وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ الْإِنْذَارُ وَالْوَعِيدُ وَتَخْصِيصُ عَدَدَيِ الثَّلَاثَةِ وَالْخَمْسَةِ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ بعض المتناجين الَّذِي نَزَلَتِ الْآيَةُ بِسَبَبِهِمْ كَانُوا حِلَفًا بِعْضُهَا مِنْ ثَلَاثَةٍ وَبَعْضُهَا مِنْ خَمْسَةٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى غَيْرُ مَصْمُودٍ وَالْعَدَدُ غَيْرُ مَقْصُودٍ.
Bu haberden maksat korkutma ve tehdittir. Üç ve beş sayılarının özellikle zikredilmesi ise, ayetin haklarında indiği gizlice konuşan kişilerin bazılarının üçerli, bazılarının beşerli gruplardan oluşan ittifaklar kurmuş olmalarındandır. Ferrâ ise: 'Mana [bu sayılara] hasredilmiş değildir, sayı da [bizzat] kastedilmemiştir' demiştir.
وَفِي «الْكَشَّافِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي رَبِيعَةَ وَحَبِيبٍ ابْنَيْ عَمْرِو (بْنِ عُمَيْرٍ مِنْ
el-Keşşâf'ta İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: [Bu ayet] (Sakîf kabilesinden) Rebîa ve Habîb b. Amr (b. Umeyr) ile
ثَقِيفٍ) وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ (السُّلَمِيِّ حَلِيفِ بَنِي أَسَدٍ) كَانُوا يَتَحَدَّثُونَ فَقَالَ أَحَدُهُمْ: أَتَرَى أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا نَقُولُ؟ فَقَالَ الْآخَرُ: يَعْلَمُ بَعْضًا وَلَا يَعْلَمُ بَعْضًا. وَقَالَ الثَّالِثُ: إِنْ كَانَ يَعْلَمُ بَعْضًا فَهُوَ يَعْلَمُ كُلَّهُ. اهـ. وَلَمْ أَرَ هَذَا فِي غَيْرِ «الْكَشَّافِ» وَلَا مُنَاسَبَةَ لِهَذَا بِالْوَعِيدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ فَإِنَّ أُولَئِكَ الثَّلَاثَةَ كَانُوا مُسْلِمِينَ وَعُدُّوا فِي الصَّحَابَةِ وَكَأَنَّ هَذَا تَخْلِيطٌ مِنَ الرَّاوِي بَيْنَ سَبَبِ نُزُولِ آيَةِ وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ [٢٢] . كَمَا فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» وَبَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ. وَرُكِّبَتْ أَسْمَاءُ ثَلَاثَةٍ آخَرِينَ كَانُوا بِالْمَدِينَةِ لِأَنَّ الْآيَةَ مَدَنِيَّةٌ فآية النَّجْوَى إِنَّمَا هِيَ فِي تَنَاجِي الْمُنَافِقِينَ أَوْ فِيهِمْ وَفِي الْيَهُودِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
(Benî Esed'in müttefiki olan Sülemî) Safvân b. Ümeyye hakkında inmiştir. Bunlar konuşuyorlardı; içlerinden biri: 'Ne dersin, söylediklerimizi Allah bilir mi?' dedi. Diğeri: 'Bir kısmını bilir, bir kısmını bilmez' dedi. Üçüncüsü ise: 'Eğer bir kısmını biliyorsa tamamını da bilir' dedi. [el-Keşşâf'taki nakil bitti]. Ben bunu el-Keşşâf dışında bir yerde görmedim. Yüce [Allah]'ın { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ } buyruğundaki tehdit ile bu [rivayet] arasında bir münasebet de yoktur; zira o üç kişi Müslümandılar ve sahabeden sayılmışlardır. Sanki bu durum, râvinin Sahîh-i Buhârî'de geçtiği üzere Fussilet Suresi'ndeki { وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ } [22] ayetinin nüzul sebebi ile bu ayeti birbirine karıştırmasından ibarettir. Ayet Medenî olduğu için Medine'de bulunan başka üç kişinin isimleri terkip edilmiştir (bir araya getirilmiştir). Dolayısıyla necvâ (gizli konuşma) ayeti, İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre yalnızca münafıkların fısıldaşmaları veya hem onlar hem de Yahudiler hakkında inmiştir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ مُفَرَّعٌ مِنْ
{ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ }, { إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ } ve { إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ } ifadelerindeki istisna;
أَكْوَانٍ وَأَحْوَالٍ دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا يَكُونُ وَالْجُمَلُ الَّتِي بعد حرف الِاسْتِثْنَاء فِي مَوَاضِعِ أَحْوَالٍ. وَالتَّقْدِيرُ: مَا يكون من نَجْوَى ثَلَاثَةٍ فِي حَالٍ مِنْ عِلْمِ غَيْرِهِمْ بِهِمْ وَاطِّلَاعِهِ عَلَيْهِمْ إِلَّا حَالَةٌ اللَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِمْ.
Yüce [Allah]'ın { مَا يَكُونُ } buyruğunun delalet ettiği kevnlerden (var oluş durumlarından) ve hallerden müferra‘dır (istisna-i mufarrağdır). İstisna harfinden sonraki cümleler ise hal konumundadır. Cümlenin takdiri şöyledir: 'Üç kişinin gizli konuşması, başkalarının onları bilip hallerine muttali olduğu hiçbir hal üzere cereyan etmez ki, illaki Allah'ın onlara muttali olduğu bir hal bulunsun.'
وَتَكْرِيرُ حَرْفِ النَّفْيِ فِي الْمَعْطُوفَاتِ عَلَى الْمَنْفِيِّ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ وَخَاصَّةً حَيْثُ كَانَ مَعَ كُلٍّ مِنَ الْمَعَاطِيفِ اسْتِثْنَاءٌ.
Menfî (olumsuz kılınmış) olanın üzerine matûf kılınan kelimelerde olumsuzluk harfinin tekrarlanması bir Arap üslubudur; özellikle de matûfların her biriyle birlikte bir istisna bulunduğunda bu böyledir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلا أَكْثَرَ بِنَصْبِ أَكْثَرَ عَطْفًا عَلَى لَفْظِ نَجْوى. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ نَجْوى لِأَنَّهُ مَجْرُورٌ بِحَرْفِ جَرٍّ زَائِدٍ.
Cumhur { وَلا أَكْثَرَ } kelimesini, necvâ (نَجْوى) lafzına atfederek nasb ile [eksera şeklinde] okumuştur. Ya'kûb ise, zâid bir cer harfiyle mecrur olduğu için necvâ (نَجْوى) kelimesinin mahalline atfederek ref ile [ekseru şeklinde] okumuştur.
وأَيْنَ مَا مُرَكَّبٌ مِنْ (أَيْنَ) الَّتِي هِيَ ظَرْفُ مَكَانٍ وَ (مَا) الزَّائِدَةُ. وَأُضِيفَ (أَيْنَ) إِلَى جُمْلَةِ كانُوا، أَيْ فِي أَيِّ مَكَانٍ كَانُوا فِيهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ [٤] .
{ أَيْنَ مَا } ifadesi, mekân zarfı olan eyne (أَيْنَ) ile zâid olan mâ (مَا) edatından mürekkeptir. Eyne (أَيْنَ), { كانُوا } cümlesine muzâf kılınmıştır; yani 'her nerede bulunurlarsa bulunsunlar' demektir. Bunun benzeri Hadîd Suresi'ndeki { وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ } [4] buyruğudur.
وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ لِأَنَّ إِنْبَاءَهُمْ بِمَا تَكَلَّمُوا وَمَا عَمِلُوهُ فِي الدُّنْيَا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَدَلُّ عَلَى سِعَةِ عِلْمِ اللَّهِ مِنْ عِلْمِهِ بِحَدِيثِهِمْ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ مُعْظَمَ عِلْمِ الْعَالَمِينَ يَعْتَرِيهِ النِّسْيَانُ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الزَّمَانِ مِنَ الطُّولِ وَكَثْرَةِ تَدْبِيرِ الْأُمُورِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
[Ayet-i kerimedeki] { ثُمَّ } rütbî terâhî (mertebece sonralık) içindir; zira konuştukları ve dünyada yaptıkları şeylerin kıyamet gününde onlara haber verilmesi, Allah'ın ilminin genişliğine O'nun onların dünyadaki konuşmalarını bilmesinden daha fazla delalet eder. Çünkü böylesi uzun bir zaman diliminde ve gerek dünya gerekse ahirette pek çok işin tedbiri arasında yaratılmışların ilminin çoğuna unutma ârız olur.
وَفِي هَذَا وَعِيدٌ لَهُمْ بِأَنَّ نَجْوَاهُمْ إِثْمٌ عَظِيمٌ فَنُهِيَ عَنْهُ وَيَشْمَلُ هَذَا تَحْذِيرَ مَنْ يُشَارِكُهُمْ.
Bunda, gizli konuşmalarının büyük bir günah olduğuna dair onlar için bir tehdit vardır; bu sebeple ondan nehyedilmişlerdir. Bu durum, onlara ortak olan kimseleri sakındırmayı da kapsar.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا فَأَغْنَتْ أَنَّ غناء فَاء السبية كَقَوْلِ بَشَّارٍ:
{ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } cümlesi, { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } cümlesi için bir fezlekedir (tezyîldir). Bu sebeple inne (إِنَّ) edatı, Beşşâr'ın şu sözünde olduğu gibi sebebiyye fâ'sının yerini tutmuştur:
إِنْ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِ أَنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَإِلَّا فَإِنَّ الْمُخَاطَبَ لَا يَتَرَدَّدُ فِي ذَلِكَ. وَهَذَا التَّعْرِيضُ بِالْوَعِيدِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّهْيَ عَنِ التَّنَاجِي كَانَ سَابِقًا عَلَى نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَالْآيَاتِ بَعْدَهَا.
'Şüphesiz o başarı, sabah erkenden davranmaktadır.' Cümlenin inne (إِنَّ) ile tekit edilmesi konuya verilen önemden dolayıdır; yoksa muhatap bunda zaten tereddüt etmemektedir. Bu tarîz yoluyla yapılan tehdit, gizli konuşmaktan nehyetmenin bu ayetin ve sonraki ayetlerin nüzulünden önce olduğuna delalet eder.
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ٨]
[Mücâdele Suresi (58), Ayet 8]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٨)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Gizli konuşmaktan menedildikleri halde yine o yasaklandıkları şeye dönen ve günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşanları görmedin mi? Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde sana selam verirler. Kendi içlerinden de: 'Söylediklerimiz yüzünden Allah'ın bize azap etmesi gerekmez miydi?' derler. Onlara cehennem yeter! Oraya girecekler; ne kötü bir dönüş yeridir orası!” (8)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ } “Gizli konuşmaktan menedildikleri halde yine o yasaklandıkları şeye dönen ve günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşanları görmedin mi?”
إِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَالْآيَتَانِ اللَّتَانِ بَعْدَهَا نَزَلَتْ مَعَ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا حَسْبَمَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ تَرْتِيبِ التِّلَاوَةِ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: نُهُوا عَنِ النَّجْوى مُؤْذِنًا بِأَنَّهُ سَبَقَ نَهْيٌ عَنِ النَّجْوَى قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَاتِ، وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ نَهَاهُمْ رَسُول الله ﷺ عَنِ التَّنَاجِي بِحَضْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمْ يَنْتَهُوا، فَنَزَلَتْ، فَتَكُونُ الْآيَاتُ الْأَرْبَعُ نَزَلَتْ لِتَوْبِيخِهِمْ وَهُوَ مَا اعْتَمَدْنَاهُ آنِفًا.
Şayet bu ayet ve bundan sonraki iki ayet, tilavet tertibinin zahirinin gerektirdiği üzere kendisinden önceki ayetle birlikte inmişse, Yüce [Allah]'ın { نُهُوا عَنِ النَّجْوى } buyruğu bu ayetlerin nüzulünden önce gizli konuşmaya dair bir nehyin geçmiş olduğunu bildirir. Mücâhid ve Katâde'nin şu sözünün zahiri de budur: 'Bu ayet, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in müminlerin huzurunda gizlice fısıldaşmaktan nehyettiği, fakat bundan vazgeçmeyen Yahudi ve münafıklardan bir topluluk hakkında indi ve ayet nâzil oldu.' Buna göre dört ayet onları azarlamak için inmiştir; nitekim az önce benimsediğimiz görüş de budur.
وَإِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ بَعْدَ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا بِفَتْرَةٍ كَانَ الْمُرَادُ النَّهْيُ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ [المجادلة: ٧] كَمَا تَقَدَّمَ، بِأَنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَنِ النَّجْوَى بَعْدَ أَنْ سَمِعُوا الْوَعِيدَ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ، فَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى هُمُ الَّذِينَ عُنُوا بِقَوْلِهِ: مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ [المجادلة: ٧] الْآيَةَ.
Şayet bu ayet kendisinden önceki ayetten bir süre sonra inmişse, daha önce geçtiği üzere Yüce [Allah]'ın Mücâdele Suresi'ndeki { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ } buyruğunun işaret ettiği nehiy kastedilmiş olur; şöyle ki: Yüce [Allah]'ın { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ } buyruğundaki tehdidi işittikten sonra gizli konuşmaktan vazgeçmemişlerdir. Dolayısıyla { الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى } ifadesiyle kastedilenler, Mücâdele Suresi'ndeki { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ } ayetiyle kastedilen kimselerdir.
وثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ يَعُودُونَ لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ لِأَنَّ عَوْدَتَهُمْ إِلَى النَّجْوَى بَعْدَ أَن نهوا عَنْهَا أَعْظَمُ مِنِ ابْتِدَاءِ النَّجْوَى لِأَنَّ ابْتِدَاءَهَا كَانَ إِثْمًا لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ نَجْوَاهُمْ مِنْ نَوَايَا سَيِّئَةٍ نَحْو النبيء ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، فَأَمَّا عَوْدَتُهُمْ إِلَى النَّجْوَى بَعْدَ أَنْ نُهُوا عَنْهَا فَقَدْ زَادُوا بِهِ تَمَرُّدًا على النبيء ﷺ وَمَشَاقَّةً لِلْمُسْلِمِينَ.
[Ayet-i kerimede geçen] { ثُمَّ يَعُودُونَ } buyruğundaki { ثُمَّ }, rütbî terâhî (mertebece sonralık) içindir; zira nehyedildikten sonra gizli konuşmaya dönmeleri, ilk defa gizli konuşmaya başlamalarından daha büyüktür. Çünkü gizli konuşmaya ilk başlamaları, fısıltılarının Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ve Müslümanlara karşı kötü niyetler barındırması sebebiyle bir günahtı. Nehyedildikten sonra tekrar gizli konuşmaya dönmelerine gelince; bununla Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e karşı isyanı ve Müslümanlara muhalefeti daha da artırmış oldular.
فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا اقْتَضَاهُ اسْتِمْرَارُ الْمُنَافِقِينَ عَلَى نَجْوَاهُمْ.
Dolayısıyla cümle, münafıkların gizli konuşmalarını sürdürmelerinin gerektirdiği bir isti'nâf-ı ibtidâîdir (yeni bir başlangıç cümlesidir).
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى تَعْجِيبِيٌّ مُرَادٌ بِهِ تَوْبِيخُهُمْ حِينَ يَسْمَعُونَهُ.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى } buyruğundaki istifham taaccüb (şaşkınlık bildirme) amaçlıdır; bununla işittikleri anda onları azarlamak kastedilmiştir.
وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ بِقَرِينَةِ تَعْدِيَتِهَا بِحَرْفِ إِلَى.
Görme (rü'yet) ise, 'ilâ' (إِلَى) harfiyle müteaddî kılınması (geçişli yapılması) karinesiyle basarîdir (gözle görmektir).
وَالتَّعْرِيفُ فِي النَّجْوى تَعْرِيفُ الْعَهْدِ لِأَنَّ سِيَاق الْكَلَام فِي نَوْعٍ خَاصٍّ مِنَ النَّجْوَى. وَهِيَ النَّجْوَى الَّتِي تُحْزِنُ الَّذِينَ آمنُوا كَمَا ينبىء عَنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا [المجادلة: ١٠] .
{ النَّجْوى } kelimesindeki belirlilik (ahd) takısıdır; çünkü sözün akışı gizli konuşmanın özel bir türü hakkındadır. O da Yüce [Allah]'ın Mücâdele Suresi'ndeki { إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [10] buyruğunun haber verdiği üzere iman edenleri üzen gizli konuşmadır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ عَنْ جِنْسِ النَّجْوَى فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يَعُمُّ كُلَّ نَجْوَى بِمَرْأًى مِنَ النَّاسِ سَدًّا لِلذَّرِيعَةِ، قَالَ الْبَاجِيُّ فِي «الْمُنْتَقَى» : رُوِيَ أَنَّ النَّهْيَ عَنْ تَنَاجِي اثْنَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ دُونَ وَاحِدٍ أَنَّهُ كَانَ فِي بَدْءِ الْإِسْلَامِ، فَلَمَّا فَشَا الْإِسْلَامُ وَآمَنَ النَّاسُ زَالَ هَذَا الْحُكْمُ لِزَوَالِ سَبَبِهِ.
Gizli konuşma cinsinden nehyetmenin ilk başta sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) gayesiyle insanların gözü önünde cereyan eden her türlü gizli konuşmayı kapsamış olması da caizdir. Bâcî, el-Muntekâ adlı eserinde şöyle demiştir: 'Bir kişi hariç tutularak iki veya daha fazla kişinin aralarında gizlice konuşmasına dair nehyin İslâm'ın başlangıcında olduğu; İslâm yayılıp insanlar emniyete kavuşunca sebebi ortadan kalktığı için bu hükmün zâil olduğu rivayet edilmiştir.'
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ الْآيَةَ [١١٤] فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ عِبَادَهُ بِأَمْرَيْنِ عَظِيمَيْنِ: أَحَدُهُمَا:
İbnü'l-Arabî, Ahkâmü'l-Kur'ân'da Nisâ Suresi'ndeki { لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } [114] ayetinin tefsirinde şöyle demiştir: 'Şüphesiz Yüce Allah kullarına iki büyük şeyi emretmiştir: Birincisi:
الْإِخْلَاصُ وَهُوَ أَنْ يَسْتَوِيَ ظَاهِرُ الْمَرْءِ وَبَاطِنُهُ، وَالثَّانِي: النَّصِيحَةُ لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَعَامَّتِهِمْ، فَالنَّجْوَى خِلَافُ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ وَبَعْدَ هَذَا فَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ لِلْخَلْقِ مِنْ أَمْرٍ يَخْتَصُّونَ بِهِ فِي أَنْفُسِهِمْ وَيَخُصُّ بِهِ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَرخص فِي ذَلِكَ بِصَفَةِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالصَّدَقَةِ وَإِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ اه.
İhlas; o da kişinin içinin ve dışının bir olmasıdır. İkincisi ise: Allah'ın Kitabı'na, Resulü'ne, Müslümanların idarecilerine ve onların geneline nasihattir (samimi davranmaktır). Gizli konuşma ise bu iki esasa aykırıdır. Bununla birlikte insanların kendi içlerinde ve birbirleriyle paylaşacakları özel hususların bulunması kaçınılmaz olduğundan; iyiliği emretme, sadaka verme ve insanların arasını düzeltme niteliğinde olan fısıldaşmalara ruhsat verilmiştir.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü bitti].
وَفِي «الْمُوَطَّأِ» حَدِيثٌ أَنَّ رَسُول الله ﷺ قَالَ: «إِذَا كَانَ ثَلَاثَةٌ فَلَا يَتَنَاجَى اثْنَانِ دُونَ وَاحِدٍ» . زَادَ فِي رِوَايَةِ مُسْلِمٍ «إِلَّا بِإِذْنِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُحْزِنُهُ»
el-Muvatta'da Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğuna dair bir hadis yer almaktadır: 'Üç kişi bir arada olduğunda, biri hariç tutularak iki kişi aralarında fısıldaşmasın.' Müslim'in rivayetinde şu fazlalık vardır: 'Onun izni olmaksızın [böyle yapmasınlar]; çünkü bu durum onu üzer.'
. وَاخْتَلَفَ فِي مَحْمَلِ هَذَا النَّهْيِ عَلَى التَّحْرِيمِ أَوْ عَلَى الْكَرَاهَةِ، وَجُمْهُورُ الْمَالِكِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ لِلتَّحْرِيمِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْقَبَسِ» : فَإِنْ كَانَ قَوْلُهُ مَخَافَةَ أَنْ يُحْزِنَهُ مِنْ قَول النبيء ﷺ فَقَدِ انْحَسَمَ التَّأْوِيلُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْلِ الرَّاوِي فَهُوَ أَوْلَى مِنْ تَأْوِيلِ غَيْرِهِ. وَقَالَ ابْن الْقَاسِم: سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: لَا يَتَنَاجَى أَرْبَعَةٌ دُونَ وَاحِدٍ. وَأما تناجي الْجَمَاعَة دُونَ جَمَاعَةٍ فَإِنَّهُ أَيْضًا مَكْرُوهٌ أَوْ مُحَرَّمٌ اه. وَحَكَى النَّوَوِيُّ الْإِجْمَاعَ عَلَى جَوَازِ تَنَاجِي جَمَاعَةٍ دُونَ جَمَاعَةٍ وَاحْتَجَّ لَهُ ابْنُ التِّينِ بِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: فَأَتَيْتُهُ (يَعْنِي النبيء ﷺ وَهُوَ فِي مَلَأٍ فَسَارَرْتُهُ. وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي قِصَّةِ فَاطِمَةَ دَالٌّ عَلَى الْجَوَازِ.
Bu nehyin tahrîme mi (harama) yoksa kerâhete mi hamledileceği hususunda ihtilaf edilmiştir. Mâlikîlerin cumhuru bunun tahrîm ifade ettiği görüşündedir. İbnü'l-Arabî el-Kabes'te şöyle demiştir: 'Eğer «onu üzme korkusuyla» ifadesi Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in sözünden ise tevil kapısı kapanmıştır; şayet râvinin sözünden ise başkasının tevilinden daha evladır.' İbnü'l-Kâsım ise şöyle demiştir: 'Mâlik'in şöyle dediğini işittim: Dört kişi bir kişi hariç tutularak aralarında fısıldaşamaz. Bir topluluğun başka bir topluluk hariç fısıldaşmasına gelince; bu da mekruh veya haramdır.' Nevevî bir topluluğun başka bir topluluk hariç fısıldaşmasının caiz olduğu hususunda icma nakletmiş, İbnü't-Tîn de İbn Mes'ûd'un şu hadisini buna delil getirmiştir: 'Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir topluluk içindeyken yanına vardım ve onunla gizlice konuştum.' Âişe'nin Fâtıma kıssasındaki hadisi de bunun caiz olduğuna delalet etmektedir.
وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَدْخُلَ عَلَى الْمُتَنَاجِيَيْنِ فِي حَالِ تَنَاجِيهِمَا.
İbn Abdilberr şöyle demiştir: 'Fısıldaşan iki kişinin gizli konuşmaları esnasında hiç kimsenin onların yanına girmesi (aralarına girmesi) caiz değildir.'
وَأُلْحِقَ بِالتَّنَاجِي أَنْ يَتَكَلَّمَ رَجُلَانِ بِلُغَةٍ لَا يَعْرِفُهَا ثَالِثٌ مَعَهُمَا.
Yanlarında bulunan üçüncü kişinin bilmediği bir dille iki adamın konuşması da fısıldaşma (necvâ) hükmüne dâhil edilmiştir.
وَالْقَوْلُ فِي اسْتِعْمَالِ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ فِي مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ وَتَعْدِيَتِهِ بِاللَّامِ نَظِيرُ الْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا [المجادلة: ٣] .
{ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ } ifadesinin mecazi anlamda kullanılması ve lâm ile müteaddî kılınması hakkındaki açıklama, Yüce [Allah]'ın Mücâdele Suresi'ndeki { ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا } [3] buyruğundaki açıklamanın aynısıdır.
وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي مَوْقِعِ ثُمَّ عَاطِفَةِ الْجُمْلَةِ.
Aynı şekilde cümleleri birbirine bağlayan 'sümme'nin (ثُمَّ) konumu hakkındaki açıklama da böyledir.
وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي يَعُودُونَ دَالَّةٌ عَلَى التَّجَدُّدِ، أَيْ يُكَرِّرُونَ الْعَدَدَ بِحَيْثُ يُرِيدُونَ بِذَلِكَ الْعِصْيَانَ وَقِلَّةَ الِاكْتِرَاثِ بِالنَّهْيِ فَإِنَّهُمْ لَوْ عَادُوا إِلَى النَّجْوَى مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ لَاحْتَمَلَ حَالُهُمْ أَنَّهُمْ نَسُوا.
{ يَعُودُونَ } fiilindeki muzari sîgası teceddüt (yenilenme ve süreklilik) bildirir; yani bununla isyanı ve yasağı umursamamayı kastedecek şekilde bu eylemi tekrar ederler. Zira onlar gizli konuşmaya bir veya iki defa dönmüş olsalardı, durumları unuttuklarına hamledilebilirdi.
وَ «لِما نُهُوا عَنْهُ» هُوَ النَّجْوَى، فَعَدَلَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِضَمِيرِ النَّجْوَى إِلَى الْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنَ التَّعْلِيلِ لِمَا بَعْدَهَا مِنَ الْوَعِيدِ بِقَوْلِهِ: حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ عَلَى مَا فِي الصِّلَةِ مِنَ التَّسْجِيلِ عَلَى سَفَهِهِمْ.
{ لِما نُهُوا عَنْهُ } ifadesi necvâdır (gizli konuşmadır). Necvânın zamirini getirmek yerine mevsûl ve sılasına gidilmiştir; çünkü bu sıla, { حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ } buyruğundaki tehdidin gerekçesini bildirmekte ve aynı zamanda onların beyinsizliklerini tescil etmektedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَتَناجَوْنَ بِصِيغَةِ التَّفَاعُلِ مِنْ نَاجَى الْمَزِيدِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَرُوَيْسٌ وَيَعْقُوبُ وَيَنْتَجُونَ بِصِيغَةِ الِافْتِعَالِ مِنْ نَجَا الثُّلَاثِيِّ الْمُجَرَّدِ أَيْ سَارَّ غَيْرَهُ، وَالِافْتِعَالُ يَرِدُ بِمَعْنَى الْمُفَاعَلَةِ مِثْلِ اخْتَصَمُوا وَاقْتَتَلُوا.
Cumhur { يَتَناجَوْنَ } kelimesini, mezîd olan nâcâ (نَاجَى) fiilinden tefâ'ul sîgasıyla [yetecânevne şeklinde] okumuştur. Hamza, Ruveys ve Ya'kûb ise mücerred sülâsî olan necâ (نَجَا) fiilinden ifti'âl sîgasıyla 'başkasıyla fısıldaştı' anlamında { يَنْتَجُونَ } [yentecûne şeklinde] okumuşlardır. İfti'âl babı tıpkı ihtasamû (اختَصموا) ve iktetelû (اقتَتلوا) kelimelerinde olduğu gibi mufâale (müşareket) anlamında da gelir.
وَالْإِثْمُ: الْمَعْصِيَةُ وَهُوَ مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ تَنَاجِيهِمْ مِنْ كَلَامِ الْكُفْرِ وَذَمِّ الْمُسْلِمِينَ.
el-İsm (الْإِثْمُ): İsyan demektir; bu da gizli konuşmalarının küfür sözlerini ve Müslümanları yermeyi içermesidir.
والْعُدْوانِ بِضَمِّ الْعَيْنِ: الظُّلْمُ وَهُوَ مَا يُدَبِّرُونَهُ مِنَ الْكَيْدِ لِلْمُسْلِمِينَ.
Ayn harfinin zammesiyle el-Udvân (الْعُدْوانِ): Zulüm demektir; bu da Müslümanlara karşı planladıkları tuzaklardır.
وَمَعْصِيَةُ الرَّسُولِ مُخَالَفَةُ مَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ أَنَّهُ نَهَاهُمْ عَنِ النَّجْوَى وَهُمْ يعودون لَهَا.
[Ayet-i kerimedeki] { مَعْصِيَةِ الرَّسُولِ } ise, onlara emrettiği şeylere muhalefet etmeleridir. Bunun bir parçası da kendilerini gizli konuşmaktan nehyetmiş olduğu halde onların buna tekrar dönmeleridir.
وَالْيَاء لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ يَتَنَاجَوْنَ مُلَابِسِينَ الْإِثْمَ وَالْعُدْوَانَ وَمَعْصِيَةَ الرَّسُولِ وَهَذِهِ الْمُلَابَسَةُ مُتَفَاوِتَةٌ. فَمُلَابَسَةُ الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ مُلَابَسَةُ الْمُتَنَاجِي فِي شَأْنِهِ لِفِعْلِ الْمُنَاجِينَ.
[Başındaki] 'bâ' (الْبَاء) harfi mülâbese (birliktelik) içindir; yani günah, düşmanlık ve Resul'e isyana bürünerek fısıldaşırlar. Bu mülâbese farklı derecelerdedir; nitekim günah ve düşmanlıkla mülâbese, fısıldaşılan konunun fısıldaşanların fiiliyle olan mülâbesesidir.
وَمُلَابَسَةُ مَعْصِيّة الرَّسُول ﷺ مُلَابَسَةُ الْمُقَارَنَةِ لِلْفِعْلِ، لِأَنَّ نَجْوَاهُمْ بَعْدَ أَنْ نَهَاهُم النبيء ﷺ عَنْهَا مَعْصِيَةٌ وَفِي قَوْلِهِ: نُهُوا عَنِ النَّجْوى وَقَوْلِهِ: وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ لَا يَهُودُ لِأَن النبيء ﷺ مَا كَانَ
Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e isyanla olan mülâbese ise fiile mukârenet (eylemin bizzat kendisi olma) mülâbesesidir; çünkü Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları menettikten sonra gizli konuşmaları bizzat bir isyandır. Ayette geçen { نُهُوا عَنِ النَّجْوى } ve { وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ } buyrukları, onların Yahudiler değil münafıklar olduklarına delalet eder; çünkü Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]
يَنْهَى الْيَهُودَ عَنْ أَحْوَالِهِمْ. وَهَذَا يَرُدُّ قَوْلَ مَنْ تَأَوَّلَ الْآيَةَ عَلَى الْيَهُودِ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ، بَلِ الْحَقُّ مَا فِي ابْنِ عَطِيَّةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقين.
Yahudileri kendi hallerinden menediyor değildi. Bu durum, ayeti Yahudilere tevil edenlerin -ki bu Mücâhid ve Katâde'nin kavlidir- görüşünü reddeder; aksine doğru olan, İbn Atıyye'de İbn Abbâs'tan nakledildiği üzere ayetin münafıklar hakkında inmiş olmasıdır.
وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ.
{ وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde sana selam verirler. Kendi içlerinden de: 'Söylediklerimiz yüzünden Allah'ın bize azap etmesi gerekmez miydi?' derler. Onlara cehennem yeter! Oraya girecekler; ne kötü bir dönüş yeridir orası!”
بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ حَالَهُمْ فِي اخْتِلَاءِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ ذَكَرَ حَالَ نِيَّاتِهِمُ الْخَبِيثَةِ عِنْدَ الْحُضُورِ فِي مجْلِس النبيء ﷺ فَإِنَّهُمْ يَتَتَبَّعُونَ سُوءَ نِيَّاتِهِمْ مِنْ كَلِمَاتٍ يَتَبَادَرُ مِنْهَا لِلسَّامِعِينَ أَنَّهَا صَالِحَةٌ فَكَانُوا إِذَا دَخَلُوا على النبيء ﷺ يَخْفِتُونَ لَفْظَ «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ» لِأَنَّهُ شِعَارُ الْإِسْلَامِ وَلِمَا فِيهِ من جمع مَعْنَى السَّلَامَةِ يَعْدِلُونَ عَنْ ذَلِكَ وَيَقُولُونَ: أَنْعِمْ صَبَاحًا، وَهِيَ تَحِيَّةُ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِأَنَّهُمْ لَا يُحِبُّونَ أَنْ يَتْرُكُوا عَوَائِدَ الْجَاهِلِيَّةِ. نَقَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Birbirleriyle baş başa kaldıklarındaki durumlarını zikrettikten sonra, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisinde hazır bulunduklarında taşıdıkları kötü niyetlerini zikretti. Zira onlar, dinleyenlere ilk anda iyi ve uygunmuş gibi gelen kelimeler arasından kötü niyetlerini sinsice yürütmeye çalışırlardı. Nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in yanına girdiklerinde, İslam'ın şiarı olduğu ve esenlik anlamının tamamını içerdiği için 'es-Selâmu aleykum' lafzını kısık sesle söyler, bundan yüz çevirerek: 'En'ım sabâhan' (sabahın aydın/huzurlu olsun) derlerdi. Bu ise Cahiliye devrinde Arapların selamıydı; çünkü onlar Cahiliye adetlerini bırakmak istemiyorlardı. Bunu İbn Atıyye, İbn Abbâs'tan nakletmiştir.
فَمَعْنَى بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ، بِغَيْرِ لَفْظِ السَّلَامِ، فَإِنَّ اللَّهَ حَيَّاهُ بِذَلِكَ بِخُصُوصِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً [الْأَحْزَاب: ٥٦] . وَحَيَّاهُ بِهِ فِي عُمُومِ الْأَنْبِيَاءِ بِقَوْلِهِ: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى [النَّمْل: ٥٩] وَتَحِيَّةُ اللَّهِ هِيَ التَّحِيَّةُ الْكَامِلَةُ.
{ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ } ifadesinin anlamı, selam lafzından başka bir şeyle demektir. Çünkü Allah Teâlâ, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } [el-Ahzâb: 56] “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin” buyruğunda O'na özel olarak selam ile hitap etmiştir. Bütün peygamberler genelinde ise: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } [en-Neml: 59] “De ki: Hamd Allah'a aittir. Selam olsun O'nun seçtiği kullarına!” buyruğuyla selam vermiştir; Allah'ın selamı ise en mükemmel selamdır.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا
Bu ayetten kastedilen,
وَرَدَ فِي حَدِيثِ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا إِذَا حيّوا النبيء ﷺ قَالُوا: السَّامُ عَلَيْكَ، وَأَن النبيء ﷺ كَانَ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: «وَعَلَيْكُمْ»
Yahudilerin Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e selam verdiklerinde 'es-Sâmu aleyke' (ölüm üzerine olsun) dedikleri ve Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in de onlara 'Ve aleykum' (sizin de üzerinize olsun) şeklinde karşılık verdiği hadisinde geçen durum değildir.
. فَإِنَّ ذَلِكَ وَارِدٌ فِي قَوْمٍ مَعْرُوفٌ أَنَّهُمْ مِنَ الْيَهُودِ. وَمَا ذُكِرَ أَوَّلَ هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَلِيقُ حَمْلُهُ عَلَى أَحْوَالِ الْيَهُودِ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا وَلَوْ حمل ضمير جاؤُكَ عَلَى الْيَهُودِ لَزِمَ عَلَيْهِ تَشْتِيتُ الضَّمَائِرِ.
Çünkü o durum, Yahudi oldukları bilinen bir topluluk hakkında vuku bulmuştur. Bu ayetin başında zikredilen hususların ise az önce öğrendiğin üzere Yahudilerin hallerine hamledilmesi uygun düşmez. Eğer { جَاؤُكَ } fiilindeki zamir Yahudilere hamledilecek olursa zamirlerin dağılması (farklı mercilere gitmesi) gerekir.
أَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَفِي أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ، وَهَذَا مِثْلُ مَا كَانَ بَعضهم يَقُول للنَّبِي ﷺ:
Bu ayet ise münafıkların halleri hakkındadır. Bu durum, onlardan bazılarının Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e:
راعِنا [الْبَقَرَة: ١٠٤] تَعَلَّمُوهَا مِنَ الْيَهُودِ وَهُمْ يُرِيدُونَ التَّوْجِيهَ بِالرُّعُونَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:
{ رَاعِنَا } [el-Bakara: 104] demelerine benzer. Bunu Yahudilerden öğrenmişlerdi ve bununla [kelimeyi] 'ruûnet' (ahmaklık/hafiflik) manasına çekmek istiyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ [الْبَقَرَة:
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin, 'Unzurnâ' deyin ve dinleyin! Kâfirler için elem verici bir azap vardır.” [el-Bakara:
١٠٤] وَلَمْ يُرِدْ مِنْهُ نَهْيَ الْيَهُودِ.
104] “Ey iman edenler! 'Râinâ' (bizi gözet) demeyin, 'Unzurnâ' (bize bak) deyin ve dinleyin! Kafirler için elem verici bir azap vardır.” Burada da Yahudilerin menedilmesi kastedilmemiştir.
وَمَعْنَى يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ } ifadesinin manası; Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi birbirlerine söylerler demektir:
فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] . وَقَوْلِهِ: ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً [النُّور: ١٢] ، أَيْ ظَنَّ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ خَيْرًا، أَيْ يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ.
{ فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ } [en-Nûr: 61] “Evlere girdiğiniz zaman kendinize (birbirinize) selam verin” ve { ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا } [en-Nûr: 12] “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirleri hakkında hayır zannında bulundular”; yani birbirleri hakkında iyi düşündüler, [burada da] birbirlerine derler demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ أَنْفُسِهِمْ مَجَامِعِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً، أَيْ قُلْ لَهُمْ خَالِيًا بِهِمْ سَتْرًا عَلَيْهِمْ مِنَ الِافْتِضَاحِ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٣] ولَوْلا لِلتَّحْضِيضِ، أَيْ هَلَّا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِسَبَبِ كَلَامِنَا الَّذِي نَتَنَاجَى بِهِ مِنْ ذمّ النبيء ﷺ وَنَحْوِ ذَلِكَ، أَيْ يَقُولُونَ مَا مَعْنَاهُ لَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ نَبِيئًا لَعَذَّبَنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُهُ مِنَ السُّوءِ فِيهِ وَمِنَ الذَّمِّ وَهُوَ مَا لَخَّصَهُ اللَّهُ مِنْ قَوْلِهِمْ بِكَلِمَةِ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ فَإِنَّ لَوْلا لِلتَّحْضِيضِ مُسْتَعْمَلَةٌ كِنَايَةٌ عَن جحد نبوءة النبيء ﷺ، أَيْ لَوْ كَانَ نَبِيئًا لَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْنَا فَلَعَذَّبَنَا الْآنَ بِسَبَبِ قَوْلِنَا لَهُ.
Ayrıca { أَنْفُسِهِمْ } ifadesinden kastın, Allah Teâlâ'nın { وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } “Onlara nefislerine işleyecek tesirli söz söyle” buyruğunda olduğu gibi kendi meclisleri olması da caizdir; yani rezil olmaktan gizlemek amacıyla onlarla baş başa kalarak söyle demektir. Bu, Nisâ Suresi'nde [63] geçmişti. { لَوْلَا } ise tahdîd (teşvik/hesap sorma) içindir; yani 'Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i yerme ve benzeri konularda gizlice konuştuğumuz sözler sebebiyle Allah bize azap etse ya!' anlamındadır. Yani şunu demek isterler: 'Eğer Muhammed peygamber olsaydı, onun hakkında söylediğimiz kötü sözler ve yergiler sebebiyle Allah bize muhakkak azap ederdi.' İşte bu durum, Allah'ın onların sözlerini { لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ } ifadesiyle özetlediği husustur. Zira tahdîd için olan { لَوْلَا }, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in nübüvvetini inkar etmekten kinaye olarak kullanılmıştır; yani 'Şayet o peygamber olsaydı, Allah bize gazap eder ve ona söylediğimiz söz yüzünden bizi hemen şimdi cezalandırırdı' [demek isterler].
وَهَذَا خَاطِرٌ مِنْ خَوَاطِرِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ الْمُتَأَصِّلَةِ فِيهِمْ، وَهِيَ تَوَهُّمُهُمْ أَنَّ شَأْنَ اللَّهِ تَعَالَى كَشَأْنِ الْبَشَرِ فِي إِسْرَاعِ الِانْتِقَامِ وَالِاهْتِزَازِ مِمَّا لَا يَرْضَاهُ وَمِنَ الْمُعَانَدَةِ.
Bu, dalalet ehlinin içlerine kök salmış kuruntularından biridir; o da intikamı çabucak alma, hoşnut olmadığı ve inatlaşılan şeylerden ötürü hemen öfkelenip harekete geçme hususunda Allah Teâlâ'nın durumunu insanların durumu gibi vehmetmeleridir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَا أَحَدَ أَصْبَرُ عَلَى أَذًى يَسْمَعُهُ مِنَ اللَّهِ، يَدَّعُونَ لَهُ نِدًّا وَهُوَ يَرْزُقُهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ لِجُحُودِهِمْ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ يَحْسَبُونَ أَنَّ عِقَابَ اللَّهِ تَعَالَى يَظْهَرُ فِي الدُّنْيَا»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İşittiği eziyete Allah'tan daha çok sabreden hiç kimse yoktur; O'na ortak koşarlar da O yine onları rızıklandırır.» Bununla beraber onlar, yeniden dirilişi ve karşılık gününü inkar ettikleri için Allah Teâlâ'nın cezasının dünyada ortaya çıkacağını sanırlar.
. وَهَذَا مِنَ الْغُرُورِ قَالَ تَعَالَى: وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ [فصلت:
Bu ise bir aldanıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } [Fussilet:
٢٣] ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى رَدًّا عَلَى كَلَامِهِمْ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ أَيْ كَافِيهِمْ مِنَ الْعَذَابِ جَهَنَّمُ فَإِنَّهُ عَذَابٌ.
23] “İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz.” Bundan dolayı Allah Teâlâ onların sözlerine cevap olarak: { حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ } “Onlara cehennem yeter” buyurmuştur; yani ceza olarak onlara cehennem kafidir, çünkü o [asıl] azaptır.
وَأَصْلُ يَصْلَوْنَها يَصْلَوْنَ بِهَا، فَضَمَّنَ مَعْنَى يَذُوقُونَهَا أَوْ يَحُسُّونَهَا وَقَدْ تَكَرَّرَ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ فِي الْقُرْآنِ.
{ يَصْلَوْنَهَا } fiilinin aslı 'yaslevne bihâ' (onunla yanarlar) şeklindedir; tadarlar veya hissederler anlamını tazammun etmiştir (içermiştir). Bu kullanım Kur'an'da tekerrür etmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَبِئْسَ الْمَصِيرُ تَفْرِيعٌ عَلَى الْوَعِيدِ بِشَأْنِ ذمّ جَهَنَّم.
{ فَبِئْسَ الْمَصِيرُ } buyruğu ise cehennemi yerme hususundaki tehdide dayalı bir tefridir (onun sonucunu bildirmedir).
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ٩]
[Mücâdele Suresi (58), Ayet 9]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } (9) “Ey iman edenler! Gizli konuştuğunuz zaman günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşmayın; iyilik ve takva hususunda fısıldaşın. Huzurunda toplanacağınız Allah'tan korkun!”
خِطَابٌ لِلْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ فَعَامَلَهُمُ اللَّهُ بِمَا أَظْهَرُوهُ وَنَادَاهُمْ بِوَصْفِ الَّذِينَ آمَنُوا كَمَا قَالَ: مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ [الْمَائِدَة: ٤١]
Bu, iman gösterisinde bulunan münafıklara bir hitaptır. Allah onlara dışa vurdukları tutuma göre muamele etmiş ve şu ayette olduğu gibi kendilerine iman edenlerin vasfıyla seslenmiştir: { مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } [el-Mâide: 41] “Ağızlarıyla 'İnandık' deyip de kalpleri inanmamış olanlardan...”
وَمِنْهُ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] أَيْ يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ بِزَعْمِهِ، وَنَبَّهَهُمْ إِلَى تَدَارُكِ حَالِهِمْ بِالْإِقْلَاعِ عَنْ آثَارِ النِّفَاقِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ مِنْ تَعْقِيبِ التَّخْوِيفِ بِالتَّرْغِيبِ. فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ.
Bunun bir benzeri de Allah'ın müşriklerden naklettiği şu sözdür: { وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [el-Hicr: 6] “Dediler ki: 'Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirildiği [iddia edilen] kimse! Sen kesinlikle bir delisin.'” Yani kendi iddiasına göre kendisine Zikir indirilmiş olan kimse [demektir]. Kur'an'ın korkutmanın ardından teşvik etme adetine uygun olarak nifakın izlerinden vazgeçip hallerini düzeltmeleri hususunda onları uyarmıştır. Dolayısıyla bu cümle yeni bir başlangıç (istînâf-ı ibtidâî) cümlesidir.
ذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَعْمَلُونَ بِعَمَلِ أَهْلِ الْإِيمَانِ إِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا فَإِذَا رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ غَلَبَ عَلَيْهِمُ الْكُفْرُ فَكَانُوا فِي بَعْضِ أَحْوَالِهِمْ مُقَارِبِينَ الْإِيمَانَ بِسَبَبِ مُخَالَطَتِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَلِذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ لَهُمْ مَثَلًا بِالنُّورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٧] ثُمَّ قَوْلِهِ: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا [الْبَقَرَة: ٢٠] . وَهَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى تَنْبِيهًا عَلَى مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ إِنْ كَانُوا مُتَنَاجِينَ لَا مَحَالَةَ.
Şöyle ki münafıklar, iman edenlerle karşılaştıklarında iman ehlinin ameli gibi amel ederler, kendi kavimlerine döndüklerinde ise üzerlerine küfür galip gelirdi. Bu sebeple müminlerle bir arada bulunmalarından ötürü bazı hallerinde imana yaklaşırlardı. Bundan dolayı Allah Teâlâ şu ayetinde onlar için ışık/nur örneğini vermiştir: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } [el-Bakara: 17] “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir. Ateş etrafını aydınlatınca Allah onların nurunu giderdi” ve ardından şöyle buyurmuştur: { كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا } [el-Bakara: 20] “Önlerini aydınlattıkça onda yürürler, üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar.” İşte Allah Teâlâ'nın { فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ } buyruğuna uygun olan budur; { وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى } buyruğu ise şayet mutlaka gizli konuşacaklarsa yapmaları gereken şeye bir dikkat çekmedir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ الْخُلَّصِ بِأَنْ وَجَّهَ اللَّهُ الْخِطَابَ إِلَيْهِمْ تَعْلِيمًا لَهُمْ بِمَا يَحْسُنُ مِنَ التَّنَاجِي وَمَا يَقْبُحُ مِنْهُ بِمُنَاسَبَةِ ذَمِّ تَنَاجِي الْمُنَافِقِينَ فَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ بِالنَّهْيِ عَنْ مِثْلِ تَنَاجِي الْمُنَافِقِينَ وَإِنْ كَانَ لَا يَصْدُرُ مِثْلُهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ تَعْرِيضًا بِالْمُنَافِقِينَ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Ayrıca ayetin samimi müminlere yönelik bir hitap olması da caizdir; şöyle ki Allah, münafıkların gizli konuşmalarının yerilmesi münasebetiyle, gizli konuşmanın güzel ve çirkin olanını onlara öğretmek amacıyla hitabı onlara yöneltmiştir. Bu sebeple, her ne kadar müminlerden böyle bir şey sadır olmayacak olsa da münafıklara tariz (üstü kapalı gönderme) yapmak maksadıyla münafıkların gizli konuşmaları gibi konuşmaktan nehiy ile başlanmıştır; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ [آل عمرَان: ١٥٦] ، وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ هُوَ قَوْلُهُ: وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى تَعْلِيمًا لِلْمُؤْمِنِينَ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } [Âl-i İmrân: 156] “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında: 'Eğer yanımızda kalsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi' diyenler gibi olmayın! Allah bunu onların kalplerinde bir hasret kılsın diye [böyle dediler].” Sözden asıl maksat ise müminlere talim olmak üzere: { وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى } buyruğudur.
وَالتَّقْيِيد ب إِذا تَناجَيْتُمْ يُشِير إِلَى أَنه لَا يَنْبَغِي التناجي مُطلقًا وَلَكنهُمْ لما اعتادوا التناجي حذروا من غوائله، وَإِلَّا فَإِن التَّقْيِيد مُسْتَغْنى عَنهُ بقوله: «لَا تتناجوا بالإثم والعدوان» . وَهَذَا مثل مَا وَقع فِي حَدِيث النَّهْي عَن الْجُلُوس فِي الطرقات من
{ إِذَا تَنَاجَيْتُمْ } kaydı, fısıldaşmanın mutlak olarak uygun olmadığına işaret eder; fakat onlar fısıldaşmayı adet edindiklerinden ötürü bunun tehlikelerinden sakındırılmışlardır. Aksi takdirde bu kayıt, { لَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ } buyruğuyla zaten müstağnidir (ayrıca zikredilmeyebilirdi). Bu durum, yollarda oturmayı nehyeden hadiste
قَوْله ﷺ: «فَإِن كُنْتُم فاعلين لَا محَالة فاحفظوا حق الطَّرِيق» .
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «Eğer mutlaka oturacaksanız yolun hakkını verin» buyurmasına benzer.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَلا تَتَناجَوْا بِصِيغَةِ التَّفَاعُلِ. وَقَرَأَهُ رُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ وَحْدَهُ فَلَا
Cumhur { فَلَا تَتَنَاجَوْا } lafzını tefâul kalıbında okumuştur. Yalnızca Ya'kûb'dan gelen rivayetle Ruveys ise { فَلَا
تَنْتَجُوا بِوَزْنِ تَنْتَهُوا.
تَنْتَجُوا } şeklinde 'tentehû' (تَنْتَهُوا) vezninde okumuştur.
وَالْأَمْرُ مِنْ قَوْلِهِ: وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِبَاحَةِ كَمَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا تَناجَيْتُمْ.
{ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ } buyruğundaki emir kipi, Allah Teâlâ'nın { إِذَا تَنَاجَيْتُمْ } buyruğunun da gerektirdiği üzere ibaha (mubah kılma) için kullanılmıştır.
وَالْإِثْمُ وَالْعُدْوَانُ وَمَعْصِيَةُ الرَّسُولِ تَقَدَّمَتْ. وَأَمَّا الْبِرُّ فَهُوَ ضِدُّ الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَهُوَ يَعُمُّ أَفْعَالَ الْخَيْرِ الْمَأْمُورِ بِهَا فِي الدِّينِ.
el-İsm (günah), el-Udvân (düşmanlık) ve masiyetü'r-Resul (Resul'e isyan) kavramları daha önce geçmişti. el-Birr (iyilik) ise günah ve düşmanlığın zıddıdır; dinde emredilen bütün hayırlı amelleri kapsar.
والتَّقْوى: الِامْتِثَالُ، وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢] .
et-Takvâ ise emirlere boyun eğip uymaktır; Bakara Suresi'ndeki [2] { هُدًى لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” buyruğunda geçmişti.
وَفِي قَوْلِهِ: الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ تَذْكِيرٌ بِيَوْمِ الْجَزَاءِ. فَالْمَعْنَى: الَّذِي إِلَيْهِ تحشرون فيجازيكم.
{ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } buyruğunda ceza/karşılık gününe bir hatırlatma vardır. Anlamı şudur: Huzurunda toplanacağınız ve size karşılığınızı verecek olan [Allah'tan sakının].
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ١٠]
[Mücâdele Suresi (58), Ayet 10]
إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٠)
{ إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } (10) “Gizli konuşmalar, iman edenleri üzüntüye boğmak için ancak şeytandandır. Oysa Allah'ın izni olmadıkça onlara hiçbir zarar veremez. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”
تَسْلِيَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَأْنِيسٌ لِنُفُوسِهِمْ يُزَالُ بِهِ مَا يَلْحَقُهُمْ مِنَ الْحُزْنِ لِمُشَاهَدَةِ نَجْوَى الْمُنَافِقِينَ لِاخْتِلَافِ مَذَاهِبِ نُفُوسِهِمْ إِذَا رَأَوُا الْمُتَنَاجِينَ فِي عَدِيدِ الظُّنُونِ وَالتَّخَوُّفَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ. فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ اقْتَضَتْهُ مُنَاسِبَةُ النَّهْيِ عَنِ النَّجْوَى، عَلَى أَنَّهَا قَدْ تَكُونُ تَعْلِيلًا لِتَأْكِيدِ النَّهْيِ عَنِ النَّجْوَى.
[Bu ayet], daha önce geçtiği üzere fısıldaşanları gördüklerinde zihinlerine gelen çeşitli zanlar ve endişeler yüzünden münafıkların fısıldaşmalarını müşahede etmekten dolayı müminlerin maruz kaldığı hüznü ortadan kaldıran, onlara yönelik bir teselli ve gönüllerine bir ferahlıktır. Dolayısıyla bu cümle, fısıldaşmaktan nehyetmenin gerektirdiği yeni bir başlangıç (istînâf-ı ibtidâî) cümlesidir; bununla birlikte fısıldaşma yasağını pekiştiren bir gerekçe (ta'lîl) olması da mümkündür.
وَالتَّعْرِيفُ فِي النَّجْوى تَعْرِيفُ الْعَهْدِ لَا مَحَالَةَ. أَيْ نَجْوَى الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ يَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ومعصية الرَّسُول ﷺ.
{ النَّجْوَى } kelimesindeki belirlilik takısı (el-) şüphesiz ahd içindir; yani günah, düşmanlık ve Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e isyan üzere fısıldaşan münafıkların fısıldaşması demektir.
وَالْحَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ إِنَّمَا قَصْرٌ مَوْصُوفٌ عَلَى صِفَةٍ ومِنَ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ قَصَرَ النَّجْوَى عَلَى الْكَوْنِ مِنَ الشَّيْطَانِ، أَيْ جَائِيَةٌ لِأَنَّ الْأَغْرَاضَ الَّتِي يَتَنَاجَوْنَ فِيهَا مِنْ أَكْبَرِ مَا يُوَسْوِسُ الشَّيْطَانُ لِأَهْلِ الضَّلَالَةِ بِأَنْ يَفْعَلُوهُ لِيُحْزِنَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمَا يَتَطَرَّقُهُمْ مِنْ خَوَاطِرِ الشَّرِّ بِالنَّجْوَى. وَهَذِهِ الْعِلَّةُ لَيْسَتْ قَيْدًا فِي الْحَصْرِ فَإِنَّ لِلشَّيْطَانِ عِلَلًا أُخْرَى مِثْلَ إِلْقَاءِ الْمُتَنَاجِينَ فِي الضَّلَالَةِ، وَالِاسْتِعَانَةِ بِهِمْ عَلَى إِلْقَاءِ الْفِتْنَةِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَغْرَاضِ الشَّيْطَانِيَّةِ.
{ إِنَّمَا } edatından anlaşılan hasr (kasıt/sınırlandırma), mevsun sıfata hasrıdır. { مِنَ } harfi ise ibtidâiyye (başlangıç/kaynak bildiren)dir; yani fısıldaşmayı şeytandan olmaya, ondan kaynaklanmaya hasretmiştir. Çünkü gizlice konuştukları gayeler, fısıldaşma sebebiyle müminlerin aklına gelecek şer düşüncelerle onları üzüntüye boğmak adına şeytanın dalalet ehline yapmalarını fısıldadığı en büyük vesveselerdendir. Bu gerekçe hasrın mutlak bir kaydı değildir; zira şeytanın fısıldaşanları dalalete düşürmek, fitne çıkarmada onları araç kılmak ve benzeri başka şeytani amaçları da vardır.
وَقَدْ خُصَّتْ هَذِهِ الْعِلَّةُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَسْلِيَةُ الْمُؤْمِنِينَ وَتَصَبُّرُهُمْ عَلَى أَذَى الْمُنَافِقِينَ وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ: وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً لِيَطْمَئِنَّ الْمُؤْمِنُونَ بِحِفْظِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ مِنْ ضُرِّ الشَّيْطَانِ. وَهَذَا نَحْو من قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الْحجر:
Bu gerekçenin özellikle zikredilmesi, asıl maksadın müminleri teselli etmek ve münafıkların eziyetlerine karşı onları sabra teşvik etmek olmasındandır. İşte bu yüzden, Allah'ın kendilerini şeytanın zararından koruyacağına müminlerin güven duymaları için ardından: { وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئاً } buyruğunu getirmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu kabilindendir: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ } [el-Hicr:
٤٢] .
42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hakimiyetin yoktur.”
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ لِيَحْزُنَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ فَيَكُونُ الَّذِينَ آمَنُوا مَفْعُولًا.
Yalnızca Nâfi' { لِيَحْزُنَ } lafzını yâ harfinin zammesi ve zây harfinin kesresiyle (liyuhzine) okumuştur; bu durumda { الَّذِينَ آمَنُوا } meful (nesne) olur.
وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمَّ الزَّاي مضارع حزم فَيَكُونُ الَّذِينَ آمَنُوا فَاعِلًا وَهُمَا لُغَتَانِ.
Diğer kıraat imamları ise hazene (حَزَنَ) fiilinin muzarisi olarak yâ'nın fethası ve zây'ın zammesiyle { لِيَحْزُنَ } (liyahzune) şeklinde okumuşlardır; bu durumda { الَّذِينَ آمَنُوا } fail (özne) olur. İkisi de Arapçada geçerli iki ayrı lügattir.
وَجُمْلَةُ وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ إِلَخْ مُعْتَرِضَةٌ.
{ وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ } cümlesi bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza).
وَضَمِيرُ الرَّفْعِ الْمُسْتَتِرُ فِي قَوْلِهِ: بِضارِّهِمْ عَائِدٌ إِلَى الشَّيْطانِ.
{ بِضَارِّهِمْ } ifadesindeki gizli merfû zamir, şeytana râcidir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَضُرُّ الْمُؤْمِنِينَ بِالنَّجْوَى أَكْثَرَ مِنْ أَنَّهُ يُحْزِنُهُمْ. فَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً [آل عمرَان: ١١١] أَوْ عَائِدٌ إِلَى النَّجْوَى بِتَأْوِيلِهِ بِالتَّنَاجِي، أَيْ لَيْسَ التَّنَاجِي بِضَارِّ الْمُؤْمِنِينَ لِأَن أَكْثَره ناشىء عَنْ إِيهَامِ حُصُولِ مَا يَتَّقُونَهُ فِي الْغَزَوَاتِ.
Manası şudur: Şeytan gizli konuşmalarla müminlere, onları üzmekten başka bir zarar veremez. Bu durum tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى } [Âl-i İmrân: 111] “Onlar size eziyetten başka hiçbir zarar veremezler” buyruğu gibidir. Ya da [gizli zamir], tenâcî (fısıldaşma eylemi) teviliyle { النَّجْوَى } kelimesine râcidir; yani bu gizli konuşma müminlere zarar verecek değildir; çünkü bunun çoğu, gazvelerde korktukları şeyin gerçekleşeceği vehmini uyandırmaktan ibarettir.
وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَحْوَالٍ وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ إِلَّا فِي حَالِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ قَدَّرَ شَيْئًا مِنَ الْمَضَرَّةِ مِنْ هَزِيمَةٍ أَوْ قَتْلٍ. وَالْمُرَادُ بِالْإِذْنِ أَمْرُ التَّكْوِينِ.
Her iki takdire göre de { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } ifadesindeki istisna, hallerden yapılan bir istisnadır ve 'bâ' harfi sebebiyet içindir; yani Allah'ın yenilgi veya ölüm gibi bir zararı takdir etmiş olması hali müstesna demektir. İzin ile kastedilen ise tekvînî emirdir (yaratılış kanunlarına dair iradedir).
وَانْتَصَبَ شَيْئاً عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، أَيْ شَيْئًا مِنَ الضُّرِّ.
{ شَيْئاً } lafzı meful-i mutlak olarak mansub kılınmıştır; yani hiçbir zarar veremez anlamındadır.
وَوُقُوعُ شَيْئاً وَهُوَ ذِكْرُهُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يُفِيدُ عُمُومَ نَفْيِ كُلِّ ضُرٍّ مِنَ الشَّيْطَانِ، أَيِ انْتَفَى كُلُّ شَيْءٍ مِنْ ضُرِّ الشَّيْطَانِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، فَيَشْمَلُ ضُرَّ النَّجْوَى وَضُرَّ غَيْرِهَا، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ مِنْ عُمُومِ شَيْئاً الْوَاقِعُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، أَيْ لَا ضُرًّا مُلَابِسًا لِإِذْنِ اللَّهِ فِي أَنْ يُسَلِّطَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ ضُرَّهُ فِيهِ، أَيْ ضُرَّ وَسْوَسَتِهِ.
{ شَيْئاً } lafzının nefy (olumsuzluk) bağlamında yer alması, şeytandan gelecek her türlü zararın nefyedilmesinde umum (kapsayıcılık) ifade eder; yani şeytanın zararından hiçbir şey müminlere dokunamaz. Dolayısıyla hem gizli konuşmanın zararını hem de diğer zararları kapsar. Allah Teâlâ'nın { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } buyruğundaki istisna ise olumsuzluk bağlamında gelen { شَيْئاً } kelimesinin umumi anlamından yapılmıştır; yani şeytanın onlara zararını, yani vesvesesinin zararını musallat etmesine dair Allah'ın izninin eşlik ettiği zarar müstesna demektir.
وَاسْتُعِيرَ الْإِذْنُ لِمَا جَعَلَهُ اللَّهُ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ مِنْ تَأَثُّرِ النُّفُوسِ بِمَا يُسَوِّلُ إِلَيْهَا. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الْحجر:
İzin [kelimesi], Allah'ın yaratılışın aslında nefislerin kendilerine fısıldanan şeylerden etkilenmesine dair kıldığı şey için istiare edilmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun anlamıdır: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } [el-Hicr:
٤٢] فَإِذَا خَلَّى اللَّهُ بَيْنَ الْوَسْوَسَةِ وَبَيْنَ الْعَبْدِ يَكُونُ اقْتِرَابُ الْعَبْدِ مِنَ الْمَعَاصِي الظَّاهِرَةِ وَالْبَاطِنَةِ فِي كُلِّ حَالَةٍ يَبْتَعِدُ فِيهَا الْمُؤْمِنُ عَنْ مُرَاقَبَةِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ الشَّرْعِيَّيْنِ. وَهَذَا الضُّرُّ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالسُّلْطَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي شَأْنِ الشَّيْطَانِ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ أَيْ فَلَكَ عَلَيْهِ سُلْطَانٌ. وَهَذِهِ التَّصَارِيفُ الْإِلَهِيَّةُ جَارِيَةٌ عَلَى وَفْقِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَا يُعلمهُ من أَحْوَال عِبَادِهِ وَسَرَائِرِهِمْ وَهُوَ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى.
42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna.” [el-Hicr: 42] Allah vesvese ile kulun arasını serbest bıraktığında, müminin şer'î emir ve yasakları gözetmekten uzaklaştığı her durumda kulun zâhirî ve bâtınî günahlara yaklaşması söz konusu olur. Şeytan hakkında Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna” buyruğunda 'sultan' (hâkimiyet) ile ifade edilen zarar işte budur; yani o takdirde senin onun üzerinde bir hâkimiyetin olur demektir. Bu ilâhî tasarruflar, Allah Teâlâ'nın hikmetine ve kullarının hallerinden ve gizliliklerinden bildiği şeylere uygun olarak cereyan etmektedir; O, sırrı da [ondan] daha gizli olanı da bilir.
وَلِهَذَا ذُيِّلَ بِقَوْلِهِ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ لِأَنَّهُمْ إِذَا تَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكُّلًا حَقًّا بِأَنِ اسْتَفْرَغُوا وُسْعَهُمْ فِي التَّحَرُّزِ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ وَاسْتَعَانُوا بِاللَّهِ عَلَى تَيْسِيرِ ذَلِكَ لَهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يَحْفَظُهُمْ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ [الطَّلَاق: ٣] .
Bundan dolayı: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyruğuyla fezleke yapılmıştır. Çünkü onlar Allah'a hakkıyla tevekkül edip şeytanın tuzağından sakınmak için bütün güçlerini sarf ettiklerinde ve bunun kendilerine kolaylaştırılması hususunda Allah'tan yardım dilediklerinde, Allah onları şeytanın tuzağından korur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ } [et-Talâk: 3] “Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter” buyurmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عُمُومُ شَيْئاً مُرَادًا بِهِ الْخُصُوصُ، أَيْ لَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا مِمَّا يُوهِمُهُ تَنَاجِي الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَزِيمَةٍ أَوْ قَتْلٍ إِلَّا بِتَقْدِيرِ اللَّهِ حُصُولَ هَزِيمَةٍ أَوْ قَتْلٍ.
{ شَيْئاً } lafzının umumîliği ile hususîliğin kastedilmiş olması da câizdir; yani münafıkların fısıldaşmalarının vehmettirdiği hezimet veya ölümden hiçbir şeyle onlara zarar veremez; meğerki Allah'ın hezimet veya ölüm meydana gelmesini takdir etmesi müstesna.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ التَّنَاجِيَ يُوهِمُ الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَيْسَ وَاقِعًا فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنْ لَا يَحْزَنُوا بِالنَّجْوَى لِأَنَّ الْأُمُورَ تَجْرِي عَلَى مَا قَدَّرَهُ الله فِي نفس الْآمِرِ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْأَخْبَارُ الصَّادِقَةُ.
Manası şudur: Gizli fısıldaşmalar iman edenlere gerçekte var olmayan şeyleri vehmettirir; bunun üzerine Allah, gizli konuşmalardan ötürü üzülmemelerini bildirmiştir; zira işler, kendilerine doğru haberler ulaşıncaya kadar işin aslında Allah'ın takdir ettiği şekilde cereyan eder.
وَتَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِمَدْلُولِ هَذَا الْمُتَعَلّق.
Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } buyruğunda câr ve mecrûrun öne alınması, bu müteallakın (bağlı olduğu anlamın) delâletine ihtimam göstermek içindir.
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ١١]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 11]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١) } “Ey iman edenler! Size: 'Meclislerde yer açın' denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin. 'Kalkın' denildiği zaman da kalkın ki Allah, sizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltsin. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (11)”
فَصَلَ بَيْنَ آيَاتِ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالنَّجْوَى بِهَذِهِ الْآيَةِ مُرَاعَاةً لِاتِّحَادِ الْمَوْضُوعِ بَيْنَ مَضْمُونِ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَضْمُونِ الَّتِي بَعْدَهَا فِي أَنَّهُمَا يَجْمَعُهُمَا غَرَضُ التَّأَدُّبِ مَعَ الرَّسُول ﷺ، وَتلك الْمُرَاعَاةُ أَوْلَى مِنْ مُرَاعَاةِ اتِّحَادِ سِيَاقِ الْأَحْكَامِ.
Fısıldaşma (necvâ) ile ilgili hüküm ayetlerinin arasına bu ayetle fasıla verilmiştir; zira bu ayetin muhtevası ile bundan sonraki ayetin muhtevası arasında konunun birliği gözetilmiştir; çünkü ikisini de Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e karşı edepli olma gayesi bir araya getirmektedir. Bu gözetim, hükümlerin bağlam birliğini gözetmekten daha evlâdır.
فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَدَبٌ فِي مجْلِس الرَّسُول ﷺ، وَالْآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا تَتَعَلَّقُ بِالْأَدَبِ فِي مُنَاجَاة الرَّسُول ﷺ، وأخرت تِلْكَ عَنْ آيَاتِ النَّجْوَى الْعَامَّةِ إِيذَانًا بِفَضْلِهَا دُونَ النَّجْوَى الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا الْآيَاتُ السَّابِقَةُ، فَاتِّحَادُ الْجِنْسِ فِي النَّجْوَى هُوَ مُسَوِّغُ الِانْتِقَالِ مِنَ النَّوْعِ الْأَوَّلِ إِلَى النَّوْعِ الثَّانِي، وَالْإِيمَاءُ إِلَى تَمَيُّزِهَا بِالْفَضْلِ هُوَ الَّذِي اقْتَضَى الْفَصْلَ بَيْنَ النَّوْعَيْنِ بِآيَةِ أَدَبِ الْمَجْلِسِ النَّبَوِيِّ.
Bu ayette Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisindeki edep yer almaktadır; bundan sonraki ayet ise Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile özel konuşmadaki (münâcât) edeple ilgilidir. Bu ayet, önceki ayetlerin içerdiği fısıldaşmanın aksine, onun faziletini bildirmek üzere genel fısıldaşma ayetlerinden sonraya bırakılmıştır. Gizli konuşmadaki (necvâ) cins birliği, birinci türden ikinci türe geçişin gerekçesidir; onun faziletle temayüz ettiğine yapılan ima ise iki tür arasının Nebevî meclis adabı ayetiyle ayrılmasını gerektirmiştir.
وَأَيْضًا قَدْ كَانَ لِلْمُنَافِقِينَ نِيَّةُ مَكْرٍ فِي قَضِيَّةِ الْمَجْلِسِ كَمَا كَانَ لَهُمْ نِيَّةُ مَكْرٍ فِي
Ayrıca münafıkların fısıldaşmada bir tuzak niyetleri olduğu gibi, meclis meselesinde de bir tuzak niyetleri