ مَا الْتَزَمَهُ بِالظِّهَارِ مِنْ مَشَقَّةِ الصَّبْرِ عَلَى ابْتِعَادِ حَلِيلَتِهِ فَكَانَ الصَّوْمُ دَرَجَةً ثَانِيَةً قَرِيبَةً مِنْ دَرَجَةِ تَحْرِيرِ الرَّقَبَةِ فِي الْمُنَاسَبَةِ.
nikâh bağının çözülmesine karşılık azat edeceği bir boyun bulamayınca, zıhâr sebebiyle hanımından uzak kalma sabrının getirdiği meşakkati savmak adına yeme ve içme lezzetine sabretmek suretiyle nefse meşakkat veren bir kefarete intikal ettirilmiştir. Böylece oruç, uygunluk bakımından köle azat etme derecesine yakın ikinci bir derece olmuştur.
وَأُعِيدَ قَيْدُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا لِلدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَكُونُ الْمَسُّ إِلَّا بَعْدَ انْقِضَاءِ الصِّيَامِ، فَلَا يَظُنُّ أَنَّ مُجَرَّدَ شُرُوعِهِ فِي الصِّيَامِ كَافٍ فِي الْعَوْدِ إِلَى الِاسْتِمْتَاعِ.
{ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا } “Birbirleriyle temas etmeden önce” kaydı, temasın ancak oruç tamamlandıktan sonra olabileceğini göstermek ve sadece oruca başlamış olmanın faydalanmaya geri dönmek için yeterli olduğu zannını ortadan kaldırmak amacıyla tekrarlanmıştır.
فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ، أَيْ لِعَجْزِهِ أَوْ ضَعْفِهِ رَخَّصَ اللَّهَ لَهُ أَنْ يَنْتَقِلَ إِلَى إِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا عِوَضًا عَنِ الصِّيَامِ فَالْإِطْعَامُ دَرَجَةٌ ثَالِثَةٌ يَدْفَعُ عَنْ سِتِّينَ مِسْكِينًا أَلَمَ الْجُوعِ عِوَضًا عَمَّا كَانَ الْتَزَمَهُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ مَشَقَّةِ الِابْتِعَادِ عَنْ لَذَّاتِهِ، وَإِنَّمَا حُدِّدَتْ بِسِتِّينَ مِسْكِينًا إِلْحَاقًا لِهَذَا بِكَفَّارَةِ فِطْرِ يَوْمٍ مِنْ رَمَضَانَ عَمْدًا بِجَامِعِ أَنَّ كِلَيْهِمَا كَفَّارَةٌ عَنْ صِيَامٍ فَكَانَتِ الْكَفَّارَةُ مُتَنَاسِبَةً مَعَ الْمُكَفَّرِ عَنْهُ مُرَتَّبَةً تَرْتِيبًا مُنَاسِبًا.
{ فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ } “Buna da gücü yetmeyen”, yani acziyeti veya zayıflığı sebebiyle oruç tutamayan kimse için Allah, oruç yerine altmış yoksulu doyurmaya geçmesine ruhsat vermiştir. Doyurmak, kişinin lezzetlerinden uzak kalma meşakkatini kendi nefsine bağlayıcı kılmasına karşılık altmış yoksuldan açlık acısını gidereceği üçüncü derecedir. Bunun altmış yoksul olarak belirlenmesi ise, her ikisinin de oruca karşılık bir kefaret olması ortak paydasından hareketle Ramazan'da kasten oruç bozma kefaretine ilhak edilmesindendir. Böylece kefaret, kendisi için kefaret ödenen durumla uyumlu olmuş ve münasip bir tertiple sıralanmıştır.
وَقَدْ أُجْمِلَ مِقْدَارُ الطَّعَامِ فِي الْآيَةِ اكْتِفَاءً بِتَسْمِيَتِهِ إِطْعَامًا فَيُحْمَلُ عَلَى مَا يَقْصِدُهُ النَّاسُ مِنَ الطَّعَامِ وَهُوَ الشِّبَعُ الْوَاحِدُ كَمَا هُوَ الْمُتَعَارَفُ فِي فِعْلِ طَعِمَ. فَحَمَلَهُ عُلَمَاؤُنَا عَلَى مَا بِهِ شِبَعُ الْجَائِعِ فَيُقَدَّرُ فِي كُلِّ قَوْمٍ بِحَسْبِ مَا بِهِ شِبَعُ مُعْتَادِ الْجَائِعِينَ. وَعَنْ مَالِكٍ ﵀ فِي ذَلِكَ رِوَايَتَانِ، إِحْدَاهُمَا: أَنَّهُ مُدٌّ وَاحِدٌ لِكُلِّ مِسْكِينٍ بمدّ النبيء ﷺ وَالثَّانِيَةُ: أَنَّهُ مُدَّانِ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنَ الْمُدَّيْنِ وَهُوَ مُدٌّ بِمُدِّ هِشَامِ (بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْمَخْزُومِيِّ أَمِيرِ الْمَدِينَةِ) وَقَدْرُهُ مُدَّانِ إِلَّا ثُلُثَ مُدٍّ قَالَ: قَالَ أَشْهَبُ: قُلْتُ لِمَالِكٍ: أَيَخْتَلِفُ الشِّبَعُ عِنْدَنَا وَعِنْدَكُمْ؟ قَالَ: نَعَمِ الشِّبَعُ عِنْدَنَا مُدٌّ بمدّ النبيء ﷺ وَالشِّبَعُ عِنْدَكُمْ أَكْثَرُ (أَيْ لِأَن النبيء ﷺ دَعَا لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ بِالْبَرَكَةِ) . وَقَوْلُهُ هَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْإِطْعَامُ فِي الْمَدِينَةِ مُدًّا بمدّ النبيء ﷺ مِثْلُ كَفَّارَةِ الْفِطْرِ فِي رَمَضَانَ فَكَيْفَ جَعَلَهُ مَالِكٌ مُقَدَّرًا بِمُدَّيْنِ أَوْ بِمُدٍّ وَثُلُثَيْنِ، وَقَالَ: لَوْ أَطْعَمَ مُدًّا وَنِصْفَ مُدٍّ أَجْزَأَهُ. فَتَعَيَّنَ أَنَّ تَضْعِيفَ الْمِقْدَارِ فِي الْإِطْعَامِ مُرَاعًى فِيهِ مَعْنَى الْعُقُوبَةُ عَلَى مَا صَنَعَ، وَإِلَّا فَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ مِنْ نَصٍّ وَلَا قِيَاسٍ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْقَابِسِيُّ: إِنَّمَا أَخَذَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ بِمُدِّ هِشَامٍ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ تَغْلِيظًا عَلَى الْمُتَظَاهِرِينَ الَّذِينَ شَهِدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا فَهَذَا مِمَّا ثَبَتَ بِعَمَلِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ.
Ayette yiyeceğin miktarı «doyurmak» (it'âm) olarak isimlendirilmekle yetinilip mücmel bırakılmıştır. Dolayısıyla insanların yemekten kastettikleri şeye, yani 'taime' (طَعِمَ - yemek yedi) fiilinde örfen bilindiği üzere bir defalık doymaya hamledilir. Bu sebeple âlimlerimiz bunu aç olan kimsenin doymasına hamletmişlerdir ve bu miktar her toplulukta aç insanların mutad olarak doyacağı ölçüye göre takdir edilir. İmam Mâlik'ten [rahimehullâh] bu hususta iki rivayet vardır: Birincisi, her yoksul için Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in müddüyle bir müdd olmasıdır. İkincisi ise iki müd veya iki müdde yakın olmasıdır ki bu da Hişâm'ın (Medine emiri Hişâm b. İsmâîl el-Mahzûmî'nin) müddüyle bir müddür; ölçüsü ise bir müddün üçte biri eksik iki müddür. Eşheb şöyle demiştir: Mâlik'e: 'Bizim oradaki doyma miktarı ile sizdeki doyma miktarı farklı mıdır?' diye sordum. O: 'Evet, bizdeki doyma miktarı Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in müddüyle bir müddür, sizdeki doyma miktarı ise daha fazladır (yani çünkü Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] Medine ehli için bereket duası etmiştir)' dedi. Mâlik'in bu sözü, Medine'deki doyurmanın Ramazan'daki oruç bozma kefaretinde olduğu gibi Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in müddüyle bir müd olmasını gerektirir. Öyleyse Mâlik bunu nasıl iki müd veya bir müd ve üçte iki müd olarak takdir etmiş ve: 'Şayet bir buçuk müd doyursa yeterli olur' demiştir? Dolayısıyla doyurmadaki miktarın katlanmasında, kişinin yaptığı işe ceza verme anlamının gözetildiği kesinlik kazanır; aksi takdirde buna ne bir nastan ne de kıyastan bir delil vardır. Ebü'l-Hasan el-Kâbisî şöyle demiştir: 'Medine ehli zıhâr kefaretinde Hişâm'ın müddünü, Allah'ın aleyhlerine çirkin ve asılsız bir söz söylediklerine şahitlik ettiği zıhâr yapanlara cezayı ağırlaştırmak için esas almıştır. Bu da Medine ehlinin ameliyle sabit olan hususlardandır.'
وَقَدَّرَ أَبُو حَنِيفَةَ الشِّبَعَ بِمُدَّيْنِ بمدّ النبيء ﷺ فلعه رَاعَى الشِّبَعَ فِي مُعْظَمِ الْأَقْطَارِ غَيْرَ الْمَدِينَةِ، وَقَدَّرَهُ الشَّافِعِيُّ بِمُدٍّ وَاحِدٍ لِكُلِّ مِسْكِينٍ قِيَاسًا عَلَى مَا ثَبَتَ فِي السُّنَّةِ فِي كَفَّارَةِ الْإِفْطَارِ وَكَفَّارَةِ الْيَمِينِ.
Ebû Hanîfe doyma miktarını Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in müddüyle iki müd olarak takdir etmiştir; muhtemelen o, Medine dışındaki beldelerin çoğundaki doyma miktarını gözetmiştir. Şâfiî ise oruç bozma kefareti ve yemin kefaretinde sünnetle sabit olan hükme kıyasla her yoksul için bir müd olarak takdir etmiştir.
وَلَمْ يُذْكَرْ مَعَ الْإِطْعَامِ قَيْدُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا اكْتِفَاءً بِذِكْرِهِ مَعَ تَحْرِيرِ الرَّقَبَةِ وَصِيَامِ الشَّهْرَيْنِ وَلِأَنَّهُ بَدَلٌ عَنِ الصِّيَامِ وَمُجَزَّأٌ لِمِثْلِ أَيَّامِ الصِّيَامِ. هَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ.
Köle azadı ve iki ay oruç ile birlikte zikredilmiş olmasıyla yetinilerek ve orucun bedeli olup oruç günleri sayısınca kısımlara ayrıldığı için doyurma ile birlikte { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا } “birbirleriyle temas etmeden önce” kaydı zikredilmemiştir. Fakihler çoğunluğunun görüşü budur.
وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الْإِطْعَامَ لَا يُشْتَرَطُ فِيهِ وُقُوعُهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا.
Ebû Hanîfe'den [nakledildiğine göre] doyurmanın birbirleriyle temas etmeden önce gerçekleşmesi şart koşulmaz.
ثُمَّ إِنَّ وَقْعَ الْمَسِيسِ قَبْلَ الْكَفَّارَةِ أَوْ قَبْلَ إِتْمَامِهَا لَمْ يَتَرَتَّبْ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ آثِمٌ إِذْ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ أَثَرٌ آخَرُ، وَهَذَا مَا بَيَّنَهُ حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الَّذِي شَكَا إِلَى النبيء ﷺ أَنَّهُ وَقَعَ عَلَى امْرَأَتِهِ بَعْدَ أَنْ ظَاهَرَ مِنْهَا، فَأَمَرَهُ بِأَنْ لَا يَعُودَ إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ حَتَّى يُكَفِّرَ. وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: عَلَيْهِ كَفَّارَتَانِ.
Sonra şayet temas kefaretten önce veya kefareti tamamlamadan önce meydana gelirse, bundan sadece onun günahkâr olması sonucu doğar; zira bundan başka bir neticenin doğması mümkün değildir. Kendisinden zıhâr yaptıktan sonra karısıyla ilişkide bulunduğunu Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şikayet eden (durumunu anlatan) Seleme b. Sahr'ın hadisinin beyan ettiği husus da budur; nitekim [Allah Resûlü] ona, kefaret ödeyinceye kadar bir daha böyle bir şey yapmamasını emretmiştir. Fakihler çoğunluğunun görüşü budur. Mücâhid ise: "Ona iki kefaret gerekir" demiştir.
وَصَرِيحُ الْآيَةِ أَنَّ تَتَابُعَ الصِّيَامِ شَرْطٌ فِي التَّكْفِيرِ، وَعَلَيْهِ فَلَوْ أَفْطَرَ فِي خِلَالِهِ دُونَ عُذْرٍ وَجَبَ عَلَيْهِ إِعَادَتُهُ.
Ayetin açık ifadesi, orucun peş peşe tutulmasının kefarette şart olduğunu gösterir. Buna göre şayet arada mazeretsiz olarak orucunu bozarsa, onu baştan tutması vacip olur.
وَلَا يَمَسُّ امْرَأَتَهُ حَتَّى يتم الشهران مُتَتَابِعَيْنِ فَإِنْ مَسَّهَا فِي خِلَالِ الشَّهْرَيْنِ أَثِمَ وَوَجَبَ
İki ay peş peşe tamamlanıncaya kadar karısına temas edemez. Şayet iki ayın arasında ona temas ederse günahkâr olur ve
عَلَيْهِ إِعَادَةُ الشَّهْرَيْنِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا كَانَ الْوَطْءُ لَيْلًا لَمْ يَبْطُلِ التَّتَابُعُ لِأَنَّ اللَّيْلَ لَيْسَ مَحَلًّا لِلصَّوْمِ، وَهَذَا هُوَ الْجَارِي عَلَى الْقِيَاسِ وَعَلَى مُقْتَضَى حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ صَخْر.
iki ayı baştan tutması gerekir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Eğer cinsel ilişki gece vaktinde olmuşsa peş peşelik bozulmaz; çünkü gece oruç tutma vakti değildir. Kıyasa ve Seleme b. Sahr hadisinin gereğine uygun olan da budur.
وَأما كَون آثِمًا بِالْمَسِيسِ قَبْلَ تَمَامِ الْكَفَّارَةِ فَمَسْأَلَةٌ أُخْرَى، فَمِنَ الْعَجَبِ قَوْلُ أَبِي بَكْرِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ فِي كَلَامِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ كَلَامُ مَنْ لَمْ يَذُقْ طَعْمَ الْفِقْهِ لِأَنَّ الْوَطْءَ الْوَاقِعَ فِي خِلَالِ الصَّوْمِ لَيْسَ بِالْمَحَلِّ الْمَأْذُونِ فِيهِ بِالْكَفَّارَةِ فَإِنَّهُ وَطْءُ تَعَدٍّ فَلَا بُدَّ مِنَ الِامْتِثَالِ لِلْأَمْرِ بِصَوْمٍ لَا يَكُونُ فِي أَثْنَائِهِ وَطْءٌ اه.
Kefaret tamamlanmadan önceki temas sebebiyle günahkâr olmasına gelince, bu başka bir meseledir. Ebû Bekr İbnu'l-Arabî'nin, Şâfiî'nin sözü hakkında 'bu, fıkhın tadını tatmamış birinin sözüdür; zira oruç esnasında vuku bulan ilişki kefaretle izin verilmiş bir yerde değildir, o tecavüzkâr bir ilişkidir; dolayısıyla arasında ilişki bulunmayan bir oruç emrine boyun eğmek zorunludur' [şeklindeki] sözü hayret vericidir.
وَالْمِسْكِينُ: الشَّدِيدُ الْفَقْرِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ.
Miskin (اَلْمِسْكِينُ); fakirliği pek şiddetli olandır ve [bunun açıklaması] Berâe (Tevbe) Suresi'nde geçmişti.
وَالْمُظَاهِرُ إِنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى بَعْضِ خِصَالِ الْكَفَّارَةِ وَأَبَى أَنْ يُكَفِّرَ انْقَلَبَ ظِهَارُهُ إِيلَاءً.
Zıhâr yapan kimse, şayet kefaret çeşitlerinden birine güç yetirdiği halde kefaret ödemekten kaçınırsa, zıhârı îlâya dönüşür.
فَإِنْ لَمْ تَرْضَ الْمَرْأَةُ بِالْبَقَاءِ عَلَى ذَلِكَ فَلَهُ أَجَلُ الْإِيلَاءِ فَإِنِ انْقَضَى الْأَجَلُ
Şayet kadın bu halde kalmaya razı olmazsa, [adam için] îlâ süresi geçerli olur. Eğer bu süre biterse,
طُلِّقَتْ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ إِنْ طَلَبَتِ الطَّلَاقَ. وَإِنْ كَانَ عَاجِزًا عَنْ خِصَالِ الْكَفَّارَةَ كُلِّهَا كَانَ كَالْعَاجِزِ عَنِ الْوَطْءِ بَعْدَ وُقُوعِهِ مِنْهُ فَتَبْقَى الْعِصْمَةُ بَيْنَ الْمُتَظَاهِرِ وَامْرَأَتِهِ وَلَا يَقْرَبُهَا حَتَّى يُكَفِّرَ.
kadın boşanma talep ettiği takdirde karısı ondan boşanır. Eğer kefaret çeşitlerinin tamamından aciz ise, ilişkide bulunduktan sonra ilişkiden aciz kalan kimse gibi olur; böylece zıhâr yapan ile karısı arasındaki nikâh bağı devam eder, fakat kefaret ödeyinceye kadar ona yaklaşamaz.
وَقَدْ أَمر النبيء ﷺ بِكَفَّارَةِ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ مِنْ أَمْوَالِ بَيْتِ الْمَالِ فَحَقَّ عَلَى وُلَاةِ الْأُمُورِ أَنْ يَدْفَعُوا عَنِ الْعَاجِزِ كَفَّارَةَ ظِهَارِهِ فَإِنْ تَعَذَّرَ ذَلِكَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْكَفَّارَةَ سَاقِطَةٌ عَنْهُ، وَأَنَّهُ يَعُودُ إِلَى مَسِيسِ امْرَأَتِهِ، وَتَبْقَى الْكَفَّارَةُ ذَنْبًا عَلَيْهِ فِي ذِمَّتِهِ لِأَنَّ اللَّهَ أَبْطَلَ طَلَاقَ الظِّهَارِ.
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] Seleme b. Sahr'ın kefaretinin Beytülmal mallarından [ödenmesini] emretmişti. Bu sebeple yöneticilerin aciz kimsenin zıhâr kefaretini ödemeleri gerekir. Şayet bu mümkün olmazsa zâhir olan, kefaretin üzerinden düşmesi ve karısıyla temasa geri dönmesidir; kefaret ise zimmetinde bir borç olarak kalır; zira Allah zıhâr boşamasını iptal etmiştir.
ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا ذَكَرَ مِنَ الْأَحْكَامِ، أَيْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، أَيْ لِتُؤْمِنُوا إِيمَانًا كَامِلًا بِالِامْتِثَالِ لِمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ فَلَا تَشُوبُوا أَعْمَالَ الْإِيمَانِ بِأَعْمَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَهَذَا زِيَادَةٌ فِي تَشْنِيعِ الظِّهَارِ، وَتَحْذِيرٌ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ إِيقَاعِهِ فِيمَا بَعْدُ، أَوْ ذَلِكَ النَّقْلُ مِنْ حَرَجِ الْفِرَاقِ بِسَبَبِ قَوْلِ الظِّهَارِ إِلَى الرُّخْصَةِ فِي عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِهِ وَفِي الْخَلَاصِ مِنْهُ بِالْكَفَّارَةِ، لَتَيْسِيرِ الْإِيمَانِ عَلَيْكُمْ فَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَج: ٧٨] .
{ ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Bu, Allah'a ve Resulüne iman edesiniz diyedir. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kâfirler için ise elem dolu bir azap vardır.” İşaret, zikredilen hükümleredir; yani 'o zikredilenler, Allah'a ve Resulüne iman edesiniz diyedir'; yani Allah ve Resulünün size emrettiği şeylere uyarak kâmil bir imanla iman etmeniz ve iman amellerine Câhiliye ehlinin amellerini karıştırmamanız içindir. Bu, zıhârı daha da çirkin göstermek ve Müslümanları bundan sonra onu yapmaktan sakındırmaktır. Yahut zıhâr sözü sebebiyle ayrılık sıkıntısından, onun geçersiz sayılması ve kefaretle ondan kurtulunması ruhsatına yapılan bu nakil, imanı sizin için kolaylaştırmak içindir. Bu da Yüce [Allah]'ın Hac Suresi'ndeki şu buyruğu anlamındadır: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi.”
ولِتُؤْمِنُوا خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ. وَلَمَّا كَانَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ وَهُوَ صِيَامُ شَهْرَيْنِ أَوْ إِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا عِوَضًا عَنْ تَحْرِيرِ رَقَبَة كَانَ من عُلِّلَ بِهِ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُنْسَحِبًا عَلَى الصِّيَامِ وَالْإِطْعَامِ، وَمَا عُلِّلَ بِهِ الصِّيَامُ وَالْإِطْعَامُ مُنْسَحِبًا عَلَى تَحْرِيرِ رَقَبَةٍ، فَأَفَادَ أَنَّ كُلًّا مِنْ تَحْرِيرِ رَقَبَةٍ وَصِيَامِ شَهْرَيْنِ وَإِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا مُشْتَمِلٌ عَلَى كِلْتَا الْعِلَّتَيْنِ وَهُمَا:
{ لِتُؤْمِنُوا } ifadesi işaret isminin haberidir; [başındaki] lâm (ل) harfi ise ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir. İşaret edilen şey, yani iki ay oruç tutmak veya altmış yoksulu doyurmak köle azat etmenin bedeli olduğunda, köle azat etmenin gerekçelendirildiği illet oruca ve doyurmaya da şamil olur; orucun ve doyurmanın gerekçelendirildiği illet de köle azat etmeye şamil olur. Dolayısıyla bu, gerek köle azadının, gerek iki ay orucun, gerekse altmış yoksulu doyurmanın her iki illeti de içerdiğini ifade etmiştir ki bu iki illet şunlardır:
الْمَوْعِظَةُ وَالْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ.
Öğüt alma ve Allah'a ve Resulüne iman etmedir.
وَالْإِشَارَةُ فِي وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ إِلَى مَا أُشير إِلَيْهِ ب ذلِكَ، وَجِيءَ لَهُ بِاسْمِ إِشَارَةِ التَّأْنِيثِ نَظَرًا لِلْإِخْبَارِ عَنْهُ بِلَفْظِ حُدُودُ إِذْ هُوَ جَمْعٌ يَجُوزُ تَأْنِيثُ إِشَارَتِهِ كَمَا يَجُوزُ تَأْنِيثُ ضَمِيرِهِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
{ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } ayetindeki işaret, { ذلِكَ } ile işaret edilen şeyedir. Ondan { حُدُودُ } lafzıyla haber verilmesi sebebiyle müennes işaret ismi getirilmiştir; zira o bir çoğuldur ve zamiri müennes yapılabildiği gibi işareti de müennes yapılabilir. Bakara Suresi'ndeki Yüce [Allah]'ın şu buyruğu da bunun gibidir: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onları aşmayın.”
وَجُمْلَةُ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ تَتْمِيمٌ لِجُمْلَةِ ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، أَيْ:
{ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } cümlesi, { ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } cümlesini tamamlayıcıdır; yani:
ذَلِكَ الْحُكْمُ وَهُوَ إِبْطَالُ التَّحْرِيمِ بِالظِّهَارِ حُكْمُ الْإِسْلَامِ. وَأَمَّا مَا كَانُوا عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْ آثَارِ الْجَاهِلِيَّةِ فَهُوَ سُنَّةُ قَوْمٍ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ عَلَى الْكُفْرِ وَمَا تَوَلَّدَ مِنْهُ مِنَ الْأَبَاطِيلِ، فَالظِّهَارُ شَرْعُ الْجَاهِلِيَّةِ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ [التَّوْبَة: ٣٧] ، لِأَنَّهُ وَضَعَهُ الْمُشْرِكُونَ وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْحَنِيفِيَّةِ.
Bu hüküm, yani zıhârla haram kılmayı iptal etme hükmü İslâm'ın hükmüdür. Onların üzerinde bulundukları durum ise Câhiliye kalıntılarındandır; küfürleri ve ondan doğan bâtıllar sebebiyle elem dolu bir azaba uğrayacak bir kavmin âdetidir. Dolayısıyla zıhâr Câhiliye şeriatıdır. Bu, Tevbe Suresi'ndeki Yüce [Allah]'ın şu buyruğu gibidir: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “Haram ayları ertelemek (nesî), sadece kâfirlikte bir artıştır.” Çünkü onu müşrikler koymuştur ve Hanîflikten değildir.
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ٥]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 5]
إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } “Allah'a ve Resulüne karşı gelenler, kendilerinden öncekilerin alçaltıldığı gibi alçaltılmışlardır. Oysa biz apaçık ayetler indirmiştik. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.” (5)
إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ.
{ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Allah'a ve Resulüne karşı gelenler, kendilerinden öncekilerin alçaltıldığı gibi alçaltılmışlardır.”
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْكَافِرِينَ وَجَرَى ذِكْرُ حُدُودِ اللَّهِ وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ مُنَافِقُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ نَقَلَ الْكَلَامَ إِلَى تَهْدِيدِهِمْ وَإِيقَاظِ الْمُسْلِمِينَ لِلِاحْتِرَازِ مِنْهُمْ.
Kâfirlerin ve Allah'ın sınırlarının zikri geçince ve Medine'de müşrik kökenli münafıklar bulununca, söz onları tehdit etmeye ve Müslümanları onlardan sakınmaları hususunda uyarmaya intikal etti.
وَالْمُحَادَّةُ: الْمَشَاقَّةُ وَالْمُعَادَاةُ، وَقَدْ أُوثِرَ هَذَا الْفِعْلُ هُنَا لِوُقُوعِ الْكَلَامِ عَقِبَ ذِكْرِ حُدُودِ اللَّهِ، فَإِنَّ الْمُحَادَّةَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْحَدِّ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَعَادِيَيْنِ كَأَنَّهُ فِي حَدٍّ مُخَالِفٍ لِحَدِّ الْآخَرِ، مِثْلَ مَا قِيلَ أَنَّ الْعَدَاوَةَ مُشْتَقَّةٌ مِنْ عُدْوَةِ الْوَادِي لِأَنَّ كُلًّا مِنَ الْمُتَعَادِيَيْنِ يُشْبِهُ مَنْ هُوَ مِنَ الْآخَرِ فِي عُدْوَةٍ أُخْرَى.
Muhâdde (اَلْمُحَادَّةُ); muhalefet etmek (ayrışmak) ve düşmanlık beslemektir. Söz Allah'ın sınırlarının (hudûdullah) zikrinin hemen ardından geldiği için bu fiil burada tercih edilmiştir; çünkü muhâdde (karşı gelme) kelimesi had (sınır) kökünden türemiştir; zira birbirine düşman iki taraftan her biri sanki diğerinin sınırından farklı bir sınırdadır. Nitekim adâvet (düşmanlık) kelimesinin vadinin bir yakası/yamacı anlamına gelen udve (عُدْوَة) kelimesinden türediğinin söylendiği gibi; çünkü birbirine düşman iki taraftan her biri, diğerine göre karşı yakada bulunan kimseye benzer.
وَقِيلَ: اشْتُقَّتِ الْمُشَاقَّةُ مِنَ الشُّقَّةِ لِأَنَّ كُلًّا مِنَ الْمُتَخَالِفَيْنِ كَأَنَّهُ فِي شُقَّةٍ غَيْرِ شُقَّةِ الْآخَرِ.
[Bir diğer görüşte de] şöyle denilmiştir: Müşâkka (karşı gelme/düşmanlık) kelimesi şukka (taraf/bölüm) kökünden türemiştir; çünkü birbirine muhalif iki taraftan her biri sanki diğerinin tarafından başka bir taraftadır.
وَالْمُرَادُ بِهِمُ الَّذِينَ يُحَادُّونَ رَسُول الله ﷺ الْمُرْسَلَ بِدِينِ اللَّهِ فَمُحَادَّتُهُ مُحَادَّةٌ لِلَّهِ.
Onlarla kastedilenler, Allah'ın diniyle gönderilmiş olan Allah Resûlü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e karşı gelenlerdir; zira ona karşı gelmek Allah'a karşı gelmektir.
وَالْكَبْتُ: الْخِزْيُ وَالْإِذْلَالُ وَفِعْلُ كُبِتُوا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْوَعِيدِ أَيْ سَيُكْبَتُونَ، فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْمُضِيِّ تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ لِصُدُورِهِ عَمَّنْ لَا خِلَافَ فِي خَبَرِهِ مِثْلَ أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] وَلِأَنَّهُ مُؤَيَّدٌ بِتَنْظِيرِهِ بِمَا وَقَعَ لِأَمْثَالِهِمْ. وَقَرِينَةُ ذَلِكَ تَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ لِأَنَّ الْكَلَامَ لَوْ كَانَ إِخْبَارًا عَنْ كَبْتٍ وَقَعَ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ مُقْتَضَى لِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ إِذْ لَا يُنَازِعُ أَحَدٌ فِيمَا وَقَعَ، وَيَزِيدُ ذَلِكَ وُضُوحًا قَوْلُهُ: كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يَعْنِي الَّذِينَ حَادُّوا اللَّهَ فِي
Kebt (اَلْكَبْتُ); rezil rüsva ve zelil kılınmaktır. { كُبِتُوا } fiili tehdit anlamında kullanılmıştır, yani 'alçaltılacaklar' demektir. Nahl Suresi'ndeki { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” ayetinde olduğu gibi, haberinde hilaf bulunmayan [Allah]'tan sadır olması sebebiyle gerçekleşmesinin kesinliğine dikkat çekmek ve benzerlerinin başına gelenlerle örneklendirilerek pekiştirildiği için geçmiş zamanla ifade edilmiştir. Bunun karinesi ise haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesidir; zira şayet söz gerçekleşmiş bir alçaltmayı haber verseydi, haberi tekit etmek için bir sebep bulunmazdı; çünkü gerçekleşmiş olan bir şey hakkında kimse tartışmaz. { كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin alçaltıldığı gibi” buyruğu da bunu daha açık kılmaktadır; yani
غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ. وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِيهَا فَالْمُرَادُ بِصِلَةِ مِنْ قَبْلِهِمْ مَنْ كَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ وَهُمْ يَعْرِفُونَهُمْ.
Hendek Gazvesi'nde Allah'a karşı gelen kimseler [kastedilmektedir]. Bunun ve oradaki münafıkların durumunun zikri Ahzâb Suresi'nde geçmişti. { مِنْ قَبْلِهِمْ } sılası ile kastedilen, kendilerinden önceki nifak ehli olup bunları onlar tanımaktadırlar.
وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ.
{ وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ } “Oysa biz apaçık ayetler indirmiştik.”
مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَجُمْلَةِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ أَيْ لَا عُذْرَ لَهُمْ فِي مُحَادَّةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّ مَعَ الرَّسُول ﷺ آيَاتِ الْقُرْآنِ بَيِّنَةً عَلَى صِدْقِهِ.
{ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } cümlesi ile { وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } cümlesi arasında bir ara cümledir (mu'tarıza); yani Allah'a ve Resulüne karşı gelmelerinde onların hiçbir mazereti yoktur; zira Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in yanında onun doğruluğuna dair açık Kur'an ayetleri bulunmaktadır.
وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ.
{ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } “Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، أَيْ لَهُمْ بَعْدَ الْكَبْتِ عَذَابٌ مُهِينٌ فِي الْآخِرَةِ.
{ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesine atfedilmiştir; yani alçaltılmanın ardından ahirette onlar için alçaltıcı bir azap vardır.
وَتَعْرِيفُ (الْكَافِرِينَ) تَعْرِيفُ الْجِنْسِ لِيَسْتَغْرِقَ كُلَّ الْكَافِرِينَ.
{ الْكافِرِينَ } kelimesinin belirliliği (harf-i tarifi), bütün kâfirleri kapsaması için cins belirliliğidir (istiğrak).
وَوَصَفَ عَذَابَهُمْ بِالْمُهِينِ لِمُنَاسَبَةِ وَعِيدِهِمْ بِالْكَبْتِ الَّذِي هُوَ الذل والإهانة.
Onların azabı, zillet ve aşağılanma demek olan alçaltılma (kebt) tehdidine uygun düşmesi için 'alçaltıcı' (el-muhîn) vasfıyla nitelenmiştir.
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ٦]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 6]
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٦)
{ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “O gün Allah onların hepsini diriltecek ve yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah onları bir bir sayıp kaydetmiş, onlar ise unutmuşlardır. Allah her şeye şahittir.” (6)
يجوز أَنْ يَكُونَ يَوْمَ ظَرْفًا مُتَعَلِّقًا بِالْكَوْنِ الْمُقَدَّرِ فِي خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ مِنْ لِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ [المجادلة: ٥] .
{ يَوْمَ } kelimesinin, Mücâdele Suresi'ndeki { لِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } mübtedasının haberinde takdir edilen varlık anlamına (kevn-i mukadder) müteallik bir zarf olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِ مُهِينٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِفِعْلٍ تَقْدِيرُهُ: اذْكُرْ تَنْوِيهًا بِذَلِكَ الْيَوْمِ وَتَهْوِيلًا عَلَيْهِمْ، وَهَذَا كَثِيرٌ فِي أَسْمَاءِ الزَّمَانِ الَّتِي وَقَعَتْ فِي الْقُرْآنِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .
{ مُهِينٌ } lafzına müteallik olması da caizdir. Yine o günün şanını yüceltmek ve onlara dehşet vermek amacıyla takdiri 'hatırla' (üzkür) olan bir fiilin mef'ûlün bihi olarak mansub olması da caizdir. Bu, Kur'an'da yer alan zaman isimlerinde çokça görülür. Bakara Suresi'ndeki Yüce [Allah]'ın şu buyruğunda da geçmişti: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti.”
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ والَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [المجادلة:
Çoğul zamiri, Mücâdele Suresi'ndeki { الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ve { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [ifadelerine] dönmektedir
٥] . وَلِذَلِكَ أُتِيَ بِلَفْظِ الشُّمُولِ وَهُوَ جَمِيعاً حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ.
[Mücâdele: 5]. Bu sebeple kapsayıcılık bildiren { جَمِيعاً } lafzı zamirden hal olarak getirilmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا تَهْدِيدٌ بِفَضْحِ نِفَاقِهِمْ يَوْمَ الْبَعْثِ. وَفِيهِ كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزَاءِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ.
{ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } buyruğu, diriliş gününde onların nifaklarının rezil rüsva edileceğine dair bir tehdittir. Bunda amellerine karşılık verileceğine dair bir kinaye de vardır.
وَجُمْلَةُ أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ (مَا عَمِلُوا) .
{ أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ } cümlesi, { مَا عَمِلُوا } ifadesinden hal konumundadır.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْحَالِ هُوَ مَا عطف عَلَيْهَا مِنْ قَوْلِهِ: وَنَسُوهُ لِأَنَّ ذَلِكَ مَحَلُّ الْعِبْرَةِ.
Halden asıl maksat, { وَنَسُوهُ } buyruğundan ona atfedilen kısımdır; çünkü ibret alınacak yer orasıdır.
وَبِه تكون الْحَال مُؤَسِّسَةً لَا مُؤَكِّدَةً لعاملها، وَهُوَ فَيُنَبِّئُهُمْ، أَيْ عَلِمَهُ اللَّهُ عِلْمًا مُفَصَّلًا مِنَ الْآنَ، وَهُمْ نَسُوهُ، وَذَلِكَ تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ مُتَهَاوِنُونَ بِعَظِيمِ الْأَمْرِ وَذَلِكَ مِنَ الْغُرُورِ، أَيْ نَسُوهُ فِي الدُّنْيَا بَلْهَ الْآخِرَةِ فَإِذَا أُنْبِئُوا بِهِ عَجِبُوا قَالَ تَعَالَى: وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً [الْكَهْف: ٤٩] .
Bununla birlikte hal, âmili olan { فَيُنَبِّئُهُمْ } fiilini pekiştirici (müekkide) değil, yeni bir anlam kurucu (müessise) olur; yani Allah onu şimdiden ayrıntılı bir şekilde bilmiştir, onlar ise unutmuşlardır. Bu, onların büyük bir meseleyi hafife aldıklarının aleyhlerine tescil edilmesidir ve bu da aldanmışlıktan (gururdan) ileri gelir; yani ahireti bir yana bırakın, dünyada bile unutmuşlardır; dolayısıyla kendilerine haber verildiğinde şaşırıp kalacaklardır. Kehf Suresi'nde Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korkup titrediklerini görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır.”
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ تَذْيِيلٌ. وَالشَّهِيدُ: الْعَالِمُ بالأمور الْمُشَاهدَة.
{ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } cümlesi tezyildir (tamamlayıcı fezlekedir). Şehîd (اَلشَّهِيدُ); müşahede edilen (görünen) hususları hakkıyla bilendir.
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ٧]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 7]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Görmedin mi ki Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir? Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur; beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncıları mutlaka O'dur. Bundan daha az veya daha çok olsunlar, nerede bulunurlarsa bulunsunlar O mutlaka onlarla beraberdir. Sonra kıyamet günü yaptıklarını onlara haber verecektir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (7)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ هُوَ تَخَلُّصٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ [المجادلة: ٦] إِلَى ذِكْرِ عِلْمِ اللَّهِ بِأَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ وَأَحْلَافِهِمُ الْيَهُودِ. فَكَانَ الْمُنَافِقُونَ يُنَاجِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا لِيُرِيَ لِلْمُسْلِمِينَ مَوَدَّةَ بَعْضِ الْمُنَافِقِينَ لِبَعْضٍ فَإِنَّ الْمُنَافِقِينَ بِتَنَاجِيهِمْ يُظْهِرُونَ أَنَّهُمْ طَائِفَةٌ أَمْرُهَا وَاحِدٌ وَكَلِمَتُهَا وَاحِدَةٌ، وَهُمْ وَإِنْ كَانُوا يُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ يُحِبُّونَ أَنْ تكون لَهُم خيفة فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ يَتَّقُونَ بِهَا بَأْسَهُمْ إِنِ اتَّهَمُوا بَعْضَهُمْ بِالنِّفَاقِ أَوْ بَدَرَتْ مِنْ أَحَدِهِمْ بَادِرَةٌ تَنُمُّ بِنِفَاقِهِ، فَلَا يُقْدِمُ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى أَذَاهُ لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّ لَهُ بِطَانَةً تُدَافِعُ عَنْهُ. وَكَانُوا إِذَا مَرَّ بِهِمُ الْمُسْلِمُونَ نَظَرُوا إِلَيْهِمْ فَحَسِبُ الْمَارُّونَ لَعَلَّ حَدَثًا حَدَثَ مِنْ مُصِيبَةٍ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ عَلَى تَوَقُّعِ حَرْبٍ مَعَ الْمُشْرِكِينَ فِي كُلِّ حِينٍ فَيَتَوَهَّمُونَ أَنَّ مُنَاجَاةَ الْمُتَنَاجِينَ حَدِيثٌ عَنْ قُرْبِ الْعَدُوِّ أَوْ عَنْ هَزِيمَةٍ لِلْمُسْلِمِينَ فِي السَّرَايَا الَّتِي يَخْرُجُونَ فِيهَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ لِإِشْعَارِ الْمُنَافِقِينَ بِعِلْمِ اللَّهِ بِمَاذَا يَتَنَاجَوْنَ، وَأَنَّهُ مطلع رَسُوله ﷺ عَلَى دَخِيلَتِهِمْ لِيَكُفُّوا عَنِ الْكَيْدِ لِلْمُسْلِمِينَ.
Yüce [Allah]'ın Mücâdele Suresi'ndeki { أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ } buyruğundan, Allah'ın münafıkların ve müttefikleri olan Yahudilerin hallerini bildiğini zikretmeye bir geçiş (tahallus) teşkil eden yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). Zira münafıklar, birbirlerine olan sevgilerini Müslümanlara göstermek için aralarında fısıldaşırlardı; çünkü münafıklar bu fısıldaşmalarıyla işleri ve sözleri bir olan bir topluluk olduklarını gösterirlerdi. Onlar her ne kadar İslâm'ı izhar etseler de, içlerinden birini nifakla itham ettiklerinde veya birinden nifakını ele veren bir davranış sadır olduğunda onların şiddetinden korunacakları bir korkunun Müslümanların kalbinde bulunmasını isterlerdi; böylece müminler, onu savunan bir sırdaş çevresinin olduğunu bildikleri için ona zarar vermeye yeltenmeyeceklerdi. Müslümanlar yanlarından geçtiğinde onlara bakarlardı da geçenler 'acaba bir musibet mi meydana geldi?' diye düşünürlerdi. Müslümanlar o günlerde her an müşriklerle bir savaş beklentisi içindeydiler; dolayısıyla fısıldaşanların fısıltılarının düşmanın yaklaştığına veya çıktıkları müfrezelerde (seriyyelerde) Müslümanların yenilgiye uğradığına dair bir konuşma olduğunu zannederlerdi. İşte bu ayetler, aralarında ne fısıldaştıklarını Allah'ın bildiğini münafıklara bildirmek ve Müslümanlara tuzak kurmaktan vazgeçmeleri için Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i onların iç yüzüne muttali kıldığını haber vermek üzere inmiştir.
فَهَذِهِ الْآيَةُ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى الْآيَة [المجادلة: ٨] .
Bu ayet, Yüce [Allah]'ın Mücâdele Suresi'ndeki { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى } “Gizli konuşmaktan menedildikleri halde... görmedin mi?” ayetine bir hazırlıktır (temhiddir).
وأَ لَمْ تَرَ مِنَ الرُّؤْيَةِ الْعِلْمِيَّةِ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ لَا يُرَى وَسَدَّ الْمَصْدَرُ مَسَدَّ الْمَفْعُولِ.
[Ayet-i kerimede geçen] { أَلَمْ تَرَ } ifadesindeki görme (rü'yet), ilmî rü'yettir (bilmek anlamındadır); zira Allah'ın ilmi [gözle] görülmez. [Burada] masdar, mef'ûlün yerine geçmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَرَ اللَّهَ عَالِمًا.
Takdiri şöyledir: 'Allah'ı bilen biri olarak görmedin mi (bilmedin mi)?'
وَمَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَعُمُّ الْمُبْصِرَاتِ وَالْمَسْمُوعَاتِ فَهُوَ أَعَمُّ مِنْ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ [المجادلة: ٦] لِاخْتِصَاصِهِ بِعِلْمِ الْمُشَاهَدَاتِ لِأَنَّ الْغَرَضَ الْمُفْتَتَحَ بِهِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ هُوَ عِلْمُ الْمَسْمُوعَاتِ.
{ وَما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } ifadesi hem görülen hem de işitilen şeyleri kapsar. Dolayısıyla bu ifade, Mücâdele Suresi'ndeki { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Allah her şeye hakkıyla şahittir” buyruğundan daha kapsamlıdır; çünkü o, müşahede edilenlerin (görülenlerin) bilinmesine mahsustur. Zira bu cümlenin kendisiyle başladığı gaye, işitilenlerin bilinmesidir.
وَجُمْلَةُ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَى آخِرِهَا بَدَلُ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ فَإِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ. وَقَوْلِهِ: إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَقَوْلِهِ: إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ، أَنَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَى مَا يَتَنَاجَوْنَ فِيهِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى نَجِيٌّ مَعَهُمْ.
{ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ } cümlesi sonuna kadar bedel-i ba‘zdır (bütünün bir parçasından bedeldir). Nitekim { إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ } buyruğunun, { إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ } buyruğunun ve { إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ } buyruğunun anlamı; aralarında fısıldaşıp gizlice konuştukları şeye O'nun muttali olmasıdır. Sanki Yüce [Allah] onlarla beraber gizlice konuşan biridir.
وَمَا نَافِيَةٌ. ويَكُونُ مُضَارِعُ (كَانَ) التَّامَّةِ، ومِنْ زَائِدَةٌ فِي النَّفْيِ لِقَصْدِ الْعُمُومِ، ونَجْوى فِي مَعْنَى فَاعِلِ يَكُونُ.
[Buradaki] { مَا } nefy (olumsuzluk) edatıdır. { يَكُونُ } tam (tâmme olan) kâne (كَانَ) fiilinin muzarisidir. { مِنْ } edatı olumsuzlukta umûm (kapsayıcılık) bildirmek amacıyla zâiddir. { نَجْوى } ise yekûnu (يَكُونُ) fiilinin fâili konumundadır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَكُونُ بِيَاءِ الْغَائِبِ لِأَنَّ تَأْنِيثَ نَجْوى غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، فَيَجُوزُ فِيهِ جَرْيُ فِعْلِهِ عَلَى أَصْلِ التَّذْكِيرِ وَلَا سِيَّمَا وَقَدْ فُصِلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ فَاعِلِهِ بِحَرْفِ مِنْ الزَّائِدَةِ.
Cumhur, { يَكُونُ } kelimesini müzekker gâib 'yâ'sı ile okumuştur; çünkü necvâ (نَجْوى) kelimesinin müennesliği hakikî değildir. Dolayısıyla onun fiilinin asıl olan tezkîr (müzekkerlik) üzere gitmesi caizdir; özellikle de fâili ile arasına zâid olan 'min' (مِنْ) harfi girmişken.
وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِتَاءِ الْمُؤَنَّثِ رَعْيًا لِصُورَةِ تَأْنِيثِ لَفْظِهِ.
Ebû Ca'fer ise lafzının müennes sûretini gözeterek bunu müennes 'tâ'sı ile [tekûnu şeklinde] okumuştur.
وَالنَّجْوَى: اسْمُ مَصْدَرِ نَاجَاهُ، إِذَا سَارَّهُ. وثَلاثَةٍ مُضَافٌ إِلَيْهِ نَجْوى. أَيْ مَا يَكُونُ تَنَاجِي ثَلَاثَةٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا اللَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِمْ كَرَابِعٍ لَهُمْ، وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ كَسَادِسٍ لَهُمْ، وَلَا أَدْنَى وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ كَوَاحِدٍ مِنْهُمْ. وَضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ عَائِدَةٌ إِلَى ثَلاثَةٍ وَإِلَى خَمْسَةٍ وَإِلَى ذلِكَ وأَكْثَرَ.
en-Necvâ (النَّجْوَى): Biriyle fısıldaşıp gizli konuştuğunda kullanılan nâcâhu (نَاجَاهُ) fiilinin ism-i masdarıdır. { ثَلاثَةٍ } kelimesi necvâ (نَجْوى) kelimesinin muzâfun ileyhidir. Yani, insanlardan üç kişinin gizli konuşması olmaz ki, Allah onların dördüncüsü gibi üzerlerine muttali olmasın; beş kişi de olmaz ki O onların altıncısı gibi olmasın; bundan daha azı ve daha çoğu da olmaz ki O onlardan biri gibi olmasın. Gâib zamirleri ise selâse (ثَلاثَةٍ), hamse (خَمْسَةٍ), zâlike (ذلِكَ) ve eksere (أَكْثَرَ) kelimelerine râcidir.