النَّجْوَى، وَهَذَا مِمَّا أَنْشَأَ مُنَاسَبَةَ الِانْتِقَالِ مِنَ الْكَلَامِ عَلَى النَّجْوَى إِلَى ذِكْرِ التَّفَسُّحِ فِي الْمَجْلِسِ النَّبَوِيِّ الشَّرِيفِ.
vardı. Bu da fısıldaşma konusundan şerefli Nebevî mecliste yer açma bahsine geçişin münasebetini oluşturan hususlardandır.
رُوِيَ عَنْ مُقَاتِلٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ النبيء ﷺ فِي الصُّفَّةِ، وَكَانَ فِي الْمَكَانِ ضِيقٌ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَجَاءَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ فِيهِمْ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ قَدْ سَبَقُوا فِي الْمَجْلِسِ فَقَامُوا عَلَى أَرْجُلِهِمْ يَنْتَظِرُونَ أَنْ يُفْسَحَ لَهُمْ وَكَانَ النبيء ﷺ يُكْرِمُ أَهْلَ بَدْرٍ فَقَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ: قُمْ يَا فُلَانُ بِعَدَدِ الْوَاقِفِينَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الَّذِينَ أُقِيمُوا، وَغَمَزَ الْمُنَافِقُونَ وَقَالُوا: مَا أُنْصِفَ هَؤُلَاءِ، وَقَدْ أَحَبُّوا الْقُرْبَ مِنْ نَبِيئِهِمْ فَسَبَقُوا إِلَى مَجْلِسِهِ فَأَنْزَلَ
Mukātil'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Suffe'de idi. Cuma günü mekânda bir darlık vardı. Derken Bedir ehlinden, aralarında Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın da bulunduğu, mecliste önceden yer kapılmış olan bazı kimseler geldi ve kendilerine yer açılmasını bekleyerek ayakta durdular. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise Bedir ehline ikramda bulunurdu; etrafındakilere Bedir ehlinden ayakta kalanların sayısı kadar: 'Kalk ey filan!' dedi. Bu durum yerinden kaldırılanlara ağır geldi. Münafıklar da kaş göz işareti yaparak: 'Bunlara adil davranılmadı; peygamberlerine yakın olmayı arzu edip onun meclisine önce gelmişlerdi' dediler. Bunun üzerine Allah
اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ
bu ayeti indirdi;
تَطْيِيبًا لِخَاطِرِ الَّذِينَ أُقِيمُوا، وَتَعْلِيمًا لِلْأُمَّةِ بِوَاجِبِ رَعْيِ فَضِيلَةِ أَصْحَابِ الْفَضِيلَةِ مِنْهَا، وَوَاجِبِ الِاعْتِرَافِ بِمَزِيَّةِ أَهْلِ الْمَزَايَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاء: ٣٢] ، وَقَالَ: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى [الْحَدِيد:
bu, yerlerinden kaldırılanların gönlünü hoş etmek, ümmete fazilet sahiplerinin faziletini gözetmenin ve meziyet sahiplerinin meziyetini kabul etmenin vacip olduğunu öğretmek içindir. Allah Teâlâ: { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } [en-Nisâ: 32] “Allah'ın kiminizi kiminize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” buyurmuş; ve yine şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } [el-Hadîd:
١٠] .
10] “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşan kimse [diğerleriyle] bir olmaz. Onlar, sonradan infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür. Bununla beraber Allah her birine en güzel olanı vaad etmiştir.” [el-Hadîd: 10].
وَالْخِطَابُ بِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ يَعُمُّ مَنْ حَضَرُوا الْمَجْلِسَ الَّذِي وَقَعَتْ فِيهِ حَادِثَةُ سَبَبِ النُّزُولِ وَغَيْرَهُمْ مِمَّنْ عَسَى أَنْ يَحْضُرَ مجْلِس الرَّسُول ﷺ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabı, nüzul sebebi olan hadisenin gerçekleştiği mecliste hazır bulunanları ve Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisinde bulunması muhtemel olan diğer kimseleri de kapsayacak şekilde bütün müminlere yönelik bir hitaptır.
وَابْتُدِئَتِ الْآيَةُ بِالْأَمْرِ بِالتَّفَسُّحِ لِأَنَّ إِقَامَةَ الَّذِينَ أُقِيمُوا إِنَّمَا كَانَتْ لِطَلَبِ التَّفَسِيحِ فَإِنَاطَةُ الْحُكْمِ إِيمَاءٌ إِلَى عِلَّةِ الْحُكْمِ.
Ayete yer açma (tefessuh) emri ile başlanmıştır; çünkü kaldırılan kimselerin kaldırılması sadece yer açılmasını talep etmek içindi. Dolayısıyla hükmün [buna] bağlanması, hükmün illetine bir işarettir.
وَالتَّفَسُّحُ: التَّوَسُّعُ وَهُوَ تَفْعُّلٌ مِنْ فَسَحَ لَهُ بِفَتْحِ السِّينِ مُخَفَّفَةً إِذَا أَوْجَدَ لَهُ فُسْحَةً فِي مَكَانٍ، وَفَسُحَ الْمَكَانُ مِنْ بَابِ كَرُمَ إِذَا صَارَ فَسِيحًا. وَمَادَّةُ التَّفَعُّلِ هُنَا لِلتَّكَلُّفِ، أَيْ يُكَلَّفُ أَنْ يَجْعَلَ فُسْحَةً فِي الْمَكَانِ وَذَلِكَ بِمُضَايَقَةٍ مَعَ الجلّاس.
Tefessuh (تَفَسُّح), genişlik sağlamak (tevessu') demektir. Bu kelime, bir kimseye bir yerde genişlik sağlandığında şeddesiz olarak sîn harfinin fethasıyla kullanılan feseha lehu (فَسَحَ لَهُ) fiilinden tefe''ul (تَفَعُّل) babındandır. Mekân genişlediğinde ise kerume (كَرُمَ) babından fesuha'l-mekân (فَسُحَ الْمَكَانُ) denir. Buradaki tefe''ul kalıbı tekellüf (külfet üstlenme) içindir; yani oturanlarla birlikte sıkışma pahasına mekânda bir genişlik oluşturmakla yükümlü kılınır.
وتعريف الْمَجالِسِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ، وَهُوَ مجْلِس النبيء ﷺ، أَيْ إِذَا قَالَ النبيء ﷺ لَكُمْ ذَلِكَ لِأَنَّ أَمْرَهُ لَا يَكُونُ إِلَّا لِمُرَاعَاةِ حق رَاجِح على غَيْرِهِ وَالْمَجْلِسُ مَكَانُ الْجُلُوسِ. وَكَانَ مجْلِس النبيء ﷺ بِمَسْجِدِهِ وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ جُلُوسُهُ الْمَكَانَ الْمُسَمَّى بِالرَّوْضَةِ وَهُوَ مَا بَيْنَ مِنْبَر النبيء ﷺ وَبَيْتِهِ.
{ الْمَجالِسِ } lafzının belirteci (harf-i tarifi), ahd için olabilir; o da Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisidir; yani Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] size bunu söylediği zaman demektir. Zira onun emri, ancak başkasına tercih edilen racih bir hakkı gözetmek içindir. Meclis, oturma yeridir. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisi mescidindeydi ve çoğunlukla oturduğu yer Ravza olarak adlandırılan, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in minberi ile evi arasındaki kısımdı.
وَيَجُوزُ أَنْ يكون تَعْرِيف الْمَجالِسِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ. وَقَوْلُهُ: يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ
{ الْمَجالِسِ } lafzının belirtecinin cins için olması da câizdir. Allah Teâlâ'nın: { يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ } buyruğu ise,
مَجْزُومٌ فِي جَوَابِ قَوْلِهِ: فَافْسَحُوا، وَهُوَ وَعْدٌ بِالْجَزَاءِ عَلَى الِامْتِثَالِ لِأَمْرِ التَّفَسُّحِ مِنْ جِنْسِ الْفِعْلِ إِذْ جُعِلَتْ تَوْسِعَةُ اللَّهِ عَلَى الْمُمْتَثِلِ جَزَاءً عَلَى امْتِثَالِهِ الَّذِي هُوَ إِفْسَاحُهُ لِغَيْرِهِ فَضَمِيرُ لَكُمْ عَائِدٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا بِاعْتِبَارِ أَنَّ الَّذِينَ يَفْسَحُونَ هُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الْحُكْمَ مَشَاعٌ بَيْنَ جَمِيعِ الْأُمَّةِ وَإِنَّمَا الْجَزَاءُ لِلَّذِينَ تَعَلَّقَ بِهِمُ الْأَمْرُ تَعَلُّقًا إِلْزَامِيًّا.
{ فَافْسَحُوا } buyruğunun cevabı olarak meczumdur. Bu, fiilin kendi cinsinden yer açma emrine uymanın karşılığına dair bir vaaddir; zira Allah'ın emre uyan kimseye genişlik vermesi, onun başkasına yer açmaktan ibaret olan itaatine bir karşılık kılınmıştır. { لَكُمْ } ifadesindeki zamir, yer açanların da müminlerin tamamından olması hasebiyle { الَّذِينَ آمَنُوا } lafzına râcidir; zira hüküm bütün ümmet arasında şayidir; mükâfat ise ancak emrin bağlayıcı şekilde yöneldiği kimseler içindir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ لِيَعُمَّ كُلَّ مَا يَتَطَلَّبُ النَّاسُ الْإِفْسَاحَ فِيهِ بِحَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْ مَكَانٍ ورزق أَوْ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ عَلَى حَسَبِ النِّيَّاتِ، وَتَقْدِيرُهُ الْجَزَاءُ مَوْكُولٌ إِلَى إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
İnsanların gerek hakiki gerek mecazi olarak dünyada ve ahirette yer açılmasını talep ettikleri mekân, rızık veya genişliği gökler ve yer kadar olan cennet gibi her şeyi niyetlere göre kapsaması için { يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ } ifadesinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir; bu mükâfatın takdiri ise Allah Teâlâ'nın iradesine bırakılmıştır.
وَحُذِفَ فَاعِلُ الْقَوْلِ لِظُهُورِهِ، أَيْ إِذَا قَالَ لَكُمُ الرَّسُولُ: تَفَسَّحُوا فَافْسَحُوا، فَإِنَّ اللَّهَ يُثِيبُكُمْ عَلَى ذَلِكَ.
Sözün faili (söyleyen) açık olduğu için hazfedilmiştir; yani Resûl size: 'Yer açın' dediği zaman yer açın, şüphesiz Allah buna karşılık size mükâfat verir demektir.
فَالْآيَةُ لَا تَدُلُّ إِلَّا عَلَى الْأَمْرِ بِالتَّفَسُّحِ إِذَا أَمَرَ بِهِ النبيء ﷺ، وَلَكِنْ يُسْتَفَادُ مِنْهَا أَن تفسح الْمُسلمين بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ فِي الْمَجَالِسِ مَحْمُودٌ مَأْمُورٌ بِهِ وُجُوبًا أَوْ نَدْبًا لِأَنَّهُ مِنَ الْمُكَارَمَةِ وَالْإِرْفَاقِ. فَهُوَ مِنْ مُكَمِّلَاتِ وَاجِبِ التَّحَابِّ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَإِنْ كَانَ فِيهِ كُلْفَةٌ عَلَى صَاحِبِ الْبُقْعَةِ يُضَايِقُهُ فِيهَا غَيْرُهُ. فَهِيَ كُلْفَةٌ غَيْرُ مُعْتَبَرَةٍ إِذَا قُوبِلَتْ بِمَصْلَحَةِ التَّحَابِّ وَفَوَائِدِهِ، وَذَلِكَ مَا لَمْ يُفْضِ إِلَى شِدَّةِ مُضَايِقَةٍ وَمَضَرَّةٍ أَوْ إِلَى تَفْوِيتِ مَصْلَحَةٍ مِنْ سَمَاعٍ أَوْ نَحْوِهِ مِثْلِ مَجَالِسِ الْعِلْمِ وَالْحَدِيثِ وَصُفُوفِ الصَّلَاةِ. وَذَلِكَ قِيَاسٌ عَلَى مجْلِس النبيء ﷺ فِي أَنَّهُ مَجْلِسُ خَيْرٍ.
Ayet yalnızca Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] emrettiği zaman yer açma emrine delâlet etmektedir; fakat buradan, Müslümanların meclislerde birbirlerine yer açmalarının övülen ve vacip ya da mendup olarak emredilen bir davranış olduğu anlaşılır; çünkü bu, ikram ve kolaylık göstermektir. Bir başkasının kendisini sıkıştırması sebebiyle yer sahibine bir külfet olsa bile bu, Müslümanlar arasında birbirini sevme vacibini tamamlayan hususlardandır. Bu külfet, birbirini sevme maslahatı ve faydaları ile karşılaştırıldığında dikkate alınmayacak bir külfettir; yeter ki bu durum aşırı bir sıkışıklığa, zarara veya ilim meclisleri, hadis meclisleri ve namaz safları gibi dinleme veya benzeri bir maslahatın kaçırılmasına yol açmasın. Bu da hayır meclisi olması bakımından Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisine kıyas edilmiştir.
وَرُوِيَ عَن النبيء ﷺ: «أَحَبُّكُمْ إِلَيَّ أَلْيَنُكُمْ مَنَاكِبَ فِي الصَّلَاةِ»
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bana en sevimli olanınız, namazda omuzları en yumuşak olanınızdır (safta yanındakine yer açıp kolaylık göstereninizdir).»
. قَالَ مَالِكٌ: مَا أَرَى الْحُكْمَ إِلَّا يَطَّرِدُ فِي مَجَالِسِ الْعِلْمِ وَنَحْوِهَا غَابِرَ الدَّهْرِ. يُرِيدُ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ وَإِنْ نَزَلَ فِي مجْلِس النبيء ﷺ فَهُوَ شَامِلٌ لِمَجَالِسِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مَجَالِسِ الْخَيْرِ لِأَنَّ هَذَا أَدَبٌ وَمُؤَاسَاةٌ، فَلَيْسَ فِيهِ قَرِينَةُ الْخُصُوصِيَّةِ بِالْمَجَالِسِ النَّبَوِيَّةِ، وَأَرَادَ مَالِكٌ بِ «نَحْوِهَا» كُلَّ مَجْلِسٍ فِيهِ أَمْرٌ مُهِمٌّ فِي شُؤُونِ الدِّينِ فَمِنْ حَقِّ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَحْرِصُوا عَلَى إِعَانَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا عَلَى حُضُورِهِ. وَهَذَا قِيَاسٌ عَلَى مجْلِس النبيء ﷺ، وَعِلَّتُهُ هِيَ التَّعَاوُنُ عَلَى الْمَصَالِحِ.
Mâlik şöyle demiştir: 'Bu hükmün, zaman boyunca ilim meclislerinde ve benzerlerinde de kesintisiz geçerli olduğunu görüyorum.' Bununla, bu hüküm Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisi hakkında inmiş olsa bile, bu bir edep ve dayanışma olduğundan ve Nebevî meclislere mahsus olduğuna dair bir karine bulunmadığından Müslümanların hayır meclislerini de kapsadığını kastetmektedir. Mâlik 'benzerlerinde' ifadesiyle, din işlerinde mühim bir meselenin bulunduğu ve Müslümanların birbirlerinin orada bulunmasına yardımcı olmaya özen göstermeleri gereken her meclisi kastetmiştir. Bu, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisine yapılan bir kıyastır ve illeti de maslahatlarda yardımlaşmaktır.
وَأَفْهَمَ لَفْظُ التَّفَسُّحِ أَنَّهُ تَجَنُّبٌ لِلْمُضَايَقَةِ وَالْمُرَاصَّةِ بِحَيْثُ يَفُوتُ الْمَقْصُودُ مِنْ حُضُورِ ذَلِكَ الْمَجْلِسِ أَوْ يَحْصُلُ أَلَمٌ لِلْجَالِسِينَ.
Tefessuh lafzı, o mecliste bulunmaktan maksadın zayi olacağı veya oturanlara bir eziyet verecek şekildeki sıkışıklıktan ve birbirini itip kakmaktan kaçınmayı ifade etmektedir.
وَقَدْ أَرْخَصَ مَالِكٌ فِي التَّخَلُّفِ عَنْ دَعْوَةِ الْوَلِيمَةِ إِذَا كَثُرَ الزِّحَامُ فِيهَا.
İmam Mâlik, aşırı izdiham olduğunda düğün yemeği (velîme) davetine icabet etmemeye ruhsat vermiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فِي الْمَجْلِسِ وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فِي الْمَجالِسِ وَعَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ يَجُوزُ كَوْنُ اللَّامِ لِلْعَهْدِ وَكَوْنُهَا لِلْجِنْسِ وَأَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مجَالِس النبيء ﷺ كُلَّمَا تَكَرَّرَتْ أَوْ مَا يَشْمَلُ جَمِيعَ مَجَالِسِ الْمُسْلِمِينَ، وَعَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْن يَصح أَن يكون الْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَافْسَحُوا لِلْوُجُوبِ أَوْ لِلنَّدْبِ.
Cumhur { فِي الْمَجْلِسِ } şeklinde [müfred], Âsım ise çoğul sîgasıyla { فِي الْمَجالِسِ } şeklinde okumuştur. Her iki kıraate göre de lâm harfinin ahd için olması da cins için olması da, kastedilenin tekrarlandıkça Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisleri veya bütün Müslümanların meclislerini kapsayan bir ifade olması da câizdir. Her iki kıraate göre de Allah Teâlâ'nın: { فَافْسَحُوا } buyruğundaki emrin vücub veya nedb için olması sahihtir.
وَقَوْلُهُ: وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا الْآيَةَ عَطْفٌ عَلَى إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا } buyruğu, { إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ } ifadesine matuftur.
وانْشُزُوا أَمْرٌ مِنْ نَشَزَ إِذَا نَهَضَ مِنْ مَكَانِهِ يُقَالُ: نَشَزَ يَنْشُزُ مِنْ بَابِ قَعَدَ وَضَرَبَ إِذَا ارْتَفَعَ لِأَنَّ النُّهُوضَ ارْتِفَاعٌ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي استقرّ فِيهِ وَمِنْه نشوز الْمَرْأَةِ مِنْ زَوْجِهَا مَجَازًا عَنْ بُعْدِهَا عَنْ مَضْجَعِهَا. وَالنُّشُوزُ: أَخَصُّ مِنَ التَّفْسِيحِ مِنْ وَجْهٍ فَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْأَخَصِّ: مِنْ وَجْهٍ عَلَى الْأَعَمِّ مِنْهُ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمَعْطُوفِ لِأَنَّ الْقِيَامَ مِنَ الْمَجْلِسِ أَقْوَى مِنَ التَّفْسِيحِ مِنْ قُعُودٍ. فَذُكِرَ النُّشُوزُ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ وَأَنَّ التَّفْسِيحَ الْمَأْمُورَ بِهِ تَفْسِيحٌ من قعُود لَا
{ انْشُزُوا } lafzı, bir kimse yerinden kalktığında kullanılan neşeze (نَشَزَ) fiilinden bir emirdir. Yükseldiği zaman ka'ade (قَعَدَ) ve darabe (ضَرَبَ) bablarından neşeze yenşüzü (نَشَزَ يَنْشُزُ) denir; çünkü ayağa kalkmak, yerleşilen mekândan yükselmektir. Kadının yatağından uzaklaşmasından mecaz olarak kocasına karşı serkeşlik etmesi (nüşûzu) de bu köktendir. Nüşûz (kalkmak), bir yönden tefsîh (yer açmak) kavramından daha özeldir; dolayısıyla matufa önem vermek amacıyla bir yönden daha hususi olanın daha umumi olana atfedilmesi kabilindendir. Zira meclisten ayağa kalkmak, oturarak yer açmaktan daha zordur. Nitekim emredilen yer açmanın sadece oturarak yapılan bir yer açma olduğu zannedilmesin diye nüşûz zikredilmiştir;
سِيمَا وَقَدْ كَانَ سَبَبُ النُّزُولِ بِنُشُوزٍ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ نُزُولِ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ الْقَوْلِ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ النُّشُوزَ بِمُطْلَقِ الْقِيَامِ مِنْ مجْلِس الرَّسُول ﷺ سَوَاءٌ كَانَ لِأَجْلِ التَّفْسِيحِ أَوْ لِغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُؤْمَرُ بِالْقِيَامِ لِأَجْلِهِ. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ «إِذَا قِيلَ انْشُزُوا إِلَى الْخَيْرِ وَإِلَى الصَّلَاةِ فَانْشُزُوا» .
özellikle de nüzul sebebi bir kalkma (nüşûz) ile gerçekleşmiştir ve o görüşe göre ayetin nüzulünden asıl maksat da budur. Müfessirlerden bazıları nüşûzu, gerek yer açmak için olsun gerekse kendisi için kalkılması emredilen başka bir şey için olsun, Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisinden mutlak olarak ayağa kalkmak şeklinde tefsir etmişlerdir. İbn Abbâs, Katâde ve el-Hasan'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Hayra ve namaza 'kalkın' denildiği zaman hemen kalkın.»
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: إِذَا قِيلَ انْشُزُوا عَنْ بَيْتِ رَسُول الله ﷺ فَارْتَفِعُوا فَإِن للنبيء ﷺ حَوَائِجَ، وَكَانُوا إِذَا كَانُوا فِي بَيْتِهِ أَحَبَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ برَسُول الله ﷺ وَسَبَبُ النُّزُولِ لَا يُخَصِّصُ الْعَامَّ وَلَا يُقَيِّدُ الْمُطْلَقَ.
İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in evinden kalkın denildiği zaman kalkıp gidin; çünkü Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ihtiyaçları ve işleri vardır.' Onlar Resûlullah'ın evinde bulunduklarında her biri Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile en son ayrılan kişi olmayı arzu ederdi. Nüzul sebebi ise genel hükmü tahsis etmez ve mutlak hükmü takyit etmez.
وَهَذَا الْحُكْمُ إِذَا عَسُرَ التَّفْسِيحُ وَاشْتَدَّ الزِّحَامُ وَالتَّرَاصُّ فَإِنَّ لِأَصْحَابِ الْمَقَاعِدِ الْحَقَّ الْمُسْتَقِرَّ فِي أَنْ يَسْتَمِرُّوا قَاعِدِينَ لَا يُقَامُ أَحَدٌ لِغَيْرِهِ وَذَلِكَ إِذَا كَانَ الْمَقُومُ لِأَجْلِهِ أَوْلَى بِالْمَكَانِ مِنَ الَّذِي أُقِيمَ لَهُ بِسَبَبٍ مِنْ أَسْبَابِ الْأَوَّلِيَّةِ كَمَا فعل النبيء ﷺ فِي إِقَامَةِ نَفَرٍ لِإِعْطَاءِ مَقَاعِدِهِمْ لِلْبَدْرِيِّينَ. وَمِنْهُ أَوْلَوِيَّةُ طَلَبَةِ الْعِلْمِ بِمَجَالِسِ الدَّرْسِ، وَأَوْلَوِيَّةُ النَّاسِ فِي مَقَاعِدِ الْمَسَاجِدِ بِالسَّبْقِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَوْلَى مِنْ غَيْرِهِ فَقَدْ نهى النبيء ﷺ عَنْ أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلَ مِنْ مَجْلِسِهِ ثُمَّ يَجْلِسُ فِيهِ.
Bu hüküm, yer açmak zorlaştığında, izdiham ve sıkışıklık şiddetlendiğinde geçerlidir; zira oturan kimselerin oturmaya devam etme konusunda yerleşik bir hakkı vardır, kimse başkası için yerinden kaldırılmaz. Bu da kendisi için kalkılan kişinin, Bedir ehlinin oturması için Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in birkaç kişiyi ayağa kaldırmasında olduğu gibi, öncelik sebeplerinden bir sebeple yerinden kaldırılan kimseden o mekâna daha layık olması durumundadır. İlim talebelerinin ders meclislerindeki önceliği ve insanların camilerdeki oturma yerlerine önceden gelmek suretiyle hak kazanması ve benzeri hususlar da bu kabildendir. Eğer kimsenin başkasına bir üstünlüğü ve önceliği yoksa, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir adamın meclisindeki yerinden kaldırılıp yerine oturulmasını yasaklamıştır.
وَلِلرَّجُلِ أَنْ يُرْسِلَ إِلَى الْمَسْجِدِ بِبِسَاطِهِ أَوْ طَنْفَسَتِهِ أَوْ سَجَّادَتِهِ لِتُبْسَطَ لَهُ فِي مَكَانٍ مِنَ الْمَسْجِدِ حَتَّى يَأْتِيَ فَيَجْلِسَ عَلَيْهَا فَإِنَّ ذَلِكَ حَوْزٌ لِذَلِكَ الْمَكَانِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ يُرْسِلُ غُلَامَهُ إِلَى الْمَسْجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَيَجْلِسُ لَهُ فِيهِ فَإِذَا جَاءَ ابْنُ سِيرِينَ قَامَ الْغُلَامُ لَهُ مِنْهُ.
Bir kimsenin, gelip üzerine oturuncaya kadar camide bir yere serilmesi için yaygısını, minderini veya seccadesini camiye göndermesi caizdir; zira bu, o vakitte o mekânı ihraz etmek (hakkı zimmetine geçirmek) sayılır. İbn Sîrîn cuma günü kölesini camiye gönderir, köle onun için yer tutardı; İbn Sîrîn gelince köle onun için yerinden kalkardı.
وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ قَالَ: كُنْتُ أَرَى طَنْفَسَةً لِعَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ يَوْمَ الْجُمُعَةِ تُطْرَحُ إِلَى جِدَارِ الْمَسْجِدِ الْغَرْبِيِّ فَإِذَا غَشِيَ الطَّنْفَسَةَ كُلَّهَا ظَلُّ الْجِدَارِ خَرَجَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَصَلَّى الْجُمُعَةَ. فَالطَّنْفَسَةُ وَنَحْوُهَا حَوْزُ الْمَكَانِ لِصَاحِبِ الْبِسَاطِ.
el-Muvatta'da Mâlik b. Ebî Âmir'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Cuma günü Akîl b. Ebî Tâlib'e ait bir minderin mescidin batı duvarına serildiğini görürdüm. Duvarın gölgesi minderin tamamını kapladığında Ömer b. el-Hattâb [mescide] çıkar ve cuma namazını kıldırırdı.' Dolayısıyla minder ve benzeri şeyler, yaygı sahibi için o yerin ihraz edilmesi demektir.
فَيَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَأْمُرَ أَحَدًا يُبَكِّرُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَيَأْخُذُ مَكَانًا يَقْعُدُ فِيهِ حَتَّى إِذَا جَاءَ الَّذِي أَرْسَلَ تَرَكَ لَهُ الْبُقْعَةَ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ النِّيَابَةِ فِي حَوْزِ الْحَقِّ.
Buna göre bir kimsenin, erken saatte mescide gidip otursun ve kendisini gönderen kişi geldiğinde yeri ona bıraksın diye bir başkasına talimat vermesi caizdir; çünkü bu, hakkın ihraz edilmesinde vekâlet kabilindendir.
وَقَرَأَ نَافِعٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ انْشُزُوا فَانْشُزُوا بِضَمِّ الشِّينِ فِيهِمَا.
Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve Ebû Ca'fer her iki kelimede de şîn harfinin zammesiyle { انْشُزُوا فَانْشُزُوا } şeklinde okumuşlardır.
وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ الشِّينِ. وَهَمَا لُغَتَانِ فِي مُضَارِعِ نَشَزَ.
Diğer kıraat imamları ise şîn harfinin kesresiyle okumuşlardır. Bunlar neşeze (نَشَزَ) fiilinin muzarisinde geçerli iki ayrı lügattir.
وَقَوْلُهُ: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ جَوَاب الْأَمر فِي قَوْله: فَانْشُزُوا فَقَدْ أَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى جَزْمِ فِعْلِ يَرْفَعِ فَهُوَ جَوَابُ الْأَمْرِ بِهَذَا. وَعَدَ
Allah Teâlâ'nın: { يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ } buyruğu, { فَانْشُزُوا } ifadesindeki emrin cevabıdır; nitekim kıraat imamları { يَرْفَعِ } fiilinin meczum olduğunda icma etmişlerdir; dolayısıyla o, bu emrin cevabıdır. Burada
بِالْجَزَاءِ عَلَى الِامْتِثَالِ لِلْأَمْرِ الشَّرْعِيِّ فِيمَا فِيهِ أَمْرٌ أَوْ لِمَا يَقْتَضِي الْأَمْرُ مِنْ عِلَّةٍ يُقَاسُ بِهَا عَلَى الْمَأْمُورِ بِهِ أَمْثَالُهُ مِمَّا فِيهِ عِلَّةُ الْحُكْمِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَافْسَحُوا.
daha önce Allah Teâlâ'nın: { فَافْسَحُوا } buyruğunda geçtiği gibi, doğrudan emredilen hususta şer'î emre uymaya veya emrin gerektirdiği illete binaen hükmün illetini taşıyan benzerlerine kıyas edilen hususlarda şer'î emre uymaya karşılık mükâfat vaad edilmiştir.
وَلَمَّا كَانَ النُّشُوزُ ارْتِفَاعًا عَنِ الْمَكَانِ الَّذِي كَانَ بِهِ كَانَ جَزَاؤُهُ مِنْ جِنْسِهِ.
Nüşûz (kalkmak), bulunulan mekândan yükselmek demek olduğundan, onun mükâfatı da kendi cinsinden olmuştur.
وَتَنْكِيرُ دَرَجاتٍ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنْوَاعِهَا مِنْ دَرَجَاتِ الدُّنْيَا وَدَرَجَاتِ الْآخِرَةِ.
{ دَرَجاتٍ } kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi, dünya dereceleri ve ahiret derecelerinden onun çeşitlerine işaret etmek içindir.
وَضَمِيرُ مِنْكُمْ خِطَابٌ لِلَّذِينَ نُودُوا بِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا.
{ مِنْكُمْ } ifadesindeki zamir, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } diye nida edilen kimselere yönelik bir hitaptır.
وَ (مِنْ) تَبْعِيضِيَّةٌ، أَيْ يَرْفَعِ اللَّهُ دَرَجَاتِ الَّذِينَ امْتَثَلُوا. وَقَرِينَةُ هَذَا التَّقْدِيرِ هِيَ جَعْلُ الْفِعْلِ جَزَاءً لِلْأَمْرِ فَإِنَّ الْجَزَاءَ مُسَبَّبٌ عَمَّا رُتِّبَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: مِنْكُمْ صِفَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا. أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالتَّغَايُرُ بَيْنَ مَعْنَى الْوَصْفِ وَمَعْنَى الْمَوْصُوفِ بِتَغَايُرِ الْمُقَدَّرِ وَإِنْ كَانَ لفظ الْوَصْف وَلَفظ الْمَوْصُوف مُتَرَادِفَيْنِ فِي الظَّاهِرِ. فَآلَ الْكَلَامُ إِلَى تَقْدِيرِ: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلْأَمْرِ بِالنُّشُوزِ إِذَا كَانُوا
{ مِنْ } harfi teb'îz (kısmîlik) içindir; yani Allah emre uyanların derecelerini yükseltir demektir. Bu takdirin karinesi, fiilin emre ceza (cevap) kılınmış olmasıdır; zira mükâfat, üzerine bina edildiği şeyin bir sonucudur. { مِنْكُمْ } ifadesi { الَّذِينَ آمَنُوا } için bir sıfattır; yani 'müminlerden iman edenler' demektir. Sıfat ve mevsubun lafızları zahirde müteradif (eş anlamlı) olsa da, sıfatın anlamı ile mevsubun anlamı arasındaki farklılık takdir edilen mananın farklılığından ileri gelir. Netice itibarıyla söz şu takdire varır: Şayet
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ دُونَ مَنْ يَضُمُّهُ الْمَجْلِسُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ. فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: يَرْفَعِ اللَّهُ النَّاشِزِينَ مِنْكُمْ فَاسْتَحْضَرُوا بِالْمَوْصُولِ بِصِلَةِ الْإِيمَانِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةِ رَفْعِ الدَّرَجَاتِ لِأَجْلِ امْتِثَالِهِمْ أَمْرَ الْقَائِلِ انْشُزُوا وَهُوَ الرَّسُول ﷺ إِنْ كَانَ لِإِيمَانِهِمْ وَأَنَّ ذَلِكَ الِامْتِثَالَ مِنْ إِيمَانِهِمْ لَيْسَ لِنِفَاقٍ أَوْ لِصَاحِبِهِ امْتِعَاضٌ.
müminlerden iseler, kalkma emrine icabet edenlerin derecelerini Allah yükseltir; yani meclisin içerdiği münafıklar hariç. Aslında zahirin gereği şöyle denilmesiydi: 'Allah sizden kalkanların derecelerini yükseltir.' Ancak sılanın, 'kalkın' diyenin -ki o Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'dir- emrine uymaları sebebiyle derecelerin yükseltilme illetine yapacağı imadan dolayı, eğer imanlarından ötürü ise ve bu itaatleri nifaktan veya içinde bir kırgınlık bulunmaktan değil de imanlarından kaynaklanıyorsa, iman sılası ile mevsul getirilmiştir.
وَعَطَفَ «الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْهُمْ» عَطْفَ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ لِأَنَّ غِشْيَانَ مجْلِس الرَّسُول ﷺ إِنَّمَا هُوَ لِطَلَبِ الْعِلْمِ مِنْ مَوَاعِظِهِ وَتَعْلِيمِهِ، أَيْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، لِأَنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ قَدْ يَكُونُ الْأَمْرُ لِأَحَدٍ بِالْقِيَامِ مِنَ الْمَجْلِسِ لِأَجْلِهِمْ، أَيْ لِأَجْلِ إِجْلَاسِهِمْ، وَذَلِكَ رَفْعٌ لِدَرَجَاتِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَلِأَنَّهُمْ إِذَا تَمَكَّنُوا مِنْ مجْلِس الرَّسُول ﷺ كَانَ تَمَكُّنُهُمْ أَجْمَعَ لِلْفَهْمِ وَأَنْفَى لِلْمَلَلِ، وَذَلِكَ أَدْعَى لِإِطَالَتِهِمُ الْجُلُوسَ وَازْدِيَادِهِمُ التَّلَقِّيَ وَتَوْفِيرِ مُسْتَنْبَطَاتِ أَفْهَامِهِمْ فِيمَا يُلْقَى إِلَيْهِمْ مِنَ الْعِلْمِ، فَإِقَامَةُ الْجَالِسِينَ فِي الْمَجْلِسِ لِأَجْلِ إِجْلَاسِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ رَفْعِ دَرَجَاتِهِمْ فِي الدُّنْيَا.
{ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } ifadesini onlar üzerine atfetmesi, hasın âma atfı kabilindendir; zira Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisine devam etmek ancak onun vaaz ve taliminden ilim talep etmek içindir; yani 'ey müminler, sizden kendilerine ilim verilenleri de [yükseltir]' demektir. Çünkü kendilerine ilim verilen kimseler sebebiyle, yani onların oturtulması için birine meclisten kalkması emredilebilir. Bu da onların dünyadaki derecelerinin yükseltilmesidir. Ayrıca onlar Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisine iyice yerleştiklerinde, bu durum anlamayı en iyi şekilde toplamalarını ve bıkkınlığı gidermeyi sağlar; bu da oturuşlarını uzatmaya, daha fazla bilgi almaya ve kendilerine aktarılan ilimden anlayışlarının çıkarımlarını artırmaya daha çok vesile olur. Dolayısıyla kendilerine ilim verilenleri oturtmak maksadıyla mecliste oturanların ayağa kaldırılması, onların dünyadaki derecelerinin yükseltilmesindendir.
وَلَعَلَّ الْبَدْرِيِّينَ الَّذِينَ نَزَلَتِ الْآيَةُ بِسَبَبِ قِصَّتِهِمْ كَانُوا مِنَ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ.
Kıssaları sebebiyle ayetin indiği Bedir ehli, muhtemelen kendilerine ilim verilmiş olan sahâbîlerdendi.
وَيَجُوزُ أَنْ بَعْضًا مِنَ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالْقِيَامِ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فَأُقِيمَ لِأَجْلِ رُجْحَانِ فَضِيلَةِ الْبَدْرِيِّينَ عَلَيْهِ، فَيَكُونُ فِي الْوَعْدِ لِلَّذِي أُقِيمَ مِنْ مَكَانِهِ بِرَفْعِ الدَّرَجَاتِ اسْتِئْنَاسٌ لَهُ بِأَنَّ اللَّهَ رَافِعُ دَرَجَتِهِ.
Kalkması emredilen kimselerden bazılarının ilim ehlinden olması ve Bedir ehlinin faziletinin ona üstün gelmesinden ötürü ayağa kaldırılmış bulunması da muhtemeldir. Böylece yerinden kaldırılan kimseye derecelerin yükseltileceğinin vadedilmesinde, Allah'ın onun derecesini yükselteceğine dair kendisi için bir teselli ve gönül alıcılık bulunur.
هَذَا تَأْوِيلُ نَظْمِ الْآيَةِ الَّذِي اقْتَضَاهُ قُوَّةُ إِيجَازِهِ. وَقَدْ ذَهَبَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْإِفْصَاحِ عَنِ
İşte ayetin nazmının, îcazının (vecizliğinin) gücünün gerektirdiği yorumu budur. Müfessirler bu
اسْتِفَادَةِ الْمَعْنَى مِنْ هَذَا النَّظْمِ الْبَدِيعِ مَذَاهِبَ كَثِيرَةً وَمَا سَلَكْنَاهُ أَوْضَحُ مِنْهَا.
bedî nazımdan mananın elde edilişini açıklamada pek çok görüşe gitmişlerdir; fakat bizim takip ettiğimiz yol onlardan daha açıktır.
وَانْتَصَبَ دَرَجاتٍ، عَلَى أَنَّهُ ظَرْفُ مَكَانٍ يَتَعَلَّقُ بِ يَرْفَعِ أَيْ: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا رَفْعًا كَائِنًا فِي دَرَجَاتٍ.
{ دَرَجاتٍ } kelimesi, { يَرْفَعِ } fiiline taalluk eden mekân zarfı olarak mansub olmuştur; yani: 'Allah iman edenleri dereceler hâlindeki bir yükseltişle yükseltir.'
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَائِبًا عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِ يَرْفَعِ لِأَنَّهَا دَرَجَاتٌ مِنَ الرَّفْعِ، أَيْ مَرَافِعَ.
{ يَرْفَعِ } fiilinin mef'ûl-i mutlakının nâibi olması da caizdir; zira bunlar yükseltmenin dereceleridir, yani yükseltmelerdir.
وَالدَّرَجَاتُ مُسْتَعَارَةٌ لِلْكَرَامَةِ فَإِنَّ الرَّفْعِ فِي الْآيَةِ رَفْعًا مَجَازِيًّا، وَهُوَ التَّفْضِيلُ وَالْكَرَامَةُ وَجِيءَ لِلِاسْتِعَارَةِ بِتَرْشِيحِهَا بِكَوْنِ الرَّفْعِ دَرَجَاتٍ. وَهَذَا التَّرْشِيحُ هُوَ أَيْضًا اسْتِعَارَةٌ مِثْلُ التَّرْشِيحِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ [الرَّعْد: ٢٥] وَهَذَا أَحْسَنُ التَّرْشِيحِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٨٣] نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ.
Dereceler, ikram ve şeref için istiare edilmiştir; zira ayetteki yükseltme mecazi bir yükseltmedir ki o da üstün kılma ve ikram etmedir. Yükseltmenin dereceler hâlinde olmasıyla istiare için terşih yapılmıştır. Bu terşih de tıpkı Yüce Allah'ın: { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Allah’a verdikleri sözü kuvvetle bağladıktan sonra bozanlar...” [Ra'd 25] ayetindeki terşih gibi bir istiaredir ve bu, terşihin en güzelidir. Benzeri, Yüce Allah'ın En'âm suresindeki [83] { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” ayetinde geçmişti.
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ وَتَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: مِنْكُمْ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَنُصِبَ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ وَلَعَلَّهُ يَعْنِي: نَصْبَ دَرَجاتٍ بِفِعْلٍ هُوَ الْخَبَرُ عَنِ الْمُبْتَدَأِ، وَالتَّقْدِيرُ: جَعَلَهُمْ.
Abdullah b. Mes'ûd ve tefsir ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: { وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ } sözü müstakil bir cümledir (istînâftır) ve söz { مِنْكُمْ } ifadesinde tamamlanmıştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Gizli bir fiille mansub kılınmıştır.' Muhtemelen o, { دَرَجاتٍ } kelimesinin mübtedanın haberi olan bir fiille mansub kılındığını kastetmektedir ki takdiri: '[Allah] onları yapmıştır' şeklindedir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ تَذْيِيلٌ، أَيِ اللَّهُ عَلِيمٌ بِأَعْمَالِكُمْ وَمُخْتَلِفِ نِيَّاتِكُمْ مِنْ الِامْتِثَالِ
{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” cümlesi bir tezyildir; yani Allah yaptıklarınızı ve emre itaatteki farklı niyetlerinizi bilir,
كَقَوْل النبيء ﷺ «لَا يُكْلَمُ أَحَدٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ يُكْلَمُ فِي سَبيله»
tıpkı Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şu hadisinde buyurduğu gibi: «Allah yolunda hiç kimse yaralanmaz ki -ki Allah kendi yolunda yaralananı en iyi bilendir-
الحَدِيث.
...».
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ١٢]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 12]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢) } “Ey iman edenler! Resûl ile gizli bir şey konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin. Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Eğer [bunu] bulamazsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (12)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ عَادَ بِهِ إِلَى ذِكْرِ بَعْضِ أَحْوَالِ النَّجْوَى وَهُوَ مِنْ أَحْوَالِهَا الْمَحْمُودَةِ.
Bu, necvânın (gizli konuşmanın) bazı durumlarını zikretmeye dönen yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâîdir) ve bu, onun övülen durumlarındandır.
وَالْمُنَاسَبَةُ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى [المجادلة: ٩] . فَهَذِهِ الصَّدَقَةُ شَرَعَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَجَعَلَ سَبَبَهَا مُنَاجَاة الرَّسُول ﷺ، فَذُكِرَتْ عَقِبَ آيِ النَّجْوَى لِاسْتِيفَاءِ أَنْوَاعِ النَّجْوَى مِنْ مَحْمُودٍ وَمَذْمُومٍ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُتَقَدِّمُونَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَحِكْمَةِ مَشْرُوعِيَّةِ صَدَقَةِ الْمُنَاجَاةِ. فَنُقِلَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَجَابِر بن زِيَاد وَزيد بْنِ أَسْلَمَ وَمُقَاتِلٍ أَقْوَالٌ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا مُتَخَالِفَةٌ، وَلَا أَحْسَبُهُمْ يُرِيدُونَ مِنْهَا إِلَّا حِكَايَةَ أَحْوَالٍ لِلنَّجْوَى كَانَتْ شَائِعَةً، فَلَمَّا نَزَلَ حُكْمُ صَدَقَةِ النَّجْوَى أَقَلَّ النَّاسُ مِنَ النَّجْوَى. وَكَانَتْ عِبَارَاتُ الْأَقْدَمِينَ
Münasebet ise Yüce Allah'ın: { وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى } “...iyilik ve takva üzerinde gizlice konuşun” [Mücâdele 9] buyruğudur. Bu sadakayı Yüce Allah meşru kılmış ve sebebini de Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gizlice konuşmak yapmıştır; dolayısıyla övülen ve yerilen kısımlarıyla necvâ türlerini tamamlamak için necvâ ayetlerinin hemen peşinden zikredilmiştir. Önceki âlimler bu ayetin iniş sebebi ve necvâ sadakasının meşru kılınış hikmeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Katâde, Câbir b. Zeyd, Zeyd b. Eslem ve Mukâtil'den iniş sebebi hakkında birbiriyle farklılık arz eden rivayetler nakledilmiştir; onların bunlarla yaygın olan birtakım necvâ durumlarını hikâye etmekten başka bir şey kastettiklerini sanmıyorum. Zira necvâ sadakası hükmü inince insanlar gizli konuşmayı azalttılar. Öncekilerin ifadeleri
تَجْرِي عَلَى التَّسَامُحِ فَيُطْلِقُونَ عَلَى أَمْثِلَةِ الْأَحْكَامِ وَجُزْئِيَّاتِ الْكُلِّيَّاتِ اسْمَ أَسْبَابِ النُّزُولِ، كَمَا ذَكَرْنَاهَا فِي الْمُقَدِّمَةِ الْخَامِسَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ، وَأَمْسَكَ مُجَاهِدٌ فَلَمْ يَذْكُرْ لِهَذِهِ الْآيَةِ سَبَبًا وَاقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: نُهُوا عَنْ مُنَاجَاةِ الرَّسُولِ حَتَّى يَتَصَدَّقُوا.
müsamaha yoluyla cereyan eder, hükümlerin misallerine ve tümel esasların tikel örneklerine esbâb-ı nüzul (iniş sebepleri) adını verirlerdi; nitekim bunu bu tefsirin beşinci mukaddimesinde zikretmiştik. Mücâhid ise bu konuda tevakkuf etmiş, bu ayet için bir sebep zikretmemiş ve sadece: 'Sadaka verinceye kadar Resûl ile gizlice konuşmaktan nehyolundular' sözüyle yetinmiştir.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي: أَنَّ هَذِهِ الصَّدَقَةَ شَرْعَهَا اللَّهُ وَفَرْضَهَا عَلَى مَنْ يَجِدُ مَا يَتَصَدَّقُ بِهِ قَبْلَ مُنَاجَاة الرَّسُول ﷺ وَأَسْقَطَهَا عَنِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يَتَصَدَّقُونَ بِهِ، وَجَعَلَ سَبَبَهَا وَوَقْتَهَا هُوَ وَقْتَ تُوَجُّهِهِمْ إِلَى مُنَاجَاة الرَّسُول ﷺ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ حَرِيصِينَ عَلَى سُؤَالِ رَسُول الله ﷺ عَنْ أُمُورِ الدِّينِ كُلَّ يَوْمٍ فَشَرَعَ اللَّهُ لَهُمْ هَذِهِ الصَّدَقَةَ كُلَّ يَوْمٍ لِنَفْعِ الْفُقَرَاءِ نَفْعًا يَوْمِيًّا، وَكَانَ الْفُقَرَاءُ أَيَّامَئِذٍ كَثِيرِينَ بِالْمَدِينَةِ مِنْهُمْ أَهْلُ الصُّفَّةِ وَمُعْظَمُ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ.
Bana zahir olan şudur: Bu sadakayı Allah meşru kılmış ve Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gizli konuşmadan önce sadaka verecek bir şey bulan kimselere farz kılmış, sadaka verecek bir şey bulamayanlardan ise düşürmüştür. Bunun sebebini ve vaktini de Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gizli konuşmaya yöneldikleri vakit yapmıştır. Müslümanlar her gün Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e din işlerinden sormaya çok düşkündüler; bu yüzden Allah fakirlerin günlük olarak faydalanması için her gün bu sadakayı onlara meşru kıldı. O günlerde Medine'de aralarında Ehl-i Suffe ve yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan muhacirlerin çoğunun bulunduğu fakirler pek çoktu.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الصَّدَقَةَ شُرِعَتْ بَعْدَ الزَّكَاةِ فَتَكُونُ لِحِكْمَةِ إِغْنَاءِ الْفُقَرَاءِ يَوْمًا فَيَوْمًا لِأَنَّ الزَّكَاةَ تُدْفَعُ فِي رُؤُوسِ السِّنِينَ وَفِي مُعَيَّنِ الْفُصُولِ، فَلَعَلَّ مَا يَصِلُ إِلَى الْفُقَرَاءِ مِنْهَا يَسْتَنْفِدُونَهُ قَبْلَ حُلُولِ وَقْتِ الزَّكَاةِ الْقَابِلَةِ.
Daha zahir olanı, bu sadakanın zekâttan sonra meşru kılınmış olmasıdır; böylece fakirleri günden güne doyurup zenginleştirme hikmetine matuf olur. Zira zekât senelerin başlarında ve belirli mevsimlerde verilir; fakirlere ondan ulaşan miktar ise bir sonraki zekât vakti gelmeden önce tükenebilir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ صَدَقَةَ الْمُنَاجَاةِ شُرِعَتْ قَبْلَ شَرْعِ الزَّكَاةِ وَنُسِخَتْ بِوُجُوبِ الزَّكَاةِ، وَظَاهِرُ قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [المجادلة: ١٣] أَنَّ الزَّكَاةَ حِينَئِذٍ شَرْعٌ مُفْرَدٌ مَعْلُومٌ، وَلَعَلَّ مَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنْ صَحَّ عَنْهُ أَرَادَ أَنَّهَا نُسِخَتْ بِالِاكْتِفَاءِ بِالزَّكَاةِ.
İbn Abbâs'tan ise necvâ sadakasının zekât meşru kılınmadan önce meşru kılındığı ve zekâtın farz kılınmasıyla neshedildiği rivayet edilmiştir. Bundan sonraki ayette geçen { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” [Mücâdele 13] buyruğunun zahiri, o esnada zekâtın bilinen müstakil bir şer'î hüküm olduğuna işaret etmektedir. Şayet sahihse, İbn Abbâs'tan nakledilen şeyle onun zekâtla yetinilerek neshedildiğini kastetmiş olması muhtemeldir.
وَقَدْ تَعَدَّدَتْ أَخْبَارٌ مُخْتَلِفَةُ الْأَسَانِيدِ تَتَضَمَّنُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَمْ يَدُمِ الْعَمَلُ بِهَا إِلَّا زَمَنًا قَلِيلًا، قِيلَ: إِنَّهُ عَشَرَةُ أَيَّامٍ. وَعَنِ الْكَلْبِيِّ قَالَ: كَانَ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، أَيْ أَنَّهَا لَمْ يَدُمِ الْعَمَلُ بِهَا طَوِيلًا إِنْ كَانَ الْأَمْرُ مُرَادًا بِهِ الْوُجُوبُ وَإِلَّا فَإِنَّ نَدْبَ ذَلِكَ لَمْ يَنْقَطِعْ فِي حَيَاة النبيء ﷺ لِتَكُونَ نَفْسُ الْمُؤْمِنِ أَزْكَى عِنْدَ مُلَاقَاةِ النَّبِيءِ مِثْلَ اسْتِحْبَابِ تَجْدِيدِ الْوُضُوءِ لكل صَلَاة.
Bu ayetle amel etmenin ancak pek az bir zaman sürdüğünü içeren farklı senetlere sahip haberler çokça rivayet edilmiştir; bunun on gün olduğu söylenmiştir. Kelbî'den ise: 'Gündüzün bir saati kadardı' dediği nakledilmiştir; yani şayet emirden vücub (farziyet) kastedilmişse onunla amel uzun sürmemiştir; aksi takdirde her namaz için abdest tazelemenin müstehap olması gibi, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile karşılaşıldığında müminin nefsinin daha temiz ve arınmış olması için bunun mendupluğu Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in hayatı boyunca kesilmemiştir.
وتضافرت كَلِمَاتُ الْمُتَقَدِّمِينَ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً قَدْ نَسَخَهُ قَوْلُهُ: فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ [المجادلة: ١٣] الْآيَةَ.
Önceki âlimlerin sözleri, { فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً } “...bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” buyruğundaki emrin hükmünü { فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Madem yapmadınız ve Allah da tevbenizi kabul etti...” [Mücâdele 13] ayetinin neshettiği hususunda birleşmiştir.
وَهَذَا مُؤَذِّنٌ بِأَنَّ الْأَمْرَ فِيهَا لِلْوُجُوبِ. وَفِي تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ وَأَحْكَامِ ابْنِ الْفَرَسِ حِكَايَةُ أَقْوَالٍ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ تَحُومُ حَوْلَ كَوْنِ هَذِهِ الصَّدَقَةِ شُرِعَتْ لِصَرْفِ أَصْنَافٍ مِنَ النَّاسِ عَنْ مُنَاجَاة النبيء ﷺ إِذْ كَانُوا قَدْ أَلْحَفُوا فِي مُنَاجَاتِهِ دُونَ دَاعٍ يَدْعُوهُمْ فَلَا يَنْثَلِجُ لَهَا صَدْرُ الْعَالِمِ لِضَعْفِهَا سَنَدًا وَمَعْنًى، وَمُنَافَاتِهَا مَقْصِدَ الشَّرِيعَةِ. وَأَقْرَبُ مَا رُوِيَ عَنْ خَبَرِ تَقْرِيرِ هَذِهِ الصَّدَقَةِ مَا
Bu da oradaki emrin vücub için olduğunu gösterir. Kurtubî Tefsiri'nde ve İbnü'l-Feres'in Ahkâm'ında bu ayetin iniş sebebi hakkında, kendilerini çağıran geçerli bir gerekçe olmaksızın Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gizli konuşmada ısrarcı olan birtakım insanları onunla baş başa kalıp konuşmaktan vazgeçirmek için bu sadakanın meşru kılındığı ekseninde dönen birtakım sözler nakledilmiştir; fakat senet ve mana bakımından zayıflığı ve şeriatın maksadına aykırılığı sebebiyle bir âlimin gönlü bunlara yatışmaz. Bu sadakanın yürürlüğe konulması haberi hakkında rivayet edilenlerin en yakını,
فِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» عَنْ عَلِىِّ بْنِ عَلْقَمَةَ الْأَنْمَارِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ:
Sünen-i Tirmizî'de Ali b. Alkame el-Enmârî kanalıyla Ali b. Ebî Tâlib'den nakledilen şu rivayettir:
لَمَّا نَزَلَتْ
[Şu ayet] indiği zaman:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً قَالَ لي النبيء ﷺ «مَا تَرَى دِينَارًا؟ قُلْتُ: لَا يُطِيقُونَهُ، قَالَ فَنِصْفُ دِينَارٍ؟ قُلْتُ: لَا يُطِيقُونَهُ. قَالَ:
“Ey iman edenler! Resûl ile gizli bir şey konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” ayeti indiği zaman Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bana: «Bir dinara ne dersin?» buyurdu. Ben: 'Buna güç yetiremezler' dedim. «Yarım dinar olsun mu?» buyurdu. 'Buna güç yetiremezler' dedim. «O hâlde
فَكَمْ؟ قُلْتُ: شَعِيرَةٌ» قَالَ التِّرْمِذِيُّ: أَيْ وَزْنُ شَعِيرَةٍ مِنْ ذَهَبٍ. قَالَ: إِنَّكَ لَزَهِيدٌ فَنَزَلَتْ:
ne kadar olsun?» buyurdu. 'Bir arpa ağırlığı' dedim. -Tirmizî: 'Yani bir arpa ağırlığında altın' demiştir.- [Peygamber]: «Doğrusu sen pek aza kanaat edensin (zahidsin)» buyurdu. Bunun üzerine:
أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ [المجادلة: ١٣] الْآيَةَ. قَالَ: «فَبِيَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ»
{ أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ } “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten çekindiniz mi?...” [Mücâdele 13] ayeti indi. [Ali]: «İşte benim vesilemle Allah bu ümmetten hafifletti» dedi.
. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ، إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ اه.
Tirmizî şöyle demiştir: 'Bu hasen garib bir hadistir; onu yalnızca bu vecihten bilmekteyiz.' (Burada bitti).
قُلْتُ: عَلِيُّ بْنُ عَلْقَمَةَ الْأَنْمَارِيُّ قَالَ الْبُخَارِيُّ: فِي حَدِيثِهِ نَظَرٌ، وَوَثَّقَهُ ابْنُ حِبَّانَ.
Derim ki: Ali b. Alkame el-Enmârî hakkında Buhârî: 'Hadisinde nazar (şüphe) vardır' demiş, İbn Hibbân ise onu sika saymıştır.
وَقَالَ ابْنُ الْفَرَسِ: صَحَّحُوا عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: «مَا عَمِلَ بِهَا أَحَدٌ غَيْرِي» . وَسَاقَ حَدِيثًا.
İbnü'l-Feres şöyle demiştir: 'Ali'den sahih yolla rivayet ettiler ki o: «Bununla benden başka hiç kimse amel etmedi» demiştir.' Ve bir hadis sevk etmiştir.
وَمَحْمَلُ
Ali'nin:
قَوْلِ عَلِيٍّ «فَبِي خَفَّفَ اللَّهُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ»
«İşte benim vesilemle Allah bu ümmetten hafifletti» sözünün hamledileceği mana,
، أَنَّهُ أَرَادَ التَّخْفِيفَ فِي مِقْدَارِ الصَّدَقَةِ مِنْ دِينَارٍ إِلَى زِنَةِ شَعِيرَةٍ مِنْ ذَهَبٍ وَهِيَ جُزْءٌ مِنَ اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ جُزْءا من أَجزَاء الدِّينَارِ.
onun sadaka miktarında bir dinardan, dinarın yetmiş iki parçasından biri olan bir arpa ağırlığı altına doğru yapılan hafifletmeyi kastetmiş olmasıdır.
وَفَعْلُ ناجَيْتُمُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى إِرَادَةِ الْفِعْلِ كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] الْآيَةَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [النَّحْل: ٩٨] .
{ ناجَيْتُمُ } fiili, tıpkı Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Ey iman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi yıkayın...” [Mâide 6] ve Yüce Allah'ın: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Kur’an okuyacağın zaman kovulmuş şeytandan Allah’a sığın” [Nahl 98] ayetlerinde olduğu gibi fiili irade etme (yapmak isteme) anlamında kullanılmıştır.
وَالْقَرِينَةُ قَوْلُهُ: فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ.
Bunun karinesi ise { فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ } “...bu gizli konuşmanızdan önce [sadaka] verin” buyruğudur.
وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ فِي قَوْلِهِ: فَقَدِّمُوا لِلْوُجُوبِ، وَاخْتَارَهُ الْفَخْرُ وَرَجَّحَهُ بِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي صِيغَةِ الْأَمْرِ، وَبِقَوْلِهِ: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُقَالُ إِلَّا فِيمَا بِفَقْدِهِ يَزُولُ الْوُجُوبُ. وَيُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ هَذَا هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الصَّدَقَةَ نُسِخَتْ بِفَرْضِ الزَّكَاةِ، وَهُوَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ فَرِيقٌ: الْأَمْرُ لِلنَّدْبِ وَهُوَ يُنَاسِبُ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنْ فَرَضَ الزَّكَاةِ كَانَ سَابِقًا عَلَى نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ شَرْعَ الزَّكَاةِ أَبْطَلَ كُلَّ حَقٍّ كَانَ وَاجِبًا فِي الْمَالِ.
Cumhur, { فَقَدِّمُوا } buyruğundaki emrin vücub için olduğu görüşündedir. Fahreddîn er-Râzî de bunu tercih etmiş ve emir sıygasında aslolanın bu olmasıyla ve: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer bulamazsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuyla gerekçelendirmiştir; zira bu söz ancak bulunmayışıyla vücubun ortadan kalktığı hususlarda söylenir. Bu görüşün, söz konusu sadakanın zekâtın farz kılınmasıyla neshedildiğini söyleyen kimsenin -ki o İbn Abbâs'tan nakledilmiştir- görüşüyle uyuşması uygundur. Bir grup ise emrin nedb (müstehaplık) için olduğunu söylemiştir; bu da zekâtın farz kılınmasının bu ayetin inişinden önce olduğunu söyleyenin görüşüne uygundur; zira zekâtın meşruiyeti malda vacip olan her hakkı yürürlükten kaldırmıştır.
وبَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ مَعْنَاهُ: قَبْلَ نَجْوَاكُمْ بِقَلِيلٍ، وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ جَرَتْ مَجْرَى الْمِثْلِ لِلْقُرْبِ مِنَ الشَّيْءِ قُبَيْلَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ. شَبَّهَتْ هَيْئَةَ قُرْبِ الشَّيْءِ مِنْ آخَرٍ بِهَيْئَةِ وُصُولِ الشَّخْصِ بَيْنَ يَدَيْ مَنْ يَرِدُ هُوَ عَلَيْهِ تَشْبِيهَ مَعْقُولٍ بِمَحْسُوسٍ.
{ بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ } ifadesinin manası: 'gizli konuşmanızdan az önce' demektir. Bu, bir şeye ona ulaşmadan hemen önceki yakınlık için darbımesel yerine geçmiş temsîlî bir istiaredir. Bir şeyin diğerine yakınlık heyeti, kişinin yanına varacağı kimsenin iki eli arasına (huzuruna) varış heyetine benzetilmiştir ki bu, akılla kavrananın duyuyla kavranana benzetilmesidir.
وَيُسْتَعْمَلُ فِي قُرْبِ الزَّمَانِ بِتَشْبِيهِ الزَّمَانِ بِالْمَكَانِ كَمَا هُنَا وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٥] .
Burada olduğu gibi zaman mekâna benzetilerek zamanın yakınlığında da kullanılır; bu da Yüce Allah'ın: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” [Bakara 255] buyruğu gibidir. Bu husus Bakara suresinde geçmişti.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ إِلَى التَّقْدِيمِ الْمَفْهُومِ مِنْ «قَدَّمُوا» عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ:
{ ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır” ifadesindeki işaret, tıpkı Yüce Allah'ın:
اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] .
{ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adaletli olun, bu takvaya daha yakındır” [Mâide 8] buyruğu tarzında, { قَدِّمُوا } fiilinden anlaşılan takdîme (sadakayı öne almaya) yöneliktir.
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ تَعْرِيفٌ بِحِكْمَةِ الْأَمْرِ بِالصَّدَقَةِ قَبْلَ نجوى الرَّسُول ﷺ لِيَرْغَبَ فِيهَا الرَّاغِبُونَ.
Onun: { ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ } “Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir” buyruğu, rağbet edenlerin ona rağbet etmesi için Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gizli konuşmadan önce sadaka emrinin hikmetini bildirmektir.
وخَيْرٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ تَفْضِيلٍ، أَصْلُهُ: أَخْيَرُ وَهُوَ الْمُزَاوِجُ لِقَوْلِهِ: وَأَطْهَرُ أَيْ ذَلِكَ أَشَدُّ خَيْرِيَّةً لَكُمْ مِنْ أَنْ تناجوا الرَّسُول ﷺ بِدُونِ تَقْدِيمِ صَدَقَةٍ، وَإِنْ كَانَ فِي كُلٍّ خَيْرٌ. كَقَوْلِهِ: وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٧١] .
{ خَيْرٌ } kelimesinin aslı ahyaru (أَخْيَرُ) olan bir ism-i tafdil olması caizdir ki { وَأَطْهَرُ } buyruğu ile eşleşen de budur; yani 'her ikisinde de bir hayır bulunsa bile bu, Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile sadaka vermeksizin gizlice konuşmanızdan sizin için daha çok hayırlıdır' demektir. Tıpkı O'nun: { وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır” [Bakara 271] buyruğunda olduğu gibi.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا عَلَى وَزْنِ فَعْلٍ وَهُوَ مُقَابِلُ الشَّرِّ، أَيْ تَقْدِيمُ الصَّدَقَةِ قَبْلَ النَّجْوَى فِيهِ خَيْرٌ لَكُمْ وَهُوَ تَحْصِيلُ رِضَى اللَّهِ تَعَالَى فِي حِينِ إِقْبَالِهِمْ على رَسُوله ﷺ فَيَحْصُلُ مِنْ الِانْتِفَاعِ بِالْمُنَاجَاةِ مَا لَا يَحْصُلُ مِثْلُهُ بِدُونِ تَقْدِيمِ الصَّدَقَةِ.
Şerrin zıddı olan fa'l (فَعْل) vezninde bir isim olması da caizdir; yani gizli konuşmadan önce sadaka vermek sizin için bir hayırdır ki o da Resûlü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e yöneldikleri anda Allah Teâlâ'nın rızasını elde etmektir; böylece gizli konuşmadan sadaka takdim etmeksizin elde edilemeyecek derecede bir fayda hasıl olur.
وَأَمَّا أَطْهَرُ فَهُوَ اسْمُ تَفْضِيلٍ لَا مَحَالَةَ، أَيْ أَطْهَرُ لَكُمْ بِمَعْنَى: أَشَدُّ طُهْرًا، وَالطُّهْرُ هُنَا مَعْنَوِيٌّ، وَهُوَ طُهْرُ النَّفْسِ وَزَكَاؤُهَا لِأَنَّ الْمُتَصَدِّقَ تَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ أَنْوَارٌ رَبَّانِيَّةٌ مِنْ رِضَى اللَّهِ عَنْهُ فَتَكُونُ نَفْسُهُ زَكِيَّةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها [التَّوْبَة: ١٠٣] . وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الصَّدَقَةُ زَكَاةً.
{ أَطْهَرُ } kelimesine gelince, o muhakkak ism-i tafdildir; yani 'daha çok temizleyendir' manasında sizin için daha temizdir. Buradaki temizlik manevîdir; o da nefsin temizliği ve arınmışlığıdır. Çünkü sadaka veren kimseye Allah'ın ondan razı olmasından kaynaklanan rabbanî nurlar yönelir ve nefsi tertemiz olur; nitekim Yüce Allah: { تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “...onları bunlarla temizler ve arındırırsın” [Tevbe 103] buyurmuştur. Sadakaya 'zekât' ismi de buradan verilmiştir.
وَصِفَةُ هَذِهِ الصَّدَقَةِ أَنَّهَا كَانَتْ تُعْطَى لِلْفَقِيرِ حِينَ يَعْمِدُ الْمُسْلِمُ إِلَى الذَّهَابِ إِلَى النبيء ﷺ لِيُنَاجِيَهُ.
Bu sadakanın vasfı şuydu: Müslüman kişi Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile baş başa konuşmaya gitmeye yöneldiğinde fakire verilirdi.
وَعَذَرَ اللَّهُ الْعَاجِزِينَ عَنْ تَقْدِيمِ الصَّدَقَةِ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا مَا تَتَصَدَّقُونَ بِهِ قَبْلَ النَّجْوَى غَفَرَ اللَّهُ لَكُمُ الْمَغْفِرَةَ الَّتِي كَانَتْ تَحْصُلُ لَكُمْ لَوْ تَصَدَّقْتُمْ لِأَنَّ مَنْ نَوَى أَنْ يَفْعَلَ الْخَيْرَ لَوْ قَدَرَ عَلَيْهِ كَانَ لَهُ أَجْرٌ عَلَى نِيَّتِهِ.
Allah sadakayı takdim etmekten âciz olanları şu buyruğuyla mazur saymıştır: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer bulamazsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yani şayet gizli konuşmadan önce sadaka verecek bir şey bulamazsanız, sadaka verseydiniz sizin için hasıl olacak mağfireti Allah size bağışlamıştır; zira gücü yettiği takdirde hayrı işlemeye niyet eden kimseye niyetinin ecri verilir.
وَأَمَّا اسْتِفَادَةُ أَنَّ غَيْرَ الْوَاجِدِ لَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِي النَّجْوَى بِدُونِ صَدَقَةٍ فَحَاصِلَةٌ
[Sadaka verecek bir şey] bulamayan kimsenin sadakasız gizli konuşmasında bir günah olmadığı hükmünün çıkarılması ise
بِدِلَالَةِ الْفَحْوَى لِأَنَّهُ لَا يَتْرُكُ مُنَاجَاة الرَّسُول ﷺ فَإِنَّ إِرَادَةَ مناجاته الرَّسُول ﷺ لَيْسَتْ عَبَثًا بَلْ لِتَحْصِيلِ عِلْمٍ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ.
delâlet-i fahvâ (kavramın öncelikli anlamı) yoluyla sabittir; zira o kimse Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gizli konuşmayı terk etmez; çünkü onun Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile baş başa konuşma isteği abes değil, aksine din işlerinden bir ilim elde etmek içindir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: رَحِيمٌ فَهُوَ فِي مُقَابَلَةِ مَا فَاتَ غَيْرَ الْوَاجِدِ مَا يَتَصَدَّقُ بِهِ مِنْ تَزْكِيَةِ النَّفس إشعارا لَهُ بِأَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ تَنْفَعُهُ.
{ رَحِيمٌ } “Çok merhamet edendir” buyruğuna gelince, bu, sadaka verecek bir şey bulamayan kimsenin kaçırdığı nefis tezkiyesine mukabil olarak, Allah'ın rahmetinin kendisine fayda vereceğini ona bildirmek içindir.
وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ حُكْمَ هَذِهِ الْآيَة مَنْسُوخ.
Âlimler bu ayetin hükmünün mensuh olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.
[سُورَة المجادلة (٥٨) : آيَة ١٣]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 13]
أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٣)
{ أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten korktunuz mu? Mademki yapmadınız ve Allah da sizin tövbenizi kabul etti; artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin! Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (13)
نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا: وَالْمَشْهُورُ عِنْدَ جَمْعٍ مِنْ سَلَفِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا. وَذَلِكَ أَنَّ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ الْقَادِرِينَ عَلَى تَقْدِيمِ الصَّدَقَةِ قَبْلَ النَّجْوَى شَقَّ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ فَأَمْسَكُوا عَنْ مُنَاجَاة النبيء ﷺ فَأَسْقَطَ اللَّهُ وُجُوبَ هَذِهِ الصَّدَقَةِ، وَقَدْ قِيلَ: لَمْ يَعْمَلْ بِهَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁. وَلَعَلَّ غَيْرَهُ لَمْ يحْتَج إِلَى نجوى الرَّسُول ﷺ وَاقْتَصَدَ مِمَّا كَانَ يُنَاجِيهِ لِأَدْنَى مُوجِبٍ.
Bu ayet, bir öncekinin hemen ardından inmiştir. Selef müfessirlerinden bir topluluğa göre meşhur olan görüş, bir önceki ayetten on gün sonra indiğidir. Şöyle ki: Gizli konuşmadan önce sadaka vermeye gücü yeten bazı Müslümanlara bu durum ağır geldi ve Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile baş başa konuşmaktan geri durdular. Bunun üzerine Allah bu sadakanın farziyetini kaldırdı. Bu ayetle Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] başkasının amel etmediği söylenmiştir. Muhtemelen onun dışındakiler Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile baş başa konuşmaya ihtiyaç duymamış ve en küçük bir gerekçeyle onunla baş başa konuşmaktan vazgeçip ölçülü davranmışlardır.
فَالْخِطَابُ لِطَائِفَةٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَادِرِينَ عَلَى تَقْدِيمِ الصَّدَقَةِ قَبْلَ الْمُنَاجَاةِ وَشَقَّ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ أَوْ ثَقُلَ عَلَيْهِمْ.
Hitap, müminlerden gizli konuşma öncesinde sadaka vermeye gücü yeten, ancak bu kendilerine zor veya ağır gelen bir topluluğadır.
وَالْإِشْفَاقُ توقع حُصُول مَالا يَبْتَغِيهِ وَمَفْعُولُ أَأَشْفَقْتُمْ هُوَ أَنْ تُقَدِّمُوا أَيْ مِنْ أَنْ تُقَدِّمُوا، أَيْ أَأَشْفَقْتُمْ عَاقِبَةَ ذَلِكَ وَهُوَ الْفَقْرُ.
İşfâk (korku ve endişe), arzu edilmeyen bir şeyin meydana gelmesini beklemektir. { أَأَشْفَقْتُمْ } fiilinin mef'ûlü (tümleci) { أَنْ تُقَدِّمُوا } ifadesidir; yani 'sadaka takdim etmekten [korktunuz mu]' anlamındadır; diğer bir ifadeyle bunun akıbetinden, yani fakirlikten mi korktunuz demektir.
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَاسِخَةٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا فَسَقَطَ وُجُوبُ تَقْدِيمِ الصَّدَقَةِ لِمَنْ يُرِيدُ مُنَاجَاة الرَّسُول ﷺ وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاسْتَبْعَدَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ.
Müfessirler bu ayetin bir öncekini neshettiği, dolayısıyla Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gizli konuşmak isteyen kimse için sadaka takdim etme vücûbunun (zorunluluğunun) kalktığı hususunda görüş belirtmişlerdir. Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş, İbn Atiyye ise bunu uzak bir ihtimal görmüştür.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي اللَّوْمِ عَلَى تَجَهُّمِ تِلْكَ الصَّدَقَةِ مَعَ مَا فِيهَا مِنْ فَوَائِدَ لِنَفْعِ الْفُقَرَاءِ.
Soru [üslubu], fakirlere fayda sağlayan onca faydasına rağmen bu sadakayı ağır ve nahoş karşılamayı kınamak amacıyla kullanılmıştır.
ثُمَّ تَجَاوَزَ اللَّهُ عَنْهُمْ رَحْمَةً بِهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ الْآيَةَ. وَقَدْ عُلِمَ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخِيِّ أَيْ بَعْضًا لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ.
Sonra Allah Teâlâ, onlara olan merhametinden ötürü şu buyruğuyla onları affetmiştir: { فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Mademki yapmadınız ve Allah da sizin tövbenizi kabul etti; artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin...” [Mücâdele 13]. Azarlayıcı sorudan bazılarının bunu yapmadığı anlaşılmıştır.
وَ (إِذْ) ظَرْفِيَّةٌ مُفِيدَةٌ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ فَحِينَ لَمْ تَفْعَلُوا فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ.
{ إِذْ } edatı zarf olup ta'lîl (gerekçe) ifade eder; yani 'mademki yapmadınız, öyleyse namazı dosdoğru kılın' demektir.
وَفَاءُ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا لِتَفْرِيعِ مَا بَعْدَهَا عَلَى الِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخِيِّ.
{ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا } ifadesindeki fâ harfi, sonrasını azarlayıcı istifham üzerine dallandırmak (tefrî' etmek) içindir.
وَجُمْلَةُ وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مُعْتَرِضَةٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ. وَمَا تَتَعَلَّقُ بِهِ (إِذْ) مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ تَقْدِيرُهُ: خَفَّفْنَا عَنْكُمْ وَأَعْفَيْنَاكُمْ مِنْ أَنْ تُقَدِّمُوا صَدَقَةً قَبْلَ مُنَاجَاة الرَّسُول ﷺ. وَفَاءُ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ عَاطِفَةٌ عَلَى الْكَلَامِ الْمُقَدَّرِ وَحَافِظُوا عَلَى التَّكَالِيفِ الْأُخْرَى وَإِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَطَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ. أَيْ فَذَلِكَ لَا تَسَامُحَ فِيهِ، قِيلَ لَهُمْ ذَلِكَ لِئَلَّا يَحْسَبُوا أَنَّهُمْ كُلَّمَا ثَقُلَ عَلَيْهِم فعل مِمَّا كُلِّفُوا بِهِ يُعْفَوْنَ مِنْهُ.
{ وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } cümlesi ara cümledir (mu'terizadır) ve vâv harfi de i'tirâziyedir. { إِذْ } edatının taalluk ettiği [hüküm] hazfedilmiştir; { وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } buyruğu buna delâlet etmektedir ki takdiri şöyledir: 'Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile gizli konuşmadan önce sadaka takdim etme yükümlülüğünü sizden hafiflettik ve sizi bundan muaf tuttuk.' { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } ifadesindeki fâ harfi ise takdir edilen kelama matuftur; [yani] diğer mükellefiyetleri koruyun, namazı kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin! Yani bu konularda asla müsamaha ve taviz yoktur. Kendilerine mükellef kılındıkları bir amel her ağır geldiğinde ondan muaf tutulacaklarını sanmasınlar diye onlara böyle buyrulmuştur.
وَإِذْ قَدْ كَانَتِ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ سَابِقَةً عَلَى الْأَمْرِ بِصَدَقَةِ النَّجْوَى عَلَى الْأَصَحِّ كَانَ فِعْلُ آتُوا مُسْتَعْمَلًا فِي طَلَبِ الدَّوَامِ مِثْلُ فِعْلِ فَأَقِيمُوا.
En sahih görüşe göre farz olan zekât, gizli konuşma sadakası emrinden önce [farz kılınmış] olduğundan, { آتُوا } “verin” fiili tıpkı { فَأَقِيمُوا } “kılın” fiili gibi devamlılık talebinde kullanılmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَكْثُرُ وُقُوعُ الْفَاءِ بَعْدَ (إِذْ) وَمُتَعَلِّقِهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ
Bil ki, fâ harfinin { إِذْ } edatından ve onun müteallakından sonra gelmesi çok yaygındır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ }