وَقَدِ احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْأُصُولِ لِإِثْبَاتِ حُجِّيَّةِ الْقِيَاسِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ مِنْ الِاعْتِبَارِ
Bazı fıkıh usulü âlimleri, kıyasın da bir اعتبار (i'tibâr/ibret alma) türü olduğu esasına dayanarak kıyasın hüccet oluşunu ispatlamak için bu ayeti delil getirmişlerdir.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ٣]
[HAŞR SÛRESİ (59): AYET 3]
وَلَوْلا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابُ النَّارِ (٣)
{ وَلَوْلا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابُ النَّارِ (٣) } “Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları dünyada cezalandırırdı. Ahirette de onlar için cehennem azabı vardır.” (3)
وَلَوْلا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا.
{ وَلَوْلا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا } “Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları dünyada cezalandırırdı.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ نَاشِئَةٌ عَنْ جُمْلَةِ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْحَشْر: ٢] . فَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، أَيْ أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ مِنْ قَرْيَتِهِمْ عِقَابًا لَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ وتكذيبهم للرسول ﷺ كَمَا قَالَ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْحَشْر: ٤] وَلَوْ لَمْ يُعَاقِبْهُمُ اللَّهُ بِالْجَلَاءِ لَعَاقَبَهُمْ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ لِأَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْعِقَابَ. فَلَوْ لَمْ يَقْذِفْ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ حَتَّى اسْتَسْلَمُوا لَعَاقَبَهُمْ بِجُوعِ الْحِصَارِ وَفَتَحَ دِيَارَهُمْ عَنْوَةً فَعُذِّبُوا قَتْلًا وَأَسْرًا.
[Bu cümle], { هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } [Haşr 2] cümlesinden neşet eden bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Buradaki vav (وَ) itiraziyedir. Yani Allah, { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } [Haşr 4] ayetinde buyurduğu gibi, inkârları ve Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaları sebebiyle onları bir ceza olarak yurtlarından çıkardı. Eğer Allah onları sürgünle cezalandırmasaydı, cezayı hak ettikleri için onları öldürme ve esir almayla cezalandırırdı. Şayet teslim oluncaya dek kalplerine korku salmasaydı, onları kuşatmanın getirdiği açlıkla cezalandırır ve yurtlarını zorla fethederdi; böylece öldürülerek ve esir edilerek azap görürlerdi.
وَالْمُرَادُ بِالتَّعْذِيبِ: الْأَلَمُ الْمَحْسُوسُ بِالْأَبْدَانِ بِالْقَتْلِ وَالْجَرْحِ وَالْأَسْرِ وَالْإِهَانَةِ وَإِلَّا
Cezalandırmadan (ta'zîb) kasıt; öldürülme, yaralanma, esaret ve aşağılanma yoluyla bedenlerde hissedilen acıdır. Aksi takdirde,
فَإِنَّ الْإِخْرَاجَ مِنَ الدِّيَارِ نَكْبَةٌ وَمُصِيبَةٌ لَكِنَّهَا لَا تُدْرَكُ بِالْحِسِّ وَإِنَّمَا تُدْرَكُ بِالْوِجْدَانِ.
yurtlardan çıkarılmak da bir felaket ve musibettir, ancak bu hislerle değil vicdanla/kalben idrak edilir.
ولَوْلا حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِوُجُودٍ، تُفِيدُ امْتِنَاعَ جَوَابِهَا لِأَجْلِ وُجُودِ شَرْطِهَا، أَيْ وُجُودُ تَقْدِيرِ اللَّهِ جَلَاءَهُمْ سَبَبٌ لِانْتِفَاءِ تَعْذِيبِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ فِي الدُّنْيَا بِعَذَابٍ آخَرَ.
{ لَوْلَا } bir şeyin varlığı sebebiyle başka bir şeyin yokluğunu ifade eden bir edattır (harf-i imtinâ' li-vücûd); şartının varlığı dolayısıyla cevabının gerçekleşmediğini ifade eder. Yani Allah'ın onlara sürgünü takdir etmiş olması, Allah'ın onları dünyada başka bir azapla cezalandırmamış olmasının sebebidir.
وَإِنَّمَا قَدَّرَ اللَّهُ لَهُمُ الْجَلَاءَ دُونَ التَّعْذِيبِ فِي الدُّنْيَا لِمَصْلَحَةٍ اقْتَضَتْهَا حِكْمَتُهُ، وَهِيَ أَنْ يَأْخُذَ الْمُسْلِمُونَ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَحَوَائِطَهُمْ دُونَ إِتْلَافٍ مِنْ نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ مِمَّا لَا يَخْلُو مِنْهُ الْقِتَالُ لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ اسْتِبْقَاءَ قُوَّةِ الْمُسْلِمِينَ لِمَا يُسْتَقْبَلُ مِنَ الْفُتُوحِ، فَلَيْسَ تَقْدِيرُ الْجَلَاءِ لَهُمْ لِقَصْدِ اللُّطْفِ بِهِمْ وَكَرَامَتِهِمْ وَإِنْ كَانُوا قَدْ آثَرُوهُ عَلَى الْحَرْبِ.
Allah Teâlâ'nın onlara dünyada diğer azapları değil de sürgünü takdir etmesi, hikmetinin gerektirdiği bir maslahattan ötürüdür. O maslahat da Müslümanların savaştan hâli olmayan can kayıpları yaşamaksızın onların arazilerini, yurtlarını ve hurmalıklarını ele geçirmeleridir; zira Allah, gelecekteki fetihler için Müslümanların gücünü korumayı murad etmiştir. Dolayısıyla onlara sürgünün takdir edilmesi, her ne kadar kendileri bunu savaşa tercih etmiş olsalar da onlara bir lütuf ve ikram maksadıyla değildir.
وَمَعْنَى كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ قَدَّرَ لَهُمْ تَقْدِيرًا كالكتابة فِي تحقق مَضْمُونِهِ وَكَانَ مَظْهَرُ هَذَا التَّقْدِيرِ الْإِلَهِيِّ مَا تَلَاحَقَ بِهِمْ مِنَ النَّكَبَاتِ مِنْ جَلَاءِ النَّضِيرِ ثُمَّ فَتْحِ قُرَيْظَةَ ثُمَّ فَتْحِ خَيْبَرَ.
{ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ } ifadesinin manası; muhtevasının kesinliği bakımından yazma gibi olan bir takdirle onlara takdir etti [demektir]. Bu ilâhî takdirin tezahürü ise Benî Nadîr'in sürgünü, ardından Kurayza'nın fethi ve sonra Hayber'in fethi ile başlarına art arda gelen felaketler olmuştur.
وَالْجَلَاءُ: الْخُرُوجُ مِنَ الْوَطَنِ بِنِيَّةِ عَدَمِ الْعَوْدِ، قَالَ زُهَيْرٌ:
el-Celâ' (الْجَلَاءُ), geri dönmeme niyetiyle vatandan çıkmaktır. Züheyr şöyle demiştir:
فَإِنَّ الْحَقَّ مَقْطَعُهُ ثَلَاثٌ ... يَمِينٌ أَوْ نِفَارٌ أَوْ جَلَاءٌ
Hakkı sonuca bağlayan üç şeydir: Ya yemin, ya çekişmeyi hâkime götürmek ya da sürgün.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَنْ الْوَاقِعَةَ بَعْدَ لَوْلا هُنَا مَصْدَرِيَّةٌ لِأَنَّ أَنْ السَّاكِنَةَ النُّونِ إِذَا لَمْ
Bil ki burada { لَوْلا } edatından sonra gelen { أَنْ } mastariyyedir. Çünkü nun harfi sakin olan { أَنْ },
تَقَعْ بَعْدَ فِعْلِ عِلْمِ يَقِينٍ أَوْ ظَنٍّ وَلَا بَعْدَ مَا فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ، فَهِيَ مَصْدَرِيَّةٌ وَلَيْسَتْ مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ.
kesin bilgi (yakîn) veya zan bildiren bir fiilden sonra ya da söz anlamı taşıyan bir ifadeden sonra gelmediği takdirde muhaffefe (şeddesi hafifletilmiş inne) değil, mastariyyedir.
وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابُ النَّارِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَوْلا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْآيَةَ، أَوْ عَلَى جُمْلَةِ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْحَشْر: ٢] ، وَلَيْسَ عَطْفًا عَلَى جَوَابِ لَوْلا فَإِنَّ عَذَابَ النَّارِ حَاقٌّ عَلَيْهِمْ وَلَيْسَ مُنْتَفِيًا. وَالْمَقْصُودُ الِاحْتِرَاسُ مِنْ تَوَهُّمِ أَنَّ الْجَلَاءَ بَدَلٌ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا وَمِنْ عَذَاب الْآخِرَة.
{ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابُ النَّارِ } cümlesi, { وَلَوْلا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ } ayetine veya { هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Haşr 2] cümlesine matuftur; yoksa { لَوْلا }'nın cevabına matuf değildir. Zira cehennem azabı onlar için kesinleşmiştir, yok olmuş değildir. Buradaki maksat, sürgünün dünya azabına ve ahiret azabına bedel olduğu vehmini ortadan kaldırmaktır (ihtirâz).
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ٤]
[HAŞR SÛRESİ (59): AYET 4]
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤) } “Bu, onların Allah’a ve Resûlü’ne karşı gelmelerinden dolayıdır. Kim Allah’a karşı gelirse bilsin ki Allah’ın cezası çok çetindir.” (4)
الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنْ إِخْرَاجِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِيَارِهِمْ، وَقَذْفِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَتَخْرِيبِ بُيُوتِهِمْ، وَإِعْدَادِ الْعَذَابِ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ.
İşaret; inkâr edenlerin yurtlarından çıkarılması, kalplerine korku salınması, evlerinin yıktırılması ve ahirette kendileri için azabın hazırlanması şeklinde zikredilen hususların tamamınadır.
وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ وَهِيَ جَارَّةٌ لِلْمَصْدَرِ الْمُنْسَبِكِ مِنْ (أَنْ) وَجُمْلَتِهَا.
Ba (الْبَاءُ) harfi sebebiyet içindir ve { أَنْ } ile cümlesinden meydana gelen müevvel mastarı cer etmektedir.
وَالْمُشَاقَّةُ: الْمُخَاصَمَةُ وَالْعَدَاوَةُ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ [النَّحْل: ٢٧] وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي أَوَّلِ الْأَنْفَالِ.
Müşâkkak (الْمُشَاقَّةُ); düşmanlık etmek ve muhalefette bulunmaktır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ } [Nahl 27]. Bunun bir benzeri Enfâl sûresinin başında geçmişti.
وَالْمُشَاقَّةُ كَالْمُحَادَّةِ مُشْتَقَّةٌ مِنْ الِاسْمِ. وَهُوَ الشِّقُّ، كَمَا اشْتُقَّتِ الْمُحَادَّةُ مِنَ الْحَدِّ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْمُجَادِلَةِ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٣٥] وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما.
Müşâkkak (الْمُشَاقَّةُ) da tıpkı muhâdde (الْمُحَادَّةُ) gibi isimden türetilmiştir; o da şıkk (الشِّقُّ - taraf) kelimesidir. Nitekim muhâdde de hadd (الْحَدُّ - sınır) kelimesinden türetilmiştir; bu husus Mücâdele sûresinin başında geçmişti. Nisâ sûresinde de [35] { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما } şeklinde geçmişti.
وَقَدْ كَانَ بَنُو النَّضِيرِ نَاصَبُوا الْمُسْلِمِينَ الْعَدَاءَ بَعْدَ أَنْ سَكَنُوا الْمَدِينَةَ وَأَضَرُّوا الْمُنَافِقِينَ وَعَاهَدُوا مُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّةَ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا.
Benî Nadîr, Medine'ye yerleştikten sonra Müslümanlara düşmanlık beslemiş, münafıkları kışkırtmış ve az önce öğrendiğin üzere Mekke müşrikleriyle anlaşma yapmıştı.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ تَذْيِيلٌ، أَيْ شَدِيدُ الْعِقَابِ لِكُلِّ مَنْ يُشَاقِقُهُ مِنْ هَؤُلَاءِ وَغَيْرِهِمْ.
{ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } cümlesi bir fezlekedir (tezyîl); yani gerek bunlar gerekse başkaları olsun, Kendisine karşı gelen herkes için Allah'ın cezası pek çetindir.
وَعُطِفَ اسْم الرَّسُول ﷺ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي الْجُمْلَة الأولى لقصر تَعْظِيمِ شَأْن الرَّسُول ﷺ لِيَعْلَمُوا أَنَّ طَاعَتَهُ طَاعَة الله لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَدْعُو إِلَى مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِتَبْلِيغِهِ وَلَمْ يُعْطَفِ اسْم الرَّسُول ﷺ فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ اسْتِغْنَاءً بِمَا عُلِمَ مِنَ الْجُمْلَةِ الْأُولَى.
İlk cümlede Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem ismi lafza-i celâle atfedilmiştir; bu, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem şanını yüceltmek ve ona itaatin Allah'a itaat olduğunu, zira onun ancak Allah'ın tebliğ etmesini emrettiği şeye çağırdığını bilsinler diyedir. İkinci cümlede ise Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem ismi, ilk cümleden anlaşıldığı için ayrıca zikredilmemiştir.
وَأُدْغِمَ الْقَافَانِ فِي يُشَاقِّ لِأَنَّ الْإِدْغَامَ والإظهار فِي مَثَلِهِ جَائِزَانِ فِي الْعَرَبيَّة.
{ يُشَاقِّ } kelimesindeki iki kaf harfi idğam edilmiştir; çünkü Arapçada bunun gibi yerlerde hem idğam hem de izhar caizdir.
وقرىء بِهِمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢١٧] . وَالْفَكُّ لُغَةُ الْحِجَازِ، وَالْإِدْغَامُ لُغَةُ بَقِيَّةِ الْعَرَبِ.
Bakara sûresindeki [217] { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } kavlinde her iki vecihle de kıraat edilmiştir. İdğamı çözmek (fekk) Hicaz ehlinin lügati, idğam yapmak ise diğer Arapların lügatidir.
وَجُمْلَةُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ دَلِيلُ جَوَابِ مَنْ الشَّرْطِيَّةِ إِذِ التَّقْدِيرُ: وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ فَاللَّهُ مُعَاقِبُهُمْ إِنَّهُ شَدِيد الْعقَاب.
{ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } cümlesi şart edatı olan { مَنْ }'in cevabının delilidir. Zira takdiri şöyledir: “Kim Allah’a karşı gelirse, Allah onları cezalandıracaktır; şüphesiz O, cezası pek çetin olandır.”
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ٥]
[HAŞR SÛRESİ (59): AYET 5]
مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفاسِقِينَ (٥)
{ مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفاسِقِينَ (٥) } “Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz veya onu kökleri üzerinde dikili bırakmanız hep Allah’ın izniyledir ve yoldan çıkanları rezil etmesi içindir.” (5)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ أَفْضَى بِهِ إِلَى الْمَقْصد من السُّورَةِ عَنْ أَحْكَامِ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ وَإِشَارَةُ الْآيَةِ إِلَى مَا حَدَثَ فِي حِصَارِ بَنِي النَّضِيرِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَبْلَ أَنْ يَسْتَسْلِمُوا اعْتَصَمُوا بِحُصُونِهِمْ فَحَاصَرَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَكَانَتْ حَوَائِطُهُمْ خَارِجَ قَرْيَتِهِمْ وَكَانَتِ الْحَوَائِطُ تُسَمَّى الْبُوَيْرَةُ (بِضَمِّ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ وَفَتْحِ الْوَاوِ وَهِيَ تَصْغِيرُ بُؤْرٍ بِهَمْزَةٍ مَضْمُومَةٍ بَعْدَ الْبَاءِ فَخُفِّفَتْ وَاوًا) عَمَدَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى قَطْعِ بَعْضِ نَخِيلِ النَّضِيرِ قِيلَ بِأَمْرٍ من النبيء ﷺ وَقِيلَ بِدُونِ أَمْرِهِ وَلَكِنَّهُ لَمْ يُغَيِّرْهُ عَلَيْهِمْ. فَقِيلَ كَانَ ذَلِكَ لِيُوَسِّعُوا مَكَانًا لِمُعَسْكَرِهِمْ، وَقِيلَ لِتَخْوِيفِ بَنِي
Bu, sûrenin asıl maksadı olan Benî Nadîr mallarının hükümlerine geçiş sağlayan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). Ayet, Benî Nadîr kuşatmasında meydana gelen hadiseye işaret etmektedir. Şöyle ki: Onlar teslim olmadan önce kalelerine sığındılar, Müslümanlar da onları kuşattı. Hurmalıkları köylerinin dışındaydı ve bu hurmalıklara el-Büveyre (tek noktalı bâ'nın zammesi ve vâv'ın fethasıyla, bâ'dan sonra zammeli hemze olan bü'r kelimesinin ism-i tasgîridir ve hemze vâv'a dönüştürülerek hafifletilmiştir) denilmekteydi. Müslümanlardan bazıları Benî Nadîr'in hurmalarından bir kısmını kesmeye yöneldiler. Bunun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem emriyle olduğu da emri olmaksızın yapılıp kendisinin buna karşı çıkmadığı da söylenmiştir. Bunun karargâhları için yer açmak maksadıyla yapıldığı söylendiği gibi, Benî
النَّضِيرِ وَنِكَايَتِهِمْ، وَأَمْسَكَ بَعْضُ الْجَيْشِ عَنْ قَطْعِ النَّخِيلِ وَقَالُوا: لَا تَقْطَعُوا مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْنَا. وَقَدْ ذُكِرَ أَنَّ النَّخَلَاتِ الَّتِي قُطِعَتْ سِتُّ نَخَلَاتٍ أَوْ نَخْلَتَانِ. فَقَالَتِ الْيَهُودُ: يَا مُحَمَّدُ أَلَسْتَ تَزْعُمُ أَنَّكَ نَبِيٌّ تُرِيدُ الصَّلَاحَ أَفَمِنَ الصَّلَاحِ قَطْعُ النَّخْلِ وَحَرْقُ الشَّجَرِ، وَهَلْ وَجَدَتَ فِيمَا أُنْزِلَ عَلَيْكَ إِبَاحَةُ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.
Nadîr'e korku salmak ve onları yıpratmak için yapıldığı da söylenmiştir. Ordudan bazıları ise hurmaları kesmekten geri durup: «Allah'ın bize fey olarak nasip edeceği şeyleri kesmeyin» dediler. Kesilen hurma ağaçlarının altı veya iki adet olduğu zikredilmiştir. Bunun üzerine Yahudiler: «Ey Muhammed! Sen ıslahı isteyen bir peygamber olduğunu iddia etmiyor muydun? Hurma ağaçlarını kesmek ve ağaçları yakmak ıslahtan mıdır? Sana indirilen vahiyde yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya izin verildiğini buldun mu?» dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا قَطَعُوا مِنَ النَّخْلِ أُرِيدَ بِهِ مَصْلَحَةُ إِلْجَاءِ الْعَدُوِّ إِلَى الِاسْتِسْلَامِ وَإِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ وَإِذْلَالِهِمْ بِأَنْ يَرَوْا أَكْرَمَ أَمْوَالِهِمْ عُرْضَةً لِلْإِتْلَافِ بِأَيْدِي
Manası şudur: Kestikleri hurma ağaçlarıyla düşmanı teslim olmaya mecbur bırakma, kalplerine korku salma ve en kıymetli mallarının Müslümanların ellerinde telef olmaya maruz kaldığını görerek
الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّ مَا أُبْقِيَ لَمْ يُقْطَعْ فِي بَقَائِهِ مَصْلَحَةٌ لِأَنَّهُ آيِلٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَكَانَ فِي كِلَا الْقَطْعِ وَالْإِبْقَاءِ مَصْلَحَةٌ فَتَعَارَضَ الْمَصْلَحَتَانِ فَكَانَ حُكْمُ اللَّهِ تَخْيِيرَ الْمُسْلِمِينَ. وَالتَّصَرُّفُ فِي وُجُوهِ الْمَصَالِحِ يَكُونُ تَابِعًا لِاخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ، فَجَعَلَ اللَّهُ الْقَطْعَ وَالْإِبْقَاءَ كِلَيْهِمَا بِإِذْنِهِ، أَيْ مَرْضِيًّا عِنْدَهُ، فَأَطْلَقَ الْإِذْنَ عَلَى الرِّضَى عَلَى سَبِيلِ الْكِنَايَةِ، أَوْ أَطْلَقَ إِذَنَ اللَّهِ عَلَى إِذن رَسُوله ﷺ إِنْ ثَبَتَ أَن النبيء ﷺ أَذِنَ بِذَلِكَ ابْتِدَاءً، ثُمَّ أَمَرَ بِالْكَفِّ عَنْهُ.
onları zillete düşürme maslahatı hedeflenmiştir. Kesilmeyip bırakılan ağaçların bırakılmasında da bir maslahat vardır; çünkü bunlar Allah'ın Müslümanlara fey olarak ihsan ettiği mallar meyanında Müslümanlara kalacaktır. Dolayısıyla hem kesmede hem de bırakmada bir maslahat bulunmaktaydı ve iki maslahat tearuz edince Allah'ın hükmü Müslümanları muhayyer bırakmak oldu. Maslahat cihetlerinde tasarruf ise şartların değişmesine bağlıdır. Bu sebeple Allah Teâlâ hem kesmeyi hem de bırakmayı Kendi izniyle, yani Kendi katında razı olunmuş kılmıştır. İzin kelimesi kinaye yoluyla rıza anlamında kullanılmıştır; yahut Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem başlangıçta buna izin verip sonra bundan vazgeçmeyi emrettiği sabit ise Allah'ın izni ifadesi Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem izni manasında kullanılmıştır.
وَكَلَامُ الْأَئِمَةِ غَيْرُ وَاضِحٍ فِي إِذن النبيء ﷺ فِيهِ ابْتِدَاءً وَأَظْهَرُ أَقْوَالِهِمْ قَوْلُ مُجَاهِدُ:
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem başlangıçta buna izin verip vermediği hususunda imamların sözleri net değildir; onların görüşlerinin en açığı Mücâhid'in şu sözüdür:
إِنَّ الْقَطْعَ وَالِامْتِنَاعَ مِنْهُ كَانَ اخْتِلَافًا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِتَصْدِيقِ مَنْ نَهَى عَنْ قَطْعِهِ، وَتَحْلِيلِ مَنْ قَطَعَهُ مِنَ الْإِثْمِ. وَفِي ذَلِكَ قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ يَتَوَرَّكُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ إِذْ غَلَبَ الْمُسْلِمُونَ بَنِي النَّضِيرِ أَحْلَافَهُمْ وَيَتَوَرَّكُ عَلَى بَنِي النَّضِيرِ إِذْ لَمْ يَنْصُرْهُمْ أَحْلَافُهُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ قُرَيْشٍ:
Hurmaları kesmek ve kesmekten geri durmak Müslümanlar arasında bir ihtilaftı. Ayet, kesilmesini nehyedenleri tasdik etmek ve kesenleri de günahtan berî kılmak üzere inmiştir. Bu hususta Hassân b. Sâbit, Müslümanlar müttefikleri olan Benî Nadîr'e galip geldiğinde Mekke'deki müşriklere serzenişte bulunarak ve Kureyşli müşrik müttefikleri kendilerine yardım etmediğinde de Benî Nadîr'e yüklenerek şöyle demiştir:
تَفَاقَدَ مَعْشَرٌ نَصَرُوا قُرَيْشًا ... وَلَيْسَ لَهُمْ بِبَلْدَتِهِمْ نَصِيرُ
Kureyş'e yardım eden o topluluk yok olup gitti; kendi memleketlerinde ise kendilerine hiçbir yardımcı yoktur.
وَهَانَ عَلَى سَرَاةِ بَنِي لُؤَيٍّ ... حَرِيقٌ بِالْبُوَيْرَةِ مُسْتَطِيرُ
Büveyre'de her yana yayılan yangın, Benî Lüeyy'in ileri gelenlerine pek önemsiz geldi.
يُرِيدُ سَرَاةَ أَهْلِ مَكَّةَ وَكُلُّهُمْ مِنْ بَنِي لُؤَيِّ بْنِ غَالِبِ بْنِ فِهْرٍ، وَفِهْرٌ هُوَ قُرَيْشٌ أَيْ لَمْ يُنْقِذُوا أَحْلَافَهُمْ لِهَوَانِهِمْ عَلَيْهِمْ.
Mekke ehlinin ileri gelenlerini kastetmektedir; zira onların hepsi Lüeyy b. Gālib b. Fihr soyundandır, Fihr ise Kureyş'tir. Yani yanlarında değersiz oldukları için müttefiklerini kurtarmadılar [demek istemiştir].
وَأَجَابَهُ أَبُو سُفْيَانُ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلَبْ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ مُشْرِكٌ:
O gün henüz müşrik olan Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib ona şöyle cevap vermiştir:
أَدَامَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ صَنِيعٍ ... وَحَرَّقَ فِي نَوَاحِيهَا السَّعِيرُ
Allah o yaptığınızı daim kılsın ve alev alev yanan ateş onun her tarafını yakıp kavursun!
سَتَعْلَمُ أَيَّنَا مِنْهَا بِنَزْهٍ ... وَتَعْلَمُ أَيَّ أَرْضَيْنَا تَضِيرُ
Yakında bileceksin hangimiz ondan uzaktır ve bileceksin hangi toprağımıza zarar verdiğini!
يُرِيدُ أَنَّ التَّحْرِيقَ وَقَعَ بِنَوَاحِيَ مَدِينَتِكُمْ فَلَا يَضِيرُ إِلَّا أَرْضُكُمْ وَلَا يَضِيرُ أَرْضَنَا، فَقَوْلُهُ: أَدَامَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ صَنِيعٍ، تَهَكُّمٌ.
Yangının sizin şehrinizin etrafında vuku bulduğunu, dolayısıyla ancak sizin toprağınıza zarar vereceğini ve bizim toprağımıza zarar vermeyeceğini kastetmektedir. Onun: «Allah o yaptığınızı daim kılsın» sözü bir alaydır (tehekküm).
وَمِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَخَذَ الْمُحَقِّقُونَ مِنَ الْفُقَهَاءِ أَنَّ تَحْرِيقَ دَارِ الْعَدُوِّ وَتَخْرِيبَهَا وَقَطْعَ
Fakihlerin muhakkikleri bu ayetten hareketle, zorunlu bir maslahat gerektirdiğinde düşman yurdunun yakılmasının, tahrip edilmesinin ve meyvelerinin kesilmesinin
ثِمَارِهَا جَائِزٌ إِذَا دَعَتْ إِلَيْهِ الْمَصْلَحَةُ الْمُتَعَيَّنَةُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَإِتْلَافُ بَعْضِ الْمَالِ لِإِنْقَاذِ بَاقِيهِ مَصْلَحَةٌ وَقَوْلُهُ: مِنْ لِينَةٍ بَيَانٌ لِمَا فِي قَوْلِهِ: مَا قَطَعْتُمْ.
caiz olduğu hükmünü çıkarmışlardır ki Mâlik'in görüşü de budur. Malın bir kısmının geri kalanını kurtarmak için feda edilmesi bir maslahattır. { مِنْ لِينَةٍ } kavli, { مَا قَطَعْتُمْ } kavlindeki kapalılığı açıklayan bir beyandır.
وَاللِّينَةُ: النَّخْلَةُ ذَاتُ الثَّمَرِ الطَّيِّبِ تُطْلِقُ اسْمَ اللِّينَةِ عَلَى كُلِّ نَخْلَةٍ غَيْرِِِ
Lîne (اللِّينَةُ), güzel meyvesi olan hurma ağacıdır. Lîne ismi, [...] dışındaki her hurma ağacına verilir.
الْعَجْوَةِ وَالْبَرْمَنِيِّ فِي قَوْلِ جُمْهُورِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَيِمَّةِ اللُّغَةِ. وَتَمْرُ اللِّينَةِ يُسَمَّى اللَّوْنُ.
Medine ehlinin cumhuruna ve lügat âlimlerine göre acve ve bernî dışındaki [her hurma ağacına verilir]. Lîne ağacının hurmasına levn denir.
وَإِيثَارُ لِينَةٍ عَلَى نَخْلَةٍ لِأَنَّهُ أَخَفٌّ وَلِذَلِكَ لَمْ يَرِدْ لَفْظُ نَخْلَةٍ مُفْرَدًا فِي الْقُرْآنِ، وَإِنَّمَا وَرَدَ النَّخْلُ اسْمَ جَمْعٍ.
Hurma ağacı (نَخْلَة) yerine lîne kelimesinin tercih edilmesi telaffuzunun daha hafif olmasındandır; bu sebeple Kur'an'da nahle kelimesi tekil olarak geçmemiş, sadece cins/topluluk ismi olarak nahl şeklinde yer almıştır.
قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: يَاءُ لِينَةٍ أَصْلُهَا وَاوٌ انْقَلَبَتْ يَاءً لِوُقُوعِهَا إِثْرَ كَسْرَةٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا سَبَبَ كَسْرِ أَوَّلِهِ وَيُقَالُ: لِوَنَةٌ وَهُوَ ظَاهِرٌ.
Lügat âlimleri şöyle demiştir: Lîne kelimesindeki yâ harfinin aslı vavdır; esreli harften sonra geldiği için yâ'ya dönüşmüştür. Ancak ilk harfinin neden esreli olduğunu zikretmemişlerdir. Livene (لِوَنَة) de denir ki bu durum açıktır.
وَفِي كُتُبِ السِّيرَةِ يُذْكَرُ أَنْ بَعْضَ نَخْلِ بَنِي النَّضِيرِ أَحْرَقَهُ الْمُسْلِمُونَ وَقَدْ تَضَمَّنَ ذَلِكَ شِعْرُ حَسَّانَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْقُرْآنُ الْحَرْقَ فَلَعَلَّ خَبَرَ الْحَرْقِ مِمَّا أُرْجِفَ بِهِ فَتَنَاقَلَهُ بَعْضُ الرُّوَاةِ، وَجَرَى عَلَيْهِ شِعْرُ حَسَّانَ وَشِعْرُ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ الْحَارِثِ، أَوْ أَنَّ النَّخَلَاتِ الَّتِي قُطِعَتْ أَحْرَقَهَا الْجَيْشُ لِلطَّبْخِ أَوْ لِلدِّفْءِ.
Siyer kitaplarında Müslümanların Benî Nadîr'in bazı hurma ağaçlarını yaktığı zikredilmekte olup Hassân'ın şiiri de bunu içermektedir. Ancak Kur'an yakma fiilini zikretmemiştir. Belki de yakma haberi, asılsız yayılmış haberlerdendir ve bazı râviler bunu nakletmiş, Hassân ile Ebû Süfyân b. el-Hâris'in şiirleri de bu minvalde akıp gitmiştir; yahut kesilen hurma ağaçları ordu tarafından yemek pişirmek veya ısınmak amacıyla yakılmıştır.
وَجِيءَ بِالْحَالِ فِي قَوْلِهِ: قائِمَةً عَلى أُصُولِها لِتَصْوِيرِ هَيْئَتِهَا وَحُسْنِهَا. وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ تَرْكَ الْقَطْعِ أَوْلَى. وَضَمِيرُ أُصُولِها عَائِدٌ إِلَى مَا الْمَوْصُولَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا } kavlindeki hâl (durum bildiren ifade), ağaçların heyetini ve güzelliğini tasvir etmek için getirilmiştir. Bunda kesilmeden bırakılmasının daha evlâ olduğuna bir işaret de vardır. { أُصُولِهَا } lafzındaki zamir, Yüce Allah'ın:
مَا قَطَعْتُمْ لِأَنَّ مَدْلُولَ مَا هُنَا جَمْعٌ وَلَيْسَ عَائِدًا إِلَى لِينَةٍ لِأَنَّ اللِّينَةَ لَيْسَ لَهَا عِدَّةُ أُصُولٍ بَلْ لِكُلِّ لِينَةٍ أَصْلٌ وَاحِدٌ.
{ مَا قَطَعْتُمْ } kavlindeki ism-i mevsûle racidir; zira buradaki «mâ»nın anlamı çoğuldur. Bu zamir «lîne»ye dönük değildir; çünkü lînenin birden fazla kökü yoktur, aksine her lînenin tek bir kökü vardır.
وَتَعَلَّقَ عَلى أُصُولِها بِ قائِمَةً. وَالْمَقْصُودُ: زِيَادَةُ تَصْوِيرِ حُسْنِهَا. وَالْأُصُولُ:
{ عَلَى أُصُولِهَا } car ve mecruru { قَائِمَةً } kelimesine mütealliktir. Maksat, ağacın güzelliğini daha da canlı tasvir etmektir. Usûl ise,
الْقَوَاعِدُ. وَالْمُرَادُ هُنَا: سُوقُ النَّخْلِ قَالَ تَعَالَى: أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ [إِبْرَاهِيم:
kökler/gövdeler demektir. Burada kastedilen, hurma ağaçlarının gövdeleridir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ } “Onun kökü sağlam, dalları ise göktedir” [İbrâhîm: 24].
٢٤] . وَوَصْفُهَا بِأَنَّهَا قائِمَةً عَلى أُصُولِها هُوَ بِتَقْدِيرِ: قَائِمَةٌ فُرُوعُهَا عَلَى أُصُولِهَا لِظُهُورِ أَنَّ أَصْلَ النَّخْلَةِ بَعْضُهَا.
Onların { قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا } şeklinde nitelendirilmesi, hurma ağacının kökünün onun bir parçası olduğunun açıkça bilinmesi sebebiyle: «dalları kökleri üzerinde dikili duran» takdirindedir.
وَالْفَاءُ مِنْ قَوْلِهِ: فَبِإِذْنِ اللَّهِ مَزِيدَةٌ فِي خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ لِأَنَّهُ اسْمٌ مَوْصُولٌ، وَاسْمُ الْمَوْصُولِ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ كَثِيرًا إِذَا ضُمِنَ مَعْنَى التَّسَبُّب، وَقد قرىء بِالْفَاءِ وَبِدُونِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ فِي سُورَةِ الشُّورَى [٣٠] .
{ فَبِإِذْنِ اللَّهِ } kavlindeki fâ, mübtedanın haberine zâit olarak dâhil olmuştur; zira mübteda bir ism-i mevsûldür. İsm-i mevsûl ise sebebiyet manası taşıdığında çoğunlukla şart muamelesi görür. Nitekim Şûrâ sûresindeki [30] Yüce Allah'ın: { وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } kavli fâ ile de fâsız da okunmuştur.
وَعَطْفُ وَلِيُخْزِيَ الْفاسِقِينَ مِنْ عَطْفِ الْعِلَّةِ عَلَى السَّبَبِ وَهُوَ فَبِإِذْنِ اللَّهِ لِأَنَّ السَّبَبَ فِي مَعْنَى الْعِلَّةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ
{ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ } kavlinin atfedilmesi, illetin sebebe atfedilmesi kabilindendir; bu sebep de { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } ifadesidir, zira sebep illet manasındadır. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın Âl-i İmrân'daki [166] şu kavlidir: { وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ }
الْآيَةُ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٦٦] .
[Âyetin devamı].
وَالْمَعْنَى: فَقَطْعُ مَا قَطَعْتُمْ مِنَ النَّخْلِ وَتَرْكُ مَا تَرَكْتُمْ لِأَنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِلْمُسْلِمِينَ بِهِ لِصَلَاحٍ لَهُمْ فِيهِ، وَلِيُخْزِيَ الْفاسِقِينَ، أَيْ لِيُهِينَ بَنِي النَّضِيرِ فَيَرَوْا كَرَائِمَ أَمْوَالهم بَعْضهَا مخضود وَبَعضهَا بِأَيْدِي أَعْدَائِهِمْ. فَذَلِكَ عَزَّةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَخِزْيٌ لِلْكَافِرِينَ وَالْمُرَادُ بِ الْفاسِقِينَ هُنَا:
Manası şudur: Hurma ağaçlarından kestikleriniz ve kesmeyip bıraktıklarınız, Allah'ın kendileri için bunda bir maslahat gördüğünden ötürü Müslümanlara izin vermesi sebebiyledir; bir de yoldan çıkmışları perişan etmek, yani Benî Nadîr'i zelil kılmak içindir ki onlar en değerli mallarının bir kısmının kesilip yok edildiğini, bir kısmının da düşmanlarının eline geçtiğini görsünler. Bu durum müminler için bir izzet, kâfirler için ise bir zillettir. Burada { الْفَاسِقِينَ } ile kastedilen,
يَهُودُ النَّضِيرِ.
Nadîr Yahudileridir.
وَعَدَلَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِضَمِيرِهِمْ كَمَا أَتَيَ بِضَمَائِرِهِمُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ إِلَى التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ بِوَصْفِ الْفاسِقِينَ لِأَنَّ الْوَصْفَ الْمُشْتَقَّ يُؤْذِنُ بِسَبَبِ مَا اشْتُقَّ مِنْهُ فِي ثُبُوتِ الْحُكْمِ، أَيْ لِيَجْزِيَهُمْ لِأَجْلِ الْفِسْقِ.
Daha önce ve daha sonra yapıldığı gibi onların zamirini getirmekten vazgeçilip { الْفَاسِقِينَ } vasfıyla ifade edilmelerinin sebebi; türetilmiş vasfın (müşkat), hükmün sübutunda türetildiği kökün illet olduğunu hissettirmesidir. Yani fasıklıkları sebebiyle onları cezalandırmak için [böyle yapılmıştır].
وَالْفِسْق: الْكفْر.
Fısk ise küfürdür.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ٦]
[Haşr Sûresi (59): Âyet 6]
وَما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكابٍ وَلكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٦)
{ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın onlardan peygamberine verdiği fey'e gelince, siz onun üzerine ne at ne de deve sürdünüz. Fakat Allah, peygamberlerini dilediği kimselere üstün kılar. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (6)
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ [الْحَشْر: ٥] الْآيَةَ فَتَكُونُ امْتِنَانًا وَتَكْمِلَةً لِمَصَارِفَ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ.
[Bu ayetin] { مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ } [Haşr: 5] ayeti cümlesine atfedilmiş olması caizdir; bu durumda bir minnet hatırlatması ve Benî Nadîr mallarının harcama yerlerinin bir tamamlayıcısı olur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى مَجْمُوعِ مَا تَقَدَّمَ عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ وَالْغَرَضِ عَلَى الْغَرَضِ لِلِانْتِقَالِ إِلَى التَّعْرِيفِ بِمَصِيرِ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ لِئَلَا يَخْتَلِفَ رِجَالُ الْمُسْلِمِينَ فِي قِسْمَتِهِ. وَلِبَيَانِ أَنَّ مَا فعله الرَّسُول ﷺ فِي قِسْمَةِ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ هُوَ عَدْلٌ إِنْ كَانَتِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ الْقِسْمَةِ وَمَا صَدْقُ مَا أَفاءَ اللَّهُ هُوَ مَا تَرَكُوهُ مِنَ الْأَرْضِ وَالنَّخْلِ وَالنَّقْضِ وَالْحَطَبِ.
Müslümanların ileri gelenleri taksiminde ihtilafa düşmesinler diye Benî Nadîr mallarının akıbetini bildirmeye geçiş yapmak amacıyla kıssanın kıssaya, maksadın maksada atfı olarak daha önce geçenlerin bütününe atfedilmiş olması da caizdir. Ayrıca eğer ayet taksimden sonra indiyse Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Nadîr mallarının taksiminde yaptığı uygulamanın adalet olduğunu açıklamak içindir. { مَا أَفَاءَ اللَّهُ } ifadesinin somut karşılığı (mâsadakı), onların arkalarında bıraktıkları arazi, hurmalık, yapı enkazı ve odundur.
وَالْفَيْءُ مَعْرُوفٌ فِي اصْطِلَاحِ الْغُزَاةِ، فَفِعْلُ أَفَاءَ أَعْطَى الْفَيْءَ، فَالْفَيْءُ فِي الْحُرُوبِ وَالْغَارَاتِ مَا يَظْفَرُ بِهِ الْجَيْشُ مِنْ مَتَاعِ عَدُوِّهِمْ وَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الْغَنِيمَةِ وَلَمْ يَتَحَقَّقْ أَيِمَّةُ اللُّغَةِ فِي أَصْلِ اشْتِقَاقِهِ فَيَكُونُ الْفَيْءُ بِقِتَالٍ وَيَكُونُ بِدُونِ قِتَالٍ، وَأَمَّا الْغَنِيمَةُ فَهِيَ مَا أُخِذَ بِقِتَالٍ.
Fey (الْفَيْء), gazilerin ıstılahında bilinen bir kavramdır; efe'e (أَفَاءَ) fiili ise «fey verdi» demektir. Savaşlarda ve akınlarda fey, ordunun düşmanlarının mallarından elde ettiği şeylerdir ve ganimetten daha geneldir. Lügat âlimleri bunun iştikakının aslını kesinleştirememişlerdir. Dolayısıyla fey savaşla da savaşsız da elde edilebilir; ganimet ise ancak savaşla alınan şeydir.
وَضَمِيرُ مِنْهُمْ عَائِد إِلَى الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْحَشْر: ٢] الْوَاقِعِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَهُمْ بَنُو النَّضِيرِ. وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِ الْكُفَّارُ، وَأَنَّهُ نَزَلَ فِي فَيْءِ فَدَكَ فَهَذَا بَعِيدٌ وَمُخَالِفٌ لِلْآثَارِ.
{ مِنْهُمْ } lafzındaki zamir, sûrenin başında geçen { الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } [Haşr: 2] ifadesine racidir ki onlar Benî Nadîr'dir. Bununla genel olarak kâfirlerin kastedildiği ve Fedek feyi hakkında indiği de söylenmiştir; ancak bu uzak bir ihtimaldir ve rivayetlere aykırıdır.
وَقَوْلُهُ: فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ خَبَرٌ عَنْ (مَا) الْمَوْصُولَةِ قُرِنَ بِالْفَاءِ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ كَالشَّرْطِ لَتَضَمُّنِهِ مَعْنَى التَّسَبُّبِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: فَبِإِذْنِ اللَّهِ [الْحَشْر: ٥] .
{ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ } kavli, mevsûl olan «mâ»nın haberidir ve fâ harfi ile bitiştirilmiştir; zira mevsûl, az önce { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } [Haşr: 5] kavlinde geçtiği gibi sebebiyet manasını içermesi dolayısıyla şart gibidir.
وَهُوَ بِصَرِيحِهِ امْتِنَانٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ اللَّهَ سَاقَ لَهُمْ أَمْوَالَ بَنِي النَّضِيرِ دُونَ قِتَالٍ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ [الْأَحْزَاب: ٢٥] ، وَيُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ كِنَايَةً بِأَنْ يَقْصِدَ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ بِأَنَّهُمْ لَمْ يُوجِفُوا عَلَيْهِ لَازِمَ الْخَبَرِ وَهُوَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ سَبَبُ حَقٍّ فِيهِ.
Bu ifade açık manasıyla, Yüce Allah'ın: { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ } [Ahzâb: 25] kavlinde olduğu gibi Allah'ın Benî Nadîr mallarını kendilerine savaşsız sevk ettiğini Müslümanlara lütuf olarak hatırlatmaktır. Bununla birlikte, onların bu mal üzerine binek sürmediklerini haber vermekle bu haberin lazımı kastedilerek kinaye de ifade eder; o lazım da onda hak sahibi olmalarını gerektirecek bir sebeplerinin bulunmadığıdır.
وَالْمَعْنَى: فَمَا هُوَ مِنْ حَقِّكُمْ، أَوْ لَا تَسْأَلُوا قِسْمَتَهُ لِأَنَّكُمْ لَمْ تَنَالُوهُ بِقِتَالِكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أعطَاهُ رَسُوله ﷺ نِعْمَةً مِنْهُ بِلَا مَشَقَّةٍ وَلَا نَصَبٍ.
Manası şudur: O sizin hakkınız değildir yahut onun paylaştırılmasını istemeyin; çünkü siz onu savaşınızla elde etmediniz, aksine Allah onu Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem kendi katından bir nimet olarak meşakkatsiz ve zahmetsizce bahşetmiştir.
وَالْإِيجَافُ: نَوْعٌ مِنْ سَيْرِ الْخَيْلِ. وَهُوَ سَيْرٌ سَرِيعٌ بِإِيقَاعِ وَأُرِيدَ بِهِ الرَّكْضُ لِلْإِغَارَةِ لِأَنَّهُ يَكُونُ سَرِيعًا.
Îcâf (الْإِيجَاف), atın yürüyüş çeşitlerinden biridir; tempolu ve hızlı bir yürüyüştür. Hızlı oluşundan dolayı baskın için koşturmak kastedilmiştir.
وَالرِّكَابُ: اسْمُ جَمْعٍ لِلْإِبِلِ الَّتِي تُرْكَبُ. وَالْمَعْنَى: مَا أَغَرْتُمْ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلَا إِبِلٍ.
Rikâb (الرِّكَاب), binilen develer için kullanılan bir cins/topluluk ismidir. Manası: «Siz onun üzerine ne at ne de deve sürerek baskın yaptınız» demektir.
وَحَرْفُ (عَلَى) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ لِلتَّعْلِيلِ، وَلَيْسَ لِتَعْدِيَةِ أَوْجَفْتُمْ لَأَنَّ مَعْنَى الْإِيجَافِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى الْفَيْءِ بِحَرْفِ الْجَرِّ، أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ هُوَ مَصْدَرُ أَوْجَفْتُمْ، أَيْ إِيجَافًا لِأَجْلِهِ.
Yüce Allah'ın { فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ } kavlindeki alâ (عَلَى) harf-i cerri ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; evceftüm (أَوْجَفْتُمْ) fiilini geçişli kılmak için değildir, zira îcâf anlamı fey kelimesine harf-i cer ile geçişli olmaz. Yahut evceftüm fiilinin masdarı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani «onun için bir koşturma yapmadınız» demektir.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ خَيْلٍ زَائِدَةٌ دَاخِلَةٌ عَلَى النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَمَدْخُولُ مِنْ فِي مَعْنَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِ أَوْجَفْتُمْ أَيْ مَا سُقْتُمْ خَيْلًا وَلَا رِكَابًا.
{ مِنْ خَيْلٍ } kavlindeki min (مِنْ) zâittir, nefy siyakındaki belirsiz (nekre) kelimenin başına gelmiştir ve min'in dâhil olduğu kelime evceftüm fiilinin mef'ûlü anlamındadır; yani «ne at sürdünüz ne de deve» demektir.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ اسْتِدْرَاكٌ عَلَى النَّفْيِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ لِرَفْعِ تَوَهُّمِ أَنَّهُ لَا حَقَّ فِيهِ لِأَحَدٍ. وَالْمُرَادُ: أَنَّ اللَّهَ سَلَّطَ عَلَيْهِ رَسُوله ﷺ. فَالرَّسُولُ أَحَقُّ بِهِ. وَهَذَا التَّرْكِيبُ يُفِيدُ قَصْرًا مَعْنَوِيًّا كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَا سَلَّطَكُمُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَكِنْ سَلَّطَ عَلَيْهِم رَسُوله ﷺ.
Yüce Allah'ın: { وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ } kavli, onda hiç kimsenin hakkı olmadığı vehmini bertaraf etmek için { فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ } kavlindeki olumsuzlamaya yapılmış bir istidraktır (düzeltmedir). Kastedilen şudur: Allah, Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem onlara musallat kılmıştır; dolayısıyla Resûl onda en çok hak sahibidir. Bu terkip manevî bir hasr ifade eder, sanki şöyle denilmiştir: «Allah sizi onlara musallat kılmadı, fakat onlara Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem musallat kıldı».
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ إِيجَازُ حَذْفٍ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ:
Yüce Allah'ın: { وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ } kavlinde bir hazif icazı vardır; çünkü takdiri şöyledir:
وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّطَ عَلَيْهِم رَسُوله ﷺ. وَاللَّهُ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَكَانَ هَذَا بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِعِمُومِهِ وَهُوَ دَالٌّ عَلَى الْمُقَدَّرِ.
«Fakat Allah onlara Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem musallat kıldı; Allah peygamberlerini dilediği kimselere üstün kılar». Bu ifade genel anlam taşıması hasebiyle tezyîl (pekiştirici fezleke) mesabesindedir ve takdir edilen manaya delalet etmektedir.
وَعُمُومُ مَنْ يَشاءُ لِشِمُولِ أَنَّهُ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مُقَاتِلِينَ وَيُسَلِّطُهُمْ عَلَى غَيْرِ الْمُقَاتِلِينَ.
{ مَنْ يَشَاءُ } ifadesinin umumiliği, O'nun peygamberlerini hem savaşanlara hem de savaşmayanlara musallat kılmasını kapsamaktadır.
وَالْمَعْنَى: وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ على رَسُوله ﷺ إِنَّمَا هُوَ بِتَسْلِيطِ الله رَسُوله ﷺ عَلَيْهِم، وَإِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ. فَأَغْنَى التَّذْيِيلُ عَنِ الْمَحْذُوفِ، أَيْ فَلَا حَقَّ لَكُمْ فِيهِ فَيَكُونُ مِنْ مَالِ اللَّهِ يتصرّف فِيهِ رَسُوله ﷺ وَوُلَاةُ الْأُمُورِ مِنْ بَعْدِهِ.
Manası şudur: Allah'ın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem fey olarak verdiği şeyler, ancak Allah'ın Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem onlara musallat kılması ve kalplerine korku salması iledir; Allah peygamberlerini dilediği kimselere üstün kılar. Böylece tezyîl cümlesi mahzuf olanın yerini tutmuştur; yani «onda sizin hakkınız yoktur; o Allah'ın malındandır, onda Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki yöneticiler tasarruf eder» demektir.
فَتَكُونُ الْآيَةُ تَبْيِينًا لِمَا وَقَعَ فِي قِسْمَةِ فَيْءِ بَنِي النَّضِيرِ. ذَلِكَ أَنَّ رَسُول الله ﷺ لَمْ يُقَسِّمْهُ عَلَى جَمِيعِ الْغُزَاةِ وَلَكِنْ قَسَمَهُ عَلَى الْمُهَاجِرِينَ سَوَاءٌ كَانُوا مِمَّنْ غَزَوْا مَعَهُ أَمْ لَمْ يَغْزُوا إِذْ لَمْ يَكُنْ لِلْمُهَاجِرِينَ أَمْوَالٌ. فَأَرَادَ أَنْ يَكْفِيَهُمْ وَيَكْفِيَ الْأَنْصَارَ مَا مَنَحُوهُ الْمُهَاجِرِينَ مِنَ النَّخِيلِ. وَلَمْ يُعْطِ مِنْهُ الْأَنْصَارَ إِلَّا ثَلَاثَةً لِشِدَّةِ حَاجَتِهِمْ وَهُمْ أَبُو دُجَانَةَ (سِمَاكُ بْنُ خُزَيْنَةَ) ، وَسَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ، وَالْحَارِثُ بْنُ الصِّمَّةِ. وَأَعْطَى سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ سَيْفَ أَبِي الْحُقَيْقِ.
Böylece ayet, Benî Nadîr feyinin taksiminde meydana gelen uygulamanın bir açıklaması olur. Şöyle ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu malı gazilerin tamamına paylaştırmamış, onunla birlikte savaşa katılmış olsunlar veya olmasınlar sadece Muhacirlere taksim etmiştir; zira Muhacirlerin malları yoktu. Resûlullah onları ihtiyaçtan kurtarmak ve Ensâr'ın Muhacirlere bağışladığı hurmalıkları da Ensâr'a geri kazandırmak istemiştir. Şiddetli ihtiyaçları sebebiyle Ensâr'dan sadece üç kişiye bu maldan vermiştir; bunlar Ebû Dücâne (Simâk b. Harşe), Sehl b. Huneyf ve el-Hâris b. es-Sımme'dir. Sa'd b. Muâz'a ise İbn Ebi'l-Hukayk'ın kılıcını vermiştir.
وَكُلُّ ذَلِكَ تَصَرُّفٌ بِاجْتِهَاد الرَّسُول ﷺ لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ تِلْكَ الْأَمْوَالَ لَهُ.
Bütün bunlar Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ictihadı ile yaptığı bir tasarruftur; çünkü Allah o malları ona bırakmıştır.
فَإِنْ كَانَتِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ قُسِّمَتْ أَمْوَالُ النَّضِيرِ كَانَتْ بَيَانًا بِأَنَّ مَا فعله الرَّسُول ﷺ حَقٌّ، أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، أَوْ جَعَلَهُ إِلَيْهِ، وَإِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ قَبْلَ الْقِسْمَةِ، إِذْ
Eğer bu ayet Nadîr malları paylaştırıldıktan sonra inmişse Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığının hak olduğunu, bunu Allah'ın emrettiğini yahut yetkiyi ona bıraktığını bir açıklama mahiyetindedir. Eğer taksimden önce inmişse,
رُوِيَ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا أَنَّ الْجَيْشَ سَأَلُوا رَسُول الله ﷺ تَخْمِيسَ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ مِثْلِ غَنَائِمَ بَدْرٍ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
-zira nüzul sebebinin, ordunun Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir ganimetlerinde olduğu gibi Benî Nadîr mallarının da beşte birini ayırmasını (tahmîs) istemeleri ve bunun üzerine bu ayetin inmesi olduğu rivayet edilmiştir-
، كَانَت الْآيَةُ تَشْرِيعًا لِاسْتِحْقَاقِ هَذِهِ الْأَمْوَالِ.
bu durumda ayet, bu malların hak ediliş hükmünü belirleyen bir teşrî (hüküm koyma) niteliğindedir.
قَالَ أَبُو بَكْرُ ابْن الْعَرَبِيِّ: «لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْآيَةَ الْأُولَى خَاصَّةٌ لرَسُول الله ﷺ» أَيْ هَذِهِ الْآيَةُ الْأُولَى مِنَ الْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ خَاصَّةٌ بِأَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ، وَعَلَى أَنَّهَا خَاصَّةٌ لرَسُول الله ﷺ يَضَعُهَا حَيْثُ يَشَاءُ. وَبِذَلِكَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بِمَحْضِرِ عُثْمَان، وَعبد الرحمان بْنِ عَوْفٍ، وَالزُّبَيْرِ، وَسَعْدٍ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ فِيمَا
Ebû Bekr İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Âlimler arasında ilk ayetin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem tahsis edildiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur». Yani bu sûrede zikredilen iki ayetten birincisi olan bu ayet Benî Nadîr mallarına mahsustur ve dilediği yere koyması üzere Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hastır. Osmân, Abdurrahmân b. Avf, Zübeyr ve Sa'd'ın huzurunda Ömer b. el-Hattâb da böyle söylemiştir. İbnü'l-Kāsım ve İbn Vehb'in
رَوَى عَنْهُ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ وَهْبٍ. قَالَ: كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ صَافِيَةً لرَسُول الله ﷺ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَن النبيء ﷺ لَمْ يُخَمِّسْهَا
kendisinden rivayet ettiğine göre Mâlik'in görüşü de budur. O şöyle demiştir: «Benî Nadîr malları sırf Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem aitti ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ondan beşte bir (humus) ayırmadığı hususunda ittifak etmişlerdir».
. وَاخْتُلِفَ فِي الْقِيَاسِ عَلَيْهَا كُلُّ مَالٍ لَمْ يُوجَفْ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Üzerine binek sürülmeyen her malın buna kıyas edilip edilmeyeceği konusunda ise ihtilaf edilmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir:
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا فَتَحَ الله على الْأَئِمَّة مِمَّا لَمْ يُوجَفْ عَلَيْهِ فَهُوَ لَهُمْ خَاصَّةً اه. وَسَيَأْتِي تَفْسِيرُ ذَلِكَ فِي الْآيَةِ بَعْدَهَا.
«Bazı âlimler şöyle demiştir: Aynı şekilde Allah'ın imamlara/devlet başkanlarına nasip ettiği ve üzerine binek sürülmemiş olan her fetih malı da sadece onlara aittir.» Bunun tefsiri bir sonraki ayette gelecektir.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ٧]
[Haşr Sûresi (59): Âyet 7]
مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٧)
{ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Allah'ın o kent halkından peygamberine verdiği fey'ler; Allah'a, Peygamber'e, [ona] yakınlığı olanlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir. Tâ ki o [mallar], içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet olmasın. Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de yasakladıysa ondan sakının. Allah'tan korkun; şüphesiz Allah, azabı çok çetin olandır.” (7)
مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ.
{ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ } “Allah'ın o kent halkından peygamberine verdiği fey'ler; Allah'a, Peygamber'e, [ona] yakınlığı olanlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir. Tâ ki o [mallar], içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet olmasın.”
جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ جَعَلُوا هَذِهِ الْآيَةَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ، أَيْ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ الِابْتِدَائِيِّ، وَأَنَّهَا قُصِدَ مِنْهَا حُكْمٌ غَيْرُ الْحُكْمِ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ الْآيَةُ الَّتِي قَبْلَهَا. وَمِنْ هَؤُلَاءِ مَالِكٌ وَهُوَ قَوْلُ الْحَنَفِيَّةِ فَجَعَلُوا مَضْمُونَ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا أَمْوَالَ بَنِي النَّضِيرِ خَاصَّةً، وَجَعَلُوا الْآيَةَ الثَّانِيَةَ هَذِهِ إِخْبَارًا عَنْ حُكْمِ الْأَفْيَاءِ الَّتِي حُصِّلَتْ عِنْدَ فَتْحِ قُرًى أُخْرَى بَعْدَ غَزْوَةِ بَنِي النَّضِيرِ. مِثْلِ
Âlimlerin cumhuru bu ayeti yeni bir sözün başlangıcı, yani müstakil bir başlangıç (isti'nâf-ı ibtidâî) kabul etmişler ve bu ayetle bir önceki ayetin içerdiği hükümden farklı bir hükmün kastedildiğini söylemişlerdir. Mâlik bunlardandır; Hanefîlerin görüşü de bu yöndedir. Dolayısıyla önceki ayetin kapsamını sadece Benî Nadîr mallarına has kılmışlar, bu ikinci ayeti ise Benî Nadîr gazvesinden sonra başka beldelerin fethinde elde edilen feylerin hükmünü bildiren bir haber saymışlardır; tıpkı
قُرَيْظَةَ سَنَةَ خَمْسٍ، وَفَدَكَ سَنَةَ سَبْعٍ، وَنَحْوِهِمَا فَعَيَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ لِلْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ فِيهَا، وَلَا حَقَّ فِي ذَلِكَ لِأَهْلِ الْجَيْشِ أَيْضًا وَهَذَا الَّذِي يَجْرِي عَلَى وِفَاقِ كَلَامِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي قَضَائِهِ بَيْنَ الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ فِيمَا بِأَيْدِيهِمَا مِنْ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ عَلَى احْتِمَالٍ فِيهِ، وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ تَغْيِيرُ أُسْلُوبِ التَّعْبِيرِ بِقَوْلِهِ هُنَا: مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى بَعْدَ أَنْ قَالَ فِي الَّتِي قَبْلَهَا وَما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ [الْحَشْر: ٦] فَإِنَّ ضَمِيرَ مِنْهُمْ رَاجِعٌ لِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْحَشْر: ٢] وَهُمْ بَنُو النَّضِيرِ لَا مَحَالَةَ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ عَقِبَ الْآيَةِ الْأُولَى، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نَزَلَتْ بَعْدَ مُدَّةٍ فَإِنَّ فَتْحَ الْقُرَى وَقَعَ بَعْدَ فَتْحِ النَّضِيرِ بِنَحْوِ سَنَتَيْنِ.
beşinci yıldaki Kurayza ve yedinci yıldaki Fedek ve benzerleri gibi. Bu ayet o feyleri âyette zikredilen sınıflara tahsis etmiştir ve bunda da ordu mensuplarının hiçbir hakkı yoktur. Bir ihtimal taşımakla birlikte Ömer b. el-Hattâb'ın Abbâs ve Ali arasında ellerindeki Benî Nadîr mallarına dair verdiği hükümdeki sözüne uygun düşen de budur. Bir önceki ayette { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ } [Haşr: 6] buyurduktan sonra burada { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } diyerek ifade üslubunu değiştirmesi de bunu gerektirmektedir; zira { مِنْهُمْ } zamiri şüphesiz { الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } [Haşr: 2] ifadesine racidir ki onlar Benî Nadîr'dir. Bu görüşe göre bu ayetin ilk ayetin hemen ardından inmiş olması da mümkündür, bir süre sonra inmiş olması da mümkündür; zira diğer beldelerin fethi Nadîr fethinden yaklaşık iki yıl sonra gerçekleşmiştir.
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ جَعَلَ هَذِهِ الْآيَةَ كَلِمَةً وَبَيَانًا لِلْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَي بَيَانا للإجمال الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ الْآيَة [الْحَشْر: ٦] ، لِأَنَّ الْآيَةَ الَّتِي قَبْلَهَا اقْتَصَرَتْ عَلَى الْإِعْلَامِ بِأَنَّ أَهْلَ الْجَيْشِ لَا حَقَّ لَهُمْ فِيهِ، وَلَمْ تُبَيِّنْ مُسْتَحِقَّهُ وَأَشْعَرَ قَوْلُهُ وَلكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ [الْحَشْر: ٦] أَنَّهُ مَالٌ لِلَّهِ تَعَالَى يَضَعهُ حَيْثُ شَاءَ عَلَى يَد رَسُوله ﷺ فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لَهُ مُسْتَحِقِّيهِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ الْجَيْشِ. فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا مَوْقِعُ عَطْفِ الْبَيَانِ. وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ.
Âlimlerden bazıları ise bu ayeti, önceki ayetin bir tamamlayıcısı ve açıklaması, yani Yüce Allah'ın: { فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ } “onlara karşı ne at koşturdunuz...” [Haşr: 6] ayetindeki kapalılığı (icmâli) açıklayıcı kılmışlardır. Çünkü önceki ayet sadece ordu mensuplarının onda bir hakkı olmadığını bildirmekle yetinmiş, hak sahibini ise açıklamamıştı. { وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ } “Fakat Allah, elçilerini dilediği kimselere musallat kılar” [Haşr: 6] buyruğu da onun, Allah Teâlâ'ya ait olup Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem] vasıtasıyla dilediği yere sarf edeceği bir mal olduğunu hissettirmişti. Nitekim Allah, ordu mensupları dışındaki hak sahiplerini ona açıklamıştır. Dolayısıyla bu ayetin önceki ayete göre konumu atf-ı beyân konumundadır. Bu sebeple de [atıf harfi olmadan] fasl edilmiştir (müstakil getirilmiştir).
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الشَّافِعِيُّ وَعَلَيْهِ جَرَى تَفْسِيرُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» . وَمُقْتَضَى هَذَا
Bunu söyleyenlerden biri de Şâfiî'dir ve Keşşâf sahibinin tefsiri de bu minval üzere yürümüştür. Bunun gereği ise,
أَنْ تَكُونَ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا يُخَمَّسُ وَلَمْ يَرْوِ أَحَدٌ أَنَّ رَسُول الله ﷺ خَمَّسَهَا بَلْ ثَبَتَ ضِدُّهُ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ حُكْمُ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ حُكْمًا خَاصًّا، أَوْ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةً لِلْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا إِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ بَعْدَهَا بِمُدَّةٍ.
Benî Nadîr mallarının beşte biri alınan (humus uygulanan) mallardan olmasıdır; oysa hiç kimse Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ondan beşte bir ayırdığını rivayet etmemiştir, aksine bunun zıddı sabittir. Buna göre Benî Nadîr mallarının hükmü ya özel bir hüküm olur veya bu ayet, eğer önceki ayetten bir müddet sonra inmişse, önceki ayeti neshetmiş olur.
قَالَ ابْنُ الْفَرَسِ: آيَةُ مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْمُشْكِلَاتِ إِذَا نُظِرَتْ مَعَ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَمَعَ آيَةِ الْغَنِيمَةِ مِنْ سُورَةِ الْأَنْفَالِ. وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ الْآيَة [الْحَشْر: ٦] إِنَّمَا نَزَلَتْ فِيمَا صَارَ لرَسُول الله ﷺ مِنْ أَمْوَالِ الْكُفَّارِ بِغَيْرِ إِيجَافٍ، وَبِذَلِكَ فَسَّرَهَا عُمَرُ وَلَمْ يُخَالِفْهُ أَحَدٌ.
İbnü'l-Feres şöyle demiştir: "{ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } ayeti... Bu ayet, önceki ayetle ve Enfâl suresindeki ganimet ayetiyle birlikte ele alındığında müşkil olan [mesele]lerdendir. Yüce Allah'ın: { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ } “Allah'ın onlardan peygamberine verdiği fey'lere gelince...” [Haşr: 6] ayetinin, kâfirlerin mallarından at koşturulmaksızın Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e kalan şeyler hakkında indiğinde hiçbir ihtilaf yoktur; Ömer de bunu böyle tefsir etmiş ve kimse ona muhalefet etmemiştir.
وَأَمَّا آيَةُ الْأَنْفَالِ فَلَا خِلَافَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِيمَا صَارَ مِنْ أَمْوَالِ الْكُفَّارِ بِإِيجَافٍ، وَأَمَّا الْآيَةُ الثَّانِيَةُ مِنَ الْحَشْرِ فَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهَا فَمِنْهُمْ مَنْ أَضَافَهَا إِلَى الَّتِي قَبْلَهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ أَضَافَهَا إِلَى آيَةِ الْأَنْفَالِ وَأَنَّهُمَا نَزَلَتَا بِحُكْمَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ فِي الْغَنِيمَةِ الْمُوجَفِ عَلَيْهَا، وَأَنَّ آيَةَ الْأَنْفَالِ نَسَخَتْ آيَةَ الْحَشْرِ.
Enfâl ayetine gelince; onun at koşturularak [savaşla] elde edilen kâfir malları hakkında indiğinde de hiçbir ihtilaf yoktur. Haşr suresinin ikinci ayetinde ise ilim ehli ihtilaf etmiştir: Kimisi onu önceki ayete bağlamış, kimisi de Enfâl ayetine bağlayıp her iki ayetin de üzerinde at koşturulan ganimet hakkında iki farklı hükümle indiğini ve Enfâl ayetinin Haşr ayetini neshettiğini söylemiştir.
وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي مَعْنًى ثَالِثٍ غَيْرِ الْمَعْنَيَيْنِ الْمَذْكُورِينَ فِي الْآيَتَيْنِ:
Kimisi de şöyle demiştir: Bu ayet, iki ayette zikredilen iki anlamın dışında üçüncü bir anlam hakkında inmiştir.
وَاخْتَلَفَ الذَّاهِبُونَ إِلَى هَذَا: فَقِيلَ نَزَلَتْ فِي خَرَاجِ الْأَرْضِ وَالْجِزْيَةِ دُونَ بَقِيَّةِ الْأَمْوَالِ، وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي حُكْمِ الْأَرْضِ خَاصَّةً دُونَ سَائِرِ أَمْوَالِ الْكُفَّارِ (فَتَكُونُ تَخْصِيصًا لِآيَةِ الْأَنْفَالِ) وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ مَالِكٌ. وَالْآيَةُ عِنْدَ أَهْلِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ. وَمِنْهُمْ مَنْ ذَهَبَ إِلَى تَخْيِيرِ الْإِمَامِ اه.
Bu görüşe gidenler de ihtilaf etmişlerdir: Kimi, diğer mallar hariç arazi haracı ve cizye hakkında indiğini söylemiş; kimi de kâfirlerin diğer malları hariç sadece arazi hükmü hakkında indiğini söylemiştir (böylece Enfâl ayetini tahsis etmiş olur). Mâlik de bu görüşe meyletmiştir. Bu görüş sahiplerine göre ayet mensuh değildir. Kimisi de devlet başkanının muhayyer olduğu görüşüne varmıştır." [İbnü'l-Feres'in sözü burada] bitti.