Binûn

58- Mücâdele Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ.

{ لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun; babaları, oğulları, kardeşleri yahut akrabaları da olsa Allah'a ve Resulü'ne karşı gelen kimselerle sevgi bağı kurduğunu göremezsin.”

كَانَ لِلْمُنَافِقِينَ قَرَابَةٌ بِكَثِيرٍ مِنْ أَصْحَاب النبيء ﷺ، وَكَانَ نِفَاقُهُمْ لَا يَخْفَى عَلَى بَعْضِهِمْ، فَحَذَّرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْخَالِصِينَ مِنْ مُوَادَّةِ مَنْ يُعَادِي الله وَرَسُوله ﷺ.

Münafıkların, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birçoğu ile akrabalıkları vardı ve onların nifakı bazılarından gizli kalmıyordu. Bu sebeple Allah, ihlaslı müminleri Allah'a ve Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık edenleri sevip dost edinmekten sakındırdı.

وَرُوِيَتْ ثَمَانِيَةُ أَقْوَالٍ مُتَفَاوِتَةٍ قُوَّةَ أَسَانِيدَ اسْتَقْصَاهَا الْقُرْطُبِيُّ فِي نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ

Bu ayetin iniş sebebi hakkında, isnad güçleri birbirinden farklı sekiz görüş rivayet edilmiş olup Kurtubî bunları etraflıca aktarmıştır.

وَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ لِلْآيَةِ سَبَبُ نُزُولٍ فَإِنَّ ظَاهِرَهَا أَنَّهَا مُتَّصِلَةُ الْمَعْنَى بِمَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا مِنْ ذَمِّ الْمُنَافِقِينَ وَمُوَالَاتِهِمُ الْيَهُودَ، فَمَا ذُكِرَ فِيهَا مِنْ قَصَصٍ لِسَبَبِ نُزُولِهَا فَإِنَّمَا هُوَ أَمْثِلَةٌ لِمُقْتَضَى حُكْمِهَا.

Ayetin mutlaka bir iniş sebebi olması gerekmez; zira ayetin zahiri, mana bakımından öncesi ve sonrasındaki münafıkların yerilmesi ve onların Yahudileri dost edinmesi bahisleriyle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla iniş sebebi olarak zikredilen kıssalar, ancak ayetin hükmünün gerektirdiği hususlara birer örnektir.

وَافْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِ لَا تَجِدُ قَوْماً يُثِيرُ تَشْوِيقًا إِلَى مَعْرِفَةِ حَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ وَمَا سَيُسَاقُ فِي شَأْنِهِمْ مِنْ حُكْمٍ.

Söze { لَا تَجِدُ قَوْماً } [Bir topluluk bulamazsın] diye başlanması, bu topluluğun durumunu ve onlar hakkında sevk edilecek hükmü öğrenmeye yönelik bir merak ve iştiyak uyandırmaktadır.

وَالْخطاب للنبيء ﷺ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَمْرُهُ بِإِبْلَاغِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ مُوَادَّةَ مَنْ يُعْلَمُ أَنَّهُ مُحَادُّ اللَّهِ وَرَسُولِهِ هِيَ مِمَّا يُنَافِي الْإِيمَانَ لِيَكُفَّ عَنْهَا مَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ مُتَلَبِّسًا بِهَا.

Hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem. Bundan maksat ise, Allah'a ve Resulü'ne düşman olduğu bilinen kimselerle dostluk kurmanın imana aykırı olduğunu Müslümanlara tebliğ etmesini emretmektir; ta ki böyle bir duruma düşmüş olabilecek kimseler bundan vazgeçsin.

فَالْكَلَامُ مِنْ قِبَلِ الْكِنَايَةِ عَنِ السَّعْيِ فِي نَفْيِ وِجْدَانِ قَوْمٍ هَذِهِ صِفَتُهُمْ، مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِمْ: لَا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا، أَيْ لَا تَحْضُرْ هُنَا.

Dolayısıyla bu söz, bu vasıftaki bir topluluğun bulunmasını nefyetmeye (ortadan kaldırmaya) çalışmaktan kinayedir; tıpkı Arapların "Seni burada görmeyeyim" yani "Burada bulunma" demeleri kabilindendir.

وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لَا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ [يُونُس: ١٨] أَرَادَ بِمَا لَا يَكُونُ، لِأَنَّ مَا لَا يَعْلَمُهُ اللَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا، وَكَانَتْ هَذِهِ عَادَةُ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ أَيَّامَ كَانُوا بِمَكَّةَ. وَقَدْ نُقِلَتْ أَخْبَارٌ مِنْ شَوَاهِدِ ذَلِكَ مُتَفَاوِتَةُ الْقُوَّةِ وَلَكِنْ كَانَ الْكُفْرُ أَيَّامَئِذٍ مَكْشُوفًا وَالْعَدَاوَةُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُشْرِكِينَ وَاضِحَةً. فَلَمَّا انْتَقَلَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى الْمَدِينَةِ كَانَ الْكُفْرُ مَسْتُورًا فِي الْمُنَافِقِينَ فَكَانَ التَّحَرُّزُ مِنْ مُوَادَّتِهِمْ أَجْدَرَ وَأَحْذَرَ.

Allah Teâlâ'nın { قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لَا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } [Yûnus: 18] “De ki: Allah'a göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” buyruğu da böyledir; [burada Allah] "olmayan bir şeyi" kastetmiştir; çünkü Allah'ın bilmediği bir şeyin var olması mümkün değildir. Hicretten önce, Mekke'de bulundukları günlerde müminlerin âdeti buydu. Buna tanıklık eden, sıhhat derecesi farklı rivayetler nakledilmiştir; ancak o günlerde küfür açıktaydı ve müminler ile müşrikler arasındaki düşmanlık barizdi. Müslümanlar Medine'ye hicret edince ise küfür münafıklarda gizli kaldı; bu sebeple onları sevip dost edinmekten sakınmak daha gerekli ve daha çok dikkat isteyen bir hal aldı.

وَالْمُوَادَّةُ أَصْلُهَا: حُصُولُ الْمَوَدَّةِ فِي جَانِبَيْنِ. وَالنَّهْيُ هُنَا إِنَّمَا هُوَ عَنْ مَوَدَّةِ الْمُؤْمِنِ الْكَافِرِينَ لَا عَنْ مُقَابَلَةِ الْكَافِرِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْمَوَدَّةِ، وَإِنَّمَا جِيءَ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ هُنَا اعْتِبَارًا بِأَنَّ شَأْنَ الْوُدِّ أَنْ يَجْلِبَ وُدًّا مِنَ الْمَوْدُودِ لِلْوَادِّ.

Müvâddet (مُوَادَّة) kelimesinin aslı, sevginin her iki tarafta da meydana gelmesidir. Buradaki nehiy ise müminin kâfirleri sevmesinedir, yoksa kâfirin müminlere sevgiyle karşılık vermesine yönelik değildir. Burada mufâale (müşareket) kalıbının getirilmesi, sevginin doğası gereği sevilen kimseden seven kimseye karşı bir sevgi celbetmesi sebebiyledir.

وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ الْمُفَاعَلَةُ كِنَايَةً عَنْ كَوْنِ الْوُدِّ صَادِقًا لِأَنَّ الْوَادَّ الصَّادِقَ يُقَابِلُهُ الْمَوْدُودُ بِمِثْلِهِ. وَيُعْرَفُ ذَلِكَ بِشَوَاهِدِ الْمُعَامَلَةِ، وَقَرِينَةُ الْكِنَايَةِ تَوْجِيهُ نَفْيِ وِجْدَانِ الْمَوْصُوفِ بِذَلِكَ إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَرَسُوله ﷺ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلِ اللَّهُ هُنَا إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً [آل عمرَان: ٢٨] ، لِأَنَّ الْمَوَدَّةَ مِنْ أَحْوَالِ الْقَلْبِ فَلَا تُتَصَوَّرُ مَعَهَا التَّقِيَةُ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً [آل عمرَان: ٢٨] .

Yahut mufâale kalıbı, sevginin samimi olmasından kinayedir; çünkü samimi olarak sevene, sevilen de aynı şekilde karşılık verir. Bu durum muameledeki emarelerle bilinir. Kinayenin karinesi ise, bu vasıftaki kimselerin bulunmasının nefyinin Allah'a ve Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden topluluğa yöneltilmiş olmasıdır. Bu sebeple Allah burada { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } [Âl-i İmrân: 28] “ancak onlardan sakınma haliniz müstesnadır” buyurmamıştır; zira meveddet (sevgi) kalbî hallerdendir ve onda takiyye tasavvur olunamaz. Halbuki { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } ayetinden { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } [Âl-i İmrân: 28] “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler... ancak onlardan korunmanız müstesnadır” kısmına kadar olan ayet böyle değildir.

وَقَوْلُهُ: وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ إِلَى آخِرِهِ مُبَالَغَةٌ فِي نِهَايَةِ الْأَحْوَالِ الَّتِي قَدْ يُقْدِمُ فِيهَا الْمَرْءُ عَلَى التَّرَخُّصِ فِيمَا نُهِيَ عَنْهُ بِعِلَّةِ قُرْبِ الْقَرَابَةِ.

{ وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ } [velev ki babaları olsun] kavli ve devamı, kişinin yakın akrabalık gerekçesiyle yasaklanan hususta ruhsat yoluna gidebileceği durumların en uç noktasında bir mübalağadır.

ثُمَّ إِنَّ الَّذِي يُحَادُّ الله وَرَسُوله ﷺ إِنْ كَانَ مُتَجَاهِرًا بِذَلِكَ مُعْلِنًا بِهِ، أَوْ مُتَجَاهِرًا بِسُوءِ مُعَامَلَةِ الْمُسْلِمِينَ لِأَجْلِ إِسْلَامِهِمْ لَا لِمُوجِبِ عَدَاوَةٍ دُنْيَوِيَّةٍ، فَالْوَاجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِظْهَارُ عَدَاوَتِهِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الممتحنة: ٩] وَلَمْ يُرَخَّصْ فِي مُعَامَلَتِهِمْ بِالْحُسْنَى إِلَّا لِاتِّقَاءِ شَرِّهِمْ إِنْ كَانَ لَهُمْ بَأْسٌ قَالَ تَعَالَى: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً [آل عمرَان: ٢٨] .

Sonra Allah'a ve Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı gelen kimse; şayet bunu açıktan ve ilan ederek yapıyorsa yahut dünyevî bir husumet sebebiyle değil de sırf Müslüman olmaları yüzünden Müslümanlara kötü muamelede bulunmayı açıkça sergiliyorsa, Müslümanların ona düşmanlık göstermesi vaciptir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [Mümtehine: 9] “Allah sizi ancak, sizinle din konusunda savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanıza yardım eden kimselerle dostluk kurmaktan meneder; kim onlarla dostluk kurarsa işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” Onlara güzel muamelede bulunma ruhsatı, ancak bir güçleri varsa şerlerinden sakınmak amacıyla verilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } [Âl-i İmrân: 28] “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler. Kim bunu yaparsa, artık onun Allah katında hiçbir değeri yoktur; ancak onlardan sakınmanız müstesnadır.”

وَأَمَّا مَنْ عَدَا هَذَا الصِّنْفَ فَهُوَ الْكَافِرُ الْمُمْسِكُ شَرَّهُ عَنِ الْمُسْلِمِينَ، قَالَ تَعَالَى: لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ [الممتحنة: ٨] .

Bu sınıfın dışındakilere gelince, bunlar şerrini Müslümanlardan uzak tutan kâfirlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } [Mümtehine: 8] “Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik yapmanızı ve onlara adaletli davranmanızı yasaklamaz. Şüphesiz Allah, adaletli davrananları sever.”

وَمِنْ هَذَا الصِّنْفِ أَهْلُ الذِّمَّةِ وَقَدْ بَيَّنَ شِهَابُ الدِّينِ الْقَرَافِيِّ فِي الْفَرْقِ التَّاسِعَ عَشَرَ بَعْدَ الْمِائَةِ مَسَائِلَ الْفَرْقِ بَيْنَ الْبِرِّ وَالْمَوَدَّةِ وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَيْسَتْ مَنْسُوخَةً بِآيَةِ لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ [الممتحنة: ٨] وَأَنَّ لِكُلٍّ مِنْهُمَا حَالَتَهَا.

Ehl-i zimmet de bu sınıftandır. Şihâbüddin el-Karâfî [el-Furûk adlı eserinde] yüz on dokuzuncu farkta birr (iyilik) ile meveddet (sevgi/dostluk) arasındaki farka dair meseleleri açıklamıştır. Bundan anlaşılır ki bu ayet, { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ } [Mümtehine: 8] ayeti ile mensuh değildir ve her iki ayetin de kendine has bir durumu vardır.

فَ لَوْ وَصْلِيَةٌ وَتَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى لَوْ الْوَصْلِيَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] وَرُتِّبَتْ أَصْنَافُ الْقَرَابَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّدَلِّي مِنَ الْأَقْوَى إِلَى مَنْ دُونَهُ لِئَلَا يُتَوَهَّمَ أَنَّ النَّهْيَ خَاصُّ بِمَنْ تَقْوَى فِيهِ ظَنَّةُ النَّصِيحَةِ لَهُ وَالِائْتِمَارُ بِأَمْرِهِ.

{ لَوْ } [edatı] vasliyyedir. Vasliyye olan lev'in anlamının açıklaması, Âl-i İmrân Suresi'nde [91] Allah Teâlâ'nın { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “onlardan hiçbirinin, fidye olarak dünya dolusu altın verse dahi asla kabul edilmeyecektir” kavlinde geçmişti. Bu ayette akrabalık sınıfları, nehyin sadece kendisine samimiyet besleme ve emrine uyma zannı güçlü olan kimselere mahsus olduğu vehmedilmesin diye en güçlü olandan daha aşağı derecede bulunana doğru bir iniş sırasıyla tertip edilmiştir.

وَعَشِيرَةُ الرَّجُلِ قَبِيلَتُهُ الَّذِينَ يَجْتَمِعُ مَعَهُمْ فِي جَدٍّ غَيْرِ بَعِيدٍ وَقَدْ أَخَذَ الْعُلَمَاءُ مِنْ هَذِهِ

Kişinin aşireti, yakın bir dedede kendileriyle birleştiği kabilesidir. Âlimler bu

الْآيَةِ أَنَّ أَهْلَ الْإِيمَانِ الْكَامِلِ لَا يُوَادُّونَ مَنْ فِيهِ مَعْنًى مِنْ مُحَادَّةِ الله وَرَسُوله ﷺ بِخَرْقِ سِيَاجِ شَرِيعَتِهِ عَمْدًا وَالِاسْتِخْفَافِ بِحُرُمَاتِ الْإِسْلَامِ، وَهَؤُلَاءِ مِثْلُ أَهْلِ الظُّلْمِ وَالْعُدْوَانِ فِي الْأَعْمَالِ مِنْ كُلِّ مَا يُؤْذِنُ بِقِلَّةِ اكْتِرَاثِ مرتكبه بالدّين وينبىء عَنْ ضُعْفِ احْتِرَامِهِ لِلدِّينِ مِثْلُ الْمُتَجَاهِرِينَ بِالْكَبَائِرِ وَالْفَوَاحِشِ السَّاخِرِينَ

ayetten, kâmil iman ehlinin, şeriatının sınırlarını kasten çiğnemek ve İslam'ın mukaddesatını hafife almak suretiyle Allah'a ve Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı gelme anlamı taşıyan kimselerle sevgi bağı kurmayacakları hükmünü çıkarmışlardır. Bunlar, büyük günahları ve fuhşiyatı açıktan işleyen, sakındırma

مِنَ الزَّوَاجِرِ وَالْمَوَاعِظِ، وَمِثْلُ أَهْلِ الزَّيْغِ وَالضَّلَالِ فِي الِاعْتِقَادِ مِمَّنْ يُؤْذَنُ حَالُهُمْ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ أَدِلَّةِ الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ، وَإِيثَارُ الْهَوَى النَّفْسِيِّ وَالْعَصَبِيَّةِ عَلَى أَدِلَّةِ الِاعْتِقَادِ الْإِسْلَامِيِّ الْحَقِّ. فَعَنِ الثَّوْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: كَانُوا يَرَوْنَ تَنْزِيلَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَنْ يَصْحَبُ سَلَاطِينَ الْجَوْرِ. وَعَنْ مَالِكٍ: لَا تُجَالِسِ الْقَدَرِيَّةَ وَعَادَهِمْ فِي اللَّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ.

ve vaazlarla alay edenler gibi işleyenin dine aldırış etmediğini gösteren ve dine saygısının zayıflığını haber veren amelî zulüm ve tecavüz ehli ile; hak itikadın delillerinden yüz çevirdiğini gösteren halleri bulunan ve nefsani arzuları ile taassubu hak İslami itikadın delillerine tercih eden itikattaki sapkın ve dalalet ehli kimselerdir. Nitekim Sevrî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Onlar bu ayetin, zalim sultanlarla arkadaşlık edenlere hamledileceği görüşündeydiler." Mâlik'ten de şöyle rivayet edilmiştir: "Kaderiyye ile oturup kalkma ve Allah için onlara düşmanlık besle; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun Allah'a ve Resulü'ne karşı gelenlerle sevgi bağı kurduğunu göremezsin.”"

وَقَالَ فقهاؤنا: يجوز أَن يَجِبُ هُجْرَانُ ذِي الْبِدْعَةِ الضَّالَّةِ أَوْ الِانْغِمَاسِ فِي الْكَبَائِرِ إِذَا لَمْ يَقْبَلِ الْمَوْعِظَةَ.

Fukahamız şöyle demiştir: Sapık bidat sahibini yahut büyük günahlara dalmış olan kimseyi nasihati kabul etmediği takdirde terk etmenin (hecr) vacip olması caizdir.

وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ إِعْطَاءِ بَعْضِ أَحْكَامِ الْمَعْنَى الَّذِي فِيهِ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ أَوْ وَعِيدٌ لِمَعْنًى آخَرَ فِيهِ وَصْفٌ مِنْ نَوْعِ الْمَعْنَى ذِي الْحُكْمِ الثَّابِتِ. وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى أَنْوَاعٍ مِنَ الشَّبَهِ فِي مَسَالِكِ الْعِلَّةِ لِلْقِيَاسِ فَإِنَّ الْأَشْيَاءَ مُتَفَاوِتَةٌ فِي الشَّبَهِ.

Bütün bunlar, şer'î bir hüküm veya tehdit içeren bir mananın bazı hükümlerinin, sabit hükümlü mana türünden bir vasıf taşıyan başka bir manaya verilmesi kabilindendir. Bu da kıyas için illet yollarından olan şebeh (benzerlik) türlerine dayanır; zira şeyler benzerlik bakımından farklı derecelerdedir.

وَقَدِ اسْتَدَلَّ أَيِمَّةُ الْأُصُولِ عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ [النِّسَاء: ١١٥] مَعَ أَنَّ مَهْيَعَ الْآيَةِ الْمُحْتَجِّ بِهَا إِنَّمَا هُوَ الْخُرُوجُ عَنِ الْإِسْلَامِ وَلَكِنَّهُمْ رَأَوُا الْخُرُوجَ مَرَاتِبَ مُتَفَاوِتَةً فَمُخَالَفَةُ إِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ كُلِّهِمْ فِيهِ شَبَهُ اتِّبَاعِ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ.

Usul imamları, icmânın hüccet oluşuna Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ } [Nisâ: 115] “Kendisi için doğru yol belli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi döndüğü yolda bırakır ve onu cehenneme sokarız” kavli ile delil getirmişlerdir. Oysa delil getirilen ayetin asıl mecrası İslam'dan çıkmaktır; fakat onlar dinden çıkmanın farklı mertebeleri olduğunu, bütün Müslümanların icmasına muhalefet etmenin de müminlerin yolundan başkasına uymaya benzer bir yön taşıdığını görmüşlerdir.

أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

{ أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar, [Allah'ın] kalplerine imanı yazdığı ve kendilerini katından bir ruh ile desteklediği kimselerdir. Onları, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacaktır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte onlar Allah'ın fırkasıdır. İyi bilin ki Allah'ın fırkası, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

الْإِشَارَةُ إِلَى الْقَوْمِ الْمَوْصُوفِينَ بِأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ.

İşaret; Allah'a ve ahiret gününe iman edip babaları, oğulları, kardeşleri yahut akrabaları da olsa Allah'a ve Resulü'ne karşı gelenlerle sevgi bağı kurmayan topluluk olarak nitelenen kimseleredir.

وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ الْأَوْصَافَ السَّابِقَةَ وَوُقُوعُهَا عَقِبَ مَا وُصِفَ بِهِ الْمُنَافِقُونَ مِنْ مُحَادَّةِ الله وَرَسُوله ﷺ سَابِقًا وَآنِفًا، وَمَا تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِهِ أَنَّهُ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ، وَأَنَّهُمْ حِزْبُ الشَّيْطَانِ، وَأَنَّهُمُ

Cümle istînâf-ı beyânîdir. Zira önceki vasıflar ve bunların, münafıkların daha önce ve az önce Allah'a ve Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı gelmeleriyle nitelenmelerinin ve Allah'ın kendilerine şiddetli bir azap hazırladığını, onlar için alçaltıcı bir azap olduğunu, onların şeytanın fırkası ve

الْخَاسِرُونَ، مِمَّا يَسْتَشْرِفُ بَعْدَهُ

hüsrana uğrayanlar olduklarını vaad ve tehdit etmesinin hemen ardından gelişi, dinleyicinin bundan sonra

السَّامِعُ إِلَى مَا سَيُخْبَرُ بِهِ عَنِ الْمُتَّصِفِينَ بِضِدِّ ذَلِكَ. وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ لَا يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ الله وَرَسُوله ص.

bunun zıddı ile nitelenen kimseler hakkında verilecek haberi sabırsızlıkla beklemesine yol açan durumlardandır. Bunlar da Allah'a ve Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı gelenlerle sevgi bağı kurmayan müminlerdir.

وَكِتَابَةُ الْإِيمَانِ فِي الْقُلُوبِ نَظِيرُ قَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [المجادلة: ٢١] .

İmanın kalplere yazılması, { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [Mücâdele: 21] “Allah, «Kesinlikle ben ve elçilerim galip geleceğiz» diye yazmıştır” kavlinin bir benzeridir.

وَهِيَ التَّقْدِيرُ الثَّابِتُ الَّذِي لَا تَتَخَلَّفُ آثَارُهُ، أَيْ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا الَّذِينَ زَيَّنَ اللَّهُ الْإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فَاتَّبَعُوا كَمَالَهُ وسلكوا شعبه.

Bu da eserleri asla aksamayan sabit takdirdir; yani onlar, Allah'ın imanı kalplerinde süslediği, böylece onun kemaline tabi olup şubelerine giren gerçek müminlerdir.

والتأييد: التَّقْوِيَةُ وَالنَّصْرُ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٧] ، أَيْ إِنَّ تَأْيِيدَ اللَّهِ إِيَّاهُمْ قَدْ حَصَلَ وَتَقَرَّرَ بِالْإِتْيَانِ بِفِعْلِ الْمُضِيِّ لِلدِّلَالَةِ عَلَى الْحُصُولِ وَعَلَى التَّحَقُّقِ وَالدَّوَامِ فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَيَيْهِ.

Te'yîd (تأييد); güçlendirmek ve yardım etmektir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nde [87] Allah Teâlâ'nın { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” kavlinde geçmişti. Yani Allah'ın onları teyit etmesi kesin olarak gerçekleşmiş ve yerleşmiştir; meydana gelişi, tahakkuku ve devamlılığı göstermek üzere geçmiş zaman fiili getirilmiştir, dolayısıyla bu fiil her iki anlamında da kullanılmıştır.

وَالرُّوحُ هُنَا: مَا بِهِ كَمَالُ نَوْعِ الشَّيْءِ مِنْ عَمَلٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَرُوحٌ مِنَ اللَّهِ: عِنَايَتُهُ وَلُطْفُهُ. وَمَعَانِيَ الرُّوحِ فِي قَوْله تَعَالَى: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٨٥] ، وَوَعَدَهُمْ بِأَنَّهُ يُدْخِلُهُمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ الْجَنَّاتِ خَالِدِينَ فِيهَا.

Buradaki ruh: Bir şeyin amel veya başka hususlardaki mükemmelliğini sağlayan unsurdur. Allah'tan bir ruh ise O'nun inayeti ve lütfudur. Ruhun anlamları İsrâ Suresi'nde [85] Allah Teâlâ'nın { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar” kavlinde [geçmişti]. Onlara gelecekte içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacağını vaat etmiştir.

وَرَضِي اللَّهُ عَنْهُمْ حَاصِلٌ مِنَ الْمَاضِي وَمُحَقَّقُ الدَّوَامِ فَهُوَ مِثْلُ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ:

{ رَضِي اللَّهُ عَنْهُمْ } [Allah onlardan razı oldu], geçmişte meydana gelmiş ve devamı kesinleşmiştir. Dolayısıyla O'nun şu buyruğundaki mazi fiil gibidir:

وَأَيَّدَهُمْ، وَرِضَاهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ كَذَلِكَ حَاصِلٌ فِي الدُّنْيَا بِثَبَاتِهِمْ عَلَى الدِّينِ وَمُعَادَاةِ أَعْدَائِهِ، وَحَاصِلٌ فِي الْمُسْتَقْبل بنوال ﵃ وَنَوَالِ نَعَيْمِ الخلود.

{ وَأَيَّدَهُمْ } [Onları destekledi]. Onların Rablerinden razı olmaları da aynı şekilde dünyada dine bağlılıkları ve dinin düşmanlarına düşmanlık beslemeleriyle hâsıl olmuştur; gelecekte de Allah'ın rızasına ve ebedîlik nimetine kavuşmalarıyla hâsıl olacaktır.

وَأما تحول التَّعْبِيرِ إِلَى الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ فَلِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي الِاسْتِقْبَالِ. وَقَدِ اسْتُغْنِيَ عَنْ إِفَادَةِ التَّحْقِيقِ بِمَا تَقَدَّمَهُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ.

{ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ } “ve onları cennetlere sokacaktır” kavlinde ifadenin muzari fiile (geniş/gelecek zaman) dönmesine gelince; çünkü gelecek zaman için asıl olan odur. Allah Teâlâ'nın önceki { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ } “İşte onlar, O'nun kalplerine imanı yazdığı ve kendilerini katından bir ruh ile desteklediği kimselerdir” kavli sebebiyle [bu fiilde ayrıca] kesinlik (tahakkuk) ifade etmeye ihtiyaç kalmamıştır.

وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ إِلَى آخِرِهِ كَالْقَوْلِ فِي أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ [المجادلة:

{ أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ } “İşte onlar Allah'ın hizbidir” [ifadesinden ayetin] sonuna kadar olan buyruk, { أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ } “İşte onlar şeytanın hizbidir” [Mücâdele:

١٩] . وَحَرْفُ التَّنْبِيهِ يَحْصُلُ مِنْهُ تَنْبِيهُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى فَضْلِهِمْ. وَتَنْبِيهُ مَنْ يَسْمَعُ ذَلِكَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ إِلَى مَا حَبَا اللَّهُ بِهِ الْمُسْلِمِينَ مَنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَعَلَّ الْمُنَافِقِينَ يَغْبِطُونَهُمْ فَيُخْلِصُونَ الْإِسْلَامَ.

19] [kavlindeki açıklama gibidir]. Tenbih edatından (uyarı harfi) hâsıl olan mana; Müslümanların kendi faziletlerine dikkatlerini çekmek ve bunu işiten münafıkların dikkatini de Allah'ın Müslümanlara bahşettiği dünya ve ahiret hayrına çekmektir; umulur ki münafıklar onlara gıpta eder de İslâm'da samimi ve ihlaslı olurlar.

وَشَتَّانَ بَيْنَ الْحِزْبَيْنِ. فَالْخُسْرَانُ لِحِزْبِ الشَّيْطَانِ، وَالْفَلَّاحُ لِحِزْبِ اللَّهِ تَعَالَى.

İki grup arasında ne kadar da büyük fark vardır! Zira hüsran şeytanın grubuna (hizbine), kurtuluş ise Allah Teâlâ'nın grubunadır.