وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ أَهْلِ الْقُرى تَعْرِيفُ الْعَهْدِ وَهِيَ قُرًى مَعْرُوفَةٌ عُدَّتْ مِنْهَا: قُرَيْظَةُ، وَفَدَكُ، وَقُرَى عُرَيْنَةَ، وَالْيَنْبُعُ، وَوَادِي الْقُرَى، وَالصَّفْرَاءُ، فُتِحَتْ فِي عهد النبيء ﷺ، وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي فَتْحِهَا أَكَانَ عَنْوَةً أَوْ صُلْحًا أَوْ فَيْئًا. وَالْأَكْثَرُ عَلَى أَنَّ فَدَكَ كَانَتْ مَثَلَ النَّضِيرِ.
Yüce Allah'ın: { مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } ifadesindeki belirlilik (ahd) takısıdır; bunlar Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında fethedilen ve Kurayza, Fedek, Ureyne köyleri, Yenbu', Vâdi'l-Kurâ ve Safrâ olarak sayılan bilinen yerleşim yerleridir. İnsanlar bunların fethinin zorla mı (anve), barışla mı (sulh) yoksa fey yoluyla mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğun görüşü Fedek'in de [Benî] Nadîr gibi olduğu yönündedir.
وَلَا يَخْتَصُّ جَعْلُهُ لِلرَّسُولِ بِخُصُوصِ ذَات الرَّسُول ﷺ بَلْ مِثْلُهُ فِيهِ أَيِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ.
Onun Resul'e tahsis edilmesi sadece Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] şahsına mahsus değildir; bilakis Müslümanların idarecileri de bu hususta onun gibidir.
وَتَقْيِيدُ الْفَيْءِ بِفَيْءِ الْقُرَى جَرَى عَلَى الْغَالِبِ لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنْ لَا تُفْتَحَ إِلَّا الْقُرَى لِأَنَّ أَهْلَهَا يُحَاصَرُونَ فَيَسْتَسْلِمُونَ وَيُعْطُونَ بِأَيْدِيهِمْ إِذَا اشْتَدَّ عَلَيْهِمُ الْحِصَارُ، فَأَمَّا
Feyin beldelerin feyi (fey'u'l-kurâ) olarak kayıtlanması galip olan duruma göredir; çünkü ekseriyetle sadece yerleşim yerleri [savaşsız] fethedilir. Zira buraların halkı kuşatılır, kuşatma şiddetlenince de teslim olup itaat ederler. Ancak
النَّازِلُونَ بِالْبَوَادِي فَلَا يُغْلَبُونَ إِلَّا بَعْدَ إِيجَافٍ وَقِتَالٍ فَلَيْسَ لِقَيْدِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى مَفْهُومٌ عِنْدِنَا، وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي حُكْمِ الْفَيْءِ الَّذِي يَحْصُلُ لِلْمُسْلِمِينَ بِدُونِ إِيجَافٍ. فَمَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يُخَمَّسُ وَإِنَّمَا تُخَمَّسُ الْغَنَائِمُ وَهِيَ مَا غَنِمَهُ الْمُسْلِمُونَ بِإِيجَافٍ وَقِتَالٍ.
çöllerde konaklayan bedeviler ise ancak at koşturup savaşarak mağlup edilirler. Dolayısıyla { مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } kaydının bize göre [zıt] bir mefhumu yoktur. Fakihler Müslümanların at koşturmaksızın elde ettiği feyin hükmünde ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in mezhebine göre bundan beşte bir (humus) çıkarılmaz; beşte bir ancak Müslümanların at koşturup savaşarak elde ettiği ganimetlerden çıkarılır.
وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى التَّفْصِيلِ بَيْنَ الْأَمْوَالِ غَيْرَ الْأَرْضِينَ وَبَيْنَ الْأَرْضِينَ. فَأَمَّا غَيْرُ الْأَرْضِينَ فَهُوَ مُخَمَّسٌ، وَأَمَّا الْأَرْضُونَ فَالْخِيَارُ فِيهَا لِلْإِمَامِ بِمَا يَرَاهُ أَصْلَحَ إِنْ شَاءَ قَسَّمَهَا وَخَمَّسَ أَهْلَهَا فَهُمْ أَرِقَّاءُ، وَإِن شَاءَ تَركهَا على ملك أَهْلَهَا وَجَعَلَ خَرَاجًا عَلَيْهَا وَعَلَى أَنْفُسِهِمْ.
Ebû Hanîfe ise arazi dışındaki mallar ile araziler arasında ayrıma gitmiştir. Arazi dışındaki mallar beşte biri alınan cinstendir. Arazilere gelince; bu konuda devlet başkanı en uygun gördüğü şekilde serbesttir: Dilerse onları taksim eder, ahalisinden beşte birini ayırır ve onlar köle olurlar; dilerse arazileri sahiplerinin mülkiyetinde bırakarak hem arazilere hem de şahıslarına haraç koyar.
وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى أَنَّ جَمِيعَ أَمْوَالِ الْحَرْبِ مُخَمَّسَةٌ وَحَمَلَ حُكْمَ هَاتِهِ الْآيَةِ عَلَى حُكْمِ آيَةِ سُورَةِ الْأَنْفَالِ بِالتَّخْصِيصِ أَوْ بِالنَّسْخِ.
Şâfiî ise bütün savaş mallarından beşte bir çıkarılacağı görüşüne varmış ve bu ayetin hükmünü, tahsis veya nesih yoluyla Enfâl suresindeki ayetin hükmüne hamletmiştir.
وَذهب أَبُو حنيفَة إِلَى التَّفْصِيل بَين الْأَمْوَال غير الْأَرْضين وَبَين الْأَرْضين. فَأَما غير الْأَرْضين فَهُوَ مخمّس، وَأما الأرضون فالتفويض فِيهَا للْإِمَام بِمَا يرَاهُ أصلح إِن شَاءَ قسّمها وَخمْس أَهلهَا فهم أرقاء، وَإِن شَاءَ أقرّ أَهلهَا بهَا وَجعل خراجا عَلَيْهَا وعَلى أنفسهم.
Ebû Hanîfe ise arazi dışındaki mallar ile araziler arasında ayrıma gitmiştir. Arazi dışındaki mallar beşte biri alınan cinstendir. Arazilere gelince; bu konudaki yetki devlet başkanına aittir, en uygun gördüğü şekilde hareket eder: Dilerse onları taksim eder, ahalisinden beşte birini ayırır ve onlar köle olurlar; dilerse ahalisini orada bırakır ve hem arazilere hem de şahıslarına haraç koyar.
وَهَذِهِ الْآيَةُ اقْتَضَتْ أَنَّ صِنْفًا مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ فِيهِ نَصِيبًا لِلْغُزَاةِ وَبِذَلِكَ تَحْصُلُ مُعَارَضَةٌ بَيْنَ مُقْتَضَاهَا وَبَيْنَ قَصْرِ آيَةِ الْأَنْفَالِ الَّتِي لَمْ تَجْعَلْ لِمَنْ ذُكِرُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا الْخُمْسَ، فَقَالَ جَمْعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ آيَةَ الْأَنْفَالِ نَسَخَتْ حُكْمَ هَذِهِ الْآيَةِ.
Bu ayet, Allah'ın Müslümanlara fey olarak ihsan ettiği mallardan bir kısmında gaziler için hiçbir pay kılmadığını gerektirmektedir. Böylece bu ayetin gerektirdiği mana ile bu ayette zikredilenler için sadece beşte bir pay ayıran Enfâl ayetinin tahsisi arasında bir tezat ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple bir grup âlim şöyle demiştir: Enfâl ayeti bu ayetin hükmünü neshetmiştir.
وَقَالَ جَمْعٌ: هَذِهِ الْآيَةُ نَسَخَتْ آيَةَ الْأَنْفَالِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَتِ الْغَنَائِمُ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ لِهَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ الْخَمْسَةِ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِآيَةِ الْأَنْفَالِ، وَبِذَلِك قَالَ زَيْدُ بْنُ رُومَانَ: قَالَ الْقُرْطُبِيُّ وَنَحْوُهُ عَنْ مَالِكٍ اه. عَلَى أَنَّ سُورَةَ الْأَنْفَالِ سَابِقَةٌ فِي النُّزُولِ عَلَى سُورَةِ الْحَشْرِ لِأَنَّ الْأَنْفَالَ نَزَلَتْ فِي غَنَائِمِ بَدْرٍ وَسُورَةُ الْحَشْرِ نَزَلَتْ بَعْدَهَا بِسَنَتَيْنِ.
Bir grup da: "Bu ayet, Enfâl ayetini neshetmiştir" demiştir. Katâde ise şöyle demiştir: "İslam'ın ilk dönemlerinde ganimetler bu beş sınıfa aitti; sonra bu hüküm Enfâl ayetiyle neshedildi." Zeyd b. Rûmân da böyle demiştir. Kurtubî, buna benzer bir görüşün Mâlik'ten de nakledildiğini söylemiştir. Bununla birlikte Enfâl suresi nüzul bakımından Haşr suresinden öncedir; çünkü Enfâl Bedir ganimetleri hakkında inmiş, Haşr suresi ise ondan iki yıl sonra nazil olmuştur.
إِلَّا أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ: إِنَّ آيَةَ الْأَنْفَالِ نَزَلَتْ بَعْدَ آيَةِ الْحَشْرِ تَجْدِيدًا لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ مِنَ التَّخْمِيسِ فِي غَنَائِمِ بَدْرٍ، أَيْ فَتَكُونُ آيَةُ الْحَشْرِ نَاسِخَةً لِمَا فَعَلَهُ رَسُول الله ﷺ فِي قِسْمَةِ مَغَانِمِ بَدْرٍ، ثُمَّ نَسَخَتْ آيَةُ الْأَنْفَالِ آيَةَ الْحَشْرِ. فَيَكُونُ إِلْحَاقُهَا بِسُورَةِ الْأَنْفَالِ بِتَوْقِيفٍ من النبيء ﷺ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قِيلَ إِنَّ سُورَةَ الْحَشْرِ
Meğerki bir kimse şöyle desin: Enfâl ayeti, Allah'ın Bedir ganimetlerinde meşru kıldığı beşte bir (humus) uygulamasını yenilemek üzere Haşr ayetinden sonra inmiştir; yani Haşr ayeti Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Bedir ganimetlerinin taksiminde yaptığı uygulamayı neshetmiş, ardından Enfâl ayeti Haşr ayetini neshetmiştir. Bu durumda onun Enfâl suresine ilhak edilmesi Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in bildirmesiyle (tevkîfî) olmuştur. Kurtubî şöyle demiştir: Haşr suresinin
نَزَلَتْ بَعْدَ الْأَنْفَالِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ تَخْمِيسَ الْغَنَائِمِ هُوَ الَّذِي اسْتَقَرَّ عَلَيْهِ الْعَمَلُ، أَيْ بِفعل النبيء ﷺ، وَبِالْإِجْمَاعِ.
Enfâl'den sonra indiği söylenmiştir. Ganimetlerin beşte birinin ayrılması uygulamasının, gerek Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in fiiliyle gerekse icmâ ile üzerinde karar kılınan nihai hüküm olduğu hususunda ise ittifak etmişlerdir.
وَلَيْسَ يَبْعُدُ عِنْدِي أَنْ تَكُونَ الْقُرَى الَّتِي عَنَتْهَا آيَةُ الْحَشْرِ فُتِحَتْ بِحَالَةٍ مُتَرَدِّدَةٍ بَيْنَ مُجَرَّدِ الْفَيْءِ وَبَيْنَ الْغَنِيمَةِ، فَشُرِعَ لَهَا حُكْمٌ خَاصٌّ بِهَا، وَإِذْ قَدْ كَانَتْ حَالَتُهَا غَيْرَ مُنْضَبِطَةٍ تَعَذَّرَ أَنْ نَقِيسَ عَلَيْهَا وَنُسِخَ حُكْمُهَا وَاسْتَقَرَّ الْأَمْرُ عَلَى انْحِصَارِ الْفُتُوحِ فِي حَالَتَيْنِ: حَالَةُ الْفَيْءِ الْمُجَرَّدِ وَمَا لَيْسَ مُجَرَّدَ فَيْءٍ. وَسَقَطَ حُكْمُ آيَةِ الْحَشْرِ بِالنَّسْخِ أَوْ بِالْإِجْمَاعِ.
Bana göre şu ihtimal de uzak değildir: Haşr ayetinin kastettiği beldeler, sırf fey ile ganimet arasında mütereddit bir durumda fethedilmiş, bu sebeple onlara has özel bir hüküm konulmuştur. Bunların durumu belirli bir esasa bağlanamadığından (gayr-ı mundabıt olduğundan) onlara kıyas yapmak imkânsız hale gelmiş, hükümleri neshedilmiş ve fetihlerin iki duruma münhasır olduğu hususunda karar kılınmıştır: Sırf fey durumu ve sırf fey olmayan durum. Haşr ayetinin hükmü ise nesihle yahut icmâ ile düşmüştür.
وَالْإِجْمَاعُ عَلَى مُخَالَفَةِ حُكْمُ النَّصِّ يُعْتَبَرُ نَاسِخًا لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ نَاسِخًا. وَعَنْ مَعْمَرٍ أَنَّهُ قَالَ:
Nassın hükmüne muhalefet konusundaki icmâ nâsih (hükmü kaldırıcı) sayılır; zira o bünyesinde bir nâsih barındırmaktadır. Ma'mer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir:
بَلَغَنِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ- أَيْ آيَةَ مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى - نَزَلَتْ فِي أَرْضِ الْخَرَاجِ وَالْجِزْيَةِ.
"Bana ulaştığına göre bu ayet —yani { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } ayeti— haraç ve cizye arazisi hakkında inmiştir."
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ حَمَلَهَا عَلَى أَرْضِ الْكُفَّارِ إِذَا أُخِذَتْ عَنْوَةً مِثْلُ سَوَادِ الْعِرَاقِ دُونَ مَا كَانَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ غَيْرَ أَرْضٍ. كُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْحَيْرَةِ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَآيَةِ سُورَةِ الْأَنْفَالِ مَعَ أَنَّهَا مُتَقَدِّمَةٌ عَلَى هَذِهِ مَعَ مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ فِي قَضِيَّةِ حُكْمِهِ بَيْنَ الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ، وَمَعَ مَا فَعَلَهُ عُمَرُ فِي سَوَادِ الْعِرَاقِ، وَقَدْ عَرَفْتَ مَوْقِعَ كُلٍّ. وَسَتَعْرِفُ وَجْهَ مَا فَعَلَهُ عُمَرُ فِي سَوَادِ الْعِرَاقِ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ [الْحَشْر: ١٠] .
Âlimlerden bazıları ise arazi dışındaki malları hariç tutarak, bu ayeti Irak'ın Sevâd arazisi gibi zorla (anve) alınan kâfir arazilerine hamletmişlerdir. Bütün bunlar, Enfâl suresindeki ayetin bundan önce olmasına, Ömer'den Abbâs ile Ali arasındaki hükmü davasında rivayet edilenlere ve Ömer'in Irak Sevâd'ında yaptıklarına rağmen bu ayet ile Enfâl suresindeki ayeti bağdaştırma hususundaki tereddüt ve arayıştan kaynaklanmaktadır; her birinin yerini öğrenmiş oldun. Ömer'in Irak Sevâd'ında yaptığının gerekçesini ise Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ جَاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelenler...” [Haşr: 10] buyruğu açıklanırken öğreneceksin.
وَمن الْعُلَمَاءِ مَنْ جَعَلَ مَحْمَلَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْغَنَائِمِ كُلِّهَا بِنَاءً عَلَى تَفْسِيرِهِمُ الْفَيْءَ بِمَا يُرَادِفُ الْغَنِيمَةَ. وَزَعَمُوا أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْأَنْفَالِ. وَتَقَدَّمَ مَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ ذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي عِدَادِ مَنْ لَهُمُ الْمَغَانِمُ وَالْفَيْءُ وَالْأَصْنَافُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا فِي سُورَة الْأَنْفَال.
Âlimlerden bazıları da feyi ganimet ile eş anlamlı kabul eden tefsirlerine dayanarak bu ayetin kapsamını bütün ganimetlere hamletmişlerdir. Onlar ayetin Enfâl ayetiyle mensuh olduğunu iddia etmişlerdir. Ganimet ve fey sahipleri arasında Allah Teâlâ'nın isminin zikredilmesinden maksadın ne olduğu ve bu ayette zikredilen sınıfların açıklaması daha önce Enfâl suresinde geçmişti.
وكَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً إِلَخْ تَعْلِيلٌ لِمَا اقْتَضَاهُ لَامُ التَّمْلِيكِ مِنْ جَعْلِهِ مِلْكًا لِأَصْنَافٍ كَثِيرَةِ الْأَفْرَادِ، أَيْ جَعَلْنَاهُ مَقْسُومًا عَلَى هَؤُلَاءِ لِأَجْلِ أَنْ لَا يَكُونَ الْفَيْءُ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ
{ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً } “...bir servet olmasın diye” ifadesi, temlik lâmının (lâmu't-temlîk) feyi fertleri çok olan sınıfların mülkü kılma gerekliliğinin illetidir (gerekçesidir); yani feyin zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet olmaması için onu bunlar arasında paylaştırılmış kıldık,
مِنَ الْمُسْلِمِينَ، أَيْ لِئَلَّا يَتَدَاوَلَهُ الْأَغْنِيَاءُ وَلَا يَنَالُ أَهْلَ الْحَاجَةِ نَصِيبٌ مِنْهُ.
Müslümanların zenginleri arasında elden ele dolaşıp ihtiyaç sahiplerinin ondan hiçbir pay alamaması durumu meydana gelmesin [diye böyle yaptık].
وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ. إِبْطَالُ مَا كَانَ مُعْتَادا فِي الْعَرَبِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ مِنَ اسْتِئْثَارِ قَائِدِ الْجَيْشِ بِأُمُورٍ مِنَ الْمَغَانِمِ وَهِيَ: الْمِرْبَاعُ، وَالصَّفَايَا، وَمَا صَالَحَ عَلَيْهِ عَدُوَّهُ دُونَ قِتَالٍ، وَالنَّشِيطَةُ، وَالْفُضُولُ.
Bundan maksat, İslam'dan önce Araplarda adet olduğu üzere ordu komutanının ganimetlerden bazı şeyleri kendi tekeline alması uygulamasını iptal etmektir. Bunlar: mirbâ', safâyâ, düşmanın savaşsız anlaşma ile verdiği mallar, neşîte ve fudûl idi.
قَالَ عَبْدُ الله بن عنمة الضَّبِّيُّ يُخَاطِبُ بِسْطَامَ بَنَ قَيْسٍ سَيِّدَ بَنِي شَيْبَانَ وَقَائِدَهُمْ فِي أَيَّامِهِمْ:
Abdullah b. Aneme ed-Dabbî, Benî Şeybân'ın efendisi ve savaş günlerinde komutanları olan Bistâm b. Kays'a hitaben şöyle demiştir:
لَك المرباع مِنْهَا وَالصَّفَايَا ... وَحُكْمُكَ وَالنَّشِيطَةُ وَالْفُضُولُ
Ganimetlerin dörtte biri (mirbâ') ve en seçkinleri (safâyâ) senindir... İstediğin gibi hükmetmek, yolda ele geçirilenler (neşîte) ve artakalanlar (fudûl) da sana aittir.
فَالْمِرْبَاعُ: رُبْعُ الْمَغَانِمِ كَانَ يَسْتَأْثِرُ بِهِ قَائِدُ الْجَيْشِ.
Mirbâ': Ganimetlerin dörtte biridir ki bunu ordu komutanı kendi tekeline alırdı.
وَالصَّفَايَا: النَّفِيسُ مِنَ الْمَغَانِمِ الَّذِي لَا نَظِيرَ لَهُ فَتَتَعَذَّرُ قِسْمَتُهُ، كَانَ يَسْتَأْثِرُ بِهِ قَائِدُ الْجَيْشِ، وَأَمَّا حُكْمُهُ فَهُوَ مَا أَعْطَاهُ الْعَدُوُّ مِنَ الْمَالِ إِذَا نَزَلُوا عَلَى حَكَمِ أَمِيرِ الْجَيْشِ.
Safâyâ: Ganimetlerin eşi benzeri bulunmayan ve bu yüzden taksimi kabil olmayan en kıymetli parçalarıdır; ordu komutanı bunu kendine ayırırdı. Hükmü ise, düşmanın ordu emîrinin vereceği hükme razı olarak teslim olduğunda ona verdiği maldır.
وَالنَّشِيطَةُ: مَا يُصِيبُهُ الْجَيْشُ فِي طَرِيقِهِ مِنْ مَالِ عَدُوِّهِمْ قَبْلَ أَنْ يَصِلُوا إِلَى مَوْضِعِ الْقِتَالِ.
Neşîte: Ordunun savaş yerine varmadan önce yolda düşman mallarından ele geçirdiği şeylerdir.
وَالْفُضُولُ: مَا يَبْقَى بَعْدَ قِسْمَةِ الْمَغَانِمِ مِمَّا لَا يَقْبَلُ الْقِسْمَةَ عَلَى رُؤُوس الْغُزَاة مثل بَعِيرٍ وَفَرَسٍ.
Fudûl: Ganimetlerin taksiminden sonra geriye kalan, deve ve at gibi gazilerin fert başına paylaştırılması kabil olmayan artıklardır.
وَقَدْ أَبْطَلَ الْإِسْلَامُ ذَلِكَ كُلَّهُ فَجَعَلَ الْفَيْءَ مَصْرُوفًا إِلَى سِتَّة مصارف رَاجِعَةٍ فَوَائِدُهَا إِلَى عُمُومِ الْمُسْلِمِينَ لَسَدِّ حَاجَاتِهِمُ الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ، فَإِنَّ مَا هُوَ لله وَلِلرَّسُولِ ﷺ إِنَّمَا يَجْعَلُهُ اللَّهُ لِمَا يَأْمُرُ بِهِ رَسُوله ﷺ وَجَعَلَ الْخُمْسَ مِنَ الْمَغَانِمِ كَذَلِكَ لِتِلْكَ الْمَصَارِفِ.
İslam bütün bunları iptal etmiş ve feyi, genel ve özel ihtiyaçlarını karşılamak üzere faydaları Müslümanların geneline dönen altı harcama yerine sarf edilmiştir. Zira Allah'a ve Resul'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ait olan şeyler, Allah'ın, Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in emrettiği yerlere sarf edilmesini murad ettiği şeylerdir. Ganimetlerin beşte birini (humus) de bu harcama yerleri için aynı şekilde kılmıştır.
وَقَدْ بَدَا مِنْ هَذَا التَّعْلِيلِ أَنَّ مِنْ مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ أَنْ يَكُونَ الْمَالُ دُولَةً بَيْنَ الْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ عَلَى نِظَامٍ مُحْكَمٍ فِي انْتِقَالِهِ مِنْ كُلِّ مَالٍ لَمْ يَسْبِقْ عَلَيْهِ مِلْكٌ لِأَحَدٍ مِثْلُ الْمَوَاتِ، وَالْفَيْءِ، وَاللُّقَطَاتِ، وَالرِّكَازِ، أَوْ كَانَ جُزْءًا مُعَيَّنًا مِثْلَ: الزَّكَاةِ، وَالْكَفَّارَاتِ، وَتَخْمِيسِ الْمَغَانِمِ، وَالْخَرَاجِ، وَالْمَوَارِيثِ، وَعُقُودِ الْمُعَامَلَاتِ الَّتِي بَيَنَ جَانِبِيِّ مَالٍ وَعَمَلٍ مِثْلِ:
Bu gerekçelendirmeden anlaşılmıştır ki, şeriatın gayelerinden biri de malın İslam ümmeti arasında sağlam bir nizam dairesinde dönüp dolaşmasıdır. Bu da mevat (işlenmemiş arazi), fey, lükata (buluntu mal), rikâz (yeraltı hazineleri) gibi daha önce üzerinde hiç kimsenin mülkiyeti bulunmayan her türlü malın el değiştirmesinde; yahut zekât, kefaretler, ganimetlerin humusu, haraç, miraslar gibi belirli bir cüz olan şeylerde; ya da mal ve emek tarafları arasında yapılan muamele akitlerinde,
الْقِرَاضِ وَالْمُغَارَسَةِ، وَالْمُسَاقَاةِ، وَفِي الْأَمْوَالِ الَّتِي يَظْفَرُ بِهَا الظَّافِرُ بِدُونِ عَمَلٍ وَسَعْيٍ مثل:
kırâz (mudârabe), mugârase ve müsâkât gibi; ve bir kimsenin emek ve çaba sarf etmeksizin elde ettiği mallarda,
الْفَيْء والرّكاز، وَمَا أَلْقَاهُ الْبَحْرُ، وَقَدْ بَيَّنْتُ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ الَّذِي سَمَّيْتُهُ «مَقَاصِدَ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ» .
fey, rikâz ve denizin kıyıya attığı şeyler gibi gerçekleşir. Bunu “Makâsıdü'ş-Şerîati'l-İslâmiyye” adlı kitabımda açıklamıştım.
وَالدُّولَةُ بِضَمِّ الدَّالِ: مَا يَتَدَاوَلُهُ الْمُتَدَاوِلُونَ. وَالتَّدَاوُلُ: التَّعَاقُبُ فِي التَّصَرُّفِ فِي
Dûle (الدُّولَةُ) dâl harfinin ötresiyle: Birbirleri arasında elden ele dolaştıranların dolaştırdığı şeydir. Tedâvül (التَّدَاوُلُ) ise: Bir şey üzerindeki tasarrufun nöbetleşe el değiştirmesidir.
شَيْءٍ. وَخَصَّهَا الِاسْتِعْمَالُ بِتَدَاوُلِ الْأَمْوَالِ.
Kullanım onu malların el değiştirmesine tahsis etmiştir.
وَالدَّوْلَةُ بِفَتْحِ الدَّالِ: النَّوْبَةُ فِي الْغَلَبَةِ وَالْمِلْكُ. وَلِذَلِكَ أَجْمَعَ الْقُرَّاءُ الْمَشْهُورُونَ عَلَى قِرَاءَتِهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِضَمِّ الدَّالِ.
Devle (الدَّوْلَةُ) dâl harfinin üstünüyle: Galibiyette ve hâkimiyette nöbettir. Bu sebeple meşhur kurrâ bu ayette onu ittifakla dâl harfinin ötresiyle okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بِنَصْبِ دُولَةً عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ يَكُونَ. وَاسْمُ يَكُونَ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى مَا أَفَاءَ اللَّهُ، وَقَرَأَهُ هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ بِرَفْعِ دُولَةٌ عَلَى أَنَّ يَكُونَ تَامَّةٌ ودولة فَاعِلُهُ.
Cumhur { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً } ifadesini, { دُولَةً } kelimesini { يَكُونَ }'nin haberi olarak nasb ile okumuştur. { يَكُونَ }'nin ismi ise { مَا أَفَاءَ اللَّهُ } ifadesine dönen zamirdir. İbn Âmir'den Hişâm ile Ebû Ca'fer ise, { يَكُونَ } nakıs değil tam fiil ve { دُولَةٌ } onun faili olmak üzere ref ile okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَكُونَ بِتَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ تَكُونُ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ جَرْيًا عَلَى تَأْنِيثِ فَاعِلِهِ. وَاخْتَلَفَ الرُّوَاةُ عَنْ هِشَامٍ فَبَعْضُهُمْ رَوَى عَنهُ مُوَافقَة (أَي جَعْفَرٍ) فِي تَاءِ تَكُونُ وَبَعْضُهُمْ رَوَى عَنْهُ مُوَافَقَةَ الْجُمْهُورِ فِي الْيَاءِ.
Cumhur { يَكُونَ } kelimesini başında yâ ile okumuştur. Ebû Ca'fer ise failinin müennes olmasına binaen üstten iki noktalı te ile { تَكُونَ } şeklinde okumuştur. Hişâm'dan gelen rivayetler ise farklıdır; bazısı ondan { تَكُونَ }'nin te'sinde Ebû Ca'fer'e muvafakat ettiğini rivayet etmiş, bazısı da yâ harfinde cumhura muvafakat ettiğini rivayet etmiştir.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ لِلْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ خُوطِبُوا فِي ابْتِدَاءِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ: مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا [الْحَشْر: ٢] ثُمَّ قَوْلُهُ: مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ [الْحَشْر: ٥] وَمَا بَعْدَهُ. وَجَعَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ خِطَابًا لِلْأَنْصَارِ لِأَنَّ الْمُهَاجِرِينَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ غِنًى.
Yüce Allah'ın: { بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ } “...içinizden zenginler arasında” buyruğundaki hitap Müslümanlaradır; çünkü surenin başında: { مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا } “Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız” [Haşr: 2], ardından: { مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ } “Herhangi bir hurma ağacını kestinizse...” [Haşr: 5] ve sonrasındaki ayetlerle muhatap olanlar onlardır. İbn Atıyye bunu Ensâr'a hitap saymıştır; çünkü Muhacirlerin o sırada bir zenginliği yoktu.
وَالْمُرَادُ بِ الْأَغْنِياءِ الَّذِينَ هُمْ مَظَنَّةُ الْغِنَى، وَهُمُ الْغُزَاةُ لِأَنَّهُمْ أَغْنِيَاءُ بِالْمَغَانِمِ وَالْأَنْفَالِ.
{ الْأَغْنِيَاءِ } ile kastedilenler zenginlik ihtimali olanlardır; onlar da ganimetler ve enfâl ile zenginleştikleri için gazilerdir.
وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ.
{ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının. Allah'tan korkun; şüphesiz Allah, cezası çetin olandır.”
اعْتِرَاضٌ ذَيَّلَ بِهِ حُكْمَ فَيْءِ بَنِي النَّضِيرِ إِذْ هُوَ أَمَرَ بِالْأَخْذِ بِكُلِّ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُول ﷺ وَمِمَّا جَاءَتْ بِهِ هَذِهِ الْآيَاتُ فِي شَأْنِ فَيْءِ النَّضِيرِ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَالْقَصْدُ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ إِزَالَةُ مَا فِي نُفُوسِ بَعْضِ الْجَيْشِ مِنْ حَزَازَةِ حِرْمَانِهِمْ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ على رَسُوله ﷺ مِنْ أَرْضِ النَّضِيرِ.
[Bu cümle], Benî Nadîr feyi hükmünün peşine eklenen bir ara cümledir (i'tirâz); zira bu, Resul'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği her şeyi ve bu ayetlerin Nadîr feyi konusunda getirdiği hükümleri almayı emretmektedir. Cümlenin başındaki vav i'tirâziyedir. Bu fezlekenin (tezyîl) amacı, Allah'ın Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e Nadîr arazisinden fey olarak verdiklerinden mahrum kalmaları sebebiyle ordu mensuplarından bazılarının gönlünde uyanan kırgınlığı gidermektir.
وَالْإِيتَاءُ مُسْتَعَارٌ لِتَبْلِيغِ الْأَمْرِ إِلَيْهِمْ، جَعَلَ تَشْرِيعَهُ وَتَبْلِيغَهُ كَإِيتَاءِ شَيْءٍ بِأَيْدِيهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ [الْبَقَرَة: ٦٣ و٩٣] وَاسْتُعِيرَ الْأَخْذُ أَيْضًا لِقَبُولِ الْأَمْرِ والرضى بِهِ وَالْعَمَل.
İtâ (verme) lafzı, emrin onlara tebliğ edilmesi manasında istiare yoluyla kullanılmıştır; O'nun hüküm koymasını ve tebliğ etmesini, Yüce Allah'ın: { خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimize kuvvetle sarılın” [Bakara: 63 ve 93] buyurduğu gibi, ellerine bir şey vermesi gibi kılmıştır. Ahz (alma) lafzı da emri kabul etmek, ona razı olmak ve onunla amel etmek manasında istiare edilmiştir.
وَقَرِينَةُ ذَلِكَ مُقَابَلَتُهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَهُوَ تَتْمِيمٌ لِنَوْعَيِ التَّشْرِيعِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ جَامِعَةٌ لِلْأَمْرِ بِاتِّبَاعِ مَا يَصْدُرُ من النبيء ﷺ مِنَ قَوْلٍ وَفِعْلٍ فَيَنْدَرِجُ فِيهَا جَمِيعُ أَدِلَّةِ السُّنَّةِ.
Bunun karinesi, Yüce Allah'ın: { وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “size neyi yasakladıysa ondan sakının” buyruğuyla mukabele edilmesidir; bu da teşriin iki türünün tamamlayıcısıdır. Bu ayet, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den sadır olan söz ve fiil türünden her şeye uymayı emretmede kapsamlı bir esastır; dolayısıyla sünnetin bütün delilleri bu ayetin altına girer.
وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: «لَعَنَ اللَّهُ الْوَاشِمَاتِ وَالْمُسْتَوْشِمَاتِ»
Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah dövme yapan ve yaptıran kadınlara lanet etsin...»
.. الْحَدِيثُ. فَبَلَغَ ذَلِكَ امْرَأَةً مِنْ بَنِي أَسَدٍ يُقَالُ لَهَا: أُمُّ
hadisini zikretti. Bu söz, Benî Esed'den Ümmü Ya'kûb denilen bir kadına ulaştı.
يَعْقُوبَ فَجَاءَتْهُ فَقَالَتْ: بَلَغَنِي أَنَّكَ لَعَنْتَ كَيْتَ وَكَيْتَ فَقَالَ لَهَا: وَمَا لِي لَا أَلْعَنُ مَنْ لَعَنَ رَسُول الله ﷺ وَهُوَ فِي كِتَابِ اللَّهِ؟ فَقَالَتْ: لَقَدْ قَرَأَتُ مَا بَيْنَ اللَّوْحَيْنِ فَمَا وَجَدْتُ فِيهِ مَا تَقُولُ. فَقَالَ: لَئِنْ كُنْتِ قَرَأْتِيهِ لَقَدْ وَجَدْتِيهِ، أَمَا قَرَأْتِ: وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا.
Kadın ona gelip: "Bana ulaştığına göre sen şöyle şöyle kimselere lanet etmişsin?" dedi. İbn Mes'ûd ona: "Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in lanet ettiği ve Allah'ın Kitabı'nda bulunan kimseye ben niçin lanet etmeyeyim?" dedi. Kadın: "İki kapak arasını [Kur'an'ın tamamını] okudum ama senin dediğin şeyi onda bulamadım" dedi. İbn Mes'ûd: "Eğer onu hakkıyla okusaydın mutlaka bulurdun; sen: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının” ayetini okumadın mı?" dedi.
وَعُطِفَ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ تَحْذِيرٌ مِنَ الْمُخَالَفَةِ فَأَمَرَهُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ فِيمَا أَمَرَ بِهِ على لِسَان رَسُوله ﷺ وَعَطَفَ الْأَمْرَ بِالتَّقْوَى عَلَى الْأَمْرِ بِالْأَخْذِ بِالْأَوَامِرِ وَتَرْكِ الْمَنْهِيَّاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّقْوَى هِيَ امْتِثَالُ الْأَمْرِ وَاجْتِنَابُ النَّهْيِ.
Bu emre muhalefetten bir sakındırma atfedilmiş ve Allah'ın, Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in diliyle emrettiği hususlarda Allah'a karşı takvalı olmalarını onlara emretmiştir. Takva emrinin, emirlere sarılma ve yasakları terk etme emrine atfedilmesi, takvanın emre uymak ve yasaktan kaçınmak olduğuna delalet eder.
وَالْمَعْنَى: وَاتَّقُوا عِقَابَ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ، أَيْ لِمَنْ خَالَفَ أَمْرَهُ واقتحم نَهْيه.
Anlam şudur: Allah'ın cezasından sakının; çünkü Allah'ın cezası, O'nun emrine muhalefet eden ve yasağını çiğneyen kimse için pek şiddetlidir.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ٨]
[Haşr Suresi (59), Ayet 8]
لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (٨)
{ لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “[Bu mallar], yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah'tan bir lütuf ve rıza arayan, Allah'a ve Resulüne yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte onlar, sadık olanların ta kendileridir.” (8)
بَدَلٌ مِمَّا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْهُ مِنْ أَسْمَاءِ الْأَصْنَافِ الْمُتَقَدِّمَةِ الَّتِي دخلت عَلَيْهَا الْكَلَام مُبَاشَرَةً وَعَطْفًا قَوْلُهُ: وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ [الْحَشْر: ٧] بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ.
Doğrudan ve atıf yoluyla söze dahil olan önceki zümre isimlerinden bedel olmaya elverişli olan { وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “yakınlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara” [Haşr: 7] kavlinden bedeldir; [bu da] bedel-i ba'z minel-küldür (bütünün bir parçasının bedeli).
وَأَوَّلُ فَائِدَةٍ فِي هَذَا الْبَدَلِ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى الْمَعْنِيَّةِ فِي الْآيَةِ لَا يَجْرِي قَسْمُهُ عَلَى مَا جَرَى عَلَيْهِ قَسْمُ أَمْوَالِ بَنِي النَّضِيرِ الَّتِي اقْتَصَرَ فِي قَسْمِهَا عَلَى الْمُهَاجِرِينَ وَثَلَاثَةٍ مِنْ الْأَنْصَارِ وَرَابِعٍ مِنْهُمْ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ لِلْفُقَرَاءِ مِنْهُمْ لَا مُطْلَقًا، يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ وَالَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَهُمْ.
Bu bedeldeki ilk fayda, ayette kastedilen yerleşim yerlerinin ahalisinden Allah'ın Müslümanlara fey olarak verdiklerinin taksiminin; taksimi sadece muhacirlere, Ensar'dan üç ve dördüncü bir kişiye hasredilen Benî Nadîr mallarının taksimi gibi cereyan etmeyeceğine dikkat çekmektir. Sanki şöyle denilmiştir: Yakınlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara; mutlak olarak değil, onların fakirlerine [aittir]; buna muhacirler, Ensar ve onlardan sonra iman edenler de dahildir.
وَأُعِيدَ اللَّامُ مَعَ الْبَدَلِ لِرَبْطِهِ بِالْمُبْدَلِ مِنْهُ لِانْفِصَالِ مَا بَيْنَهُمَا بِطُولِ الْكَلَامِ مِنْ تَعْلِيلٍ وَتَذْيِيلٍ وَتَحْذِيرٍ. ولإفادة التَّأْكِيد.
Gerekçelendirme, fezleke (tezyîl) ve sakındırmadan ötürü sözün uzaması sebebiyle aralarının ayrılması yüzünden, bedel ile mübdelün minhi birbirine bağlamak ve tekit ifade etmek amacıyla lâm harf-i cerri bedelle birlikte tekrarlanmıştır.
وَكَثِيرًا مَا يقْتَرن الْبَدَل بِمثل الْعَامِلُ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ عَلَى وَجْهِ التَّأْكِيدِ اللَّفْظِيِّ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١١٤] . فَبَقَى احْتِمَالُ أَنْ يَكُونَ قَيْدًا لِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ [الْحَشْر: ٧] ، فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: لِلْفُقَراءِ إِلَى آخِرِهِ مَسُوقًا لِتَقْيِيدِ اسْتِحْقَاقِ هَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ وَشَأْنُ الْقُيُودِ الْوَارِدَةِ بَعْدَ مُفْرَدَاتٍ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى جَمِيعِ مَا قَبْلَهَا، فَيَقْتَضِي هَذَا أَنْ يُشْتَرَطَ الْفَقْرُ فِي كُلِّ صِنْفٍ مِنْ هَذِهِ
Bedel, lafzî tekit kabilinden çoğu zaman mübdelün minhte amel eden âmilin benzeriyle birlikte gelir; nitekim bu husus Mâide Suresi'ndeki { تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا } “önce gelenlerimiz ve sonra gelenlerimiz için bir bayram olsun” [114] kavlinde geçmişti. Geriye { وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “yakınlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara” [Haşr: 7] kavli için bir kayıt olma ihtimali kaldı; dolayısıyla { لِلْفُقَرَاءِ } “fakirler için” kavlinin bu zümrelerin hak edişlerini kayıtlamak üzere sevk edilmiş olması gerekir. Tekil lafızlardan sonra gelen kayıtların gereği ise kendisinden önceki bütün unsurlara raci olmasıdır; bu da bu
الْأَصْنَافِ الْأَرْبَعَةِ، لِأَنَّ مُطْلَقَهَا قَدْ قُيِّدَ بِقَيْدٍ عَقِبَ إِطْلَاقٍ، وَالْكَلَامُ بِأَوَاخِرِهِ فَلَيْسَ يجْرِي هُنَا الِاخْتِلَافُ فِي حَمْلِ الْمُطَلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَلَا تجْرِي الصُّور الْأَرْبَع فِي حَمْلِ الْمُطَلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ مِنَ اتِّحَادِ حُكْمِهِمَا وَجِنْسِهِمَا. وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُعْطَى ذَوُو الْقُرْبَى إِلَّا إِذَا كَانُوا فَقُرَاءَ لِأَنَّهُ عِوَضٌ لَهُمْ عَمَّا حُرِمُوهُ مِنَ الزَّكَاةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَكَثِيرٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ: يُشْتَرَطُ الْفَقْرُ فِيمَا عَدَا ذَوِي الْقُرْبَى لِأَنَّهُ حَقٌّ لَهُمْ لِأَجْلِ الْقَرَابَة للنبيء ﷺ. قَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ: أَغْلَظَ الشَّافِعِيُّ الرَّدَّ عَلَى مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ بِأَنَّ اللَّهَ عَلَّقَ الِاسْتِحْقَاقَ بِالْقَرَابَةِ وَلَمْ يَشْتَرِطِ الْحَاجَةَ، فَاشْتِرَاطُهَا وَعَدَمُ اعْتِبَارِ الْقَرَابَةِ يُضَارُّهُ وَيُحَادُّهُ.
dört sınıfın her birinde fakirliğin şart koşulmasını gerektirir; çünkü onların mutlaklığı, mutlak zikredilişin hemen ardından gelen bir kayıtla kayıtlanmıştır ve söz neticelerine göredir. Dolayısıyla burada mutlakın mukayyede hamledilmesindeki ihtilaf cereyan etmez ve hüküm ile cinslerinin birliği bakımından mutlakın mukayyede hamlindeki dört suret burada geçerli olmaz. Bu sebeple Mâlik ve Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Zekâttan mahrum bırakıldıkları şeyin bir karşılığı olduğu için, akrabalara ancak fakir oldukları takdirde verilir. Şâfiî ve fakihlerin pek çoğu ise şöyle demiştir: Akrabalar dışındakilerde fakirlik şart koşulur; çünkü akrabalara [verilen pay], Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e olan yakınlıklarından dolayı onların hakkıdır. İmâmü'l-Harameyn demiştir ki: Şâfiî, Allah'ın hak sahipliğini akrabalığa bağlayıp ihtiyacı şart koşmadığı, dolayısıyla ihtiyacı şart koşup akrabalığı dikkate almamanın ayete muhalefet ve zıtlık teşkil edeceği gerekçesiyle Ebû Hanîfe'nin mezhebine yöneltilen reddi sertleştirmiştir.
قُلْتُ: هَذَا مَحَلُّ النِّزَاعِ فَإِنَّ اللَّهَ ذَكَرَ وَصْفَ الْيَتَامَى وَوَصْفَ ابْنِ السَّبِيلِ وَلَمْ يَشْتَرَطِ الْحَاجَةَ.
Derim ki: İhtilafın asıl noktası burasıdır; zira Allah yetimler ve yolda kalmış vasfını zikretmiş fakat ihtiyacı şart koşmamıştır.
وَاعْتَذَرَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ لِلْحَنَفِيَّةِ بِأَنَّ الصَّدَقَاتِ لَمَّا حُرِّمَتْ عَلَى ذَوِي الْقُرْبَى كَانَتْ فَائِدَةُ ذَكْرِهِمْ فِي خُمْسِ الْفَيْءِ وَالْمَغَانِمِ أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ صَرْفُهُ إِلَيْهِمِ امْتِنَاعَ صَرْفِ الصَّدَقَاتِ، ثُمَّ قَالَ: لَا تَغْتَرَّ بِالِاعْتِذَارِ فَإِنَّ الْآيَةَ نَصٌّ عَلَى ثُبُوتِ الِاسْتِحْقَاقِ تَشْرِيفًا لَهُمْ فَمَنْ عَلَّلَهُ بِالْحَاجَةِ فَوَّتَ هَذَا الْمَعْنَى اه.
İmâmü'l-Harameyn Hanefîler adına şöyle bir mazeret ileri sürmüştür: Sadakalar akrabalara haram kılındığında, onların fey ve ganimetlerin beşte birinde (humus) zikredilmelerinin faydası, sadakaların kendilerine sarf edilmesinin engellendiği gibi bunun engellenmeyeceğidir. Sonra da şöyle demiştir: Bu mazerete aldanma; çünkü ayet, bir taltif olmak üzere hak sahipliğinin sübutuna dair açık bir hükümdür (nasstır). Dolayısıyla bunu ihtiyaç ile gerekçelendiren kimse bu manayı kaçırmış olur. [İmâmü'l-Harameyn'in sözü bitti].
وَعِنْدَ التَّأَمُّلِ تَجِدُ أَنَّ هَذَا الرَّدَّ مَدْخُولٌ، وَالْبَحْثَ فِيهِ يَطُولُ. وَمَحَلُّهُ مَسَائِلُ الْفِقْهِ وَالْأُصُولِ.
İncelendiğinde bu reddin kusurlu olduğu görülür ve bu konudaki inceleme uzar. Bunun yeri fıkıh ve usul meseleleridir.
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ وَالْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ جُمْلَةَ لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ ابْتِدَائِيَّةً عَلَى حَذْفِ
Âlimlerden ve müfessirlerden bazısı { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ } “fakir muhacirler için” cümlesini, mübtedanın hazfedilmesiyle
الْمُبْتَدَأِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ لِلْمُهَاجِرِينَ الْفُقَرَاءِ إِلَى آخَرِ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ فَتَكُونُ هَذِهِ مَصَارِفُ أُخْرَى لِلْفَيْءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهَا مَعْطُوفَةً بِحَذْفِ حَرْفِ الْعَطْفِ عَلَى طَرِيقَةِ التِّعْدَادِ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ، إِلَى آخِرِهِ، ثُمَّ قِيلَ: لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ. فَعَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ يَنْتَفِي كَوْنُهَا قَيْدًا لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قبلهَا، وتنفتح طرائق أُخْرَى فِي حَمْلِ الْمُطَلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَالِاخْتِلَافِ فِي شُرُوطِ الْحمل، وَهِي طرائق وَاضِحَةٌ لِلْمُتَأَمِّلِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمُعَوَّلُ.
mübtedaî (yeni bir başlangıç) cümle kılmıştır. Takdiri şöyledir: "Allah'ın Resulü'ne fey olarak verdiği mallar fakir muhacirler içindir..." ve üzerine atfedilenlerin sonuna kadar gider. Böylece bunlar fey için diğer harcama kalemleri olur. Onlardan bazısı da bunu sayım üslubu üzere atıf harfinin hazfiyle matuf kılmıştır; sanki önce: "Allah'a ve Resulüne..." denilmiş, sonra da: { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ } "fakir muhacirler içindir" denilmiştir. Bu iki görüşe göre bu cümlenin kendisinden önceki cümlenin kaydı olması ortadan kalkar ve mutlakın mukayyede hamledilmesi ile hamlin şartlarındaki ihtilaf konusunda başka yollar açılır ki bunlar düşünen kimse için açık yollardır. Ancak itimad edilen birinci vecihtir.
وَوُصِفَ الْمُهَاجِرُونَ بِالَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ إِعْطَاءَهُمْ مُرَاعًى جَبْرَ مَا نُكِبُوا بِهِ مِنْ ضَيَاعِ الْأَمْوَالِ وَالدِّيَارِ، وَمُرَاعًى فِيهِ إِخْلَاصُهُمُ الْإِيمَانَ وَأَنَّهُمْ مُكَرِّرُونَ نَصْرَ دِينِ الله وَرَسُوله ﷺ فَذَيَّلَ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ.
Muhacirler, yurtlarını ve mallarını kaybetmekle uğradıkları felaketin telafi edilmesinin gözetildiğine, imanlarındaki ihlasa ve Allah'ın dinine ve Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e sürekli yardım ettiklerine dikkat çekmek üzere { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ } “yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan” şeklinde nitelendirilmiş; ardından da: { أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “İşte onlar, sadık olanların ta kendileridir” kavliyle fezleke yapılmıştır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِتَعْظِيمِ شَأْنِهِمْ وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ اسْتِحْقَاقَهُمْ وَصْفَ الصَّادِقِينَ لِأَجْلِ مَا
İşaret ismi, onların şanını yüceltmek ve sadıklar vasfını hak etmelerinin,
سَبَقَ اسْمَ الْإِشَارَةِ مِنَ الصِّفَاتِ وَهِيَ أَنَّهُمْ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَابْتِغَاؤُهُمْ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَنَصْرُهُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ الْأَعْمَالَ الْخَالِصَةَ فِيمَا عُمِلَتْ لِأَجْلِهِ يَشْهَدُ لِلْإِخْلَاصِ فِيهَا مَا يَلْحَقُ عَامِلَهَا مِنْ مَشَاقٍّ وَأَذًى وَإِضْرَارٍ، فَيَسْتَطِيعُ أَنْ يَخْلُصَ مِنْهَا لَوْ تَرَكَ مَا عَمِلَهُ لِأَجْلِهَا أَوْ قَصَّرَ فِيهِ.
işaret isminden önce geçen niteliklerden; yani yurtlarından ve mallarından çıkarılmaları, Allah'tan bir lütuf ve rıza aramaları, Allah'a ve Resulüne yardım etmeleri sebebiyle olduğuna dikkat çekmek içindir. Zira kendisi için yapılan hususlarda ihlaslı amellerin ihlasına; o ameli yapan kimsenin maruz kaldığı meşakkatler, eziyetler ve zararlar tanıklık eder ki, şayet o uğurda amel ettiği şeyi terk etseydi veya onda kusur etseydi bunlardan kurtulabilirdi.
وَجُمْلَةُ هُمُ الصَّادِقُونَ مُفِيدَةٌ الْقَصْرَ لِأَجْلِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ فِي وَصْفِهِمْ بِالصِّدْقِ الْكَامِلِ كَأَنَّ صِدْقَ غَيْرِهِمْ لَيْسَ صِدْقًا فِي جَانِبِ صِدْقِهِمْ.
{ هُمُ الصَّادِقُونَ } “Onlar sadık olanların ta kendileridir” cümlesi fasıl zamiri sebebiyle hasr ifade eder. Bu, onların tam bir doğrulukla nitelendirilmesinde mübalağa için iddiâî bir hasrdır; sanki başkalarının doğruluğu onların doğruluğunun yanında doğruluk sayılmaz.
وَمَوْقِعُ قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] .
{ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } kavlinin konumu, Bakara Suresi'ndeki { وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [5] kavlinin konumu gibidir.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ٩]
[Haşr Suresi (59), Ayet 9]
وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٩)
{ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Onlardan önce o yurda ve imana yerleşenler, kendilerine hicret edenleri severler; onlara verilenlerden dolayı içlerinde bir çekememezlik duymazlar ve kendileri zaruret içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (9)
الْأَظْهَرُ أَنَّ الَّذِينَ عَطْفٌ على الْمُهاجِرِينَ [الْحَشْر: ٨] أَيْ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ.
Açık olan şudur ki { الَّذِينَ } [ifadesi], { الْمُهَاجِرِينَ } “muhacirler” [Haşr: 8] üzerine matuftur; yani: "yurda yerleşenler de [içindir]" demektir.
وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ هُمُ الْأَنْصَارُ.
Yurda yerleşenler ise Ensar'dır.
وَالدَّارُ تُطْلَقُ عَلَى الْبِلَادِ، وَأَصْلُهَا مَوْضِعُ الْقَبِيلَةِ مِنَ الْأَرْضِ. وَأُطْلِقَتْ عَلَى الْقَرْيَةِ قَالَ تَعَالَى فِي ذِكْرِ ثَمُودَ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ [الْأَعْرَاف: ٧٨] ، أَيْ فِي مَدِينَتِهِمْ وَهِيَ حِجْرُ ثَمُودَ.
Dâr (دَار) lafzı belde için kullanılır, aslı ise bir kabilenin yeryüzünde yerleştiği yerdir. Köy/kasaba için de kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah Semûd kavminin zikrinda şöyle buyurmuştur: { فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ } “Kendi yurtlarında diz üstü çöke kaldılar” [A'râf: 78]; yani şehirlerinde, orası da Semûd'un Hicr bölgesidir.
وَالتَّعْرِيفُ هُنَا لِلْعَهْدِ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالدَّارِ: يَثْرِبُ، وَالْمَعْنَى الَّذِينَ هُمْ أَصْحَابُ الدَّارِ.
Buradaki belirteç (lâm-ı tarif) ahd içindir; çünkü dâr ile kastedilen Yesrib'dir (Medine). Anlam ise: o yurdun sahipleri olan kimselerdir.
هَذَا تَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ: يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ.
Bu, { يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ } “kendilerine hicret edenleri severler” kavline bir mukaddimedir.
وَالتَّبَوُّءُ: اتِّخَاذُ الْمَبَاءَةِ وَهِيَ الْبُقْعَةُ الَّتِي يَبُوءُ إِلَيْهَا صَاحِبُهَا، أَيْ يَرْجِعُ إِلَيْهَا بَعْدَ انْتِشَارِهِ فِي أَعْمَالِهِ. وَفِي مَوْقِعِ قَوْلِهِ: وَالْإِيمانَ غُمُوضٌ إِذْ لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولا لفعل تبوّؤوا، فَتَأَوَّلَهُ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يُجْعَلَ الْكَلَامُ اسْتِعَارَةً مَكْنِيَّةً بِتَشْبِيهِ الْإِيمَانِ بِالْمَنْزِلِ وَجَعْلِ إِثْبَاتِ التَّبَوُّءِ تَخْيِيلًا فَيكون فعل تبوأوا مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
Tebevvu' (تَبَوُّء): Mebâe edinmektir; mebâe ise kişinin işlerine dağıldıktan sonra döndüğü mekândır. { وَالْإِيمَانَ } “ve imana” kavlinin konumu ise kapalıdır; zira { تَبَوَّءُوا } fiilinin mefulü olması sahih değildir. Bu sebeple müfessirler bunu iki veçhe yormuşlardır: Birincisi, imanın bir meskene teşbih edilmesi ve tebevvu'un isnat edilmesinin tahyil kılınmasıyla kelamın istiare-i mekniyye yapılmasıdır; böylece { تَبَوَّءُوا } fiili hem hakikatinde hem de mecazında kullanılmış olur.
وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ جَعَلُوا الْمَعْطُوفَ عَامِلًا مُقَدَّرًا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، تَقْدِيره:
Müfessirlerin cumhuru ise matuf için, kelamın delalet ettiği takdirî bir âmil kılmışlardır; takdiri şöyledir:
وَأَخْلَصُوا الْإِيمَانَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ الرَّاجِزِ الَّذِي لَا يُعْرَفُ:
Kimliği bilinmeyen recez şairinin şu sözü türünden olarak: "İmanı ihlasla benimsediler [ve imana yerleştiler]":
عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا وَقَوْلِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى:
«Ona saman yedirdim ve soğuk su [içirdim]» ve Abdullah b. ez-Ziba'râ'nın şu sözü gibi:
يَا لَيْتَ زَوْجَكِ قَدْ غَدَا ... مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحًا
«Keşke kocan sabah erkenden çıksaydı... / Kılıç kuşanmış ve mızrak [tutmuş olarak]»
أَيْ وَمُمْسِكًا رُمْحًا وَهُوَ الَّذِي درج عَلَيْهِ فِي «الْكَشَّافُ» . وَقِيلَ الْوَاوُ لِلْمَعِيَّةِ.
Yani: "mızrak tutarak" demektir ki el-Keşşâf'ta benimsenen yol budur. Vav'ın maiyyet (birliktelik) için olduğu da söylenmiştir.
والْإِيمانَ مَفْعُولٌ مَعَهُ.
[Buna göre] «el-Îmân» (الْإِيمَانَ) kelimesi mef'ûlün meah'tır.
وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا أَحْسَنُ الْوُجُوهِ، وَإِنْ قَلَّ قَائِلُوهُ. وَالْجُمْهُورُ يَجْعَلُونَ النَّصْبَ عَلَى الْمَفْعُولِ مَعَهُ سَمَاعِيًّا فَهُوَ عِنْدَهُمْ قَلِيلُ الِاسْتِعْمَالِ فَتَجَنَّبُوا تَخَرِيجَ آيَاتِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ حَتَّى ادَّعَى ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» أَنَّهُ غَيْرُ وَاقِعٍ فِي الْقُرْآن بِيَقِين. وَتَأَول قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bana göre söyleyeni az olsa da en güzel vecih budur. Cumhur ise mef'ûlün meah üzerine nasbı semâî (işitmeye dayalı) kabul eder; dolayısıyla onlara göre kullanımı azdır ve Kur'an ayetlerini buna hamletmekten kaçınmışlardır. Hatta İbn Hişâm Muğni'l-Lebîb'de bunun Kur'an'da kesin olarak vaki olmadığını iddia etmiştir. Yüce Allah'ın:
فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ [يُونُس: ٧١] ، ذَلِك لِأَن جُمْهُور الْبَصرِيين يَشْتَرِطُونَ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِي الْمَفْعُولِ مَعَهُ هُوَ الْعَامِلَ فِي الِاسْمِ الَّذِي صَاحَبَهُ وَلَا يَرَوْنَ وَاوَ الْمَعِيَّةِ نَاصِبَةَ الْمَفْعُولِ مَعَهُ خِلَافًا لِلْكُوفِيِّينَ وَالْأَخْفَشِ فَإِنَّ الْوَاوَ عِنْدَهُمْ بِمَعْنَى (مَعَ) . وَقَالَ عَبْدُ الْقَاهِرِ:
{ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ } “artık siz ve ortaklarınız işinizi toplayıp kararlaştırın” [Yûnus: 71] kavlini tevil etmiştir. Bunun sebebi şudur: Basralıların cumhuru, mef'ûlün meah'taki âmilin, onunla beraber bulunan isimdeki âmil ile aynı olmasını şart koşarlar ve Kûfeliler ile Ahfeş'in aksine maiyyet vav'ının mef'ûlün meah'ı nasb eden unsur olduğunu kabul etmezler; zira onlara göre vav "maa (ile/birlikte)" anlamındadır. Abdülkâhir ise:
مَنْصُوبٌ بِالْوَاوِ.
"Vav ile mansubdur" demiştir.
وَالْحَقُّ عَدَمُ الْتِزَامِ أَنْ يَكُونَ الْمَفْعُولُ مَعَهُ مَعْمُولًا لِلْفِعْلِ، أَلَا تَرَى صِحَّةَ قَوْلِ الْقَائِلِ:
Doğru olan, mef'ûlün meah'ın fiilin mamulü olmasının zorunlu kılınmamasıdır; görmez misin şu sözü söyleyenin sözünün sahih olduğunu:
اسْتَوَى الْمَاءُ وَالْخَشَبَةُ. وَقَوْلُهُمْ: سِرْتُ وَالنِّيلُ، وَهُوَ يُفِيدُ الثَّنَاءَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ دَارَ الْهِجْرَةِ دَارُهُمْ آوَوْا إِلَيْهَا الْمُهَاجِرِينَ لِأَنَّهَا دَارُ مُؤْمِنِينَ لَا يُمَاثِلُهَا يَوْمَئِذٍ غَيْرُهَا.
«İstevâ'l-mâü ve'l-haşebete» (Su ile tahta bir hizaya geldi). Ve onların: «Sirtü ve'n-Nîle» (Nil boyunca yürüdüm) sözleri gibi. Bu da hicret yurdunun onların yurdu olduğu, o gün yeryüzünde bir benzeri bulunmayan müminler yurdu olması sebebiyle muhacirleri oraya barındırdıkları hususunda onlara bir övgü ifade eder.
وَبِذَلِكَ يَتَّضِحُ أَنَّ مُتَعَلِّقَ مِنْ قَبْلِهِمْ فعل تَبَوَّؤُا بِمُفْرَدِهِ، وَأَنَّ الْمَجْرُورَ الْمُتَعَلِّقَ بِهِ قُيِّدَ فِيهِ دُونَ مَا ذِكْرٍ بَعْدَ الْوَاوِ لِأَنَّ الْوَاوَ لَيْسَتْ وَاوَ عَطْفٍ فَلِذَلِكَ لَا تَكُونُ قَائِمَةً مَقَامَ الْفِعْلِ السَّابِقِ لِأَنَّ وَاوَ الْمَعِيَّةِ فِي مَعْنَى ظَرْفٍ فَلَا يُعَلَّقُ بِهَا مَجْرُورٌ.
Bununla anlaşılmaktadır ki { مِنْ قَبْلِهِمْ } “onlardan önce” ibaresinin müteallakı (bağlantısı) tek başına { تَبَوَّءُوا } fiilidir ve bu fiile bağlanan mecrur kelime, vav'dan sonra zikredilen kısma değil, sadece bu fiile kayıt kılınmıştır. Çünkü vav atıf vav'ı değildir; bu sebeple önceki fiilin yerine kaim olmaz, zira maiyyet vav'ı zarf anlamındadır ve ona bir mecrur bağlanamaz.
وَفِي ذِكْرِ الدَّارِ (وَهِيَ الْمَدِينَةِ) مَعَ ذِكْرِ الْإِيمَانِ إِيمَاءٌ إِلَى فَضِيلَةِ الْمَدِينَةِ بِحَيْثُ جَعَلَ تَبَوُّءَهُمُ الْمَدِينَةَ قَرِينَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِالْإِيمَانِ وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ الَّذِي عَنَاهُ مَالِكٌ ﵀ فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ قَالَ: سَمِعْتُ مَالِكًا يَذْكُرُ فَضْلَ الْمَدِينَةِ عَلَى غَيْرِهَا مِنَ الْآفَاقِ. فَقَالَ:
Dâr'ın (ki Medine'dir) iman ile birlikte zikredilmesinde, Medine'yi yurt edinmelerini onların iman ile övülmelerine denk kılacak şekilde Medine'nin faziletine bir ima vardır. Nitekim İbn Vehb'in rivayet ettiğine göre Mâlik [rahimehullâh] Medine'nin diğer beldelere üstünlüğünü zikrederken şöyle demiştir:
إِنَّ الْمَدِينَةَ تُبُوِّئَتْ بِالْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ وَإِنَّ غَيْرَهَا مِنَ الْقُرَى افْتُتِحَتْ بِالسَّيْفِ ثُمَّ قَرَأَ: وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ الْآيَةَ.
"Medine iman ve hicretle fethedildi [yurt edinildi], diğer beldeler ise kılıçla fethedildi." Sonra da: { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ } “Onlardan önce o yurda ve imana yerleşenler, kendilerine hicret edenleri severler...” ayetini okudu.
وَجُمْلَةُ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ حَالٌ من الَّذين تبوّؤوا الدَّار، وَهَذَا ثَنَاءٌ عَلَيْهِمْ بِمَا تَقَرَّرَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ أُخُوَّةِ الْإِسْلَامِ إِذْ أَحَبُّوا الْمُهَاجِرِينَ، وَشَأْنُ الْقَبَائِلِ أَنْ يَتَحَرَّجُوا مِنَ الَّذِينَ يُهَاجِرُونَ إِلَى دِيَارِهِمْ لِمُضَايَقَتِهِمْ.
{ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ } “kendilerine hicret edenleri severler” cümlesi, yurda yerleşenlerin hâlidir. Bu, muhacirleri sevdiklerinde nefislerinde yerleşen İslam kardeşliği sebebiyle onlara bir övgüdür; oysa kabilelerin âdeti, yerlerini daraltacakları gerekçesiyle kendi yurtlarına hicret edenlerden rahatsızlık duymaktır.
وَمِنْ آثَارِ هَذِهِ الْمَحَبَّةِ مَا ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» مِنْ خَبَرِ سعد بن الربيح مَعَ عبد الرحمان بْنِ عَوْفٍ إِذْ عَرَضَ سَعْدٌ عَلَيْهِ أَنْ يُقَاسِمَهُ مَالَهُ وَأَنْ يَنْزِلَ لَهُ عَنْ إِحْدَى زَوْجَتَيْهِ، وَقَدْ أَسْكَنُوا الْمُهَاجِرِينَ مَعَهُمْ فِي بُيُوتِهِمْ وَمَنَحُوهُمْ مِنْ نَخِيلِهِمْ، وَحَسْبُكَ الْأُخُوَّةُ الَّتِي آخى النبيء ﷺ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ.
Bu muhabbetin eserlerinden biri, Sahîh'te sabit olan Sa'd b. er-Rebî' ile Abdurrahman b. Avf arasındaki hadisedir; zira Sa'd ona malını bölüşmeyi ve iki eşinden birini onun için boşamayı teklif etmiştir. Ensar, muhacirleri evlerinde kendileriyle birlikte iskân etmiş ve onlara hurmalıklarından pay vermişlerdir. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in muhacirler ile Ensar arasında tesis ettiği kardeşlik bağı sana [bu konuda delil olarak] yeter.
وَقَوْلُهُ: وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا أُرِيدَ بِالْوُجْدَانِ الْإِدْرَاكُ الْعَقْلِيُّ، وَكَنَّى بِانْتِفَاءِ وجدان الْحَاجة عَن انْتِفَاءِ وُجُودِهَا لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَوْجُودَةً لَأَدْرَكُوهَا فِي نُفُوسِهِمْ وَهَذَا مِنْ بَابِ قَوْلِ الشَّاعِرِ:
Yüce Allah'ın: { وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا } “onlara verilenlerden dolayı göğüslerinde bir ihtiyaç duymazlar” kavlinde vicdan (bulma/duyma) ile aklî idrak kastedilmiştir. İhtiyacı bulmanın (hissetmenin) olumsuzlanmasıyla onun varlığı kinaye yoluyla nefyedilmiştir; çünkü var olsaydı onu nefislerinde hissederlerdi. Bu, şairin şu sözü kabilindendir:
وَلَا تَرَى الضَّبَّ بِهَا يَنْجَحِرُ وَالْحَاجَةُ فِي الْأَصْلِ: اسْمُ مَصْدَرِ الْحَوْجِ وَهُوَ الِاحْتِيَاجُ، أَيْ الِافْتِقَارُ إِلَى شَيْءٍ، وَتُطْلَقُ عَلَى الْأَمْرِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَهِيَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْمَأْرَبِ وَالْمُرَادِ، وَإِطْلَاقُ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَأْرَبِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ سَاوَى الْحَقِيقَةَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
«Orada kelerin deliğine girdiğini görmezsin [çünkü orada hiç keler yoktur].» Hacet (حَاجَة), aslen havc kökünün ismi masdarıdır ki o da ihtiyaç, yani bir şeye muhtaç olmaktır. Masdarın ism-i mef'ûle ıtlakı kabilinden, muhtaç olunan şey için de kullanılır. Burada ise istek/arzu (me'reb) ve murat manasında mecazdır. Hacet kelimesinin me'reb manasında kullanılması, hakikat derecesine ulaşmış meşhur bir mecazdır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:
وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ [غَافِر: ٨٠] ، أَيْ لِتَبْلُغُوا فِي السَّفَرِ عَلَيْهَا الْمَأْرَبَ الَّذِي تُسَافِرُونَ لِأَجْلِهِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها [يُوسُف: ٦٨] أَيْ مَأْرَبًا مُهِمًّا وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ } “ve üzerlerinde gönüllerinizdeki bir arzuya erişesiniz diye” [Gâfir: 80], yani yolculukta onlar üzerinde uğruna seyahat ettiğiniz maksada erişesiniz diye demektir. Ve Yüce Allah'ın: { إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا } “ancak Ya'kûb'un içindeki bir arzusu idi ki onu yerine getirdi” [Yûsuf: 68], yani mühim bir arzu demektir. Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
أَيَّامَ تُخْبِرْنِي نُعْمُ وَأُخْبِرُهَا ... مَا أَكْتُمُ النَّاسَ مِنْ حَاجِي وَإِسْرَارِي
«Nu'm'un bana haber verdiği, benim de insanlardan gizlediğim / İhtiyaçlarımı ve sırlarımı ona haber verdiğim günler...»
وَعَلَيْهِ فَتَكُونُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِمَّا أُوتُوا ابْتِدَائِيَّةً، أَيْ مَأْرَبًا أَوْ رَغْبَةً نَاشِئَةً مِنْ فَيْءٍ أُعْطِيَهُ الْمُهَاجِرُونَ. وَالصُّدُورُ مُرَادٌ بِهَا النُّفُوسُ جَمْعُ الصَّدْرِ وَهُوَ الْبَاطِنُ الَّذِي فِيهِ الْحَوَاسُّ الْبَاطِنَةُ وَذَلِكَ كَإِطْلَاقِ الْقَلْبِ على ذَلِك.
Buna göre { مِمَّا أُوتُوا } “onlara verilenlerden dolayı” kavlindeki (مِنْ) harfi ibtidâiyyedir; yani muhacirlere verilen feyden kaynaklanan bir istek veya arzu demektir. Sudûr (صُدُور) ile nefisler kastedilmiştir; sadr (صَدْر) kelimesinin çoğuludur, o da bâtınî duyguların yer aldığı iç âlemdir. Bu da kalp kelimesinin bu manaya ıtlakı gibidir.
و (مَا أُوتُوا) هُوَ فَيْءُ بَنِي النَّضِيرِ.
{ مَا أُوتُوا } “onlara verilenler” ise Benî Nadîr feyidir.
وَضَمِيرُ صُدُورِهِمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ، وَضَمِيرُ أُوتُوا عَائِدٌ إِلَى مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّ مَنْ هَاجَرَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ فَرُوعِيَ فِي ضَمِيرِ مَعْنَى (مِنْ)
{ صُدُورِهِمْ } [kelimesindeki] zamir { الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ } “yurdu yurt edinenler”e, { أُوتُوا } [kelimesindeki] zamir ise { مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ } “kendilerine hicret edenler”e dönmektedir. Çünkü hicret edenler Muhacirlerden bir topluluktur; bu sebeple zamirde [lafzî değil] anlamca (مَنْ) gözetilmiş
بِدُونِ لَفْظِهَا. وَهَذَانَ الضَّمِيرَانِ وَإِنْ كَانَا ضَمِيرَيْ غَيْبَةٍ وَكَانَا مُقْتَرِبَيْنِ فَالسَّامِعُ يَرُدُّ كُلَّ ضَمِيرٍ إِلَى مُعَادِهِ بِحَسَبِ السِّيَاقِ مِثْلَ (مَا) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها
olup lafzına bağlı kalınmamıştır. Bu iki zamir, her ne kadar gaip zamiri olsalar ve birbirlerine yakın bulunsalar da, dinleyen kimse bağlama göre her zamiri döndüğü merciye irca eder. Nitekim Rûm Suresi'ndeki { وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا }
فِي سُورَةِ الرُّومِ [٩] . وَقَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ يَذْكُرُ انْتِصَارَ الْمُسْلِمِينَ مَعَ قَوْمِهِ بَنِي سُلَيْمٍ عَلَى هَوَازِنَ:
[Rûm: 9] kavlinde geçen (مَا) lafzında da durum böyledir. Abbâs b. Mirdâs'ın, kavmi Benî Süleym ile birlikte Müslümanların Hevâzin'e karşı kazandığı zaferi anarken söylediği şu beyitte olduğu gibi:
عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَعُوا
«Geri döndük; şayet biz olmasaydık, onların topluluğu / Müslümanları kuşatır ve topladıklarını ellerinden alırdı.»
(أَيْ أَحْرَزَ جَيْشُ هَوَازِنَ مَا جَمَعَهُ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ) .
(Yani: Hevâzin ordusu, İslâm ordusunun topladığı ganimeti ele geçirirdi.)
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَا يُخَامِرُ نُفُوسَهُمْ تَشَوُّفٌ إِلَى أَخْذِ شَيْءٍ مِمَّا أُوتِيَهُ الْمُهَاجِرُونَ مِنْ فَيْءِ بَنِي النَّضِيرِ.
Anlam şudur: Muhacirlere Benî Nadîr feyinden verilen şeylerden herhangi birini alma yönünde [Ensar'ın] içlerinde en ufak bir arzu/meyil bulunmaz.
وَيَجُوزُ وَجْهٌ آخَرُ بِأَنْ يُحْمَلَ لَفْظُ حَاجَةٍ عَلَى اسْتِعْمَالِهِ الْحَقِيقِيِّ اسْمُ مَصْدَرِ الِاحْتِيَاجِ فَإِنَّ الْحَاجَّةَ بِهَذَا الْمَعْنَى يَصِحُّ وُقُوعُهَا فِي الصُّدُورِ لِأَنَّهَا مِنَ الْوِجْدَانِيَّاتِ وَالِانْفِعَالَاتِ.
Diğer bir vecih de caizdir ki o da hacet (حَاجَة) lafzının hakiki kullanımına, yani ihtiyaç duyma fiilinin ismi masdarına hamledilmesidir. Zira bu anlamıyla hacetin göğüslerde bulunması sahihtir; çünkü o, vicdânî duygulardan ve nefsin hallerindendir.
وَمَعْنَى نَفْيِ وُجْدَانِ الِاحْتِيَاجِ فِي صُدُورِهِمْ أَنَّهُمْ لِفَرْطِ حُبِّهِمْ لِلْمُهَاجِرِينَ صَارُوا لَا يُخَامِرُ نُفُوسَهُمْ أَنَّهُمْ مُفْتَقِرُونَ إِلَى شَيْءٍ مِمَّا يُؤْتَاهُ الْمُهَاجِرُونَ، أَي فهم أَغْنِيَاء عَمَّا يؤتاه الْمُهَاجِرُونَ فَلَا تستشرف نُفُوسهم إِلَى شَيْء مِمَّا يؤتاه الْمُهَاجِرُونَ بَلْهَ أَنْ يَتَطَلَّبُوهُ.
Göğüslerinde ihtiyaç hissetmelerinin nefyedilmesinin anlamı şudur: Muhacirlere duydukları aşırı sevgiden dolayı, Muhacirlere verilen herhangi bir şeye kendilerinin muhtaç olduğu hissi nefislerine hiç uğramaz hale gelmiştir. Yani onlar Muhacirlere verilen şeylere karşı müstağnidirler; bu yüzden nefisleri Muhacirlere verilen şeylerden hiçbirine göz dikmez, nerede kaldı ki onu talep etsinler.